મહાયાગક્રમઃ · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: મહાયાગક્રમ
ઔથોર્ : ભસ્કરરય
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
નોતેસ્:
દત-એન્તેરેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્.ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ.
રેલેઅસે 0: fએબ્રુઅર્ય્ 13,

પુબ્લિસ્હેર્ : અસ્થન વિદ્wઅન્ ક્. પ્. નરયન સસ્ત્ર્ય્
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : બન્ગલોરે
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
શ્રી લલિતામહાત્રિપુરસુન્દરી
મહાયાગક્રમઃ
શ્રીઃ
ભાવનોપનિષત્
૧. શ્રીગુરુસ્સર્વકારણભૃતા શક્તિઃ ॥
૨. તેન નવરન્ધ્રરૂપો દેહઃ ॥
અથ ભાવનોપનિષદા મુક્ત્યૈ યા ભાવનાઃ કથિતાઃ ।
ભાસ્કરરાયો રચયતિ તાસામેવં પ્રયોગવિધિમ્ ॥
મૂલેન પ્રાણાનાયમ્ય ઋષ્યાદિન્યાસત્રયં કૃત્વા
વિવેકવૃત્યવચ્છિન્નચિચ્છક્તિરૂપસુષુમ્નાત્મને શ્રીગુરવે નમઃ
॥
ઇતિ બ્રહ્મરન્ધ્રં સ્પૃષ્ટ્વા
દક્ષશ્રોત્રરૂપપયસ્વિન્યાત્મને પ્રકાશાનન્દનાહાય નમઃ
વામશ્રોત્રરૂપશઙ્ખિન્યાત્મને વિમર્શાનન્દનાથાય નમઃ
જિહ્વારૂપસરસ્વત્યાત્મને અનન્તાનન્દનાથાય નમઃ
દક્ષનેત્રરૂપપૂષાત્મને શ્રીજ્ઞાનાનન્દનાથાય નમઃ
વામનેત્રરૂપગાન્ધાર્યાત્મને શ્રીસત્યાનન્દનાથાય નમઃ
ધ્વજરૂપકુહ્વાત્મને શ્રીપૂર્ણાનન્દનાથાય નમઃ
દક્ષનાસારૂપપિંગલાત્મને સ્વભાવાનન્દનાથાય નમઃ
વામનાસારૂપેડાત્મને પ્રતિભાનન્દનાથાય નમઃ
પાયુરૂપાલમ્બુસાત્મને સહજાનન્દનાથાય નમઃ ।
ઇતિ તત્તત્સ્થાનામિ સંસ્પૃશ્ય
પ્. ૨)
૩. નવચક્રરૂપં શ્રીચક્રમ્ ॥
૪. વારાહીપિતૃરૂપા કુરુકુલ્લાબલિદેવતામાતા ॥
૫. પુરુષાર્થાસ્સાગરાઃ ॥ ૬. દેહો નવરત્નદ્વીપઃ ॥
૭. ત્વગાદિસપ્તધાતુરોમસંયુક્તઃ ॥
૮. સંકલ્પાઃ કલ્પતરવઃ તેજઃ કલ્પકોદ્યાનમ્ ॥
નવચક્રસ્ય શ્રી ચક્રાત્મને દેહાય નમઃ ।
પિતૃરૂપાસ્થ્યાદ્યવયવાત્મને વારાહ્યૈ નમઃ ।
માતૃરૂપમાંસાદ્યવયવાત્મને બલિદેવતાયૈ કુરુકુલ્લાયૈ
નમઃ ।
ઇતિ ત્રિર્વ્યાપકં કૃત્વા
દેહપશ્ચાદ્ભાગરૂપધર્માત્મને ઇક્ષુસાગરાય નમઃ
દેહદક્ષિણભાગરુપાર્થાત્મને સુરાસાગરાય નમઃ
દેહપ્રાગ્ભાગરૂપકાત્મને ઘૃતસાગરાય નમઃ
દેહોદગ્ભાગરૂપમોક્ષાત્મને ક્ષીરસાગરાય નમઃ ॥
દેહાત્મને નવરત્નદ્વીપાયનમઃ ઇતિ ત્રિર્વ્યાપકં કૃત્વા
૧. માંસાત્મને પુષ્પરાગરત્નદ્વીપાય નમઃ ૨. રોમાત્મને
નીલરત્નદ્વીપાય નમઃ ૩. ત્વગાત્મને વૈડૂર્યરત્નદ્વીપાય
નમઃ
૪. રુધિરાત્મને વિદ્રુમરત્નદ્વીપાય નમઃ ૫. શુક્રાત્મને
મૌક્તિકરત્નદ્વીપાય નમઃ ૬. મજ્જાત્મને મરકતરત્નદ્વિપાય
નમઃ ૭. અસ્થ્યાત્મને વજ્રરત્નદ્વીપાય નમઃ ૮. મેદ આત્મને
ગોમેદકરત્નદ્વીપાય નમઃ ૯. ઓજ આત્મને
પદ્મરાગરત્નદ્વીપાય નમઃ
૧. માંસાધિદેવતાયૈ કાલચક્રેશ્વર્યૈ નમઃ
૨. રોમાધિદેવતાયૈરુદ્રચક્રેશ્વર્યૈ નમઃ ૩. ત્વગધિદેવતાયૈ
માતૃચક્રેશ્વર્યૈ નમઃ ૪. રુધિરાધિદેવતાયૈરત્નચક્રેશ્વર્યૈ
નમઃ
પ્. ૩)
૯. રસનયા ભાવ્યમાના મધુરામ્લતિક્તકટુકષાય
લવણરસાઃ ષડૃતવઃ ॥
૧૦. જ્ઞાનમર્ઘ્યં જ્ઞેયં હવિઃજ્ઞાતા હોતા જ્ઞાતૃજ્ઞાન
જ્ઞેયાનામભેદભાવનં શ્રીચક્રપૂજનમ્ ॥
૫. શુક્રાધિદેવતાયૈ દશાચક્રેશ્વર્યૈ નમઃ ૬.
મજ્જાધિદેવતાયૈગુરુચક્રેશ્વર્યૈનમઃ ૭. અસ્થ્યધિદેવતાયૈ
તત્ત્વચક્રેશ્વર્યૈ નમઃ ૮.
મેદોધિદેવતાયૈગ્રહચક્રેશ્વર્યૈનમઃ
૯. ઓજોધિદેવતાયૈ મૂર્તિચક્રેશ્વર્યૈ નમઃ
સઙ્કલ્પાત્મભ્યઃ કવ્પતરુભ્યો નમઃ ॥ તેજ આત્મને
કલ્પકોદ્યાનાય નમઃ ॥
મધુરરસાત્મને વસન્તર્તવે નમઃ અમ્લરસાત્મને ગ્રીષ્મર્તવે
નમઃ ॥
તિક્તરસાત્મને વર્ષર્તવે નમઃ । કટુરસાત્મને શરદૃતવે નમઃ
॥
કષાયરસાત્મને હેમન્તર્તવે નમઃ । લવણરસાત્મને
શિશિરર્તવે નમઃ ॥
ઇન્દ્રિયાત્મભ્યોઽશ્વેભ્યો નમઃ । ઇન્દ્રિયાર્થાત્મભ્યો ગજેભ્યો
નમઃ ॥
કરુણાત્મિકાયૈતોયપરિખાયૈ નમઃ । ઓજઃપુઞ્જાત્મને
માણિક્યમણ્ટપાય નમઃ જ્ઞાનાત્મને વિશેષાર્ઘ્યાય નમઃ
। જ્ઞેયાત્મને હવિષે નમઃ ॥ જ્ઞાત્રાત્મને હોત્રે નમઃ ।
ચિદાત્મને શ્રીમહાત્રિપુરસુન્દર્યૈ નમઃ ॥
ઇતિ તત્તદનુસન્ધાનપૂર્વકં મનસા નત્વા
જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયાનાં નામરૂપવિલાપનાનુસન્ધાનેન
ચિન્માત્રરૂપતાવિભાવનેન ક્ષણં વિશ્રમ્ય ॥ પઞ્ચદશ
નિત્યા યજેત્ । હૃદિહસ્તં નિધાય ।
----------------------------
૧. ત્રિપુરા ૨. ત્રિપુરેશી ૩. ત્રિપુરસુન્દરી ૪. ત્રિપુરવાસિની ૫.
ત્રિપુરાશ્રીઃ ૬. ત્રિપુરમાલિની ૭. ત્રિપુરાસિદ્ધા ૮. ત્રિપુરામ્બા ૯.
મહાત્રિપુરસુન્દરી ઇતિ મતાન્તરે ચક્રેશ્વરીનવકમામ્નાતમ્ ॥
પ્. ૪)
ચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
પ્રતિપત્તિથિરૂપકામેશ્વરીનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચર્તુદશશતશ્વાસાત્મને
દ્વિતીયાતિથિરૂપભગમાલિનીનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશધિક ચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
તૃતીયાતિથિરૂપનિત્યક્લિન્નાનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
ચતુર્થીતિથિરૂપભેરુણ્ડાનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
પઞ્ચમીતિથિરૂપવહ્નિવાસિનીનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
ષષ્ઠીતિથિરૂપમહાવજ્રેશ્વરીનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
સપ્તમીતિથિરૂપ શિવદૂતીનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
અષ્ટમીતિથિરૂપ ત્વરિતાનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
નવમીતિથિરૂપ કુલસુન્દરીનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
દશમીતિથિરૂપ નિત્યાનિત્યાયૈ નમઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
એકાદશીતિથિરૂપ નીલપતાકાનિત્યાયૈ નમઃ ॥
પ્. ૫)
૧૧. નિયતિઃ શૃઙ્ગારાદયો રસા અણિમાદિસિદ્ધયઃ
કામક્રોધલોભમોહમદમાત્સર્યપુણ્યપાપમયાબ્રાહ્મ્યાદ્ય
ષ્ટ
શક્તયઃ ।
૧૨. આધારનવકં મુદ્રાશક્તયઃ ॥
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
દ્વાદશીતિથિરૂપવિજયાનિત્યાયૈ નમઃ
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
ત્રયોદશીતિથિરૂપસર્વમંગલા નિત્યાયૈ નમઃ
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
ચતુર્દશીતિથિરૂપ જ્વાલામાલિની નિત્યાયૈ નમઃ
તદુત્તરચત્વારિંશદધિકચતુર્દશશતશ્વાસાત્મને
પૌર્ણમાસીતિથિરૂપચિત્રા નિત્યાયૈ નમઃ
નિત્યામન્ત્રાનપિ તત્તદાદૌ કેચિત્ પઠન્તિ ઇયં નિત્યાભાવના
સર્વાન્ત એવ વા કાર્યા ॥ ચતુરશ્રાદ્યરેખાયૈ નમ ઇતિ
વક્ષ્યમાણસ્થાનેષુ વ્યાપકં ન્યસ્ય ॥
દક્ષાસંપૃષ્ઠરૂપશાન્તરસાત્મને અણિમાસિધ્યૈ નમઃ
દક્ષપાણ્યંગુલ્યગ્રરૂપાદ્ભુતરસાત્મને લઘિમાસિધ્યૈ
નમઃ
દક્ષસ્ફિગ્રૂપ કરુણરસાત્મને મહિમાસિધ્યૈ નમઃ
દક્ષપાદાંગુલ્યગ્રરૂપ વીરરસાત્મને ઈશિત્વસિધ્યૈ નમઃ
વામપાદાંગુલ્યગ્રરૂપ હાસ્યરસાત્મને વશિત્વસિધ્યૈ નમઃ
વામસ્ફિગ્રૂપબીભત્સરસાત્મને પ્રાકામ્ય સિધ્યૈ નમઃ
વામપાણ્યંગુલ્યગ્રરૂપ રૌદ્રરસાત્મને ભુક્તિસિધ્યૈ નમઃ
વામાંસપૃષ્ઠરૂપ ભયાનકરસાત્મને ઇચ્છાસિધ્યૈ નમઃ
ચૂલીમૂલરૂપ શૃંગારરસાત્મને પ્રાપ્તિસિધ્યૈ નમઃ
ચૂલીપૃષ્ઠરૂપ નિયત્યાત્મને સર્વકામસિધ્યૈ નમઃ
પ્. ૬)
ચતુરશ્રમધ્યરેખાયૈ નમ ઇતિ તદન્તર્વ્યાપકં ન્યસ્ય
પાદાંગુષ્ઠદ્વયરૂપ કામાત્મને બ્રાહ્મ્યૈ નમઃ
દક્ષપાર્શ્વરૂપ ક્રોધાત્મને માહેશ્વર્યૈ નમઃ
મૂર્ધરૂપ લોભાત્મને કૌમાર્યૈ નમઃ
વામપાર્શ્વરૂપમોહાત્મને વૈષ્ણવ્યૈ નમઃ
વામજાનુરૂપમદાત્મને વારાહ્યૈ નમઃ
દક્ષજાનુરૂપમાત્સર્યાત્મને ઇન્દ્રાણ્યૈ નમઃ
દક્ષભિરંસરૂપપુણ્યાત્મને ચામુણ્ડાયૈ નમઃ
વામબહિરંસરૂપપાપાત્મને મહાલક્ષ્મ્યૈ નમઃ
ચતુરશ્રાન્ત્યરેખાયૈ નમ ઇતિ તદન્તર્વ્યાપકં ન્યસ્ય
પાદાંગુષ્ઠદ્વયરૂપાધસ્સહસ્રદલકમલાત્મને
સર્વસંક્ષોભિણીમુદ્રાયૈ નમઃ
દક્ષપાર્શ્વરૂપમૂલાધારાત્મને સર્વવિદ્રાવિણીમુદ્ર
શક્ત્યૈ નમઃ
મૂર્ધરૂપસ્વ ધિષ્ઠાનાત્મને સર્વાકર્ષિણી મુદ્રાશક્ત્યૈ
નમઃ
વામપાર્શ્વરૂપમણિપૂરાત્મને સર્વવશઙ્કરી મુદ્રાશક્ત્યૈ
નમઃ
વામજાનુરૂપાનાહતાત્મને સર્વોન્માદિની મુદ્રાશક્ત્યૈ નમઃ
દક્ષજાનુરૂપ વિશુધ્યાત્મને સર્વમહાઙ્કુશા
મુદ્રાશક્તયૈ નમઃ
દક્ષોરુરૂપેન્દ્રયોન્યાત્મને સર્વખેચરી મુદ્રાશક્ત્યૈ નમઃ
વામોરુરૂપાજ્ઞાત્મને સર્વબીજ મુદ્રાશક્ત્યૈ નમઃ
દ્વાદશાન્તરૂપોર્ધ્વસહસ્ત્રદલકમલાત્મને સર્વયોનિ
મુદ્રાયૈ નમઃ

પાદાંગુષ્ઠરૂપાધારનવકાત્મને સર્વત્રિખણ્ડા
મુદ્રાયૈ નમઃ
હૃદ્રૂપત્રૈલોક્યમોહનચક્રેશ્વર્યૈ ત્રિપુરાયૈ નમઃ ઇતિ
તત્તત્સ્થાનાનિ સ્પૃષ્ટ્વા એતાસ્સર્વાસ્સ્વાત્માભિન્નત્વેન વિભાવ્ય
આત્મનઃ અપરિચ્છિન્નત્વં ભાવયેત્
પ્રકટયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને અણિમાસિધ્યૈ નમઃ ॥
પ્. ૭)
૧૩. પૃથિવ્યપ્તેજોવાવ્યાકાશશ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણ-
વાક્પાદપાણિપાયૂપસ્થાનિ મનોવિકારઃ
કામાકર્ષિણ્યાદિષોડશશક્તયઃ ॥
અપરિચ્છિન્નસ્વાત્માત્મને સર્વસંક્ષોભિણીમુદ્રાયૈ નમઃ ઇતિ
પ્રયોગપૂર્વકં વા વિભાવયેત્ ॥ ષોડશદલપદ્માય નમ ઇતિ
તદન્તર્વ્યાપકં ન્યસ્ય દક્ષશ્રોત્રપૃષ્ઠ પૃથિવ્યાત્મને
કામાકર્ષિણીનિત્યાકલાયૈ નમઃ
દક્ષાંસરૂપાબાત્મને બુધ્યાકર્ષિણીનિત્યાકલાયૈ નમઃ
દક્ષકૂર્પરરૂપતેજ આત્મને અહંકારાકર્ષિણીનિત્યાકલાયૈ
નમઃ
દક્ષકરપૃષ્ઠરૂપવાથ્વાત્મને શબ્દાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ
નમઃ
દક્ષોરુરૂપાકાશાત્મને સ્પર્શાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
દક્ષજાનુરૂપશ્રોત્રાત્મને રૂપાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
દક્ષગુલ્ફરૂપત્વગાત્મને રસાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
દક્ષપાદતલરૂપચક્ષુરાત્મને ગન્ધાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ
નમઃ
વામપાદતલરૂપજિહ્વાત્મને ચિત્તાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
વામગુલ્ફરૂપઘ્રાણાત્મને ધૈર્યાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ
નમઃ
વામજાનુરૂપવાગાત્મને સ્મૃત્યાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
વામોરુરૂપપાણ્યાત્મને નામાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
વામકરપૃષ્ઠરૂપપાદાત્મને બીજાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ
નમઃ
વામકૂર્પરરૂપપાયવાત્મને આત્માકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ
નમઃ
વામાંસરૂપોપસ્થાત્મને અમૃતાકર્ષિણી નિત્યાકલાયૈ નમઃ
વામશ્રોત્રપૃષ્ઠરૂપવિકૃતમન આત્મને શરીરાકર્ષિણી
નિત્યાકલાયૈ નમઃ
હૃદ્રૂપસર્વાશાપરિપૂરકચક્રેશ્વર્યૈત્રિપુરશ્વર્યૈ નમઃ ॥
પ્. ૮)
૧૪. વચનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દહાનોપાદાનોપેક્ષાખ્ય-
બુદ્ધ્યોઽનઙ્ગકુસુમાદ્યષ્ટૌ ॥
૧૫.
અલંબુસાકુહૂર્વિશ્વોદરાવારુણીહસ્તિજિહ્વાયશોવતીપયસ્વિની-
ગાન્ધારીપૂષાશંખિનીસરસ્વતી-ઇડાપિંગલાસુસુમ્નાચેતિ
ચતુર્દશનાડ્યઃ સર્વસંક્ષોભિણ્યાદિ ચતુર્દશ શક્તયઃ ॥
ગુપ્તયોગિની રૂપસ્વાત્માત્મને લઘિમાસિધ્યૈ નમઃ ॥
અપરિચ્છન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વવિદ્રાવિણી મુદ્રાયૈ નમઃ
અષ્ટદલપદ્માય નમ ઇતિ તદન્તર્વ્યાપક ન્યસ્ય
દક્ષશંખરૂપવચનાત્મને અનઙ્ગકુસુમાયૈ નમઃ
દક્ષજત્રુરૂપાદાનાત્મને અનઙ્ગમેખલાયૈ નમઃ
દક્ષોરુરૂપગમનાત્મને અનઙ્ગમદનાયૈ નમઃ
દક્ષગુલ્ફરૂપવિસર્ગાત્મને અનઙ્ગમદનાતુરાયૈ નમઃ
વામગુલ્પરૂપાનન્દાત્મને અનઙ્ગરેખાયૈ નમઃ ।
વામોરુરૂપહાનાખ્યબુધ્યાત્મને અનઙ્ગવેગાયૈ નમઃ ।
વમજત્રુરૂપોપાદાનાખ્યબુધ્યાત્મને અનઙ્ગાઙ્કુશાયૈ
નમઃ ।
વામશખરૂપોપેક્ષાખ્યબુધ્યાત્મને અનઙ્ગમાલિન્યૈ નમઃ ।
હૃદૂપસર્વસંક્ષોભણચક્રૈશ્વર્યૈ ત્રિપુરસુન્દર્યૈ નમઃ ।
ગુપ્તતરયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને મહિમાસિધ્યૈ નમઃ ।
અપરિચ્છિન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વાકર્ષિણી મુદ્રાયૈ નમઃ ।
ચતુર્દશારચક્રાય નમ ઇતિ તદન્તર્વ્યાપકં ન્યસ્ય ।
લલાટમધ્યભાગરૂપાલંબુસાત્મને
સર્વસંક્ષોભિણીશક્ત્યૈ નમઃ ।
પ્. ૯)
૧૬ . પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનનાગકૂર્મકૃકરદેવદત્ત-
ધનઞ્જયાદશવાયવસ્સર્વાસિદ્ધિપ્રદાદિબહિર્દશારદેવતાઃ
॥
લલાટદક્ષભાગરૂપકુહ્વત્મને સર્વવિદ્રાવિણો શક્ત્યૈ નમઃ
॥
દક્ષગણ્ડરૂપવિશ્વોદરાત્મને સર્વાકર્ષિણી શક્ત્યૈ નમઃ ॥
દક્ષાંસરૂપવારુણ્યાત્મને સર્વાહ્લાદિની શક્ત્યૈ નમઃ ॥
દક્ષપાર્શ્વરૂપ હસ્તિજિહ્વાત્મને સર્વસંમોહિની શક્ત્યૈ નમઃ
॥
દક્ષોરુરૂપયશોવત્યાત્મને સર્વસ્તંભિની શક્ત્યૈ નમઃ ॥
દક્ષજંઘારૂપપયસ્વિન્યાત્મને સર્વજૃમ્ભિણીશક્ત્યૈ નમઃ ॥
વામજંઘારૂપગાન્ધાર્યાત્મને સર્વવશંકરી શક્ત્યૈ
નમઃ ॥
વામોરુરૂપપૂષાત્મને સર્વરઞ્જિની શક્ત્યૈ નમઃ ॥
વામપાર્શ્વરૂપશંખિન્યાત્મને સર્વોન્માદિની શક્ત્યૈ નમઃ
॥
વામાંસરૂપસરસ્વત્યાત્મને સર્વાર્થસાધિની શક્ત્યૈ નમઃ ॥
વામગંડરૂપેડાત્મને સર્વસંપત્તિપૂરણી શક્ત્યૈ નમઃ ॥
લલાટવામભાગરૂપપિંગલાત્મને સર્વમન્ત્રમયી શક્ત્યૈ
નમઃ ॥
લલાટપૃષ્ઠભાગરૂપસુષુમ્નાત્મને સર્વદ્વન્દ્વક્ષયંકરી
શક્ત્યૈ નમઃ ॥
હૃદ્રૂપસર્વસૌભાગ્યદાયકચક્રેશ્વર્યૈ ત્રિપુરવાસિન્યૈ નમઃ
॥
સમ્પ્રદાયયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને ઈશિત્વસિધ્યૈ નમઃ ॥
અપરિચ્છિન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વવશંકરી મુદ્રાયૈ નમઃ ॥
બહિર્દશારચક્રાય નમ ઇતિ વ્યાપકં ન્યસ્ય ।
દક્ષાક્ષિરૂપપ્રાણાત્મને સર્વસિદ્ધિપ્રદાદેવ્યૈ નમઃ ॥
નાસામૂલરૂપાપાનાત્મને સર્વસમ્પત્પ્રદાદેવ્યૈ નમઃ ॥
પ્. ૧૦)
૧૭. એતદ્વાયુસંસર્ગકોપાધિભેદન રેચકઃ પાચકશ્શોષકો
દાહકઃ પ્લાવક ઇતિ પ્રાણમુખ્યત્વેન પઞ્ચધા
જઠરાગ્નિર્ભવતિ
૧૮. ક્ષારક ઉદ્ગારકઃ ક્ષોભકો જૃમ્ભકો મોહકઃ ઇતિ
નાગપ્રાધાન્યેન પઞ્ચવિધાઃ તે મનુષ્યાણાં દેહગાઃ
ભક્ષ્યભોજ્યચોષ્યલેહ્યપેયાત્મકપઞ્ચવિધમન્નં પાચયન્તિ
॥
૧૯. એતા દશવહ્નિકલાસ્સર્વજ્ઞાદ્યા અન્તર્દશારગા દેવતાઃ
વામનેત્રરૂપવ્યાનાત્મને સર્વપ્રિયઙ્કરીદેવ્યૈ નમઃ ॥
કુક્ષીશકોણરૂપોદાનાત્મને સર્વમઙ્ગલકારિણી દેવ્યૈ નમઃ
॥
કુક્ષિવાયુકોણરૂપસમાનાત્મને સર્વકામપ્રદાદેવ્યૈ નમઃ
॥
વામજાનુરૂપનાગાત્મને સર્વદુઃખવિમોચિનીદેવ્યૈ નમઃ ॥
ગુદરૂપકૂર્માત્મને સર્વમૃત્યુપ્રશમની દેવ્યૈ નમઃ ॥
દક્ષજાનુરૂપકૃકકરાત્મને સર્વવિઘ્નવિનાશિની દેવ્યૈ નમઃ
॥
કુક્ષિનિ-ઋતિકોણરૂપદેવદતાત્મને સર્વાંગસુન્દરી દેવ્યૈ
નમઃ ॥
કુક્ષિવવ્હિકોણરૂપધનઞ્જયાત્મને
સર્વસૌભાગ્યદાયિનીદેવ્યૈ નમઃ ॥
હૃદ્રૂપસર્વાર્થસાધકચક્રેશ્વર્યૈ ત્રિપુરાશ્રિયૈ નમઃ ॥
કુલકૌલયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને વશિત્વસિધ્યૈ નમઃ ॥
અપરિચ્છિન્નસ્વાત્માત્મને સર્વોન્માદિનીમુદ્રાયૈ નમઃ ॥
અન્તર્દશારચક્રાય નમ ઇતિ તદન્તર્વ્યાપકં ન્યસ્ય ॥
દક્ષનાસારૂપરેચકાગ્ન્યાત્મને સર્વજ્ઞાદેવ્યૈ નમઃ ॥
દક્ષસૃક્વિરૂપપાચકાગ્ન્યાત્મને સર્વશક્તિદેવ્યૈ નમઃ ॥
પ્. ૧૧)
૨૦. શીતોષ્ણસુખદુઃખેચ્છાસ્સત્વંરજસ્તમોવશિન્યાદિ
શક્તયોષ્ટૌ ॥
દક્ષસ્તનરૂપશોપકાગ્ન્યાત્મને સર્વૈશ્વર્યપ્રદાદેવ્યૈ નમઃ
॥
દક્ષવૃષણરૂપદાહકાગ્ન્યાત્મને સર્વજ્ઞાનમયી દેવ્યૈ
નમઃ ॥
સીવિનીરૂપપ્લાવાકાગ્ન્યાત્મને સર્વવ્યાધિવિનાશિની દેવ્યૈ
નમઃ ॥
વામવૃષણરૂપક્ષારકાગ્ન્યાત્મને
સર્વાધારસ્વરૂપાદેવ્યૈઃ નમઃ ॥
વાઅમસ્તનરૂપોદ્ગારકાગ્ન્યાત્મને સર્વપાપહરાદેવ્યૈ નમઃ
॥
વામસૃક્વિરૂપક્ષોભકાગ્ન્યાત્મને સર્વાનન્દમયીદેવ્યૈ
નમઃ ॥
વામનાસારૂપજૃમ્ભકાગ્ન્યાત્મને સર્વરક્ષાસ્વરૂપિણીદેવ્યૈ
નમઃ ॥
નાસાગ્રરૂપમોહકાગ્ન્યાત્મને સર્વેપ્સિતફલપ્રદાદેવ્યૈ
નમઃ ॥
હૃદ્રૂપસર્વરક્ષાકરચક્રેશ્વર્યૈ ત્રિપુરમાલિન્યૈ નમઃ ॥
નિગર્ભયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને પ્રાકામ્યસિધ્યૈ નમઃ ॥
અપરિચ્છિન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વમહાઙ્કુશામુદ્રાયૈ નમઃ
॥
અષ્ટકોણચક્રાય નમ ઇતિ તદન્તર્વ્યાપકં ન્યસ્ય
ચિબુકદક્ષભાગરૂપશીતાત્મનેવશિની વાગ્દેવતાયૈ નમઃ ॥
કણ્ઠદક્ષભાગરૂપોષ્ણાત્મને કામેશ્વરીવાગ્દેવતાયૈ
નમઃ ॥
હૃદયદક્ષભાગરૂપસુખાત્મને મોદિનીવાગ્દેવતાયૈ નમઃ ॥
નાભિદક્ષભાગરૂપદુઃખાત્મને વિમલાવાગ્દેવતાયૈ નમઃ
॥
નાભિવામભાગરૂપેચ્છાત્મને અરુણાવાગ્દેવતાયૈ નમઃ ॥
હૃદયવામભાગરૂપસત્વગુણાત્મને જયિનીવાગ્દેવતાયૈ
નમઃ ॥
કણ્ઠવામભાગરૂપરજોગુણાત્મને સર્વેશ્વરીવાગ્દેવતાયૈ
નમઃ ॥
પ્. ૧૨)
૨૧. શબ્દાદિતન્માત્રાઃ પઞ્ચપુષ્પબાણાઃ ॥
૨૨. મન ઇક્ષુધનુઃ ૩૩. રાગઃ પાશઃ ૨૪. દ્વેષોંકુશઃ
૨૫. અવ્યક્તમહદહઙ્કારાઃકામેશ્વરીવજ્રેશ્વરીભગમા-
લિન્યોન્તસ્ત્રિકોણગા દેવતાઃ ।
ચિબુકવામભાગરૂપતમોગુણાત્મને કૌલિનીવાગ્દેવતાયૈ
નમઃ ॥
હૃદ્રૂપસર્વરોગહરચક્રેશ્વર્યૈ ત્રિપુરાસિદ્ધાયૈ નમઃ ॥
રહસ્યયોગ્નીરૂપસ્વાત્માત્મને ભુક્તિસિધ્યૈ નમઃ ॥

અપરિચ્છિન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વખેચરીમુદ્રાયૈ નમઃ ॥
હૃદયત્રિકોણાધોભાગરૂપપઞ્ચતન્માત્રાત્મકેભ્યઃ
સર્વજમ્ભનબાણેભ્યો નમઃ ॥
તદ્દક્ષભાગરૂપમન આત્મકાભ્યાં
સર્વમોહનધનુર્ભ્યાં નમઃ ॥
તદૂર્ધ્વભાગરૂપરાગાત્મકાભ્યાં
સર્વવશંકરપાશાભ્યાં નમઃ ॥
તદ્વમભાગરૂપદ્વેષાત્મકાભ્યાં
સર્વસ્તમ્ભકરાઙ્કુશાભ્યાં નમઃ ॥
ત્રિકોણચક્રાય નમ ઇતિ વ્યાપકં ન્યસ્ય
હૃદયત્રિકોણાગ્રભાગરૂપમહત્તત્વાત્મને કામેશ્વર્યૈ દેવ્યૈ
નમઃ ॥
તદ્દક્ષકોણરૂપાહંકારાત્મને વજ્રેર્શ્યૈ દેવ્યૈ નમઃ ॥
તદ્વામકોણરૂપાવ્યક્તાત્મને ભગમાલિની દેવ્યૈ નમઃ ॥
હૃદ્રૂપસર્વસિદ્ધિપ્રદચક્રેશ્વર્યૈ ત્રિપુરાંબાયૈ નમઃ ॥
અતિરહસ્યયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને ઇચ્છાસિદ્ધ્યૈ નમઃ ॥
અપરિચ્છિન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વબીજમુદ્રાયૈ નમઃ ॥
બિન્દુચક્રાય નમ ઇતિ વ્યાપકં ન્યસ્ય
પ્. ૧૩)
૨૬. નિરુપાધિકસંવિદેવ કામેશ્વરઃ ॥
૨૭. સદાનન્દપૂર્ણઃ સ્વાત્મૈવ પરદેવતા લલિતા ॥
૨૮. લૌહિત્યમેતસ્ય સર્વસ્ય વિમર્શઃ ॥ ૨૯. અનન્યચિત્તત્વેન ચ
સિદ્ધિઃ ૩૦. ભાવનાયાઃ ક્રિયોપચારઃ ॥
હૃન્મધ્યરૂપનિરુપાધિકસંવિન્માત્રરૂપકામેશ્વરાં-
કનિલયાયૈ સચ્ચિદાનન્દૈકબ્રહ્માત્મિકાયૈ પરદેવતાયૈ
લલિતાયૈ મહાત્રિપુરસુન્દર્યૈ નમઃ ॥
નિરુપાધિકચૈતન્યમેવ
સચ્ચિદાનન્દાત્મકમન્તઃકરણપ્રતિબિંબિતંસત્તદહમેવે-
ત્યનુસન્ધાનં લલિતાયાલૌહિત્યમિતિ વિભાવ્ય ॥
અભેદસંબન્ધેન સત્વચિત્વાદિ વિશિષ્ટસંવિદઃ
કેવલસંવિદશ્ચ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધરૂપં
કામેશ્વરાંકયન્ત્રણંવિશેષણં વિભાવ્ય ॥
ઉપાધ્યભાવરૂપશુક્લત્વોપલક્ષિતા સતીશુદ્ધસંવિદેવ
શુક્લચરણઃ ॥
ચિત્વવિશિષ્ટસંવિત્પ્રાથમિકપરાહન્તાત્મકમૃત્યુરૂપેણ-
રાગેણોપલક્ષિતાસતીરક્તચરણઃ ॥
અહમાકારવૃત્તિનિરૂપિતા વિષયતા ચરણયોર્મિથો
વિશેષ્યવિશેષણભાવરૂપૈવ તદુભયસામરસ્યમિતિવિભાવ્ય ॥
હૃદ્રૂપસર્વાનન્દમયચક્રેશ્વર્યૈ મહાત્રિપુરસુન્દર્યૈ નમઃ
॥
પરાપરરહસ્યયોગિનીરૂપસ્વાત્માત્મને પ્રાપ્તિસિધ્યૈ નમઃ ॥
અપરિચ્છિન્નરૂપસ્વાત્માત્મને સર્વયોનિમુદ્રાયૈ નમઃ ॥
ઇતિ તત્તત્સ્થાનસ્પર્શપૂર્વકં સમ્યગનુસન્ધાયોપચારાન્,
સમર્પયેત્ ॥
તદ્યથા-એવમપરિચ્છન્નતયા ભાવિતાયા
લલિતાયાઃસ્વેમહિમ્ન્યેવપ્રતિષ્ઠિતિમાસનમનુસન્ધામિ ॥
પ્. ૧૪)
ત્રિયદાદિસ્થૂલપ્રપઞ્ચરૂપપાદગતનામરૂપાત્મક-મલસ્ય
સચ્ચિદાનન્દકૈરૂપત્વ ભાવનાજલેન ક્ષાલનં પાદ્યં
ભાવયામિ ॥
સૂક્ષ્મપ્રપઞ્ચરૂપહસ્તગતસ્ય તસ્ય
ક્ષાલનમર્ઘ્યંચિન્તયામિ ॥
ભાવનારૂપાણામપામપિ કબલીકારરૂપમાચમનં
ભાવયામિ ॥
સત્ત્વચિત્ત્વાનન્દત્વાદ્યખિલાવયવાનચ્છેદેન
ભાવનાજલસમ્પર્કરૂપંસ્નાનમનુચિન્તયામિ ॥
તેષ્વેવાયવેષુ પ્રસક્તાયા ભાવનાત્મકવૃત્તિવિશેષ્યતાયાઃ
પ્રોઞ્છનં વૃત્યવિષયત્વભાવનેન વસ્ત્રં કલ્પયામિ ॥
નિર્વિષયત્વનિરઞ્જનત્વાશોકત્વામૃતત્વાદ્યનેકધર્મરૂ-
પાણ્યાભરણાનિ ધર્મ્યભેદ ભાવનેન સમર્પયામિ ॥
સ્વશરીરઘટકપાર્થિવભાગાનાં જડતાપનયેન
ચિન્માત્રતાવશેષરૂપં ગન્ધં પ્રયચ્છામિ ॥
આકાશભાગાનાં તથા ભાવનેન પુષ્પાણિ સમર્પયામિ ॥
વાયવ્યભાગાનાન્તથાભાવયા ધૂપયામિ ॥
તૈજસભાગાનાન્તથાકરણેનોદ્દીપયામિ ॥
અમૃતભાગાંસ્તથા વિભાવ્ય નિવેદયામિ ॥
ષોદશાન્તેન્દુમણ્ડલસ્ય તથા ભાવનેન
તામ્બૂલકલ્પમાચરામિ ॥
પરાપશ્યન્ત્યાદિનિખિલશબ્દાનાં નાદદ્વારા
બ્રહ્મણ્યુપસંહારચિન્તનેન સ્તવીમિ ॥
વિષયેષુ ધાવમાનાનાં ચિત્તવૃત્તીનાં વિષયજડતાનિરાસેન
બ્રહ્મણિ પ્રવિલાપનેન પ્રદક્ષિણીકરોમિ ॥
તાસાં વિષયેભ્યઃ પરાવર્તનેન બ્રહ્મૈકપ્રવણતયા
પ્રણમામિ ॥
ઇત્યુપચર્ય જુહુયાત્ ॥
પ્.

૩૧. અહં ત્વમસ્તિ નાસ્તિ કર્તવ્યમકર્તવ્યમુપાસિતવ્યમિત્યાદિ
વિકલ્પાનાં આત્મનિ વિલાપનં હોમઃ ॥
૩૨. ભાવનાવિષયાણમભેદભાવનન્તર્પણમ્ ॥
૩૩. પઞ્ચદશતિથિરૂપેણ કાલસ્ય પરિણામાવલોકનમ્ ॥
૩૪. એવં મુહૂર્તત્રિતયં મુહૂર્તદ્વિતયં મુહૂર્તમાત્રં વા
ભાવનાપરો જીવન્મુક્તો ભવતિ સ એવ શિવયોગીતિ ગદ્યતે ॥
૩૫. કાદિમતેનાન્તશ્ચક્રભાવનાઃ પ્રતિપાદિતાઃ ॥
૩૬. ય એવં વેદ સોથર્વશિરોધીતે ॥ ઇતિ ભાવનોપનિષત્
વિહિતાવિહિતવિષયાવૃત્તયઃ ઉત્પન્નાઃ અહંત્વં
ગુરુર્દેવતેત્યાદયઃ
તાસ્સર્વાશ્ચક્રરાજસ્થાનન્તશક્તિકદમ્બરૂપાસ્તત્તત્-
સૂક્ષ્મરૂપા યે યે સંસ્કારાસ્તત્સર્વં ચિન્માત્રમેવેતિ
વિભાવનયા નિર્વ્યુત્થાનં સ્વાત્મનિ જુહોમિ ॥
પ્રકૃતભાવનાસુયેગુરુચરણાદિશક્તિકદમ્બાન્તાવિષયાસ્તેસર્વે
પિચિન્માત્ર રૂપાનપરસ્પરંભિદ્યન્તે ઇતિ ભાવનયાતર્પયામિ ॥
તિથિચક્રમુક્તરૂપંકાલચક્રંદેશચક્રં ચ
સર્વમસ્તિભાતિપ્રિયશ્ચ નતુ નામરૂપ વદતસ્સર્વં બ્રહ્મૈવેતિ
વિભાવયામિ ॥
અથવા પૂર્વલિખિતાં નિત્યાભાવનામિહૈવ
શ્વાસપ્રવિલાપનફલિકાં કુર્યાત્ તેન મનઃ
પવનામનામૈક્યનિભાલનેન ત્રીન્મુહૂર્તાન્ દ્વાવેકં વા
મુહૂર્તમવિચ્છિન્નં વ્યાપયેત્ । તસ્ય દેવતાત્મૈક્યસિદ્ધિઃ
ચિન્તિતકાર્યાણ્યયત્નેન સિધ્યન્તિ ॥
પ્.

તતોવતીર્ય પ્રાણાયામત્રયમૃષ્યાદિન્યાસત્રયઞ્ચ કૃત્વા
ગુરું સ્તુવીતેતિ સર્વ શિવમ્ ॥
અથર્વશિરસિ પ્રોક્તભાવનાનાં સતાં મુદે ।
ઇતિ ભાસ્કરરાયેણ પ્રયોગવિધિરીરિતઃ ॥
શ્યામે સંગીતમાતઃ પરશિવનિલયે
મુખ્યસાચિવ્યભારો
દ્વાહે દક્ષે દયાપૂરિતનિજહૃદયે મામકીં
દૈન્યવૃત્તિમ્ ।
શ્રીમત્સિંહાસનેશ્યાં
ભવવનપતિતાન્દાવદગ્ધાન્નમસ્તે
ત્રાતું પીયુષવર્ષૈઃ કથય પરિકરં બદ્ધવત્યાં
વિવિક્તે ॥
યત્રાસ્તિ ભોગો ન ચ તત્ર મોક્ષઃ યત્રાસ્તિ મોક્ષો ન ચ તત્ર ભોગઃ ।
શ્રીસુન્દરીસાધકપુંગવાનાં ભોગશ્ચ મોક્ષશ્ચ કરસ્થ
એવ ॥
પાતય વા પાતાલે સ્થાપય વા સકલલોકસામ્રાજ્યે ।
માતસ્તવાંઘ્રિયુગલં નાહં મુઞ્ચામિ નૈવ
મુઞ્ચામિ ॥
યશ્શિવો નામરૂપાભ્યાં યા દેવી સર્વમઙ્ગલા ।
તયોઃ સંસ્મરણાત્પુંસાં સર્વતો જયમઙ્ગલમ્ ॥
દુર્ગે શિવેઽભયે માયે નારાયણિ સનાતનિ ।
જયે મે મઙ્ગલં દેહિ નમસ્તે સર્વમઙ્ગલે ॥ ઇતિ શ્રી ॥
શ્રીતન્ત્રરાજે પઞ્ચત્રિંશપટલે
ભાવનોપનિષત્પ્રતિપાદિત
મહાયાગક્રમસ્યોપબ્રહ્મણશ્લોકાઃ
અથ ષોડશનિત્યાનાં સ્વાત્મત્વે વાસનાં શૃણુ
યયા તન્મયતાસિદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષા ભવતિ ધ્રુવમ્

ગુરુરાદ્યા ભવેચ્છક્તિઃ સા વિમર્શમયીમતા
નવત્વં તસ્ય, દેહસ્ય, રન્ધ્રત્વેનાવભાસતે

બલિદેવ્યઃ, સ્વમાયાઃ સ્યુઃ પઞ્ચમી જનકાત્મિકા
કુરુકુલ્લા ભવેન્માતા પુરુષાર્થાસ્તુ સાગરાઃ

રત્નદ્વીપો ભવેદ્દેહો નવત્વં ધાતુરોમભિઃ
સંકલ્પાઃ કલ્પતરવઃ સ્વાધારા ઋતવઃ સ્મૃતાઃ

ગ્રહર્ક્ષરાશિચક્રેણ કાલાત્મા પશ્ચિમામુખઃ
તેન પૂર્વાભિમુખ્યં સ્યાદન્યત્તે કથિતં પિથઃ

જ્ઞાતા સ્વાત્મા ભવેત્ જ્ઞાનમર્ઘ્યં જ્ઞેયં બહિઃ સ્થિતમ્
શ્રીચક્રપૂજનં તેષામેકીકરણમીરિતમ્

શ્રીચક્રે સિદ્ધયઃ પ્રોક્તા રસા નિયતિસંયુતાઃ
ઊર્મયઃ પુણ્યપાપે ચ બ્રાહ્મ્યાદ્યા માતરઃ સ્મૃતાઃ

ભૂતેન્દ્રિયમનાંસ્યેવ ક્રમાન્નિત્યાકલાઃ પુનઃ
કર્મેન્દ્રિયાર્થા દોષાશ્ચ જ્ઞેયાઃ સ્યુઃ શક્તયોષ્ટ વૈ

નાડ્યશ્ચતુર્દશ પ્રોક્તાઃ ક્ષોભિણ્યાદ્યાસ્તુ શક્તયઃ
વાયવો દશસંપ્રોક્તાઃ સર્વસિધ્યાદિશક્તયઃ

વહ્નયોદશસંપ્રોક્તાઃ સર્વજ્ઞાદ્યાસ્તુ શક્તયઃ
શીતોષ્ણસુખદુઃખેચ્છા ગુણાઃ પ્રોક્તા ક્રમેણ વૈ

વશિન્યાદ્યાશ્શક્તયઃ સ્યુઃ તન્માત્રાઃ પુષ્પસાયકાઃ
પ્. ૧૮) મનોભવેદિક્ષુધનુઃ પાશોરાગ ઇતીરિતઃ

દ્વેષઃ સ્યાદઙ્કુશઃ પ્રોક્તઃ ક્રમેણ વરવર્ણિનિ
અવ્યક્તાહઙ્કૃતિમહદાકારાઃ પ્રતિલોમતઃ

કામેશ્વર્યાદિદેવ્યસ્સ્યુઃ સંવિત્કામેશ્વરઃ સ્મૃતઃ
સ્વાત્મૈવ દેવતા પ્રોક્તા લલિતા વિશ્વવિગ્રહા

લૌહિત્યં તદ્વિમર્શઃ સ્યાદુપાસ્તિરિતિ ભાવના
સિદ્ધિસ્ત્વનન્યચિત્તત્વં મુદ્રા વૈભવભાવનમ્

ઉપચારાશ્ચલત્વેપિ તન્મયત્વાપ્રમત્તતા
પ્રયોગાસ્તુ વિકલ્પાનાં હેતોઃ સ્વાત્મનિ નાશનમ્

યન્ત્રાણિ મન્ત્રાસ્સર્વત્ર સ્વાત્મત્વે સ્થૈર્યસાધનં
સન્ધ્યાસુ ભજનં દેવ્યા આદિમધ્યાન્તમજ્જનં

અન્યાસ્તુ શક્તયશ્ચક્રગામિન્યો યાસ્સમન્તતઃ
તાસ્તુ વિશ્વવિકલ્પાનાં હેતવસ્સમુદીરિતાઃ

ન્યાસસ્તુ દેવતાત્વેન સ્વાત્મનો દેહકલ્પનમ્
જપસ્તન્મયતારૂપભાવનં સમ્યગીરિતમ્

હોમો વિશ્વવિકલ્પાનાં સ્વાત્મન્યસ્તમયો મતઃ
તેષામન્યોન્યસંભેદભાવનં તર્પણં ભવેત્

મોહાજ્ઞાનાદિદુઃખાનામાત્મન્યસ્તમયો દૃઢમ્
અભિષેકસ્તુ વિદ્યાસ્યાદાત્મા સર્વાશ્રયો મહાન્

ઉપાધીનાન્તુ રાહિત્યં ઉપદેશ ઇતીરિતઃ
દક્ષિણા ભેદશૂન્યત્વં શુશ્ર્ષા સ્થૈર્યમુચ્યતે

તિથિરૂપેણ કાલસ્ય પરિણામાવલોકનમ્
નિત્યાઃ પઞ્ચદશૈતાઃ સ્યુરિતિપ્રોક્તાસ્તુ વાસનાઃ ॥ ઇતિ શ્રીઃ ॥
શ્રીલલિતાચતુષ્ષષ્ટ્યુપચાર સંગ્રહઃ
ઓં ॥ હૃન્મધ્યનિલયે દેવિ લલિતે પરદેવતે ।
ચતુષ્ષષ્ટયુપચારાંસ્તે ભક્ત્યા માતસ્સમર્પયે

કામેશોત્સંગનિલયે પાદ્યં ગૃહ્ણીષ્વ સાદરમ્ ।
ભૂષણાનિ સમુત્તાર્ય ગન્ધતૈલં ચ તેઽર્પયે

સ્નાનશાલાં પ્રવિશ્યાથ તત્રત્ય મણિપીઠકે ।
ઉપવિશ્ય સુખેન ત્વં દેહોદ્વર્તનમાચર

ઉષ્ણોદકેન લલિતે સ્નાપયામ્યથ ભક્તિતઃ ।
અભિષિઞ્ચામિ પશ્ચાત્ત્વાં સૌવર્ણકલશોદકૈઃ

ધૌતવસ્ત્રપ્રોઞ્છનં ચારક્તક્ષૌમાંબરં તથા ।
કુચોત્તરીયમરુણમર્પયામિ મહેશ્વરિ

તતઃ પ્રવિશ્ય ચાલેપમણ્ટપં પરમેશ્વરિ ।
ઉપવિશ્ય ચ સૌવર્ણપીઠે ગન્ધાન્વિલેપય

કાલાગરુજધૂપૈશ્ચ ધૂપયે કેશપાશકમ્ ।
અર્પયામિ ચ મલ્લ્યાદિ સર્વર્તુકુસુમસ્રજઃ

ભૂષામણ્ટપમાવિશ્ય સ્થિત્વા સૌવર્ણપીઠકે ।
માણિક્યમકુટં મૂર્ધ્નિ દયયા સ્થાપયાંબિકે

શરત્પાર્વણચન્દ્રસ્ય શકલં તત્ર શોભતામ્ ।
સિન્દૂરેણ ચ સીમન્તમલઙ્કુરુ દયાનિધે

પ્.૨)
ફાલે ચ તિલકં ન્યસ્ય નેત્રયોરઞ્જનં શિવે ।
વાલીયુગલમપ્યમ્બ ભક્ત્યા તે વિનિવેદયે

મણિકુણ્ડલમપ્યમ્બ નાસાભરણમેવ ચ ।
તાટઙ્કયુગલં દેવિ યાવકઞ્ચાધરેઽર્પયે

આદ્યભૂષણસૌવર્ણચિન્તાકપદકાનિ ચ ।
મહાપદકમુક્તાવલ્યેકબલ્યાદિભૂષણમ્

છન્નવીરં ગૃહાણામ્બ કેયુરયુગલન્તથા ।
વલયાવલિમંગુલ્યાભરણં લલિતામ્બિકે

ઓડ્યાણમથકટ્યાન્તે કટિસૂત્રં ચ સુન્દરિ ।
સૌભાગ્યાભરણં પાદકટકં નૂપુરદ્વયમ્

અર્પયામિ જગન્માતઃ પાદયોશ્ચાંગુલીયકમ્ ।
પાશં વામોર્ધ્વહસ્તે તે દક્ષહસ્તે તથાઙ્કુશમ્

અન્યસ્મિન્વામહસ્તે ચ તથા પુણ્ડ્રેક્ષુચાપકમ્ ।
પુષ્પબાણાંશ્ચ દક્ષાધઃ પાણૌ ધારય સુન્દરિ

અર્પયામિ ચ માણિક્યપાદુકે પાદયોશ્શિવે ।
આરોહાવૃતિદેવીભિશ્ચક્રં પરશિવે મુદા

સમાનવેષભૂષાભિસ્સાકં ત્રિપુરસુન્દરિ ।
તત્ર કામેશવામાઙ્કપર્યઙ્કોપનિવેશિનીમ્

અમૃતાસવપાનેન મુદિતાં ત્વાં સદા ભજે ।
શુદ્ધેન ગાંગતોયેન પુનરાચમનં કુરુ

કર્પૂરવીટિકામાસ્યે તતોંબ વિનિવેશય ।
આનન્દોલ્લાસહાસેન વિલસન્મુખપઙ્કજામ્

પ્.૩)
ભક્તિમત્કલ્પલતિકાં કૃતીસ્યાં ત્વાં સ્મરન્ કદા ।
મઙ્ગલારાર્તિકં છત્રં ચામરં દર્પણન્તથા

તાલવૃન્તં ગન્ધપુષ્પધૂપદીપાંશ્ચ તેઽર્પયે ॥
શ્રીકામેશ્વરિતપ્તહાટકકૃતૈઃ સ્થાલીસહસ્ત્રૈર્ભૃતં
દિવ્યાન્નં ઘૃતસૂપશાકભરિતં ચિત્રાન્નભેદૈર્યુતમ્ ।
દુગ્ધાન્નં મધુશર્કરાદધિયુતં માણિક્યપાત્રાર્પિતં
માષાપૂપકપૂરિકાદિસહિતં નૈવેદ્યમર્મ્બાપયે

સાગ્રવિંશતિપદ્યોક્તચતુષ્ષટ્યુપચારતઃ ।
હૃન્મધ્યનિલયા માતા લલિતા પરિતુષ્યતુ

શ્રીમુખાખ્યસ્ય વર્ષસ્ય તુલાયાં શુક્લપક્ષકે ।
ચતુર્થ્યામપરાહ્ને ચ લલિતાર્પિતમાનસઃ

સાગ્રવિંશતિપદ્યૈસ્તુ ચતુષ્ષષ્ટયુપચારકાન્ ।
સમગ્રહીત્ પરાભ્બાયાઃ પ્રીત્યૈ નારાયણો મુદા

નારાયણઃ શ્રીપુરુષોત્તમાત્મજોઽલિખન્મહીશૂરપુરેવસન્કૃતી
।
દેવીસપર્યામખિલાભિલાષદાં કામેશવામાઙ્કગતા
પ્રસીદતુ

આતત્સદિતિ શ્રીઃ ॥ ઇતિ દેવી ચનુષ્ષષ્ટ્યુપચારસંગ્રહઃ
સમ્પૂર્ણઃ ॥
અથ ત્રિપુરોપનિષદઃ શાન્તિમન્ત્ર પાઠઃ
(ભાષ્યસમેતઃ)
ઓં વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા-મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
તત્વવિદ્યાપ્રતિપાદકગ્રન્થપાઠે પ્રવૃત્તા મે વાક્ સર્વદા
મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા મનો વિવક્ષિતશબ્દજાતપ્રતિપાદિકેતિ યાવત્ ॥
મનશ્ચ મદીયં વાચિ પ્રતિષ્ઠિતં-આત્મવિદ્યાપ્રતિપાદકમેવ
શબ્દજાતં મનસા વિવક્ષ્યતે । અન્યોન્યાનુગૃહીતે હિ વાઙ્મનસે
વિદ્યાર્થગ્રન્થં સાકલ્યેનાવધારયિતું શક્નુતઃ ।
મનસસ્સાવધાનત્વાભાવે યત્કિંચિદસંગતં બ્રૂયાત્-તથા
વાચઃ પાટવાભાવે વિવક્ષિતં ન યથાવદુચ્ચાર્યતે-અતસ્તયોઃ
પરસ્પરાનુકૂલ્યપ્રાર્થના ક્રિયતે ઇતિ ભાવઃ ॥
આવિરાવીર્મ એધિ ॥
આવિશ્શબ્દેન સ્વપ્રકાશં બ્રહ્મચૈતન્યમુચ્યતે ॥ હે
પરમાત્મન્ મે આવિરેધિ અવિદ્યાવરણાપનયેન મે
પ્રકટીભવેત્યર્થઃ ॥
વેદસ્ય મ આણીસ્થઃ શ્રુતં મે મા પ્રહાસીઃ ॥
હે વાઙ્મનસે તત્વવિદ્યાપ્રતિપાદકવેદગ્રન્થસ્ય-મે-મદર્થ
આણિ-આનયન સમર્થે ભવતમિત્યર્થઃ । હે શ્રોત્રેન્દ્રિય
મદર્થં ત્વયા શ્રુત ગ્રન્થજાતં મા પ્રહાસી મા
વિસ્મરેત્યર્થઃ ॥
પ્. ૫)
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્ સન્દધામિ ઋતં વદિષ્યામિ ।
સત્યં વદિષ્યામિ ॥
અનેનાધીતેનોપનિષદ્ગ્રન્થેન વિસ્મરણરહિતેનાહોરાત્રાન્
સંયોજયામિ । અહનિ રાત્રૌ ચાલસ્યં પરિત્યજ્ય નિરન્તરં
પઠામીત્યર્થઃ ॥ પઠિતે ચ ગ્રન્થે ઋતં-પરમાર્થભૂતં
વસ્તુ વદિષ્યામિ- વિપરીતાર્થવદનં કદાચિદપિ
માભૂદિત્યર્થઃ ॥ ઋતં-માનસં-સત્યં-વાચિકં-મનસા
વસ્તુતત્વં વિચાર્ય વાચા વદિષ્યામીત્યર્થઃ ।
તન્મામવતુ તદ્વક્તારમવતુ
અવતુમામવતુવક્તારમવતુવક્તારં ઓં
શાન્તિશ્શાન્તિશ્શાન્તિઃ ॥
તદ્બ્રહ્મતત્વં માં શિષ્યં સમ્યગ્બોધેન પાલયતુ-
આચાર્યઞ્ચ બોધકત્વસામર્થ્ય-પ્રદાનેન પાલયતુ ॥
પુનરપ્યવતુમામિતિ ફલપ્રાર્થના-અવિદ્યાનિવૃત્તિવિષયિણી
ક્રિયતે-આચાર્યસ્યતુ તાદૃશશિષ્યલાભેન
વિદ્યાસમ્પ્રદાયાવિચ્છેદલાભ ફલમ્ ॥ અનેન મન્ત્રપાઠેન
પૂર્વં વિદ્યાપ્રતિબન્ધકવિઘ્નાઃ પરિહ્રિયન્તે
વિદ્યોત્પત્તેરૂર્ધ્વન્તુ
અસમ્ભાવનાવિપરીતભાવનોત્પાદકવિઘ્નાઃ ॥
અભ્યાસોઽધ્યાયસમાપ્ત્યવદ્યોતકઃ ॥ ઇતિ શાન્તિમન્ત્રાર્થઃ ॥
શ્રીઃ ॥
પ્. ૬)
શ્રીત્રિપુરોપનિષત્ (ભાષ્યસહિતા)
સહસ્રદલપદ્મે સ્વે નાથાંઘ્ર્યબ્જદ્વયે સતિ ।
કમલે કમ્લોત્પત્તિર્નદૃષ્ટેત્યુક્તયઃ કથમ્ ॥
શ્રીસાંખ્યાયનકલ્પસૂત્રવિધિભિઃકર્માણિ યે કુર્વતે-
યેષાં શાકલ એવ મન્ત્રનિચયઃ કૌષીતકં બ્રાહ્મણમ્ ।
તૈરારણ્યકમધ્યમન્ત્રવિતતિર્યા પઠ્યતે બહ્વચૈઃ
ઋગ્ભિષ્ષોડશભિર્મહોપનિષદં વ્યાચક્ષ્મહે તાં વયમ્ ॥
ઇહ ખલુ ત્રૈવર્ણિકૈરધ્યેતવ્યો વેદઃ પૂર્વોત્તરકાણ્ડભેદેન
દ્વિવિધઃ ॥
સ ઉભયવિધોપિ સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા ક્રિયાવિશેષવિધાનાય
પ્રવૃત્તઃ ॥
ક્રિયાશ્ચ કાશ્ચિત્સદેવતાકાઃ કાશ્ચિન્નિર્દેવતાકાઃ-અગ્નિહોત્ર
સ્નાનાદયો યથા રામકૃષ્ણોપાસ્તિ યોષિદગ્ન્યુપાસ્ત્યાદયશ્ચ ॥
અધિકારિણસ્તુ દેહાતિરિક્ત આત્માપરલોકયાતાયાતક્ષમોસ્તીતિ
વિશ્વાસશીલા એવામુષ્મિકફલક્રિયાસુ યથાધિક્રિયન્તે તથા
તેષ્વપિ
દેવતાનામાસ્મદાદિભિરદૃશ્યમાનાપ્યભિમતફલદાન-
ક્ષમા કાચિદસ્તીતિ વિશ્વાસશીલા એવ
રામકૃષ્ણાદ્યુપાસ્તાવધિક્રિયન્તે ॥ ઈદૃશ જનાભિપ્રાયેણૈવ
દેવતાનાં વિગ્રહાદિપઞ્ચકં સમર્થિતં બાદરાયણાદિભિઃ
॥ યેષાન્તુ દેવતાસદ્ભાવે જન્માન્તરકર્મવશાદનાશ્વાસઃ
આસ્તિકતા ચ તે પૂર્વકાણ્ડોક્તકર્મસ્વેવાધિકારિણઃ ન
દેવતોપાસનાયાં-તાદૃશજનાભિપ્રાયેણૈવ દેવતાનાં
વિગ્રહાદિપઞ્ચકનિરાસેન કર્મપ્રાધાન્યવાદસ્સમર્થિતો
જૈમિન્યાદિભિઃ । અત-એવ તાદૃશ કર્મઠાનામેવ
કર્મપરિપાકવશાત્કતિપયાનાં શિવશક્તિપૂજાયાં પ્રવૃતૌ
સત્યાં મીમાંસકમતપરિત્યાગપ્રયુક્તોપહાસો વૃત્તૌ વર્ણિતો
મૃગેન્દ્રસંહિતાયાં ॥ યે તુ દેવતોપાસકાસ્તૈરપિ વિગ્રહાદિ
પઞ્ચકાપહ્નવાભિપ્રાયરહસ્યં જાનાનૈરપિ
કર્મપ્રાધાન્યવાદો ન નિરસનીયઃ । તથાત્વે
તાદૃશકર્મઠાનાં ચિત્તપરિપાકવિશેષમન્તરેણ
સમર્થ્યમાનાર્થે વિશ્વાસાનુદયાત્
નિરસનયુક્તિભિસ્તદવલમ્બિતાર્થે સન્દેહોદયે
તેષામુભયભ્રષ્ટતાપત્તેઃ । અત એવ તેષાં
સંરક્ષણાર્થમેવોપાસકૈરપિ તાનિ કર્માણિ તદ્વદેવ
સવિશ્વાસમિવ કાર્યાણ્યેવ ॥ એતદભિપ્રાયેણૈવ
લોકસંગ્રહમેવાપિ સમ્પશ્યન્ કર્તુમર્હસિ ॥ ઇત્યાદિ વિધયઃ ॥ ન
બુદ્ધિભેદં જનયેદજ્ઞાનાં કર્મસઙ્ગિનાં ઇત્યાદિ
નિષેધાશ્ચ ॥ ઉત્તરભૂમિકાધિરૂઢૈરપિ
પૂર્વભૂમિકાયાસ્સમર્થેન સ્વભૂમિકાયા
અપ્રકાશનઞ્ચાવશ્યં કાર્યમિતિ તુ પિણ્ડિતોર્થઃ ॥ તેનૈતૌ
વિધિનિષેધૌ નિસ્ત્રૈગુણ્યે પથિ વિચરતાં
જીવન્મુક્તાનામપ્યાવશ્યકાવિતિ સિધ્યતિ ॥ યેષાન્તુ બહુજન્મસુ
પૂર્વકોણ્ડોક્તકર્માનુષ્ઠાનવશાચ્ચિત્તપરિપાકવિશેષો દૃઢો
દૃશ્યતે તાદૃશાન્પ્રતિ તુ સમ્યક્ પરીક્ષ્ય સ્વભૂમિકા
શનૈશ્શનૈઃ પ્રકાશનીયૈવ ॥ અન્યથા
સમ્પ્રદાયવિચ્છેદાપત્તેઃ । ત્રિપુરસુન્દર્યુપાસ્તિપર્યન્તા યે
ભૂમિકાભેદાસ્તે તુ સવિસ્તારં વામકેશ્વરતન્ત્રવ્યાખ્યાને
સેતુબન્ધાખ્યાને અસ્માભિઃ પ્રદર્શિતાઃ ॥ ઉપાસનાશાસ્ત્રે તુ
દેવતાપ્રાધાન્યમેવ ન કર્મણઃ પ્રાધાન્યમ્ ॥
ક્રિયાપ્રાધાન્યાભાવાદેવ દેવતારૂપસિદ્ધવસ્તુબોધકા
વેદાન્તા ઇતિ વાચો યુક્તિઃ । દેવતાયાશ્ચ ત્રિણિ રૂપાણિ સ્થૂલં
સૂક્ષ્મં પરઞ્ચૌતિ-તત્રાદ્યં તત્તધ્યાનશ્લોકોક્તં-દ્વિતીયં
તત્તન્મૂલમન્ત્રાત્મકં તૃતીયન્તુ વાસનાત્મકમ્ ॥
દેવતારૂપત્રૈવિધ્યાદેવ તદુપાસ્તિરપિ ત્રિવિધા । બહિર્યાગ
જપાન્તર્યાગભેદાત્ ॥ તદિદં સપરિકરમૃગ્વેદપુરુષો
મહોપનિષદ્રૂપેણોપદિશતિ તિસ્રઃ પુરઃ ઇત્યાદિના
ઇત્યુપનિષદિત્યન્તેન ॥ અસ્યા ઉપનિષદઃ પરદેવતાસ્તુ તૌ વિનિયોગઃ
તૃતીયદશમર્ચમન્ત્રલિંગાત્ ॥
પ્. ૮)
તિસ્રઃ પુરસ્ત્રિપથા વિશ્વચર્ષણી યત્રાકથા અક્ષરા સન્નિવિષ્ટા ॥
અધિષ્ઠાયૈનામજરાપુરાણી મહત્તરા મહિમા દેવતાનામ્ ॥
તત્રપ્રધાનદેવતાં નિર્દેષ્દું? પ્રથમામૃચમાહ તિસ્રઃ
પુર-ઇત્યાદિ ॥
તત્ર મુક્તિસ્તાવત્પઞ્ચવિધા-સાલોક્યમેકં
સામીપ્યસારૂપ્યસાયુજ્યત્રિતયં કૈવલ્યઞ્ચેતિ તાસ્વાદ્યાન્ત્યૌ
પ્રત્યેકં દ્વૌ માર્ગૌ-મધ્યમત્રયમેકોમાર્ગઃ । તથા ચ
તૈત્તિરીયા આમનન્તી-ય એવં વિદ્વાનુદગયને પ્રમીયતે
દેવાનામેવ મહિમાનં ગત્વાદિત્યસ્ય સાયુજ્યં ગચ્છત્યથ યો
દક્ષિણે પ્રમીયતે પિતૃણામેવ મહિમાનં ગત્વા
ચન્દ્રમસસ્સાયુજ્યંસ્સલોકતામાપ્નોત્યેતૌ વૈ
સૂર્યાચન્દ્રમસોર્મહિમાનૌ બ્રાહ્મણો વિદ્વાનભિજયતિ
તસ્માદ્બ્રાહ્મણો મહિમાનમાપ્નોતિ તસ્માદ્બ્રાહ્મણો
મહિમાનમ્ ॥ ઇતિઃ અયં ભાવઃ । ઊર્ધ્વરેતસાં
સ્વાશ્રમોક્તકર્માનુષ્ઠાનવતાં
ચન્દ્રલોકપ્રાપ્તિસ્સાલોક્યરૂપા પ્રતીકોપાસનયા
સ્વસ્વામિભાવેનોપાસનયા અહં ગ્રહોપાસનયા ચ સામીપ્યાદિ
ત્રિતયરૂપા આદિત્યલોકપ્રાપ્તિઃ ॥
નિર્ગુણોપાસ્તિરૂપબ્રહ્મજ્ઞાનવતાન્તુ
કૈવલ્યરૂપબ્રહ્મપદપ્રાપ્તિરિતિ ॥ એતન્માર્ગત્રિતયમેવ
સ્પષ્ટમુપબૃંહિતં વિષ્ણુપુરાણે તૃતીયાંશે ॥ ઉત્તરં
યદગસ્ત્યસ્ય અજવીથ્યાશ્ચ દક્ષિણં-પિતૃયાણસ્સવૈ પન્થા
વૈશ્વાનરપથાદ્બહિરિત્યાદિના વિવેકજ્ઞાનદૃષ્ટં ચ
તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં ઇત્યન્તેન માર્ગત્રૈવિધ્યાદેવ
ગન્તવ્યાઃ પુર્યોપિ તિસ્રઃ ઈદૃશપુરત્રયપ્રાપકત્વાત્
તદ્રૂપત્વાદ્વાપરદેવતા ત્રિપુરેત્યુચ્યતે ॥ આત્મબુધ્યા પ્રતીકેન
માતૃબુધ્યાપ્યહન્ધિયા કર્મણાપિ ભજન્મર્ત્યઃ કૈવલ્યં
પદમશ્નુતે ॥ ઇતિ શક્તિરહસ્યવચનેન પઞ્ચવિધાત્મભજનેનાપિ
ત્રૈપુરપ્રાપ્તેરુક્તત્વાત્ ॥ તસ્માત્
સૈવ તિસ્રઃ પુરઃ ત્રિપુરા । ત્રયઃ પન્થાનો યસ્યાસ્સા ત્રિપથા ।
તત્પુરુષાનં ણીકારાદેવ પથસ્સંખ્યાવ્યયાદેરિતિ
નપુંસકત્વં ન । ચર્ષણીશબ્દો વૈદિક નિઘણ્ટુરીસ્યા
પ્રજાવાચકઃ । વિશ્વાસ્સમસ્તાશ્ચર્ષણયો યસ્યાં સા

વિશ્વચર્ષણીદેવ્યેવસમસ્તપ્રાણ્યુત્પાદિકેતિ યાવત્ ॥
વિશ્વદૃષ્ટિર્વા ઇદમત્ર બોધ્યં ॥ તદૈક્ષત બહુસ્યાં
પ્રજાયેયેતિ શ્રુતિસિદ્ધં યદ્બ્રહ્મણઃ પ્રાથમિકમીક્ષણં
તદેવ સર્વજનકં તદેવેચ્છારૂપં, કૃતિરૂપઞ્ચ ॥ સોકામયત
તપોકુરુત ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ । સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચેતિ
શ્રુત્યાપિ એકૈવ બ્રહ્માભિન્ના પ્રાથમિકી વૃત્તિઃ
જ્ઞાનેચ્છાકૃતિરૂપેતિ પ્રતિપાદ્યતે ॥ સા
વૃત્તિરેવેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાસમષ્ટિરૂપત્વાત્ શાન્તેત્યુચ્યતે ॥
પશ્યન્તી
મધ્યમાવૈખરીત્રયસમષ્ટિસૂક્ષ્મરૂપત્વાત્પરેત્યુચ્યતે ।
વામાજ્યેષ્ઠારૌદ્રીસમષ્ટિરૂપત્વાદમ્બિકેત્યુચ્યતે ॥ સા
શાન્તાત્મિકા દેવતૈવ શ્રીચક્રસ્થં બિન્દુચક્રં ॥ તદુક્તં
નિત્યાહૃદયે પરંબ્રહ્મ પ્રક્રમ્ય ॥
પ્રસૃતં વિશ્વલહરીસ્થાનં માતૄત્રયાત્મકં ।
બૈન્દવં ચક્રમિત્યાદિ ॥
તદેવ ચ તિસ્રઃ પુરઃ ત્રિપથા વિશ્વચર્ષણી ઇતિ
વિશેષણત્રયનિર્દિષ્ટં ॥ વિશેષણેષુ
બહુવચનૈકવચનાભ્યાં વિશેષ્યસ્ય
ત્રિત્રિરૂપત્વમેકાત્મકત્વઞ્ચ સૂચિતં ॥
તાદૃશમીક્ષણાવચ્છિન્નં બ્રહ્મ પ્રક્રભ્ય
કાલિકાપુરાણેપ્યુક્તં ॥
ત્રિકોણમણ્ડલઞ્ચાસ્યા ભૂપુરં ચ ત્રિરેખકં ।
મન્ત્રોપિ ત્ર્યક્ષરઃ પ્રોક્તઃ તથા રૂપત્રયં પુનઃ ।
ત્રિવિધા કુણ્ડલી શક્તિઃ ત્રિદેવાનાં ચ સૃષ્ટયે
સર્વત્રયં ત્રયં યસ્માત્તસ્માત્તુ ત્રિપુરા મતા । ઇત્યાદિ
॥
પ્.૧૦)
અર્થસૃષ્ટિજનકત્વેન તાં નિર્દિશ્ય શબ્દસૃષ્ટિજનકત્વેનાપિ તાં
નિર્દિશતિ યત્રેતિ । યત્ર યસ્યાં શાન્તામ્બિકાદિરૂપાયાં
ત્રિપુરાયાં અકથાઃ અકારાદ્યાઃ કકારાદ્યાઃ થકારાદ્યાઃ
ષોડશષોડશ અક્ષરા સંનિવિષ્ટા-અક્ષરાણિ સન્નિવિષ્ટાનિ
વટબીજે વૃક્ષવત્ સમ્યક્ નિતરાં ચ વર્તન્તે । હકારો હિ
વિમર્શસ્વરૂપ એવેતિ ન વ્યષ્ટિવેષેણ પૃથક્ ગૃહ્યતે હકારાર્ણઃ
કલારૂપો વિમર્શાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । ઇતિ વચનાત્ । લકારસ્તુ
લકારાન્નભિદ્યતે ॥ ક્ષકારસ્તુ કષસંસર્ગરૂપ એવ ન
સ્વતન્ત્રઃ । તસ્માદષ્ટાચત્વારિંશન્માતૃકાઃ ॥ એતા એવ
માતૃકાઃ । તથા ચ સૂતસંહિતાયાં
એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ તથા ષોડશધા સ્થિતા ।
દ્વાત્રિંશદ્ભેદસંભિન્ના યા તાં વન્દે પરાં
કલાં ॥ ઇતિ ॥
દ્વિધા સ્વરવ્યઞ્જનભેદેન સ્વરઃ ષોડશરૂપઃ । વ્યઞ્જનં
દ્વાત્રિંશદ્ભેદમિત્યર્થઃ ॥ અક્ષરાદિપદદ્વયે
જસોડાદેશશ્છાન્દસઃ ॥ એવં પૂર્વાર્ધેન
બિન્દુચક્રસ્વરૂપમુપદિશ્ય તદધિષ્ઠાત્રીં ઉપાસ્યાં
પરદેવતામાહાધિષ્ઠાયેતિ ॥ એનાં સામ્પ્રતમુપદિષ્ટાં
બિન્દુરૂપાં ત્રિપુરામધિષ્ઠાય કાચિત્ અસ્તિ દેવતા ॥
અસ્તિર્ભવન્તીપરઃ પ્રથમપુરુષેઽપ્રયુજ્યમાનોપ્યસ્તિ ઇતિ
કાત્યાયનવચનાદસ્તેરધ્યાહારઃ ॥ ઉત્તરમન્ત્રસ્થક્રિયયા
વાલ્યપોન્વયઃ ॥ સા દેવતા અજરા મરણરહિતા
જૄવયોહાનાવિત્યત્ર વયોહાનિપદેન વયસ્યો નાશસ્યૈવ કથનાત્
॥ પુરાણી-અનાદિઃ । જન્મરહિતા દેવતાનાં
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનામતિપ્રસિદ્ધાનાં મધ્યે મહત્તરા
સર્વોત્કૃષ્ટા । તાસાં દેવતાનાં યો મહિમા તદ્રૂપા ચ ।
દેવતાન્તરાણાં માહાત્મ્યસ્યાપ્યેષૈવ નિદાનં
એતદુપ્નાસનયૈવ તેષાં મહિમલાભ ઇતિ ભાવઃ ॥
ત્રિપુરોપનિષદિ તદનુયાયિપુરાણતન્ત્રાદિષુ ચ
શિવવિષ્ણ્વાદ્યુપાસિતાનાં વિદ્યાનાં બહુશઃ પ્રદર્શનાત્
શંભુઃ પૂજયતે દેવીં મન્ત્રશક્તિમયીં શુભાં ॥
ઇત્યાદિના નિખિલદેવપૂજનીયપ્રતિમાભેદાનાં પદ્મપુરાણે
વિસ્તરેણ કથનાચ્ચ । તથા ચ ન ભિક્ષુકો ભિક્ષુકાન્તરં
યાચિતુમર્હતિ । સત્યન્યસ્મિન્નભિક્ષુકે ઇતિ ન્યાયેન
દેવતાન્તરોપાસ્યપેક્ષયા પરદેવતોપાસ્તિરેવ જ્યાયસી ઇતિ તુ
ધ્વન્યોર્થઃ ॥ તદિદમસ્માભિરુક્તં પરશિવસ્તવે ॥
ત્વદ્દત્તૈશ્વર્યભાજઃ પરશિવકથંકારમન્યાન્
સુરેન્દ્રાન્
યાચેદેહીતિ શક્રદ્રુહિણહરિમુખાન્ ભિક્ષુકાન્
ભિક્ષુકોઽહં ।
અજ્ઞોપિ દ્વાદશાહક્રતુવિકૃતિશતસ્યાંગભૂતોપિ
ચોક્થ્યો
જ્યોતિષ્ટોમોક્થ્યધર્માનભિલષતિ ન તુ
દ્વાદશાહોક્થ્યધર્માન્
ઇતિ ॥ અજેરત્યાદિભિબ્રહ્યલિંગૈર્બિન્દુચક્રાધિષ્ઠાત્રીદેવતા
પરંબ્રહ્મૈવ ઇત્યુક્તં ભવતિ । દેવતાપદસ્ય
વિશેષ્યત્વાભિપ્રાયેણ સ્ત્રીત્વં અજરાદિપદાનાં અત-એવ
શ્રુત્યન્તરે ક્લીબનિર્દેશઃ ॥ તથા ચ સ્પષ્ટમેવાથર્વણા
આમનન્તિ ।
અષ્ટાચક્રાનવદ્વારા દેવાનાં પૂરયોધ્યા તસ્યાં
હિરણ્મયઃ કોશઃ
સ્વર્ગો લોકો જ્યોતિષાવૃતઃ તસ્મિન્ હિરણ્મયે કોશે ત્ર્યસ્રે
ત્રિપ્રતિષ્ઠિતં તસ્મિન્ યદ્યક્ષમાત્મન્વત્ તદ્વૈ
બ્રહ્મવિદોવિદુઃ ॥
ભૂપુરાદિત્રિકોણાન્તચક્રાષ્ટકોપરિ યઃ કોશો
ગર્ભીકૃતરૂપત્રયોબિન્દુરિતિ યાવત્ ॥ તસ્મિન્ યક્ષં
મહદ્ભૂતમસ્તિ । બહિઃપૂજાઽયોગ્યત્વાદ્યક્ષપદેન નિર્દેશઃ ।
તત્ સ્વાત્મનિ બ્રહ્મવિદ એવ વિદુઃ । નાન્યે ઇત્યર્થઃ ઇતિ સેતુબન્ધે
વિસ્તરઃ ॥
પ્. ૧૨) એવં બિન્દુચક્રમુક્ત્વા
ત્રિકોણવસુકોણવક્રદ્વયસમષ્ટિરૂપં નવયોન્યાત્મકં
ચક્રમુપદેષ્ટું દ્વિતીયામૃચમાહ ॥ નવયોનીરિતિ
(૨) નવયોનીર્નવચક્રાણિ દધિરે નવૈવયોગા નવયોગિનીશ્ચ ॥
નવાનાં ચક્રે અધિનાથાસ્યોના નવમુદ્રાનવભદ્રા
મહીનાં ॥
તિસ્રઃ પુરો નવયોનીર્દધિરે એકમપિ બિન્દુચક્રં
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ પ્રત્યેકં રૂપત્રયં દધ્રે ઇતિ દીધીઙ્
દીપ્તિદેવનયોરિતિ ચ્છાન્દસધાતોરિદં રૂપં । દીપનં ચ
પ્રકાશનં (મેવ) ફલત ઉત્પાદનમેવેહ વિવક્ષિતોર્થઃ ॥
શાન્તાત્વાવચ્છેદેનેચ્છાશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિઃ જ્ઞાનશક્તિઃ ચેતિ
તિસ્રો દેવતા ઉદપાદયત્ અમ્બિકાત્વાવચ્છેદેન બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાન્
સ્ત્રીરૂપાન્ વામાજ્યેષ્ઠારૌદ્રીશક્તિનામકાનજનયત્ ।
પરાત્વાવચ્છેદેન પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીતિ વાગ્દેવતા
અજીજનત્ ઇત્યર્થઃ । સા પરદેવતૈવૈનાં ત્રિપુરામધિષ્ઠાય
નવયોનીશ્ચક્રે ઇતિ વાન્વયઃ । એતા નવદેવતા એવ
નવયોનિચક્રાત્મના પરિણતા ઇતિ તુ વાસનાધ્વનિઃ ॥ કિઞ્ચ
ત્રૈલોક્યમોહનાદીનિ નવચક્રાણિ જાતજનિષ્યમાણાનિ
સંસ્કારાત્મના નવયોનિષ્વેવ સન્તિ । તદેતદાહ નવચક્રાણિ
કર્તૄણિ નવયોનીર્દપિરે ઇતિ શક્તિત્રિકોણદ્વયેન વહ્નિત્રિકોણેનૈકેન
ચ નવયોનિચક્રનિષ્પત્તિઃ । પ્રતિત્રિકોણં તિસ્રો રેખા ઇતિ નવાનાં
રેખાણાં યોગા અપિકોણરૂપા નવૈવ ॥ તેન નવયોગિનીર્દધિરે ।
નવચક્રાણામિહ સત્વાદેવ તત્રત્ય પ્રકટાદિયોગિનીનવકમપિ
કોણાત્મનેહૈવ તિષ્ઠતીતિ ભાવઃ ॥ દેશકાલાનવચ્છિન્નં
તદૂર્ધ્વં પરમં મહઃ । ઇત્યાદિ વ્યવહારાત્
દેશાદ્યવચ્છિન્નો બિન્દુચક્રાદિપ્રપઞ્ચો
બ્રહ્મણોઽધોધસ્તિષ્ઠતીતિ લભ્યતે । એતન્મૂલક એવ શ્રીચક્રસ્ય
મેરુપ્રસ્તારોપિ । તેનૈકસ્મિંશ્ચક્રે ભૂપુરાદિબિન્દ્વન્તા
ઉપર્યુપરિ નવભૂમિકાઃ તાસામધિપતયોપિ ત્રિપુરા
ચક્રેશ્વર્યાદિનામાનો ન વૈવ । તા અપિ નવયોનિષ્વેવ
સૂક્ષ્મરૂપેણ તિષ્ઠન્તીત્યાહ-ચક્રે નવાનાં
મહીનામધિનાથા અપિ કર્ત્ર્યો નવયોનીર્દધિરે ઇતિ ॥ સ્યોના ઇતિ
ચક્રેશ્વરીવિશેષણં । સુખહેતુભૂતા ઇત્યર્થઃ । નવમુદ્રાઃ
સંક્ષોભિણ્યાદિ યોન્યન્તા અપિ ઇહૈવ સ્થિતાઃ । નવભદ્રાસ્તુ તન્ત્રે
વિવૃતાઃ ધર્માધર્મૌ તથાત્માનો માતૃમેયે તથા પ્રભા । ઇતિ ।
પુણ્યં પાપં-આત્મા અન્તરાત્મા પરમાત્મા જ્ઞાનાત્મા
પ્રમાતા પ્રમેયં પ્રમેતિ નવકં તદર્થઃ
આત્મચતુષ્ટયસ્વરૂપવિવરણમાત્મોપનિષદિ દ્રષ્ટવ્યં ॥
ચક્રં નવાત્મકમિદં નવધા ભિન્નમન્ત્રકં ।
ઇત્યુપબૃંહણદર્શનાત્ । ભદ્રાપદેન મન્ત્રા વા ગ્રાહ્યાઃ ॥ તે
ચ નવ ચક્રેશ્વરીમન્ત્રા ઇતિ કેચિત્ । સાન્નિધ્યાન્મુદ્રામન્ત્રા એવેતિ
તુ યુક્તં । બિન્દુત્રિકોણવસુકોણાત્મકચક્રત્રયરૂપે
સંહારચક્ર એવ સર્વં શ્રીચક્રં સૂક્ષ્મરૂપેણ તિષ્ઠતીતિ તુ
પિણ્ડિતોર્થઃ । આપત્કાલિકસંક્ષિપ્તપૂજાપ્રકારેષુ
વસુકોણાદિબિન્દ્વન્તભાતૃપૂજાવિધિર્યસ્તન્ત્રેષૂપલભ્યતે ।
તત્રેયમેવ શ્રુતિર્મૂલં ॥ અત્રસર્વત્રોપબ્રહ્મણાનિ
તન્ત્રપુરાણવચનાનિ તુ વિસ્તરભયાન્નલિખ્યન્તે ॥
અથ દશારદ્વયમન્વશ્રરૂપં સ્થિતિચક્રમુપદેષ્ટું

તૃતીયામૃચમાહ
(૩) એકા સા આસિત્ પ્રથમાસા નવાસીત્ આસોનવિંશત્ આસોનત્રિંશત્ ।
ચત્વારિંશદથતિસ્રસ્સમિધા ઉશતીરિવ માતરોમાવિશન્તુ ॥
એકાસાસૌદિતિ આભ્યો નવયોનિભ્યસ્સૂક્ષ્મ ભૂતાનિ પઞ્ચ,
સ્થૂલ ભૂતાનિ પઞ્ચેતિ ભૂતદશકમભૂત્ । તેભ્યઃ
સ્થૂલસૂક્ષ્મભેદેન શબ્દાદિતન્ગા?ત્રદશકમભૂત્ તેભ્યશ્ચ
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ, જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ, અન્તઃકરણાનિ
ચત્વારિ, ઇતિ ચતુર્દશકમજાયત ॥ એતાસ્સર્વા અપિ દેવતાઃ
સ્ત્રીરૂપત્વાત્ યોનિરૂપા એવ । તદિદં સર્વે
ભૂતતન્માત્રદશકં પ્રકાશાલમ્બેનત્વતઃ ।
દ્વિદશારસ્ફુરદ્રૂપં ઇત્યાદિના તન્ત્રે વિવૃતં । સૈવ પ્રક્રિયા
પૂર્વાનુવાદપૂર્વકમિહોપદિશ્યતે । યા પ્રથમા
સર્વજગત્કારણભૂતા સા એકૈવ પૂર્વમાસીત્ બિન્દુચક્રરૂપા ।
અથ નવાસીત્ નવયોન્યાત્મના । અથોનવિંશત્
એકોનવિંશાતિસ્વરૂપા આસ । નવયોનયોઽન્તર્દશારયોનયશ્ચેતિ ।
વિંશદિત્યાદિ છાન્દસં । અથોનત્રિંશદાસ
બહિર્દશારયોનીનાં મેલનેન । અથ ચત્વારિંશત્તિસ્રશ્ચ
પૂર્વાસુ ચ ચતુર્દશમેલનેન ત્રિચત્વારિંશદ્યોનિસ્વરૂપૈકૈવ
દેવી જાતેત્યર્થઃ । બિન્દુચક્રસ્યાન્તરાકારત્વેન એકાસાસીદિત્યસ્ય
યોન્યાકૃતીનાં મધ્યે અપરિગણનમ્ । સમિધા સમિદ્ધા
દેદીપ્યમાના એતામાતરોમાવિશન્તુ માં પ્રવિશન્તુ ।
મચ્છરીરસ્યાપિ શ્રીચક્રરૂપત્વાદિતિ સ્તોત્રકૃતઃ પ્રાર્થનમ્ ॥
ઉશતીરિવ-કામયમાના ઇવ-વસ્તુતો નિષ્કામત્વાત્ ધેનવોપિ
વત્સસામીપ્યમિચ્છન્ત્યઃ વનાત્ દ્રુતં યચ્ચાગોષ્ઠં પ્રવિશન્તિ
તથા એતાઃ પ્રવિશન્ત્વિત્યર્થઃ ઇયમેવ શ્રુતિઃ
ચક્રન્યાસવિધીનાં તન્ત્રસ્થાનાં મૂલં । એતાસામેવ
દેવતાનાં સ્વશરીરે ન્યસ્તવ્યત્વાત્ । યોગિન્યો યાસ્તુ તાસ્સર્વા
ગેહં કુર્વન્તુ મે વપુઃ ઇતિ
શક્તિન્યાસમન્ત્રલિંગસંવાદાત્તસ્યાપિ મૂલં ॥
અથ સૃષ્ટિચક્રે અવશિષ્ટે વૃત્તત્રયવિશિષ્ટ
પદ્મદ્વયમુપદેષ્ટું ચતુર્થી મૃચમાહ ઊર્ધ્વજ્વલદિતિ
પ્.૧૫)
૪) ઊર્ધ્વજ્વલજ્જ્વલનજ્યોતિરગ્રેતમો નૈતિરશ્ચીનમજરંતદ્રજો
ભૂત્ । આનન્દનં મોદનં જ્યોતિરિન્દોઃ એતા-ઉવૈ
મણ્ડલામણ્ડયન્તિ ॥
ચતુર્દશારમધોધોહિપદ્મે અષ્ટદલષોડશદલાત્મકે
વર્તેતે ॥ તથોર્ધ્વે કર્ણિકાવૃત્તેબાહ્યવૃત્તમેકમેવ । ત્રીણિ
વૃત્તાનીતિ કતિપયસિદ્ધાન્તઃ ॥ અત એવ જ્યેષ્ઠારૂપં
ચતુષ્કોણં વામારૂપં ભ્રમિત્રયં ॥ ઇત્યત્ર
ભ્રમિત્રયપદસ્ય
વૃત્તત્રયાન્તરાલદ્વયવર્તિપદ્મદ્વયલક્ષકત્વેન
પ્રાચામાચાર્યાણાં વ્યાખ્યા યુજ્યતે ॥ વૃત્તત્રિતયસંયુતં
સરોરુહદ્વયં શાક્તૈરગ્નિષોમાત્મકં પ્રિયે । ઇતિ વચનેપ્યેષૈવ
વ્યાખ્યા ॥ તાનિ ચ વૃત્તાનિ અગ્નિસોમસૂર્યગુણત્રયરૂપાણિ ઇતિ
પ્રકૃતાયામૃચિવર્ણનેનૈવ તદન્તરાલપદ્મદ્વયં વર્ણિતં
વેદિતવ્યં ॥ અક્ષરાર્થસ્તુ અગ્રે સ્થિતિચક્રોત્તરચક્રેષુ । પ્રથમં
તમો વૈ નિશ્ચિતતમોગુણાત્મકં જ્વલનનામકં
જ્યોતિર્મણ્ડલમભૂત્ ।
ઊર્ધ્વજ્વલદિતિવિશેષણેનાગ્નિજ્વાલારૂપદૃઢીકારઃ ॥
ઊર્ધ્વભાગે કજ્જલદર્શનેન તમોરૂપત્વદૃઢીકારશ્ચ અત એવ
તેજોમયસ્ય તમસ્ત્વોક્તાવસાંગત્યશંકાપરિહારાયૈવ વૈ
ઇત્યવ્યયં । તતઃ પરં તિરશ્ચીનં તિર્યક્ પ્રસારિજ્યોતિર્મણ્ડલં
રક્તત્વાદ્રજોગુણમભૂત્ । તચ્ચ સૂર્યરૂપં
અગ્નિસૂર્યયોરૂર્ધ્વતિર્યક્પ્રસૃતેઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
યદાહુરભિયુક્તાઃ ।
ગતં તિરશ્ચીનમનૂરુસારથેઃ પ્રસિદ્ધમૂર્ધ્વજ્વલનં
હવિર્ભુજઃ ॥ ઇતિ
અજરમિતિ વિશેષણમગ્નિતો વૈલક્ષણ્યદૃઢીકારાય । તતો
મોદનં વૈષયિકસુખોત્પાદકં । ઇન્દોઃ જ્યોતિર્મણ્ડલમભૂત્ ।
આનન્દપદેન સત્ત્વગુણાત્મકતોક્તા । સત્વાધિવયસ્યૈવ
બ્રહ્માનન્દાભિવ્યઞ્જકત્વાત્ । ઉ. વૈ. ઇતિ કોમલામન્ત્રણે । વૈ
એવકરાર્થે વા । એવં ત્રીણિમણ્ડલાનિ વૃત્તાનિ । એતા માતૄઃ
મણ્ડયન્તિ શોભાવતીઃ કુર્વત ।
વૃત્તત્રયાન્તરાલવર્તિકમલયુગલવિશિષ્ટં શ્રીચક્રં
કાર્યક્ષમં ન કેવલં મન્વશ્રાન્તમિત્યર્થઃ ।
મન્વશ્રાદિબિન્દ્વન્તપૂજાયા આપત્કાલિકત્વાદિતિ ભાવ ॥
નવમં ભૂગૃહાત્મકં ચક્રમુપદેષ્ટું
પઞ્ચમીમૃચમાહ તિસ્રશ્ચરેખા ઇતિ ॥
(૫) તિસ્રશ્ચ રેખાસ્સદનાઅનિ ભૂમેઃ
ત્રિવિષ્ટપાસ્ત્રિગુણાસ્ત્રિપ્રકાશાઃ ॥ એતત્પુરં પૂરકં
પૂરકાણામત્ર પ્રથેતે મદનો મદન્યા ॥
તન્ત્રાન્તરેષુ કર્ણિકાવૃત્તદ્વયાતિરિક્તાનિ
પદ્મદ્વયાદ્બહિઃ ત્રીણિ વૃત્તાનિ વિહિતાનિ દૃશ્યન્તે । તત્પક્ષે
તિસ્રશ્ચ રેખા ઇત્યેતાવન્માત્રં વૃત્તરેખાત્રયપરં નેયં । ન
ચૈવં સતિ કર્ણિકાદ્વસ્યૈવાવશેષેણ
મણ્ડલત્રયકથનાસંગતિરિતિ વાચ્યં । તન્ત્રરાજે
મન્વશ્રાદ્બહિર્મર્યાદાવૃત્તસ્યાષ્ટદલવૃત્તાતિરિક્તસ્ય
કથનેનાસ્યાઃ શ્રુતેસ્તન્મૂલત્વસ્યોપપત્તેઃ ॥ ભૂમેસ્સદનાનિ
રેખાસ્તિસ્ર ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં અક્લિષ્ટોઽર્થઃ ॥ તા એવ
ત્રિવિષ્ટપા ભુવનત્રયરૂપાઃ । દેવતાવાસભૂમિત્વાત્
સ્વર્ગરૂપા વા । ત્રિગુણાઃ ગુણત્રયરૂપાઃ, ત્રિપ્રકાશાઃ
સૂર્યચન્દ્રાગ્નિરૂપવૃત્તત્રયપ્રકાશરૂપાઃ ॥
શ્રીચક્રવર્ણનમુપસંહરતિ એતદિતિ । સાર્ધચતુષ્ટયેન
વર્ણિતં પુરં શ્રીપુરમિવ સપરિવારપરદેવતાવાસસ્થાનં
ચક્રં । પૂરકાણાં ભક્તમનોરથપરિપૂરકાણાં
શિવવિષ્ણ્વાદીનામપિ પૂરકં । મનોરથપરિપૂરકં અત્ર
શ્રીચક્રે મદનઃ શિવકામેશ્વરઃ, મદન્યા શિવકામસુન્દરી
ચ પ્રથેતે સ્વમયૂખાત્મકાણિમાદિનાનારૂપવિસ્તારેણ
વિલસત ઇત્યર્થઃ ॥ મદની આ ઇતિ છેદો વા પુંયોગલક્ષણો ડીષ્ ॥
આપ્રથેતે ઇત્યન્વયઃ । છન્દસિ પરેપિ, વ્યવહિતાશ્ચ,
ઇત્યભ્યનુજ્ઞાનાત્ ॥ ક્ષેત્રેષુ વિવિધેષુ નામભેદેન યાનિ
દેવીરૂપાણિ પુરાણેષુ તન્ત્રેષુ ચોપલભ્યન્તે તાનિ સર્વાણિ અસ્યા
એવેત્યુપદેષ્ટું ષષ્ઠીમૃચમાહ ॥
(૬) મદન્તિકા માનિની મંગલા ચ સુભગા ચ સા સુન્દરી
શુદ્ધિમત્તા । લજ્જામતિસ્તુષ્ટિરિષ્ટા ચ પુષ્ટા લક્ષ્મીરુમા લલિતા
લાલપન્તી ॥
મદન્તિકેતિ । પદ્મપુરાણે દેવીતીર્થપરિગણનાવસરે
કતિપયાનિ રૂપાણ્યુક્તાનિ પ્રયાગે લલિતાદેવીત્યાદિ ।
લંકાયાં મંગલા નામ ત્રિકૂટે ભદ્રસુન્દરી ।
કરવીરેમહાલક્ષ્મીરુમાદેવી વિનાયકે ॥
દેવદારુવને પુષ્ટિર્મેધાકાશ્મીરમણ્ડલે ।
તુષ્ટિર્વત્સેશ્વરે તથા ઇત્યાદીનિ અન્યાન્યપિ રૂપાણિ તત્ર
તત્રાન્વેષ્યાણિ ॥
મદન્તિકેત્યાદિ ચતુર્દશકં, વારાણસ્યાં
વિશાલાક્ષીસ્યાદૌનામુપલક્ષણં । યદેવ કિંચિદ્દેવીરૂપં
તેન લાલપ્યમાનાપિ સૈવેત્યર્થઃ ॥ લાલપન્તિપદં
લાલપ્યમાનાપરં ॥ પ્રાતિપદિકાદુચ્ચરન્તી વિભક્તિઃ
પ્રાતિપદિકાર્થે વિશેષક ઇત્યાહેતિ શાબરભાષ્યે
પ્રયોગદર્શનાત્ । અથવા પઞ્ચદશાક્ષરાણાં
પઞ્ચદશેમાદેવતાઃ ॥ શુદ્ધિમત્તેત્યત્ર
સિદ્ધિમિત્યાથર્વણપાઠઃ ॥
એવં વર્ણિતાયા દેવતાયા ઉપાસ્તિં વિધાતું
સપ્તમીમૃચમાહ ઇમા વિજ્ઞાયેત્યાદિ ॥
(૭) ઇમાં વિજ્ઞાય સુધયા મદન્તિ પરિસ્રુતા તર્પયન્તઃ
સ્વપીઠમ્ । નાકસ્ય પૃષ્ઠે મહતો વસન્તિ પરં ધામ ત્રૈપુરં
ચાવિશન્તિ ॥
ઇમાં પૂર્વોક્તાં પરદેવતાં વિજ્ઞાય,
વિવિવિશેષપૂર્વકં જ્ઞાત્વા
ગુરૂપસદનદીક્ષાદિપૂર્વકમુપાસ્તિં ગૃહીત્વા-સ્વીકૃત્ય,
સ્વપીઠં-સ્વશરીરાભીનં શ્રીચક્રં, તત્ર દેવતાં
સાવરણાં સુધયા પરિસ્રુતા-પીયૂષીકૃતેન દ્રવ્યેણ,
તર્પયન્તઃ-તર્ષણાદ્યુપચારૈઃ પૂજયન્તો, યે મદન્તિ-
વિષયભાનપ્રમોષપૂર્વક
સ્વાત્મૈકવિષયકનિર્વિકલ્પકવૃત્તિભાજો ભવન્તિ । તે મહતો
નાકસ્ય પૃષ્ઠે વસન્તિ, ત્રૈપુરં પરં ધામ આવિશાન્તિ
ચેત્યર્થઃ । અમૃતીકરણં સંસ્કારાન્તરાણામુપલક્ષણં
તદભિમાનિદેવતાયાસ્સુધાદેવીતિ સંવિચ્ચ
સંસ્કારમન્ત્રવર્ણાદવગમ્યતે
મન્ત્રસંસ્કારસંશુદ્ધં દેવતામૃતમુચ્યતે ॥ ઇતિ
રુદ્રયામલ ચ મહાનાકપૃષ્ઠવાસઃ
ત્રિવિધપુરુષાર્થફલોપલક્ષકઃ । ત્રિપુરાયાઃ પરં ધામ
તુ મુક્તોપસૃપ્યં સ્વરૂપં, તેન મોક્ષ ઉચ્યતે,
સર્વાન્કામાન્મોક્ષં ચાપ્નુવન્તીતિ ભાવઃ ॥ એવં
સર્વગતાશક્તિસ્સા બ્રહ્મેતિ વિવિચ્યતે ।
સગુણા નિર્ગુણા ચેતિ દ્વિવિધોક્તા મનીષિભિઃ ।

સગુણારાગિભિસ્સેવ્યા નિર્ગુણા તુ વિરાગિભિઃ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સ્વામિની સા નિરાકુલા ।
દદાતિ વાઞ્છિતાનર્થાનર્ચિતા વિધિપૂર્વકં ॥
પ્.૧૯)
ઇતિ દેવી ભાગવતેપિ સ્મરણાત્ । શ્રીવિદ્યાદીક્ષિતો દ્રવ્યવતા
સ્વપીઠાર્ચનેન નિર્વિકલ્પકવૃત્તિદ્વારા
સર્વાન્કામાન્ભાવયેદિતિ
ભાવનાવિશિષ્ટભાવનાન્તરવિધિઃ પર્યવસ્યતિ ॥ સર્વથા
મતિમાન્ દીક્ષેત ઇત્યાદિ
કલ્પસૂત્રાદિગતવિશેષણવિધીનામિયમેવ શ્રૂતિર્મૂલં ।
વિજ્ઞાય તર્પયન્ત ઇત્યધિકારિવિશેષણ ત્વેન શ્રુતમપિ તર્પં
ફલભાવનાકરણત્વેન સંબધ્યતે હિરણ્યદા અમૃતત્વં
ભજન્તે
ઇતિવદપ્રાપ્તાર્થકત્વાદ્વિધિશક્તિપ્રતિબન્ધાભાવાચ્ચ
મન્ત્રત્વેપિ ન વિધિત્વવ્યાઘાતઃ । વસન્તાય
કપિઞ્જલાનાલભેત્-પ્રણીયાદીન્નાથમાના યતવ્યાન્ ।
આસ્યજાનન્તો નામચિદ્વિક્તન ઇત્યાદિ મન્ત્રાણામપિ બહુશો
વિધિત્વસ્વીકારાત્, વસ્તુતો મદન્તીત્યસ્ય યદાગ્નેયવાક્ય ઇવ
લેટ્ત્વકલ્યનયા ભાવાર્થાધિકરણન્યાયેન
ચિદ્દેવ્યભિન્નસ્વાત્મમાત્રવિષયકવૃત્તિવિશેષવાચકમ-
દધાત્વર્થસ્યૈવ કરણત્વં ॥ અન્તર્યાગપદવાચ્યતાપિ
તસ્યૈવ, યજતેઃ વૃત્તિવિશેષવાચકત્વાત્ પરિસ્રુતેતિ તુ
મત્વર્થલક્ષણયા ધાત્વર્થેનાન્વેતિ
ભાવનાન્વિતયોરુભયોરરુણૈકહાયનીન્યાયેન વા
પાર્ષ્ઠિકાન્વ્યઃ । પ્રતિષ્ઠન્તીત્યસ્યેવ નાકસ્ય પૃષ્ઠ
ઇત્યાદેર્ભાવ્યસમર્પકત્વં, ચ કારેણ
ફલસમુચ્ચયકથનાત્, પૂત એવ તેજસ્વ્યન્નાદ ઇન્દ્રિયાવી
પશુમાન્ભવતિ ઇત્યત્રેવ સંવલિતાધિકારત્વં, અનેકેષાં
પુરુષાર્થાનાં વ્યાસજ્યવૃત્તિફલત્વં ઇતિ યાવત્ ॥ ન
પુનસ્સર્વેભ્યઃ કામેભ્ય ઇત્યત્રેવ પ્રત્યેકપર્યાપ્તં
તર્પણન્તુ ફલવદફલન્યાયેનાગં । ઇમાં વિજ્ઞાયેતિ તુ
વિદ્વત્તાધિકારિતાવચ્છેદકો ધર્મઃ । અત-એવ
કુલદીક્ષાવિહીનાનાં નાધિકારો દ્વિજન્મનાં
ઇતિ સમયાચારસ્મૃતિરુપપદ્યતે ॥ ઇહ તર્પયન્ત ઇતિ
બહિર્યાગવિધૌ
પ્.૨૦)
વક્ષ્યમાણે નિવેદયન્ સ્વાત્મીકૃત્યેતિ વિધૌ ચ શતૃ લ્યપ્
પ્રત્યયાભ્યાં
દેવતાનિવેદનસ્વાત્મીકરણયોસ્સમાનકાલિકત્વકથનાત્
દિવ્યપાનવિધાવેવ શ્રુતિસ્વારસ્યં, ન વીરપાનવિધૌ, તેન
પાનન્તુ ત્રિવિધં પ્રોક્તં દિવ્યવીર પશુક્રમૈઃ ।
દિવ્યં દેવ્યગ્રતઃ પાનં વીરમુદ્વાસને કૃતમ્ ॥
ઇતિ સ્મૃતેર્મૂલશ્રૂત્યન્તરમન્વેષ્યં । પુરુષાર્થનિષેધાસ્તુ
રાગપ્રાપ્તૈકવિષયકત્વાત્ ક્રત્વર્થંત્વેન વિહિતેષુ ન
પ્રવર્તન્ત એવ ॥
યેન કેનાપ્યુપાયેન શિવે ચિત્તં નિવેશયેત્ ।
તસ્માત્કેનાપ્યુપાયેન મનઃ કૃષ્ણે નિવેશયેત્ ॥
ઇત્યાદિપૌરાણવચસાં ઈદૃશાશય એવ સ્વારસ્યાત્
સ્પષ્ટાનાં તત્ર વચસાંક્રત્વર્થતયા સર્વવર્ણોદ્દેશેન
વિધાયકાનાં બહુલમુપલંભાત્,
તેષાઞ્ચેદૃશાનેકપ્રત્યક્ષશ્રુતિમૂલકત્વેન
બલાબલચિન્તાનવકાશાદિતિ દિક્ ॥
એવં પરરૂપોપાસ્તિં વિધાય સૂક્ષ્મરૂપોપાસ્તિવિધિત્સયા
અષ્ટમીમૃચમાહ ।
(૮) કામો યોનિઃ
કમલાવજ્રપાણિર્ગુહાહસામાતરિશ્વાભ્રમિન્દ્રઃ ।
પુનર્ગુહાસકલામાયયા ચ પુરૂચ્યેષાં
વિશ્વમાતાઽદિવિદ્યા ॥
કામોયોનિરિતિ ॥ ઇહ પઞ્ચદશાક્ષરો મન્ત્ર ઉદ્ધ્રિયતે સ ચ
સ્ત્રીદેવત્યત્વાચ્ચિદ્રુપત્વાચ્ચ વિદ્યાપદેનોચ્યતે ॥ તાદૃશ્યપિ
વેદમાતા ગાયત્રી કણ્ઠરવેણ પઠ્યતે । અસ્ય તુ
પ્રત્યક્ષરં તદ્વાચકપદમન્તેરણ કતિપયાનાં
નિર્દેશાદતિરહસ્યત્વં મન્ત્રસ્ય, તદ્દ્વારા
તદધિકારિકકર્મણાં ચ તથાત્વં ધ્વનિતં ॥ કિં બહુના
ગાયત્ર્યપ્યાદિવિદ્યોદ્ધારિકૈવેતિ ત્રિપુરાતાપિન્થા સ્પષ્ટં
પ્રદર્શ્યતે, ભાગવતપ્રથમશ્લોકોપિ એવમેવોપબૃંહયતિ
સર્વચૈતન્યરૂપાન્તામદ્યાંવિદ્યાં ચ ધીમહિ,
બુદ્ધિં યાનઃ પ્રચોદયાત્ ઇતિ ॥
અતિરહસ્યત્વાદેવનાથચરણૈકાવગમનીયોયં મન્ત્રઃ ।
માતરિશ્વાકામશ્ચચતુર્મુખવાચકમક્ષરં,
કમલાયોનીચતુર્થૈકાદશસ્વરૌ, ઇન્દ્રવજ્રપાણી
તૃતીયમન્તસ્થાક્ષરં, ગુહામાયે ભુવનેશ્વરીબીજં,
અભ્રં તસ્યા એવાદ્યમક્ષરં હકારઃ, શેષપઞ્ચકં
સ્વરૂપં, એષા આદિવિદ્યા પુરૂચી પુરાતની, વિશ્વમાતા
જગજ્જનયિત્રી વિદ્યાક્ષરૈર્જગદુત્પત્તેર્યોગિનીહૃદયે
સમ્પ્રદાયાર્થપ્રકરણે સવિસ્તરં વર્ણનાત્, મન્ત્રાર્થસ્તુ
દત્તાત્રેયાગસ્યાદિભિર્બહુભિસ્તન્ત્રભેદેન બહુધોક્તઃ । સ
ચાસ્માભિર્વરિવસ્યારહસ્યે યથામતિ સંગૃહ્ય દર્શિત ઇતિ તત-
એવાવગન્તવ્યમ્ ॥ કામરાજોપાસિતાં વિદ્યામુપદિશ્ય
લોપામુદ્રોપાસિતા વિદ્યામુપદેષ્ટું નવમીમૃચમાહ
ષષ્ઠસપ્તમમિતિ ॥
(૯) ષઠં
સપ્તમમથવહ્નિસારથિમસ્યામૂલત્રિકમાદેશય-ન્તઃ ।
કથ્યં કવિં કલ્પકં કામમીશં
તુષ્ટુવાંસોઽમૃતત્વં ભજન્તે ॥
અસ્યા એવ વિદ્યાયા મૂલત્રિકં
પ્રાથમિકમક્ષરત્રયમુન્મૂલ્યેતિ શેષઃ તત્સ્થાનેપિ
ષષ્ઠાદિવર્ણત્રયમેવ નિવેશયન્તો
જાપકાવિદ્યાદ્વયાન્યતરેણ ઈશં શુદ્ધસત્ત્વોપાધિકં
પરશિવં, તુષ્ટુવાંસઃ સ્તુવન્તઃ, જપન્તઃ અમૃતત્વં
ભજન્તે વિદ્યાજપેન મોક્ષં ભાવયેદિત્યર્થઃ ઈશં
વિશિનષ્ટિકામં, સો કામયત્ર બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિ
શ્રુતિપ્રતિપાદ્યાત્વેનેક્ષત્યધિકરેણે નિર્ણીતં, કલ્પકં
જગત્કલ્પનાધિષ્ઠાનં જન્માદ્યધિકરણોક્તં કવિં
વેદપ્રણેતારં કથ્યં, વેદવેદ્યં શાસ્ત્રયોનિત્વાધિકરણે
વર્ણકદ્વયેનોક્તં, પરં બ્રહ્મૈવેતિ તુ
વિશેષણસમર્પિતોર્થઃ । અજરાપુરાણીત્યાદિભિર્બ્રહ્મલિંગૈઃ
ઇહ પુંલિંગૈઃ
વક્ષ્યમાણકામકલાધ્યાનગતસ્ત્રીલિંગૈશ્ચ
પરદેવતાયાસ્ત્રિવિધં ધ્યાનં વિહિતં ભવતિ,
તથાચોપબૃંહિતં કુલાર્ણવે
પુંરૂપં વા સ્મરેદ્દેવીં સ્ત્રીરૂપં વા વિચિન્તયેત્ ।
અથવા નિષ્કલં ધ્યાયેત્સચ્ચિદાનન્દલક્ષણં ઇતિ ॥
યદ્યપિ પરોપાસ્તૌ નિષ્કલં, જપે પુંરૂપં, બહિર્યાગે
સ્ત્રીરૂપં, ધ્યેયમિતિ વ્યવસ્થાપિ સુવચા, તથાપિ
સ્ત્રીપુંસયોઃ સમપ્રાધાન્યસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્
સમ્પ્રદાયાચ્ચૈછિક એવ વિકલ્પઃ ॥
મનુચન્દ્રાદ્યુપાસિતાવિદ્યાનાં અન્યાસામપિ
ત્રિપુરાતાપિન્યામુદ્ધારદર્શનેપિ પ્રકૃતે દ્વયોરેવોદ્ધારઃ
તાસ્વેનયોરાધિક્યધ્વનનાર્થઃ । અત એવ જ્ઞાનાર્ણવે
દ્વાદશવિધવિદ્યા ઉદ્ધુત્ય ।
વિદ્યાદ્વયમિદં ભદ્રે દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ॥
ઇત્યાદિનોપબૃંહિતં ॥ અનયોરપિ મધ્યેકાદિવિદ્યાયા એવ
પ્.૨૩)
પ્રથમમુદ્ધારાદાધિક્યધ્વનિઃ અત-એવ
શ્રીવિદ્યૈવ તુ મન્ત્રાણાં તત્ર કાદિર્યથાપરા ।
ઇતિ બ્રહ્માણ્ડોપબૃંહણં, વસ્તુતસ્સર્વાસાં
વિદ્યાનામભેદાત્ તારતમ્યોક્તિઃ પ્રશંસામાત્રમિતિ
સમર્થિતં સેતુબન્ધગ્રન્થે અસ્માભિઃ ॥ અત-એવ
શ્રીમદાચાર્યભગવત્પાદૈઃ વૈપરીત્યેનાનયોરુદ્ધારઃ
પ્રદર્શિતઃ સૌન્દર્યલહર્યાં । તત્રાપિ
પ્રકૃતશ્રુત્યાનુગુણ્યાય શિવશક્તિકામપદાનાં અન્યથા
વ્યાખ્યાનં કતિપયાનાં ક્લિષ્ટત્વાન્નિરર્થકત્વાચ્ચ
નાદર્ત્તવ્યં ॥ અત્રાન્તર્યાગસ્યૈવ પ્રકરીણત્વેન
તદીયદ્રવ્યાનુવાદેન ગુણાન્તરસમુચ્ચયસ્ય
દ્વાદશ્યામૃચિવિધાસ્યમાનત્વેન
પ્રકરણાનુવૃત્તેર્વક્તવ્યતયા તન્મધ્યપતિતસ્ય જપસ્ય
પ્રકરણ્યન્તર્યાગાંગત્વાત્ અમૃતત્વં ભજન્તે ઇતિ
અપાપશ્લોકશ્રવણવત્ અર્થવાદઃ ॥ મન્ત્રેપિ
વિધિત્વસ્યેવાર્થવાદત્વસ્યાપિ સ્વીકારે બાધકાભાવાત્ ।
તિસ્રઃ પુર ઇત્યાદેસ્તુ અન્તર્યાગવિધિશેષત્વેપિ નાર્થવાદત્વં ॥
વિધિશેષત્વસ્યાર્થવાદત્વવ્યાપ્યત્વે માનાભાવાત્
અર્થવાદત્વેપિ વા ભૂતાર્થવાદત્વેન સ્વાર્થે
પ્રામાણ્યાચ્ચ, ન ચ દ્વાદશ્યામૃચિ સ્થૂલોપાસ્તિર્ભિન્નૈવ
બહિર્યાગરૂપા વિધીયત ઇતિ વાચ્યં તથાપિ પઞ્ચદશ્યામૃચિ
મદધાત્વર્થવિવરણેનોપસંહારદર્શનાત્
પ્રકરણાનુવૃત્તેર્દુર્વારત્વાત્ ॥ વસ્તુત ઉપાસ્તિત્રયસ્ય
સમપ્રાધાન્યમેવ, ॥ વિધિત્રયેપિ ફલશ્રવણેનાન્યતમસ્ય
પ્રકરણિત્વકલ્પને વિનિગમનાવિરહાત્ ॥ આગ્નેયાદિષટ્કસ્યેવ
મિલિતાનામેવ ચ ફલજનકત્વં,
અન્તર્યાગબહિર્યાગૌ ગૃહસ્થસ્સર્વદાઽચરેત્ ।
ચક્રરાજાર્ચનં દેવ્યા જપો નામ્નાઞ્ચ કીર્તનં ॥
પ્.૨૪) ભક્તસ્ય કૃત્યમેતાવદન્યદભ્યુદયં વિદુઃ ॥
ઇત્યાદિ વચનાત્ ॥ અધિકારિવિશેષેણ કેવલાન્તર્યાગજપયોઃ

ફલજનકત્વં તુ વચનાત્ ।
અસોમયાજિનોગ્નીષોમીયપુરોડાશસાહિત્યાભાવેપિ
ફલસિદ્ધિવદિત્યાદિકં ન્યાયવિદ્ભિરૂહ્યમ્ ॥ ઇતિ નવમી ઋક્ ।
અથસ્થૂલોપાસ્તિવિધિત્સયામૂલદેવતાયા અન્તસ્સગુણત્વેન
ચિન્તિતાયાઃ બહિશ્ચક્રે સ્થાપનાય સ્થૂલરૂપવિશેષં
નિર્દેષ્ટું દશમીમૃચમાહ ॥
(૧૦) ત્રિવિષ્ટપં ત્રિમુખં
વિશ્વમાતુર્નવરેખાઽસ્વરમધ્યં તદીલે ॥
બૃહત્તિથીર્દશપઞ્ચાદિનિત્યા સા ષોડશીપુરમધ્યં બિભર્તિ
॥
ત્રિવિષ્ટપમિતિ ॥ રેખાપદોત્તરં ષોડશસ્ય
વિસર્ગસ્વરસ્ય પ્રશ્લેષઃ । નવરેખાસુ-નવયોનિઘટિકાસુ, અઃ
ઇતિ સ્વરસ્થાનીયો મધ્યો યસ્ય તત્, યદ્વા નવસંખ્યારેખા
યસ્ય તત્ નવરેખં સંહારચક્રં તસ્ય અસ્સ્વરોપ લક્ષિતં
સ્થાનં મધ્યં યસ્યતત્, અઃ ઇત્યાકાર એવ સ્વરો યસ્મિંસ્તત્
અઃ રવરમિતિ વા વિગ્રહઃ તાદૃશં ત્રિમુખં-ત્રિકોણં,
મધ્યત્રિકોણમિતિયાવત્ તત્ વિશ્વમાતુ-સ્ત્રિપુરસુન્દર્યા
સ્ત્રિવિષ્ટપં-નિવાસસ્થાનં, પૂજાસ્થાન મિતિયાવત્ ॥
સ્વર્ગસ્ય દેવતાવાસભૂતત્વેન તદ્વાચકપદેનાત્ર
સ્થાનનિર્દેશઃ ॥ તદીલે-ઇતિ સ્તોતુર્વાક્યં દ્વયોશ્ચાસ્ય
સ્વરયોર્મધ્યમેત્ય સમ્પદ્યતે સડકારો લકારઃ । ઇતિ
પ્રાતિશાખ્યવિધિતો ડકારસ્ય લકારઃ સંજાતઃ ।
ઇયમેવોપનિષદાથર્વણૈરપિ પઠ્યતે । તત્પક્ષે ન
દુસ્સ્પૃષ્ટાદેશઃ ઇતિ વ્યવસ્થા । અસ્સ્વરસ્યમધ્યમત્વોક્ત્યૈવ
ઇતરેષાં પઞ્ચદશસ્વરાણાં રેખાત્રયે બિન્દુસમિતઃ
સમસ્યાશ્રુતત્વાદિતિ ન્યાયેન પઞ્ચ પઞ્ચધા
વિભજ્યાવસ્થાનં ધ્વનિતં ॥ તત્ત્રિકોણં બૃહત્, વિભાવિતં
સત્ દશપઞ્ચતિથીઃ દશપઞ્ચતિથિદેવતાઃ નિત્યાઃ
કામેશ્વર્યાદિચિત્રાન્તાઃ બિભર્તિ-દક્ષિણોર્ધ્વોત્તરરેખાસુ
સ્વસ્વસ્થાને પઞ્ચપઞ્ચનિત્યાઃ પૂજનીયાઃ ઇતિ ભાવઃ ।
તદુપબૃંહિતં જ્ઞાનાર્ણવે,
વિભાવ્ય ચ મહાત્ર્યસ્રમગ્રદક્ષોત્તરક્રમાત્ ।
રેખાસુ વ્લિખેત્પશ્ચાત્ પઞ્ચ પઞ્ચક્રમેણહ ॥
અકારાદ્યાનુકારાન્તાન્ દક્ષિણાયાં વિચિન્તયેત્ ।
તતશ્ચ પૂર્વરેખાયાં દીર્ઘકર્ણાદિપઞ્ચકં ॥
વિલિખ્યોત્તરરેખાયાં શક્ત્યાદિવિલિખેત્તતઃ ।
અનુસ્વારાન્તમધ્યે ચ વિસર્ગે ષોડશીં યજેત્ ॥ ઇતિ ॥
ચન્દ્રસ્ય કલાવૃદ્ધિક્ષયશાલિન્યઃ પઞ્ચદશ તા એવ હિ
તિથયઃ
દર્શાદ્યાઃ પૂર્ણિમાન્તાશ્ચ કલાઃ પઞ્ચદશૈવતુ ॥
ઇત્યાદિના તન્ત્રે નિર્દિષ્ટાઃ । દર્શાદૃષ્ટાદર્શતા ઇત્યાદિના
તૈત્તિરીયૈ રામ્નાતાશ્ચ । એતાસાં કારણભૂતા
વૃદ્ધિક્ષયશૂન્યા સાદાખ્યા ષોડશી કલા ॥ સા ચ
પઞ્ચદશાનાં નિત્યાનાં કારણત્વાદાદિનિત્યેત્યુચ્યતે । સા
પૂર્વં વર્ણિતા ત્રિપુરસુન્દરી આદિનિત્યાસ્વરૂપાસતી પુરસ્ય
શ્રીચક્રસ્ય મધ્યં, વિસર્ગસ્વરસ્થાનં બિભર્તિ-અધ્યાસ્તે ।
પ્રકાશવિમર્શરૂપાકારહકારવ્યઞ્જકત્વાત્
વૌડશસ્વરસ્ય તદાત્મકતાયા યુક્તત્વાદિતિ દ્રષ્ટવ્યં ॥
પ્રસંગાત્કામ્યં કામકલાધ્યાનં
બહિર્યાગાશ્રિતમુપદેષ્ટું એકાદશી મૃચમાહ ॥
પ્.૨૬)
(૧૧) દ્વામણ્ડલા દ્વાસ્તના બિમ્બમેક્રં મુખં
ચાધરત્રીણિ ગુહાસદનાનિ ॥ કામીં કલાં કામ્યરૂપાં
વિદિત્વા નરો જાયતે કામરૂપશ્ચ કામ્યઃ ॥
દ્વામણ્ડલેતિ । દ્વૌ મણ્ડલૌ દ્વૌસ્તનૌ । એકં બિંબં,
મુખં । ત્રીણિ સદનાનિભૂગૃહાણિ । ગુહા-હકારાર્ધરૂપા ।
યદ્યપિ બિંબોઽસ્ત્રીમણ્ડલં ત્રિષ્વિતિ કોશેન બિંબપદસ્યાપિ
મણ્ડલવાચકત્વેન ચતુર્થ્યામૃચિ વર્ણિતાનાં ત્રયાણાં
મણ્ડલાનામેવૈષ વિભાગઃ । તત્રાપિ
વહ્નિસૂર્યમણ્ડલાવેવ સ્તનૌ બિંબપદસ્વારસ્યાત્,
પાઠક્રમાત્ તદધસ્તનમેવ ભૂપુરં હકારાર્ધં ઇતિ
સ્પષ્ટં પ્રતીયતે । સન્તિવ્યક્તં તાન્યપિ કામકલારૂપાણિ
બહુવિધાનિ તન્ત્રેષુ તત્ર તત્ર નિર્દિષ્ટાનિ । તથાપિ
ભગવત્પાદૈઃ,
મુખં બિન્દું કૃત્વા કુચયુગમધસ્તમ્યતદધો ।
હરાર્ધં ધ્યાયેત્ ઇત્યુપબૃંહણાત્ ॥
અર્થક્રમેણ પાઠક્રમબાધાત્ બિમ્બપદં બિન્દુપરં સત્
બિન્દ્વાદિમન્વશ્રાન્તચક્રગણપરં ॥
મણ્ડલત્રયરુપન્તુ ચક્રં શક્ત્યનલાત્મકં ॥
ઇતિ સુન્દરીશ્લોકે મણ્ડલપદસ્ય દશારાદિચક્રપરત્વેનાપિ
વ્યાખ્યાનદર્શનાત્, બિન્દ્વાદિમણ્ડલાનાં ષણ્ણાં
એકાવયવિત્વેન વિભાવનાય એકમિતિ પદં ॥
દ્વામણ્ડલેત્યષ્ટદલષોડશદલચક્રદ્વયપરં, ઇતિ યોજ્યં ।
ઇદમવયવત્રયકથનં સર્વાવયવોપલક્ષણં ।
વસ્તુતશ્શરીરેપિ ત્રય એવાવયવાઃ શીર્ષાદિઘણ્ટિકાન્તઃ,
કણ્ઠાદિસ્તનાન્તઃ, હૃદયાદિ સીવિન્યન્તશ્ચ,
કેશપાણિપાદન્તુ
તત્તછાખા ઇતિ । એવં સર્વચક્રાત્મના પરિણતાં, કામીં,
કામેશ્વરાત્મકમન્મથસમ્બન્ધિનીં કલાં, ચિત્કલાં ।
કામ્યરૂપાં-કમનીયસ્વરૂપાં, વિદિત્વાધ્યાત્વા ચિકિત્વેતિ
શાખાન્તરપાઠઃ । નરઃ ઉપાસકઃ, કામરૂપોમન્મથ-
સુન્દરઃ સદ્યઃ સકલવનિતાક્ષોભકરો જાયતે ॥
અત્યલ્પમિદમુચ્યત ઇત્યાહ કામ્ય ઇતિ અવિશેષેણ શ્રવણાત્
ત્રિભુવનાન્તર્વર્તિસકલજનૈરભિલષણીય સ્વરૂપશ્ચ ભવતિ ।
તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ-
ધ્યાયેદ્યોહરમહિષિતે મન્મથકલાં ॥
સસદ્યસ્સંક્ષોભનયતિવનિતા
ઇત્યતિલઘુ ત્રિલોકીમપ્યાશુ ભ્રમયતિ રવિન્દુસ્તનયુગાં
॥ ઇતિ ॥
કામરૂપત્વકામ્યત્વકામઃ કામકલાં ધ્યાયેદિતિ
ગુણફલસંબન્ધવિધિઃ । અત્ર ફલાર્થતયા વિધેયસ્ય
ધ્યાનસ્ય સ્વતઃ ક્રિયારૂપસ્યાશ્રયાન્તરાનપેક્ષતયા
શ્યેનક્રત્વાદેસ્સૌમિકાંગસંવલિતત્વસ્યેવ
બહિર્યાગાંગસંવલિતત્વસ્યાપ્યભાવેન
બહિર્યાગાદ્બહિરપ્યનુષ્ઠાનાત્ ફલમિતિ તુ
ભગવત્પાદાશયઃ ।
બિન્દું સંકલ્પ્ય વક્ત્રન્તુ તદધસ્થં કુચદ્વયં ॥
તદધસ્સપરાર્ધન્તુ ચિન્તયેત્તદધોમુખં ॥
ઇતિ નિત્યાષોડશિકાર્ણવે ॥ ક્રતુપ્રકરણસ્થવિધિનાસ્ય
ધ્યાનસ્ય ક્રત્વર્થત્વમપિ સ્મર્યત ઇતિ ચેત્ કિન્તાવતા
અન્નાદ્યકામનાફલકાવેષ્ટેરિવ ફલાર્થિનો બહિઃ
પ્રયોગસ્યાપ્યક્ષતત્વાત્, અત એવ
ભગવત્સ્મરણમુપક્રમ્યોક્તં શાણ્ડિલ્યભક્તિસૂત્રે ।
બહિરન્તરસ્થમુભયમવેષ્ટિસવવદિતિ ॥
બહિર્યાગદ્રવ્યાણિ બહિર્યાગદ્રવ્યપ્રતિપત્તિઞ્ચ વિધાતું
દ્વાદશીમૃચમાહ ॥
પ્.૨૮)
(૧૨) પરિસ્રુતં ઝષમાદ્યં પલં ચ ભક્તાનિ યોનિઃ
સુપરિષ્કૃતાનિ ॥ નિવેદયન્ દેવતાયૈ મહત્યૈ સ્વાત્મીકૃત્ય
સુકૃતી સિદ્ધિમેતિ ॥
પરિસ્રુતમિતિ ॥ ઝષોમત્સ્યઃ । પલં માંસં, તસ્ય
ઝષત્યાદ્યં પરિસ્રુતમ્, પ્રથમસ્યોત્તરં દ્વિતીયમિત્યર્થઃ ।
તેનઝષસ્તૃતીયઃ ભક્તાનિ, વટકચણકાદિ
મુદ્ગાદ્યાત્મકાનિ નાનાવિધાન્યન્નાનિ ॥ ચતુર્થં
યોનિપદં કુણ્ડગોલોદ્ભવોપલક્ષણં તત્પઞ્ચમં ।
યોનીરિતિ બહુવચનન્તુ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદિ
કતિપયજાતિભેદાભિપ્રાયં ॥ તદુપબૃંહણં
કલાષ્ટકાદિપદેન તન્ત્રેષુ દ્રષ્ટવ્યં । ચકારઃ
પઞ્ચાનાં સમુચ્ચયપરઃ । પલસ્ય ઝષોત્તરં પઠિતસ્યાપિ
ઝષાત્પૂર્વં આદ્યપદેન નિવેશાત્ મકારાણાં ક્રમો
વિવક્ષિતો ધ્વન્યતે । તેન મુખ્યાલાભે પ્રતિનિધિભિરર્ચનસ્ય
ન્યાયેન મપઞ્ચકાલાભેપિ નિત્યક્રમપ્રત્યવમૃષ્ટિઃ ઇતિ ॥
કલ્પસૂત્રેણ ચ સિદ્ધત્વેપિ પૂર્વપૂર્વાલાભેસતિ નોત્તરોત્તરસ્ય
મુખ્યસ્ય લાભેપિ ગ્રહણમિતિ દ્યોતિતં ॥
પ્રથમમાત્રાલાભેપિ ચતુર્થસ્ય નૈવેદ્યાર્થમાવશ્યકત્વાત્
તાવન્માત્રગ્રહણં સમ્પ્રદાયલભ્યં ॥ આજ્યમિતિ
શાખાન્તરીયપાઠે ઘૃતમેવાર્થઃ । તત્ર પક્વમિત્યર્થેન તત્
કાકાક્ષિગોલકન્યાયેનોભયોર્વિશેષણં । અજસમ્બન્ધીતિ
વ્યાખ્યા તુ ન યુક્તા તન્ત્રે વિકારાર્થકસ્ય દર્શનાત્
સૂત્રોકાતાનાં પઞ્ચત્વાદીનાં પરિસંખ્યાપત્તેશ્ચ
પરદેવતાતર્પણમાત્રપર્યાપ્તમાત્રસ્ય લાભેપિ ન
પ્રતિનિધિનાયાગઃ ॥ બહિર્યાગે સ્વાત્મીકારસ્ય પ્રતિપત્તિત્વેન
તલ્લોપેપિ બાધકાભાવાદિત્યાદિકન્તુ
ષાષ્ઠન્યાયસિદ્ધમૂહનીયં ॥ સુપરિષ્કૃતાનિ
દૃષ્ટાદૃષ્ટસંસ્કારૈસ્સંસ્કૃતાનિ તે ચ
પાકાદિરૂપાલૌકિકાઃ શાપમોચનાદિરૂપા વૈદિકાશ્ચ
બહવસ્તન્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધાઃ ॥
બહ્વલ્પં વા સ્વગૃહયોક્તરિતિ ન્યાયેન
કલ્પસૂત્રોક્તમાત્રા વા, મહત્યૈ દેવતાયૈ મહાદેવ્યૈ
નિવેદયન્, યજન્ સુકૃતીબહિર્યાગકર્તા, તાનિ સ્વાત્મીકૃત્ય
સ્વયમપિ ભક્ષયિત્વા, સિદ્ધિં, યાગફલં, એતિ પ્રાપ્નોતિ,

પરસ્પરસમુચ્ચિતપ્રથમાદિમપઞ્ચકવતા યાગેન
મહાદેવીદેવતાકેનેષ્ટસિદ્ધિં ભાવયેદિતિ
વિધિપર્યવાસાનાદિપ્રકારોન્તર્યાગવિધિવદેવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
દેવતાયાસ્સગુણધ્યાનં ક્રત્વંગમુપદેષ્ટું ત્રયોશીં
ઋચગાહ ॥
(૧૩) સૃણ્યેવસિતયાવિશ્વચર્ષણિઃ પાશેન
પ્રતિબધ્નાત્યભીકાન્ ॥ ઇષુભિઃ પઞ્ચભિર્ધનુષા ચ
વિધ્યત્યાદિશક્તિરરુણા વિશ્વજન્યા ॥
સૃણ્યેવસિતયેતિ । ઇત્થંભૂતલક્ષણે તૃતીયા । સિતયા
શ્વેતયા રજતમયયા સશયોરભેદાન્નિશિતયા
તીક્ષ્ણધારયા વા । સૃણ્યા અઙ્કુશેન, ઇવોપલક્ષિતા
વિશ્વજન્યા, વિશ્વં જન્યં યસ્યાસ્સા વિશ્વજગજ્જનની અરુણા,
લૌહિત્યવતી આદિશક્તિર્મહાત્રિપુરસુન્દરી વિશ્વચર્ષણિઃ
પ્રાણિમાત્રસ્ય શુભાશુભકર્મદ્રષ્ટ્રીસતી, અભીકાન્
કામુકાન્, તૃષ્ણયા, લૌલ્યેનેહ માર્ગે
પ્રવર્તમાનાન્ભ્રષ્ટાન્ પાશેન પ્રતિબધ્નાતિ પાશેન
તાન્બધ્વા ધનુષા પઞ્ચભિરિષુભિઃ બાણૈર્વિધ્યતિ ચ
અધઃપાતયતીતિ યાવત્ તૃષ્ણાહીનાન્વૈધધિયા
પ્રવર્તમાનાન્ ઊર્ધ્વં નયતીતિ તુ વિધિસિદ્ધમેવેતિ
પુનર્નોક્તં, તદુક્તં ॥
પ્.૩૦)
વિધિબુધ્યૈવ સેવેત તૃષ્ણયા ચેત્સપાતકી ।
યૈરેવ પતનં દ્રવ્યૈર્મુક્તિસ્તૈરેવ ચોદિતા ।
અભીકસ્યાનભીકસ્યેત્યેવમેતે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ઇત્યાદિ ।
સૃણ્યેવેતિ દ્વિવિધા સૃણિર્ભવતિ ભર્તા ચ હન્તાચેતિ તુ
યાસ્કઃ ઇવ શબ્દસ્સર્વત્રાન્વિતસ્સન્ સગુણરૂપસ્ય
ભક્તાનુગ્રહાર્થં કલ્પિતત્વેન નિર્ગુણરૂપસ્યૈવ
પારમાર્થિકત્વં વ્યજયતિ ॥ સગુણસ્ય કલ્પિતત્વાદેવ
સ્ત્રીપુંસયોસ્સમપ્રાધાન્યમુપદેષ્ટું ચતુર્દશીમૃચમાહ
ભગશ્શક્તિરિતિ ॥
(૧૪) ભગશ્શક્તિર્ભગવાન્કામ ઈશ ઉભાદાતારાવિહસૌ
ભગાનાં ॥ સમપ્રધાનૌસમસત્વૌ
સભોતયોસ્સમશક્તિરજરા વિશ્વયોનિઃ ॥
ભગોવિમર્શપર્યાયઃ, ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય
યશસઃ શ્રિયઃ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં
ભગ ઇતીરણા ॥
ઇત્યાદિ સ્મૃતિભિઃ ઈશ્વરત્વશરીરઘટકો યાવાન્ધર્મરાશિઃ
સ સર્વોપિ ભગપદેનેહ નિર્દિષ્ટઃ । તાદૃશો ધર્મસમૂહ એવ
શક્તિરિત્યુચ્યતે ॥ ઉપાસ્યત્વેન વર્ણિતાયાઃ સ્ત્રીરૂપાયા
દેવતાયા ઇદં સ્વરૂપં ॥ તદુક્તં, નાગાનન્દસૂત્રે,
પ્રકાશાત્મનો બ્રહ્મણઃ સ્વભાવાત્મકવિમર્શં
પ્રકમ્ય, એષ એવ
વિમર્શશ્ચિતિશ્ચૈતન્યમાત્મા સ્વરસોદિતા પરાવાક્
સ્વાતન્ત્ર્યપરમાત્મૌન્મુખ્યમૈશ્વર્યં સતત્વં સત્તા
સ્ફુરત્તા સારો માતૃકા માલિની
હૃદયમૂર્મિઃ સ્વસવિત્સ્પન્દઃ ॥
ઇત્યાદિશદ્બૈરાગમૈરુદ્ઘુષ્યતે ઇતિ ॥ એતેષાં
ધર્મવિશેષાણાં વિવરણં તદ્ભાષ્ય એવ દ્રષ્ટવ્યં ॥
ભગવાન્ તાદૃશધર્મસમૂહવિશિષ્ટ એવ । કામ ઈશઃ
કામેશ્વરઃ ઇદમેવોપાસ્યદેવતાયાઃ પુમાત્મકં રૂપં ।
ઇહોપાસનાયા સૌભગાનાં ધર્માર્થકામરુપાણાં
વિવિધફલાનાં દાતારૌ ઉભાવપિ એકસ્યા એવ દેવતાયા
દ્વેધાપિ સગુણધ્યાને ત્રિવર્ગસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ॥
સમપ્રધાનૌસમસત્ત્વૌ સત્ત્વશદ્બો ગુણપરઃ તેન
પરસ્પરગુણગુણિભાવાપન્નાવિત્યર્થઃ । કામેશ્વર્યઃ
કામેશ્વરાઙ્કનિલયત્વેન ધ્યાને શિવ આધારત્વાદ્રુણઃ
શક્તિઃ પ્રધાનં, શિવસ્યાર્ધામ્બિકાસમાયુક્તત્વેન
ધ્યાને કરશીર્ષાદ્યવયવવિશેષરૂપત્વાત્ શક્તિર્ગુણઃ,
શિવ એવ પ્રધાનમિતિભાવઃ ।
એવમભિમતફલદાનસામથ્યસ્યાન્યોન્યગુણપ્રધાન-
ભાવસ્ય ચ સામ્યેપિ જગત્કર્તૃત્વાંશઃ શક્તિનિષ્ઠ એવ, તેન
સ્ત્રીરૂપધ્યાનેનૈવ શીઘ્રં ફલસિદ્ધિરિતિ ધ્વનયન્નાહ
સમોતયોરિતિ સમ્યક્પરસ્પરાભેદેન
ઓતયોર્મિલિતયોરર્ધનારીશ્વરરૂપયોશ્શિવશક્ત્યોર્મધ્યે
સમશક્તિઃ સર્વશક્તિઃ નિખિલધર્મસમૂહાત્મિકા દેવ્યેવ
વિશ્વયોનિર્જગક્તર્ત્રી । તથા ચ શક્તિસૂત્રં
ચિતિઃસ્વતન્ત્રાવિશ્વસિદ્ધિહેતુરિતિ સમશબ્દઃ ઉરુષ્યાણો અઘા
યતઃ સમસ્માત્ ઇત્યાદૌ પ્રસિદ્ધઃ સર્વપર્યાયઃ । અજરેતિ
વિશ્વયોનિત્વાંશે વિશેષણં જગત્કર્તૃત્વં
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધત્વેન
શઙ્કાકલઙ્કરાહિત્યાદૃતમિત્યર્થઃ । તદુક્તં ભાગવતે
શક્તિઃ કરોતિ બ્રહ્માણ્ડં સાવૈ પાલયતેખિલં ।
ઇચ્છયા સંહરત્યેષા જગદેતચ્ચરાચરં ।
પ્.૩૨) ન વિષ્ણુર્નહરો નેન્દ્રો ન બ્રહ્મા ન ચ પાવકઃ ।
નાર્કો ન વરુણશ્શક્તાઃ સ્વે સ્વે કાર્યે કથઞ્ચન ॥
તયા યુક્તા હિ કુર્વન્તિ સ્વાનિ કાર્યાણિ તે સુરાઃ ।
કારણં સૈવ કર્યેષુ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે ॥ ઇતિ ॥
અન્યત્રાપિ
શિવોપિ શવતાં યાતિ કુણ્ડલિન્યા વિવર્જિતઃ ।
શક્તિહીનોપિ યઃ કશ્ચિદસમર્થઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ॥
ઇત્યાદિ વિશેષસ્સેતુબન્ધે દ્રષ્ટવ્યઃ । તેન શિવસ્ય
વિદ્યમાનમપિ ફલદાતૃત્વાદિકં
શક્ત્યધીનત્વાદ્દ્વિલમ્બિતં । શક્તેસ્તુ
નિરપેક્ષત્વાદવિલંબિતં ઇતિ શીઘ્રસિદ્ધિકામૈઃ સ્ત્રીરૂપૈવ
દેવતા ધ્યાતું યુક્તેતિ ભાવઃ । એવ સગુણધ્યાનમુક્ત્વા
નિર્ગુણધ્યાને વક્તવ્યાંશાભાવાત્તજ્જન્યફલં
તજ્જનનપ્રણાલિકાઞ્ચોપદેષ્ટું પઞ્ચદશીમૃચમાહ
પરિસ્રુતેતિ ॥
(૧૫) પરિસ્રુતાહવિષાપાવિતેનપ્રસંકોચેગલિતેવૈ-મનસ્તઃ ॥
સર્વઃ સર્વસ્ય જગતો વિધાતા ભર્તા હર્તા વિશ્વરૂપત્વમેતિ ॥
કર્મમાર્ગજ્ઞાનમાર્ગભક્તિમાર્ગેષુ
તત્તચ્છાસ્ત્રપ્રવર્તકૈઃ પ્રણાડિકા નાનાવિધાઃ
પરસ્પરવિલક્ષણા ઉક્તાઃ । તાસ્સર્વા અપિ
દુસ્સાધાશ્ચિરકાલફલપ્રદા ઇતિ તુ તત્તચ્છાસ્ત્રવિદાં
સ્પષ્ટમેવ ॥ અત્ર તુ
દ્રવ્યસ્વીકારૈરાવર્ત્યમાનૈરુલ્લાસપરમ્પરૈવ પ્રણાડિકા ।
તત્ર પ્રૌઢોલ્લાસપર્યન્તં સમયાચારિકૃતા ધર્માઃ,
તદન્તોલ્લાસે યાથાકામ્યં, ચરમોલ્લાસે બ્રહ્મસ્વરૂપતેતિ ॥
તથા ચ કલ્પસૂત્રમ્, આરમ્ભતરુણયૌવન
પ્રૌઢતદન્તોન્મનાઽનવસ્થોલ્લાસેષુ પ્રૌઢાન્તં
સમયાચારઃ તતઃ પરં યથાકામીતિ ।
ઉલ્લાસસપ્તક લક્ષણાનિ કુલાર્ણવાદિષુ દ્રષ્ટવ્યાનિ । યદ્યપિ
પ્રતિદિનં સુષુપ્તિદશાયાં બ્રહ્મસ્વરૂપતાવાપ્તિર્જાયત એવ
। તદાનીં મનસો વિલીનત્વાત્
તથાપ્યવિદ્યાપરિણામવિશેષરૂપયા નિદ્રયા
સંવલિતત્વાન્નસા પુરુષાર્થઃ । નિદ્રારાહિત્યેન તાદૃશી
દશા તુ પુરુષાર્થ એવ । યાં જ્ઞાનભૂમિકાસુ સપ્તમીં
મન્યન્તે જ્ઞાનિનઃ । યાઞ્ચ નિર્વિકલ્પકસમાધિત્વેન
વ્યવહરન્તોનુભવન્તિ યોગિનઃ સૈવોન્મનોત્તરાનવસ્થોલાસેપિ
યોગિભિરનુ ભૂયતે, તદુક્તં,
આનન્દં બ્રહ્મણો રૂપં તચ્ચ દેહે વ્યવસ્થિતં ।
તસ્યાભિવ્યઞ્જકં દ્રવ્યં યોગિભિસ્તેન પીયતે ॥ ઇતિ ॥
કલ્પસૂત્રે તુ
તસ્યાભિવ્યંજકાઃ પઞ્ચમકારા ઇત્યુક્તમ્ ॥
પરન્તુ તદેવ દ્રવ્યમયજ્ઞાંગઞ્ચેદપવિત્રં પીતં
તદા પુરુષાર્થનિષેધપ્રવૃત્યા પાપેન પ્રતિબદ્ધં ન તાં
દશામુત્પાદયિતું ક્ષમં, મન્ત્રૈઃ પાવિતં
હવીરૂપમેવ તુ સમાધિદશામુત્પાદયતિ । તદુક્તં
સમયાચારસ્મૃતૌ ।
અસંસ્કૃતં પશોઃ પાનં કલહોદ્વેગપાપકૃત્ ।
મન્ત્રપૂજાવિહીનં યત્પશુપાનં તદેવ હિ ॥
પશુપાનવિધૌ પીત્વા વીરોપિ નરકં વ્રજેત્ ।
સંસ્કૃતં બોધજનકં પ્રાયશ્ચિત્તં ચ શુદ્ધિકૃત્ ॥
મન્ત્રાણાં સ્ફુરણન્તેન મહાપાતકનાશનમ્ ।
આયુઃ શ્રીઃ કાન્તિસૌભાગ્યં જ્ઞાનં
સંસ્કૃતપાનતઃ ॥
અષ્ટૈશ્વર્યં ખેચરત્વં પતનં વિધિવર્જિતં ।
પ્.૩૪) સૌત્રામણ્યાં કુલાચારે મદિરાં બ્રાહ્મણઃ પિબેત્ ।
અન્યત્ર બ્રાહ્મણઃ પીત્વા પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્ ॥
ઇત્યાદિ । પરન્તુ
વરં પ્રાણાઃ પ્રગચ્છન્તુ બ્રાહ્મણો નાર્પયેત્સુરાં ।
બ્રાહ્મણો મદિરાં પીત્વા બ્રાહ્મણ્યાદેવ હીયતે ॥
ઇત્યાદિ શક્તિસંગમતન્ત્રરાજાદિવચનૈર્નિષિદ્ધત્વાત્ । ઇહ
ધર્મપાશનિરસનોપાયસ્સમ્પ્રદાયાદેવાવસેયઃ ॥
વ્યવસ્થાપ્રકારાશ્ચ કૌલોપનિષદ્ભાષ્યે અસ્માભિઃ
પ્રદર્શિતાઃ । તતશ્ચ તદધિકારિણાં
તાદૃશૈરુલ્લાસૈરન્તઃકરણાવચ્છિન્નસ્ય
જીવાત્મનોઽન્તઃકરણોપાધિકૃતસંકોચાપનયે સતિ
બ્રહ્મભાવે કિમવશિષ્યતે । ન ચ
દ્રવ્યોલ્લાસસ્યાગમાપાયિત્વેન ન તાવતૈવ કૃતાર્થતેતિ
વાચ્યં । અસ્ય પર્યનુયોગસ્ય સમાધાવપિ તુલ્યત્વાત્ । અથ તત્ર
પવનનિયમનાદિભિરુપાયૈઃ પુનઃ પુનસ્સમાધિપ્રવેશનેન
ચિરાભ્યાસપાટવેન કતિપયદિવસોત્તરં વિનાપિ
પવનનિરોધં સાર્વકાલિકસ્સમાધિરુત્પદ્યતે । સમુદ્રે

નૌકામારુહય ગચ્છતાં તત્કલ્લોલૈસ્સુચિરમાન્દોલિતવતાં
નૌકાવરોહણેપ્યાન્દોલનાનુવૃત્તિદર્શનાત્ ઇતિ ચેત્તુલ્યં
પ્રકૃતેપિ ॥
સંસ્કૃતદ્રવ્યપાનજન્યોન્મન્યાવસ્થાભ્યાસપાટવેન
વિનાપિ દ્રવ્યં કતિપયદિવસૈસ્તાદૃશદશાયા
અકૃત્રિમાયાસ્સિદ્ધેઃ । અક્ષરાર્થસ્તુ પાવિતેન,
મન્ત્રસંસ્કારસંસ્કૃતેન હવિષા-દેવીપૂજાશેષભૂતેન,
પરિસ્રુતા-પીયમાનેન, મનસ્તઃ-અન્તઃકરણાજ્જાતે સંકોચે-
અત્મનઃ પરિચ્છેદે, પ્રગલિતે-નિર્વ્યુત્થાનં વિલીને સતિ,
ઉન્મન્યુલ્લાસોત્તરાનવસ્થાયામિતિ યાવત્ ॥ વૈ નિશ્ચયેન સર્વઃ
સર્વાત્મકો ભવતિ । તેન
સ્વામૈકવિષયકનિર્વિકલ્પકવૃત્તિજનકો મદ
એવાન્તર્યાગવિધાયકવાક્યે ધાત્વર્થ ઇત્યુપસંહૃતં
ભવતિ । અનેનૈવાશયેન તન્ત્રે મત્તસ્ય બહુવિધતા
પ્રતિપાદ્યતે ॥
પ્.૩૫) રમન્તે કામુકા મત્તાઃ મત્તાઃ કુપ્યન્તિ કોપિનઃ ।
ગાયન્તિ ગાયકા મત્તાઃ મત્તા ધ્યાયન્તિ યોગિનઃ ॥ ઇતિ ॥
તેન યોગવિશેષોપ્યેતત્સહાયત્વેનાક્ષિપ્તઃ ॥ સર્વાત્મકત્વમેવ
વિવૃણોતિ સર્વસ્ય જગતો વિધાતા બ્રહ્મા । ભર્તાવિષ્ણુઃ
હર્તારુદ્રશ્ચ સ એવ કિં બહુના
દાસદાશકિતવાદિપ્રાણિમાત્રરૂપસ્સ એવ ભવતિ ઇત્યાહ
વિશ્વરૂપત્વમેતિ ઇતિ ॥ શરીરપાતસ્તુ
પ્રારબ્ધવશાદ્યદાકદાપિ યત્ર ક્વાપિ ભવતુ ન તાવતાસ્ય
કોપિ વિશેષઃ ॥ કૃતકૃત્યત્વાદિતિ ભાવઃ । ઉક્તં ચ કલ્પસૂત્રે
ઇત્થં વિદિત્વા વિધિવદનુષ્ઠિતવતઃ કુલનિષ્ઠસ્ય સર્વતઃ
કૃતકૃત્યતા શરીરત્યાગે શ્વપચગૃહકાશ્યોર્નાન્તરં
સજીવન્મુક્ત ઇતિ ॥
ઇત્થં ત્રૈપુરસિદ્ધાન્તં
કથિતમુપસંહરન્નેતદધ્યયનાદપિ
ફલમસ્તીત્યુપદેષ્ટું ષોડશીં યજુરન્તામૃચમાહ ઇયં
મહોપનિષદિતિ ॥
(૧૬) ઇયં મહોપનિષત્ ત્રિપુરાયા યામક્ષરં
પરમેગીર્ભિરીટ્ટે । એષર્ગ્યજુઃ પરમેતચ્ચ
સામેવાઽયમથર્વેયમન્યા ચ વિદ્યોમ્ ॥ ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઉપબૃંહિતઞ્ચૈતત્ કલ્પસૂત્રકૃતા ભગવતા
શ્રીપરશુરામેણ ય ઇમાં દશમખણ્ડીં મહોપનિષદં
મહાત્રૈપુરસિદ્ધાન્તસર્વસ્વભૂતામધીતે સ સર્વેષુ
યજ્ઞેષુ યષ્ટા ભવતિ યં યં ક્રતુમધીતે તેન
તેનાસ્યેષ્ટં
ભવતીતિ હિ શ્રૂયતે ઇત્યુપનિષત્ ઇતિ શિવમિતિ ।
પ્.૩૬)
એતેનાસ્યાં મહોપનિષદિ યે અકથિતા અપેક્ષિતા અર્થાઃ તે
કલ્પસૂત્રાદ્ગ્રાહ્યાઃ । કલ્પસૂત્રાધિકરણે શાખાભેદેન
વિપ્રકીર્ણાનામગાનામુપસંહારસમર્થાન્પ્રત્યેવ
પ્રયોગશાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યસમર્થનાદિતિ સિધ્યતિ ॥
અક્ષરાર્થસ્તુ ઇયં ત્રિપુરાયા મહોપનિષત્
રહસ્યપ્રતિપાદકવાક્યસન્દર્ભરૂપા પઠનીયેતિ શેષઃ ।
તત્ર હેતૂનાહ યામિત્યાદિના પરમમક્ષરં બ્રહ્મ કર્તૃ
યામિમાં ઉપનિષદં ગીર્ભિઃ સ્તુતિવાગ્ભિઃ ર્-ઇટ્ટે સ્તૌતિ ર્-
ઇડસ્તુતાવિત્યસ્ય રૂપં । પરમે ઇતિ સોશ્શે આદેશઃ । યાં
બ્રહ્મેતિ પદયોર્વ્યત્યાસેન
પ્રથમાદ્વિતીયાન્તતાસ્વીકારેણોપનિષત્કર્તૃકબ્રહ્મ-
કર્મકસ્તુ-તિર્વા । પરમેશ્વરેણાપિ સ્તુતત્વાત્
તત્સ્તાવકત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ॥ હૃલ્લેખાક્ષરં યાં ત્રિપુરાં
સ્તૌતીતિ વા । પરં, એ, ઇતિ છેદઃ એકારરૂપમક્ષરમિતિ વા ।
યદેકાદશમાધારં બીજં કોણત્રયોદ્ભવં ।
બ્રહ્માણ્ડાદિકટાહાન્તં જગદદ્યાપિ દૃશ્યતે ॥ ઇતિ
વચનાત્ ।
એકારેપિ, અ, ઈ, ઇતિ છેદો વા ।
અકાસે વૈ સર્વા વાક્ યદીં શૃણોત્યલકં શૃણોતીતિ શ્રુતેઃ
। ચરમ ઓંકારો વા અક્ષરે વિશેષ્યત્વેનાન્વેતિ ॥ સઃ ગીર્ભિઃ
અકારોકારમકારૈઃ પરમોઽખણ્ડોપિ યાં સ્તૌતીત્યર્થઃ ॥
સમસ્તં વ્યસ્તં વા શરણદગૃણાત્યોમિતિ પદં ॥ ઇતિ
શિવરહસ્યે સ્મરણાત્ ।
સ્વાધ્યાયોધ્યેતવ્ય ઇતિ વિધિવિહિતવિવિધાધ્યયનાન્યપિ
એતદધ્યયનેનૈવ સિધ્યન્તીત્યાહ એષેતિ । ઋગાદિશબ્દાઃ
વેદપરાઃ નત્વેકૈકમન્ત્રપરાઃ । અથર્વાદિપ્રાયપાઠાત્ ।
એષા એતત્ અયં ઇતિ શબ્દા ઋગ્યજુષાથર્વણાં
વિશેષ્યત્વાભિપ્રાયેણ ॥ સામ્નોધ્વનિરૂપત્વેનાનક્ષરત્વાત્
પ્.૩૭)
ઇવેતિ પદેનાક્ષરેષુ તત્તુલ્યફલકત્વદ્યોતનં ॥
અષ્ટાદશવિદ્યાસુ ચતુર્ણાંમુપાદાનાત્
અન્યપદેનોપવેદાદ્યાશ્ચતુર્દશ ગૃહ્યન્તે ॥
સર્વસ્વરૂપેયમુપનિષદિત્યર્થઃ ।
પ્રણવસ્વરૂપાપ્યેષૈવેત્યાહ ઓમિતિ ॥ ઓમાડોશ્ચેતિ પરરૂપં
તેન યતિભિરપ્યધ્યેતવ્યેતિ ભાવઃ ॥
ઇત્યમુપનિષદેતાદૃશીત્યેવં યો હ્યેતસ્યા મહિમાનં વેદ
તસ્ય મહિમાનં સાક્ષાત્ શ્રુતિરપિ વક્તુમસમર્થા તસ્ય
બ્રહ્મૈકરૂપત્વાત્ તત્રવાચામપ્રવૃત્તેરિત્યાશયેન શ્રુત્યા
મૌનમાસ્થિતં ઇત્યુપનિષદિતિ ॥ ઇતોઽધિકસ્ય રહસ્યસ્ય
વક્તવ્યાંશસ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥ ઇતિ શ્રીઃ ॥
ઇતિ ભાસ્કરરાયેણાગ્નિચિતા ત્રિપુરામહોપનિષદોઽર્થાઃ ।
પ્રકટયિતુમયોગ્યા અપિ વિદુષાં તોષાય કતિપયે
કથિતાઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાસ્કરરાયમહાશયરચિતં ત્રિપુરોપનિષદ્
ભાષ્યં સમ્પૂર્ણમ્ ॥
વાઙ્મે મનસીતિ શાન્તિઃ ॥
શ્રી લલિતામહાત્રિપુરસુન્દર્યુપનિષત્ ॥
(બહ્વૃચવેદીયા)
દેવીહ્યેકાગ્ર આસિત્ । સૈવ જગદણ્ડમસૃજત્ । કામકલેતિ
વિજ્ઞાયતે । શૃઙ્ગારકલેતિ વિજ્ઞાયતે । તસ્યા એવ બ્રહ્માજીજનત્
। વિષ્ણુરજીજનત્ । રુદ્રોજીજનત્ । સર્વે મરુદ્ગણા અજીજનન્ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ કિન્નરાવાદિત્રવાદિનસ્સમન્તાદજીજનન્ ।
ભોગ્યમજીજનત્ । સર્વમજીજનત્ । સર્વં શાક્તમજીજનત્ ।
અણ્ડજં સ્વેદજમુદ્ભિજ્જં જરાયુજં
યત્કિઞ્ચૈતત્પ્રાણિસ્થાવરજઙ્ગમં મનુષ્યમજીજનત્ । સૈષા
પરાશક્તિઃ । સૈષા શાંભવી વિદ્યા । કાદિ વિદ્યેતિ વા હાદિ
વિદ્યેતિ વા સાદિ વિદ્યેતિ વા રહસ્યં । ઓં ઓં વાચિ પ્રતિષ્ઠા
સૈવ પુરત્રયં શરીરત્રયં વ્યાપ્ય બહિરન્તરવભાસયન્તી
દેશકાલવસ્ત્વન્તરસઙ્ગાત્ મહાત્રિપુરસુન્દરી વૈ પ્રત્યક્ચિતિઃ ।
સૈવાત્મા તતોઽન્યદસત્યમનાત્મા અત એષા
બ્રહ્મસંવિત્તિર્ભાવા ભાવકલા વિનિર્મુક્તા ચિદાદ્યા
અદ્વિતીય બ્રહ્મસંવિત્તિઃ સચ્ચિદાનન્દલહરી
મહાત્રિપુરસુન્દરી બહિરન્તરનુપ્રવિશ્ય સ્વયમેકૈવ વિભાતિ ।
યદસ્તિ સન્માત્રં યદ્વિભાતિ ચિન્માત્રં યત્પ્રિયમાનન્દં
તદેતત્સર્વાકારા મહાત્રિપુરસુન્દરી । ત્વઞ્ચાહઞ્ચ સર્વં
વિશ્વં સર્વદેવતા ઇતરત્સર્વં મહાત્રિપુરસુન્દરી ।
સત્યમેકં લલિતાખ્યં વસ્તુ । તદદ્વિતીયમખણ્ડાર્થં
પરંબ્રહ્મ ।
પ્.૪૦) પઞ્ચરૂપપરિત્યાગાદસ્વરૂપપ્રહાણતઃ ।
અધિષ્ઠાનં પરં તત્ત્વમેકં સચ્છિષ્યતે મહદિતિ ॥
પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ વા અહં બ્રહ્માસ્મીતિ વા ભાષ્યતે ।
તત્ત્વમસીત્યેવ સંભાષ્યતે । અયમાત્મા બ્રહ્મેતિ વા
બ્રહ્મૈવાહમસ્મીતિ વા યોહમસ્મીતિ વા સોહમસ્મીતિ વાં
યોઽસૌ સોહમસ્મીતિ વા યા ભાષ્યતે સૈષા ષોડશી શ્રીવિદ્યા
પઞ્ચદશાક્ષરી મહાત્રિપુરસુન્દરી બાલામ્બિકેતિ વા બગલેતિ
વા માતઙ્ગીતિ સ્વયંવરકલ્યાણીતિ ભુવનેશ્વરીતિ
ચામુણ્ડેતિ ચણ્ડેતિ વારાહીતિ તિરસ્કરિણીતિ રાજમાતંગીતિ વા
શુકશ્યામલેતિ વા લઘુશ્યામલેતિ વા અશ્વારૂઢેતિ વા
પ્રત્યંગિરા ધૂમાવતી (પા. ગાયત્રી) સાવિત્રી સરસ્વતી
બ્રહ્મનન્દકલેતિ ॥
ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્ । યસ્મિન્દેવા અધિવિશ્વે નિષેદુઃ
। યસ્તન્નવેદકિમૃચા કરિષ્યતિ । ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસતે ।
ઇત્યુપનિષત્ । વાઙ્મે મનસીતિ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ બહ્વૃચવેદીયા લલિતામહાત્રિપુરસુન્દર્યુપનિષત્સમાપ્તા ॥
પ્.૪૧)
અથર્વપાઠકાસ્તેઽપિ પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ઇતિ નાગર
ખણ્ડે ॥
દેવ્યથર્વશીર્ષોપનિષત્ ॥
ઓં ભદ્રંકર્ણેભિરિતિ શાન્તિઃ ॥
ઓં સર્વે વૈ દેવા દેવીમુપતસ્તુઃ । કાસિ ત્વં મહાદેવિ ।
સાબ્રવીદહં બ્રહ્મસ્વરૂપિણી । મત્તઃ પ્રકૃતિપુરુષાત્મકં
જગત્ શૂન્યઞ્ચાશૂન્યં ચ અહમાનન્દાનાનન્દાઃ ।
વિજ્ઞાનાવિજ્ઞાને અહં । બ્રહ્માબ્રહ્માણી વેદિતવ્યે ।
ઇત્યાહાથર્વણીશ્રુતિઃ । અહં પઞ્ચભૂતાન્યપઞ્ચભૂતાનિ ।
અહમખિલં જગત્ । વેદોહમવેદોહં વિદ્યાહમવિદ્યાહં ।
અજાહમનજાહં । અધશ્ચોર્ધ્વં ચ તિર્યક્ચાહં । અહં
રુદ્રેભિર્વસુભિશ્ચરામ્યહમાદિત્યૈરુતવિશ્વદેવૈઃ । અહં
મિત્રાવરુણાવુભા બિભર્મ્યહમિન્દ્રાગ્ની અહમશ્વિનાવુભૌ

। અહં સોમં ત્વષ્ટારં પૂષણં ભગં દધામ્યહં ।
વિષ્ણુમુરુક્રમં બ્રહ્માણમુત પ્રજાપતિં દધામિ ॥ અહં
દધામિ દ્રવિણં હવિષ્મતે સુપ્રાવ્યે યજમાનાય સુન્વતે ।
અહં રાષ્ટ્રીસંગમનીવસૂનામહં સુવે પિતરમસ્ય
મૂર્ધન્ મમ યોનિરપ્સ્વન્તસ્સમુદ્રે ॥ ય એવં વેદ સ
દેવીપદમાપ્નોતિ । તે દેવા અબ્રુવન્ । નમો દેવ્યૈ મહાદેવ્યૈ
શિવાયૈ સતતં નમઃ । નમઃ પ્રકૃત્યૈ ભદ્રાયૈ નિયતાઃ
પ્રણતાઃ સ્મતાં । તામગ્નિવર્ણાં તપસા જ્વલન્તીં
વૈરોચનીં કર્મફલેષુ જુષ્ટાં । દુર્ગાં દેવીં
શરણમહં પ્રપેદ્યે સુતરાં નાશયતે તમઃ । દેવીં
વાચમજનયન્ત દેવાસ્તાં વિશ્વરૂપાઃ પશવો વદન્તિ ।
સાનોમન્દ્રેષમૂર્જં દુહાના ધેનુર્વાગસ્માનુપસુષ્ટુનૈ
તુ । કાલરાત્રિં બ્રહ્મસ્તુતાં વૈષ્ણવીં સ્કન્દમાતરં
સરસ્વતીમદિતિં દક્ષદુહિતરં નમામઃ પાવનાં શિવાં
। મહાલક્ષ્મીશ્ચ વિદ્મહે સર્વસિદ્ધિશ્ચ ધીમહિ । તન્નો દેવી
પ્રચોદયાત્ । અદિતિર્હ્યજનિષ્ટ દક્ષ યા દુહિતા તવ । તાં દેવા
અન્વજાયન્ત ભદ્રા અમૃતબન્ધવઃ । કામો યોનિઃ કમલા
વજ્રપાણિર્ગુહાહસામાતરિશ્વાભ્રમિન્દ્રઃ । પુનર્ગુહા
સકલા માયયા ચ પુનઃ કોશા વિશ્વમાતાઽદિવિદ્યોં ।
એષાત્મશક્તિરેષા વિશ્વમોહિની
પાશાઙ્કુશધનુર્બાણધરા એષા શ્રીમહાવિદ્યા ય એવં
વેદ સશોકં તરતિ । નમસ્તે અસ્તુ ભગવતિ ભવતિ
માતરસ્માન્પાતુ સર્વતઃ । સૈષાષ્ટૌ વસવઃ
સૈષેકાદશરુદ્રાઃ । સૈષા દ્વાદશાદિત્યાઃ । સૈષા
વિશ્વેદેવાસ્સોમપા અસોમપાશ્ચ ॥ સૈષા યાતુધાના અસુરા
રક્ષાંસિ પિશાચા યક્ષાસ્સિદ્ધાઃ । સૈષા સત્ત્વરજસ્તમાંસિ
સૈષા પ્રજાપતીન્દ્રમનવઃ । સૈષા
ગ્રહનક્ષત્રજ્યોતીંષિકલાકાષ્ઠાદિકાલરૂપિણી તામહં
પ્રણૌમિ નિત્યં । તાપાપહારિણીં દેવીં
ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિનીં । અનન્તાં વિજયાં શુદ્ધાં
શરણ્યાં શિવદાં શિવાં । વિયદીકારસંયુક્તં
વીતિહોત્રસમન્વિતં । અર્ધેન્દુલસિતં દેવ્યાબીજં
સર્વાર્થસાધકં । એવમેકાક્ષરં મન્ત્રં યતયઃ
શુદ્ધચેતસઃ । ધ્યાયન્તિ પરમાનન્દમયા
જ્ઞાનાંબુરાશયઃ । વાઙ્માયા
બ્રહ્મભૂસ્તસ્માત્ષષ્ઠંવક્ત્રસમન્વિતં ।
સૂર્યોવામશ્રોત્રબિન્દુસંયુક્તષ્ટાત્તૃતીયકઃ ॥ નારાયણેન
સંયુક્તો વાયુશ્ચાધરસંયુતઃ ।
વિચ્ચેનવાર્ણકોણુસ્સ્યાન્મહદાનન્દદાયકઃ ।
હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યસ્થાં પ્રાતઃ સૂર્યસમપ્રભાં ।
પાશાંકુશધરાં સૌયાં વરદાભયહસ્તકાં ।
ત્રિનેત્રાં રક્તવસનાં ભક્તકામદુઘાં ભજે ॥ નમામિ
ત્વામહં દેવીં મહાભયવિનાશિનીં ॥
મહાદુર્ગપ્રશમિનીં મહાકારુણ્યરૂપિણીં । યસ્યાઃ
સ્વરૂપં બ્રહ્માદયો ન જાનન્તિ તસ્માદુચ્યતેઽજ્ઞેયા ।
યસ્યા અન્તો ન વિદ્યતે તસ્માદુચ્યતેઽનન્તા । યસ્યા ગ્રહણં
નોપલભ્યતે તસ્માદુચ્યતેઽલક્ષ્યા । યસ્યા જનનં લોપલભ્યતે
તસ્માદુચ્યતેઽજા । એકૈવ સર્વત્ર વર્તતે તસ્માદુચ્યત એકા ।
એકૈવ વિશ્વરૂપિણી તસ્માદુચ્યતે નૈકા । અત
એવોચ્યતેઽજ્ઞેયાનન્તાલક્ષ્યાઽજૈકા નૈકેતિ ॥ મન્ત્રાણાં
માતૃકાદેવી શબ્દાનાં જ્ઞાનરૂપિણી । જ્ઞાનાનાં
ચિન્મયાતીતા શૂન્યાનાં શૂન્યસાક્ષિણી । યસ્યાઃ
પરતરં નાસ્તિ સૈષા દુર્ગા પ્રકીર્તિતા । દુર્ગાત્સંત્રાયતે
યસ્માદ્દેવી દુર્ગેતિ કથ્યતે । પ્રપદ્યે શરણં દેવીં દુદુર્ગે
દુરિતં હર । તાં દુર્ગાં દુર્ગમાં દેવીં
દુરાચારવિઘાતિનીં । નમામિ ભવભીતોઽહં
સંસારાર્ણવતારિણીં ॥ ઇદમથર્વશીર્ષં યોઽધીતે
સપઞ્ચાથર્વશીર્ષજપફલમવાપ્નોતિ । ઇદમથર્વશિઋસ
મજ્ઞાત્વા યોર્ચાં સ્થાપયતિ શતલક્ષં પ્રજપ્ત્વાપિ સોઽર્ચા
સિદ્ધિન્ન વિન્દતિ ॥ શતમષ્ટોત્તરં ચાસ્યાઃ પુરશ્ચર્યાવિધિઃ
સ્મૃતઃ । દશવારં પઠેદ્યસ્તુ સદ્યઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
મહાદુર્ગાણિ તરતિ મહાદેવ્યાઃ પ્રસાદતઃ ।
સાયમધીયાનો દિવસકૃતં પાપં નાશયતિ ।
પ્રાતરધીયાનો રાત્રિકૃતં પાપં નાશયતિ ।
સાયંપ્રાતઃપ્રયુઞ્ચાનોઽપાપો ભવતિ નિશીથે
તુરીયસન્ધ્યાયાં જપ્ત્વા વાક્સિદ્ધિર્ભવતિ ।
નૂતનપ્રતિમાયાં જપ્ત્વા દેવતાસાન્નીધ્યં ભવતિ ।
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાયાં જપ્ત્વા પ્રાણાનાં પ્રતિષ્ઠા ભવતિ ।
ભૌમાશ્વિન્યાં મહાદેવીસન્નિધૌ જપ્ત્વા મહામૃત્યું
તરતિ ય એવં વેદેત્યુપનિષત્ ॥ ઓં ભદ્રકર્ણેભિરિતિ શાન્તિઃ ॥
ઓં તત્સત્ ॥
ઇતિ દેવ્યથર્વશીર્ષોપનિષત્ સમાપ્તા ॥
શ્રી કૌલોપનિષત્ ભાષ્યઞ્ચ
ઓં શન્નઃ કૌલિકઃ શન્નો વારુણી શન્નશ્શુદ્ધિઃ
શન્નોગ્નિશ્શન્નસ્સર્વં સમભવત્ ॥
શ્રીગુરુચરણાબ્જકિરણવિસરણનિર્દ્ધૂતહૃદ્ગતાવરણ.
હ્ ।
ભાસ્કરરાયઃ કૌલોપનિષદમાથર્વણિં વિકાસયતિ ॥
વક્ષ્મમાણાતિરહસ્યાર્થોપદેશે
અવશ્યભાવિવિઘ્નનિરાસાય દેવતાઃ પ્રાર્થયતે શન્નઃ
કૌલિક ઇત્યાદિના ॥
કુલમાર્ગપ્રવર્તકઃ કૌલિકઃ પરશિવઃ શં-
વિઘ્નનિરાકરણપૂર્વકં સ્વાત્માનન્દપ્રાપકઃ, નઃ-
અસ્માકં, સમભવત્-ભૂયાત્, વારુણી-પ્રથમાભિમાનિની
મહતી દેવતા ચ, શન્નો-ભૂયાત્ ॥ શુદ્ધિ દ્વિતીયાભિમાનિની
દેવતાપિ શન્નો-ભૂયાત્ અગ્નિસ્તેજઃ કિંબહુના સર્વમપિ
સુખકરં ભવતુ ॥
નમો બ્રહ્મણે નમઃ પૃથિવ્યૈ નમોદ્ભ્યો નમોગ્નયે નમો
વાયવે નમો ગુરુભ્યઃ ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં સૈવાસિ ત્વામેવ
પ્રત્યક્ષં તાં વદિષ્યામિ ઋતં વદિષ્યામિ સત્યં
વદિષ્યામિ તન્મામવતુ તદ્વક્તારમવતુ અવતુ માં અવતુ
વક્તારં ઓં શાન્તિશ્શાન્તિશ્શાન્તિઃ ॥
પરબ્રહ્મણે પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયદેવતાભ્યઃ
પરમશિવાદિસ્વગુરુપર્યન્તેભ્યશ્ચ નમઃ ॥
ભૂતચતુષ્ટયમાકાશશ્યાપ્યુપલક્ષણં । પ્રત્યક્ષં
અહં પ્રત્યયવ્યાજેન સર્વૈરનુભૂયમાનં બ્રહ્મ સૈવ
ત્વમેવાસિ । ત્રિપુરસુન્દરીરૂપકૌલોપનિષદતિ અત એવ હે
કૌલોપનિષત્ ત્વામેવ તદભિન્નામહં વદિષ્યામિ । ઋતશબ્દો
બ્રહ્મપરઃ । સત્યશબ્દોપિ તથૈવ । આદરેવીપ્સા સ્પષ્ટમન્યત્ ।
શાન્તિશ્શાન્તિશ્શાન્તિરિતિ વિઘ્નશાન્તિ પ્રાર્થનેયમ્ ॥
અથાતોધર્મજિઞાસા । જ્ઞાનં બુદ્ધિશ્ચ જ્ઞાનં
મોક્ષૈકકારણમ્ મોક્ષસ્સર્વાત્મતાસિદ્ધિઃ । પઞ્ચ વિષયાઃ
પ્રપઞ્ચઃ । તેષાં જ્ઞાનિસ્વરૂપાઃ । યોગો મોક્ષઃ ॥
અથ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાનન્તરં ધર્મિજ્ઞાનસ્ય જાતત્વાત્
ધર્મસ્ય વિમર્શશક્તેઃ જ્ઞાનાય વિચારઃ કર્તવ્ય
(ઇત્યર્થઃ) ॥
જ્ઞાનં બુદ્ધિશ્ચ, બ્રહ્માપરોક્ષાનુભવો જ્ઞાનં ।
તજ્જનકન્તુ શાબ્દં, પરોક્ષજ્ઞાનં બુદ્ધિઃ ।
યસ્યાનુભવપર્યન્તા બુદ્ધિસ્તત્ત્વે પ્રવર્તતે ॥ ઇત્યાદૌ
દ્વૈવિધ્યવ્યવહારદર્શનાત્ તદુભયમપિ
ધર્મસ્વરૂપમેવેત્યર્થઃ ॥ ચકારાદનુક્તાનાં
ચૈતન્યાદિધર્માણાં નાગાનન્દાદિભિર્ગણિતાનાં
પરિગ્રહઃ ॥ જ્ઞાનં મોક્ષૈકકારણં સ્પષ્ટોર્થઃ ॥
મોક્ષસ્સર્વાત્મતાસિદ્ધિઃ । સર્વસ્ય સ્વાત્માભેદસ્સર્વાત્મતા
તસ્યાસ્સિદ્ધિસ્તદ્વિષયસવિલાસાજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ । તેન
દેવીભાગવતે કથિતાર્ધશ્લોકભાગવતસ્ય સર્વં
ખલ્વિદમેવાહં નાન્યદસ્તિ સનાતનં ઇત્યસ્ય
સમાનાર્થકજ્ઞાનં મોક્ષજનકં ઇતિ ધ્વનિતં ।
તાદૃશજ્ઞાનજન્યમખણ્ડં વૃત્ત્યન્તરં વા-
પઞ્ચવિષયાઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ સર્વપદં વિવૃણોતિ ।
શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકં પ્રપઞ્ચપદેનોચ્યતે ॥ તેષાં
ભૂતસૂક્ષ્મત્વેન સ્થૂલભૂતાનાં તદભેદાત્
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાનામપિ તત્રાન્તર્ભાવાત્ સર્વત્ર
પઞ્ચભૂતાનિ ષષ્ઠં કિંચિન્નવિદ્યતે ॥ ઇતિ વાસિષ્ટાત્ ॥
તેષાં જ્ઞાનસ્વરૂપા ઇતિ જડજાતં નિર્દિશ્ય ચેતનંજાતં
નિર્દિશતિ । જ્ઞશ્ચાસાવનશ્ચજ્ઞાનં વિષયાન્ જાનાતિ પ્રાણિતિ
ચેત્યર્થઃ ॥ તાદૃશસ્વરૂપા જીવા ઇતિ યાવત્ ॥ યોગો મોક્ષ ઇતિ
યોગોવૃત્તિનિરોધઃ મોક્ષોપિ ॥
અધર્મકારણાજ્ઞાનમેવ જ્ઞાનં ॥
ધર્મરહિતત્વાદધર્મઃ પરંબ્રહ્મ તસ્ય યત્
કારણાજ્ઞાનં તદ્વિષયકમૂલાજ્ઞાનમેવ જ્ઞાનં
એવકારોભિન્નક્રમઃ વિષયા જીવા યોગો
મુક્તિરવિદ્યેત્યેતત્સર્વં જ્ઞાનમેવ શક્તેર્ભીન્નં
નાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ । ભેદસ્ય મિથ્યાત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રપઞ્ચ
ઈશ્વરઃ ભેદવ્યાપ્યસ્ય નિયમ્યનિયન્તૃભાવસ્યાપિ
વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યામિથ્ષાત્વાત્
પ્રપઞ્ચ એવેશ્વરઃ ॥ અનિત્યં નિત્યં

અનિત્યત્વેન ભાસમાનં ઘટાદિકમપિ
નિત્યશક્તિરૂપમેવ ।
અજ્ઞાનં જ્ઞાનં
અવસ્થારૂપમજ્ઞાનમપિ જ્ઞાનરૂપમેવ
શક્તિરેવેત્યર્થઃ ॥
અધર્મ એવ ધર્મઃ ॥
શક્તિરૂપો ધર્મોપિ ન પદાર્થાન્તરં કિન્તુ
ધર્માધારધર્મિરૂપ બ્રહ્મૈવ ।
એષ મોક્ષઃ ॥
એષ એવ પન્થા મોક્ષસ્ય નાન્યઃ ॥
પઞ્ચબન્ધા જ્ઞાનસ્વરૂપાઃ ॥
અનાત્મનિ આત્મબુદ્ધિઃ આત્માનિ અનાત્મતાબુધિઃ ઇત્યાદિ
જ્ઞાનાન્યેવ બન્ધરૂપણિ । જ્ઞાનં બન્ધઃ ઇતિ શિવસૂત્રાત્ ।
જીવાનાં પરસ્પરં ભેદઃ ઈશ્વરાત્ ભેદઃ ચૈતન્યાત્ ભેદઃ
ઇતિ જ્ઞાનત્રયેણ સહ પઞ્ચ ॥
પિણ્ડાજ્જનનં ॥
ઈદૃશબન્ધસદ્ભાવાદેવ પિણ્ડાણ્ડસમ્બન્ધરૂપં
જનનં ભવતિ ॥
તત્રૈવ મોક્ષઃ ॥
પરન્તુ કૌલજ્ઞાનમહિમ્ના મોક્ષોપિ તત્રૈવ પિણ્ડાણ્ડ
એવ ભવતિ ન પુનશ્શતાધિકનાડ્યુત્ક્રમણં દેવયાનગતિઃ
બ્રહ્મણા સહ મુક્તિરિત્યેવં રૂપો વિલમ્બઃ ॥ તસ્ય તાવદેવ
ચિરં, ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ઇત્યાદિ શ્રુત્યન્તરાદિતિ ॥
એતત્ જ્ઞાનમ્ ॥
પ્રથમં શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તમુક્ત્વા જ્ઞાનનિષ્કર્ષમાહ
એતત્ વક્ષ્યમાણં જ્ઞાનસર્વસ્ત્રં ॥
સર્વેન્દ્રિયાણાં નયનં પ્રધાનં ॥
બ્રહ્મપ્રતિનયેત્ ॥ ષડ્ભિરપીન્દ્ગિયૈર્જન્યેષુ
પ્રત્યાત્મકજ્ઞાનેષુ અહમિદં જાનામિત્યાદિપ્રકારકેષુ
અહન્તયા ભાસમાનં બ્રહ્મૈવ પ્રધાનં । તમેવ
ભાન્તમનુભાતિ સર્વમિતિ શ્રુત્યા તદિતરસ્ય
સર્વસ્યાપ્યનુભાસમાનતોક્તેઃ ॥ ઈદ્દશવિવેચનં
સર્વવૃત્તિષુ યથાસ્યાત્તથા યતેત ॥ એકેન્દ્રિયજન્યમપિ
જ્ઞાનં વિવેચનમન્ત્રેણ પ્રધાનં નયેત્ ॥
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિસામન્યે સર્વદેહિનાં ।
વિશેષોયં તુ સમ્બન્ધસામાન્યે સાવધાનતા ॥ ઇતિ વચનાત્
અવિવેચનાભાવ એવ જ્ઞાનસર્વસ્વમિત્યર્થઃ ॥
ધર્મવિરુદ્ધાઃ કાર્યાઃ ॥
ઇતઃ પ્રભૃતિ ઉપાસકકર્તવ્યપ્રકારનનુશાસ્તિ ।
તાદૃશવિવેચકજ્ઞાનાધારૈકરસિકાનાં
ચિત્તસ્થૈર્યાદ્યર્થં કર્મકાલેપિ સંવિદાદિસેવનં
ધર્મશાસ્ત્રવિરુદ્ધં કર્તું યુક્તં ॥
ધર્મવિહિતાનકાર્યાઃ ॥
ધર્મશાસ્ત્રવિહિતા અપિ જ્યોતિષ્ટોમાદયઃ
તાદૃશધારાવિરોધસમ્ભાવનાયાં પ્રતિકર્તું યુક્તાઃ ॥
કરણાકરણયોરભ્યનુજ્ઞાનમિદં
નત્વાત્યન્તિકવિધિનિષેધરૂપં ॥ ગૌતમેનાપિ
ચત્વારિંશત્સંસ્કારાન્
બહિરઙ્ગાનષ્ટાવન્તરંગાંશ્ચોક્ત્વા આન્તરશુદ્ધ્યુત્તરં
બહિરઙ્ગાનામનાવશ્યકતોક્તા ॥ મનુનાપિ સર્વાન્ ધર્માન્
વિસ્તરેણોક્ત્વા શાસ્ત્રાન્તે બ્રહ્માભ્યાસં વિધાય
તત્પરાણાં સ્વપૂર્વોક્તધર્માનાદર ઉક્તઃ ॥ તદૃશ
સ્મૃતેરિયમેવ શ્રુતિર્મૂલમ્ ॥
સર્વં શામ્બવીરૂપમ્ ॥
વિહિતાચરણ ઇવ નિષિદ્ધાચરણેપિ ત્રિપુરસુન્દર્યા
ભાવનસ્યાવિશેષાત્ ॥ તત્ભાવનવૈષમ્યવતા
ભ્રષ્ટાનામેવ વિધિનિષેધકૃતૌ બન્ધઃ ઇતિ ભાવઃ ॥ અત એવ
ભગવદ્વાક્યમ્ ॥
મત્કર્મ કુર્વતાં પુંસાં કર્મલોપો ભવેદ્યદિ ।
તત્કર્મ તે પ્રકુર્વન્તિ ત્રિંશત્કોટ્યો મહર્ષયઃ ॥ ઇતિ ॥
આમ્નાયા ન વિદ્યન્તે ॥
જ્ઞાતત્વાત્ તં પ્રતિ વેદા અપિ ન પ્રવર્તન્તે ॥ અત-એવોક્તં
ભગવત્પાદૈરધ્યાસભાષ્યે અવિદ્યાવદ્વિષયાણિ
શાસ્ત્રાણીતિ ॥ ઉક્તયોરભ્યનુજ્ઞયોર્હેત્વર્થવાદરૂપે સૂત્રે ॥
ગુરુરેકઃ ।
એકસ્ય યથોક્તલક્ષણલક્ષિતસ્ય ગુરોપાસ્ત્યા અયમર્થો
લભ્યતે । ગુરુબાહુલ્યેનોપદેશવૈષમ્યે
સંશયાવશ્યમ્ભાવાત્ । અત-એવ પરશુરામકલ્પસૂત્રે
એકગુરૂપાસ્તિરસંશયઃ ॥
લબ્ધા કુલગુરું સમ્યક્ ન ગુર્વન્તરમાશ્રયેત્ ॥ ઇતિ ॥
કુલાર્ણવોક્તનિષેધસ્યેયં શ્રુતિર્મૂલમ્ ॥ લબ્ધ્વેત્યુક્ત્યૈવ
કૌલિકે ગુરવોનન્તા ઇતિ શક્તિરહસ્યવચનં
તાદૃશગુરોરલાભાભિપ્રાયમ્ ॥
સર્વૈક્યતાબુદ્ધિમન્તે ॥
ઐક્યમિતિ સ્વાર્થે ષ્યઞ્ ॥ એવં રીત્યા વર્તમાનઃ
સાધકોપ્યન્તકાલેપ્યદ્વૈતબુદ્ધિમેવ લભતે ॥
આમન્ત્રસિદ્ધેઃ ॥
અધિકારોયં । ઇત આરભ્ય મન્ત્રસિદ્ધિપૂર્વકાલે યે
નિયમા અનુષ્ઠે યાસ્તેધર્માઃ કથ્યન્તે ઇત્યર્થઃ ॥ તેન
વક્ષ્યમાણેષ્વેકસ્યાપ્યનાદરે સિદ્ધિહાનિરેવેતિ ભાવઃ ॥
મદાદિસ્ત્યાજ્યઃ ॥
મોદકદ્રવ્યસેવનજન્યો વિકારવિશેષો મદઃ ॥
વિકારાન્તસણ્યાદિપદગ્રાહ્યાણિ અરિષડ્વર્ગશ્ચ સન્ત્યાજ્ય એવ
॥ મન્ત્રસિધ્યુત્તરન્તુ સ્વત એવ કામક્રોધાદયો ન પ્રસરન્તિ ।
વિકાર વિશેષાસ્તુ પૂર્વમેવાભ્યનુજ્ઞાતાઃ ॥ તથા ચ
યાવન્ન ચલતે દૃષ્ટિઃ આગલાન્તં પિબેત્ દ્રવ્યં ॥ ઇતિ
વચનયોર્મન્ત્રસાધકસિદ્ધમન્ત્રપરત્વેન
વ્યવસ્થાસિદ્ધેરવિરોધઃ ॥
પ્રાકટ્યં ન કુર્યાત્ ॥
સ્વકીયમન્ત્રદીક્ષોપાસ્તિરહિતાધર્માન્તરેષ્વત્યન્તા-
દરશીલાઃ સ્વીયમન્ત્રોપાસકાભાસાશ્ચ સર્વેપિ બહિર્મુખાઃ
તૈર્યથા અયમેતદુપાસક ઇતિ ન જ્ઞાયેત તથોપાસ્તિં ગોપયેત્ ॥
ઇદઞ્ચ દીક્ષાન્તરેષ્વપિ તુલ્યં ॥ નૈનમદીક્ષિતાવ્રતયન્તં
પશ્યન્તિ । ઇત્યાદિ તત્તત્પ્રકરણગતવચનાત્ ॥
યદ્યપ્યસ્યાદીક્ષાયા વેદેષ્વારણ્યકકાણ્ડે વિહિતત્વાદેવ
રહસ્યતાસિદ્ધા ક્રત્વંગપ્રવર્ગ્યાદિવત્ । તથાપિ પુનઃ
કણ્ઠરવેણ તદ્વિધાનં રહસ્યાન્તરેભ્યો
વૈલક્ષણ્યાર્થં ॥ ધર્માન્તરેષુ રહસ્યભઙ્ગે
ક્રતુવૈગુણ્યમાત્રમિહતુ તથાત્વે નરક એવેતિ ॥ તથાચ
ભગવાન્પરશુરામઃ પ્રાકટ્યાન્નિરયઃ ॥ ઇતિ
ન કુર્યાત્પશુસમ્ભાષણં ॥
બહિર્મુખાસ્સર્વેપિ પશવઃ વિદ્યાહીનત્વાત્
એતદુષાસ્તેવેવવિદ્યાત્વાત્ ન શિલ્પાદિજ્ઞાનયુક્તે વિદ્વચ્છબ્દઃ
પ્રયુજ્યતે ॥ ઇત્યાદિ વચનાત્ ॥ તૈસ્સહ સમ્યક્
સ્વહૃદયજ્ઞાપનપર્યન્તં ભાષણં ન કાર્યં ।
તેનાપાતભાષણસ્ય ન નિષેધઃ ॥
અન્યાયો ન્યાયઃ ॥
યદિ કશ્ચિદ્વાવદ્કઃ પૂર્વોત્તરમીમાંસાન્યાયૈઃ
કૌલિકાચારં દૂષયેત્ તથાપિ ન મનાગપિ કોપઃ કાર્યઃ
ઇત્યાશયેનાહ અન્યાય ઇતિ અલ્પાર્થો નઞ્ અલ્પબલો ન્યાયઃ
પૂર્વપક્ષન્યાય ઇતિ યાવત્ ॥ સોપિ ન્યાય એવ ॥ ન હિ
પૂર્વપક્ષોપિ ન્યાયોપન્યાસમન્તરેણ પ્રવર્તતે
અતસ્તાદૃશન્યાયસિદ્ધોપિ ન્યાયય એવાયં પન્થાઃ । ન ચૈવં
સતિ સિધાન્તન્યાયેનાપવાદાત્કથમાશ્વાસઃ
સિદ્ધાન્તાનામૃષિભેદેન બહુવિધત્વેન તદભિમાનિભિસ્તથા
તથોપપાદનસ્ય પરસ્પરવિરુદ્ધસ્ય પૂર્વોત્તરતન્ત્રસ્થ
દેવતાધિકરણાદિષુ બહુશો દર્શનાત્ ॥ વાદિનો દૌર્બલ્યં ન
ન્યાયસ્યેતિ ભાવઃ ॥ તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદિતિ ભગવાન્ વ્યાસઃ ॥
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાં સ્તર્કેણ યોજયોદિતિ ચ ॥
ઈદૃશન્યાયાનાં ચિત્તસમાધાનૈકફલકાનાં
સમ્પ્રદાયાવિરોધેનૈવોપન્યાસસ્યોચિતત્વાત્ ॥ યથા
શ્રુતિસ્મૃતિસમ્પ્રદાયાનામુત્તરોત્તરસ્ય દુર્બલત્વેપિ
પ્રકૃતતન્ત્રે વૈપરીત્યમૂહ્યમ્ ॥ ન ચાયં સુતરામન્યાયઃ
ધર્મશાસ્ત્રવિદ્ભિરપિ ઉત્તરોત્તરેણ પૂર્વપૂર્વસંકોચસ્ય
બહુશઃ સ્વીકારાત્ ॥
ન ગણયેત્કમપિ ॥
બ્રહ્માણમપિ સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધવાદિનં ન ગણયેત્ ।
અતીવ દૃઢં વિશ્વસેદિત્યર્થઃ । અત એવ વિશ્વાસભૂયિષ્ઠં
પ્રામાણ્યમિતિ કલ્પઃ ॥
આત્મરહસ્યં ન વદેત્ ॥
પ્રાકટ્યાપત્તેર્મિત્રાયાપિ નૈવ વદેદિત્યર્થઃ ॥
શિષ્યાય વદેત્ ॥
અત એવ કર્ણાત્કર્ણોપદેશેન સમ્પ્રાપ્તમવનીતલં । ઇતિ
સ્મૃતિઃ । ઈદૃસમ્પ્રદાયૈકજ્ઞેયત્વેનૈવેદૃશાર્થવિષયે
શ્રુતિસ્મૃત્યપેક્ષયા સદાચારસ્યૈવ બલવન્ત્વં ॥
વ્યાકરણાપેક્ષયા
સત્પ્રયોગરૂપાચારસ્યેવેત્યાદિકમૂહ્યં ॥
અન્તઃશાક્તઃ બહિશ્શૈવઃ લોકે વષ્ણવઃ ॥
અપ્રાકટ્યેપિ કર્તવ્યતામેવ વિવૃણોતિ શક્તેરુપાસ્તિરન્તઃ
કરણૈકવેદ્યા કાર્યા ॥
કુચન્દનેન શાક્તાનાં ભ્રૂમધ્યે બિન્દુરિષ્યતે ॥
ઇતિ ચિહ્નાનિ વિદિતાન્યપિ
વિભૂતિધારણાદિશૈવચિહ્નૈરાચ્છાદિતાનિ એવ કાર્યાણિ ॥
શિવસ્યાપિ શક્ત્યભેદાત્ ॥ મામેવ પૌરુષં રૂપં
ગોપિકાનયનામૃતં ઇત્યાદિ વચનૈર્વિષ્ણુસ્વરૂપસ્ય
પરશિવાવરોધત્રિપુરસુન્દરીપ્રકટરૂપાન્તરાત્મકતયા
સભાસુ વિષ્ણુનામામ્રેડનાદિના વિષ્ણૂપાસ્તિમેવ
પ્રકટયેત્ ઇતિ સૂત્રત્રયાર્થઃ ॥ અત એવ
વ્ષ્ણુશિવશક્તીનામુત્તરોત્તરફલાધિક્યં
ઉત્તરોત્તરરહસ્યાભિપ્રાયેણોક્તં રહસ્યનામસાહસ્રે ॥
અયમેવાચારઃ ॥

સન્ત્યન્યેપિ કૌલિકાનામાચારાસ્તન્ત્રેષુ વિહિતાઃ તેષાં
સર્વેષા મધ્યે પ્રાકટ્યાભાવરૂપાચારઃ એવાતીવમુખ્ય
ઇત્યર્થઃ ।
આત્મજ્ઞાનાન્મોક્ષઃ
કર્મવદતીવાચાર-એવાસક્તસ્સનાત્માનુસન્ધાને ન
પ્રમાદ્યેત અપિતૂભયમપિ સમ્યગનુતિષ્ટેદિતિ દ્યોતનાયેહ
પુનઃ સ્મારણમ્ ॥
લોકાન્નનિન્દ્યાત્
પ્રવાહેણાનાદિરૂષાણિ નાનાવિધાનિ દર્શનાનિ
સર્વાણ્યેવ તત્તદધિકારિભેદેન પ્રમાણાન્યેવ તાનિ સર્વથા
ન નિન્દેત્ । તન્નિન્દનેન તદધિકારિણાં સંશયોત્પત્ત્યા
સ્વાવલમ્બિતદર્શનેપ્યવિશ્વાસઃ
કૌલિકેપ્યનધિકારાદુભયભ્રષ્ટતાપત્ત્યાચ્છિન્નાભ્રવન્ના
શાપત્તેઃ તેનોપાસકસ્ય નિન્દનીયત્વાપત્તેર્વૈગુણ્યં । અત એવ
ન બુદ્ધિભેદં જનયેદજ્ઞાનાં કર્મસંગિનં ॥ ઇતિ
ભગવાન્ કૃષ્ણઃ । સર્વદર્શનાનિન્દનમિતિ ભાગર્વરામશ્ચ
।
ઇત્યધ્યાત્મં ॥
સર્વદર્શનાનિન્દનં ક્વોપયુજ્યતે ઇત્યાશઙ્કાયામાહ
પરેષાં છિન્નાભ્રવન્નાશાપેક્ષયા સ્વસ્ય સર્વાત્મભાવે
ન્યૂનતાપત્તેરયમાચારોપ્યાત્મજ્ઞા ન એવોપકુરુત ઇત્યર્થઃ
॥
વ્રતં ન ચરેત્ ॥
પુરુષાર્થરૂપાણિ વ્રતાનિ નાચરેત્ તૈઃ
પ્રાપ્યસ્યાર્થસ્યેતોપ્યધિકસ્યાભાવાત્ ॥ યાનિ
વર્ણાશ્રમધર્મરૂપાણિ પુરુષાર્થસાધકત્વેન પ્રાપ્તાનિ
। પ્રાપ્તાનાં નિત્યનૈમિત્તિકાનામઙ્ગત્વેન પ્રાપ્તાનિ
દર્શપૂર્ણમાસાદ્યંગભૂતાનિ ક્રત્વર્થવ્રતાનિ તાનિ તુ
કાર્યાણ્યેવ ॥ નિત્યનૈમિત્તિકાનાં ત્યાગાવિધાનાત્
ન તિષ્ઠેન્નિયમેન ॥
તસ્યૈવેદં વિવરણં । નિયમનસ્ય
નિર્બન્ધરૂપત્વેનાત્માનુસન્ધાનવિરોધિત્વાત્ ॥
પ્. ૫૫)
નિયમાન્ન મોક્ષઃ ॥
આત્માનુસન્ધાનાભાવાદેવ મોક્ષે
વિલમ્બિતત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
કૌલપ્રતિષ્ઠાં ન કુર્યાત્ ॥
યદિ કશ્ચિન્ન્યાયોપન્યાસનિપુણઃ કૌલં
સન્ન્યાયૈરેવસ્થાપયિતું ક્ષમેત્ । સોપિ નેમં માર્ગં
પ્રતિષ્ઠાપયેત્ અપ્રાકટ્યભંગાપત્તેઃ અત
એવૈતચ્છાસ્ત્રવિષયે ગ્રન્થકારસ્યાપિ કૌલપ્રતિષ્ઠારૂપત્વેન
તત્રાપિ નિષેધપ્રવૃત્ત્યા સામ્પ્રદાયિકાનાં
કતિપયાંશાનાં અપ્રકટનાય ગુરુમુખાદેવ જ્ઞેયમિતિ
તત્ર તત્ર લેખઃ સંગચ્છતે ॥
સર્વસમો ભવેત્ ॥
એતચ્છાસ્ત્રેષ્વેવાચારાન્નિષ્કૃષ્ય વિધત્તે પ્રાણિમાત્રે
સ્થાવરમાત્રે વા સમો ભવેત્ ॥ અનન્યભાવેન વર્તેત અત એવ
ભાગવતે ખં વાયુમગ્નિં સલિલં મહીઞ્ચેત્યાદિ
સમુક્તો ભવતિ
સ એવ સદ્યો મુચ્યતે તાદૃશપુરુષધૌરેયાત્
ઈષન્નયૂનાસ્તુ શનૈશ્શનિર્મુચ્યન્ત એવેતિ ભાવઃ ॥
પઠેદેતાનિ સૂત્રાણિ પ્રાતરુત્થાય દેશિકઃ ।
આજ્ઞાસિદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય ઇત્યાજ્ઞા પારમેશ્વરી ॥
અથાનુસન્ધાનપૂર્વકમેતાનિ સૂત્રાણિ યઃ પઠતિ સ
એવ દેશિકઃ તસ્યૈવાજ્ઞાસિદ્ધિઃ અપ્રતિહતાજ્ઞતા શિવભાવ
ઇતિ યાવત્ । એવં પરમેશ્વર સ્યાજ્ઞા અતોઽનાશ્વાસો ન કાર્ય
ઇતિ ભાવઃ ॥
યશ્ચાચારવિહીનોપિ યોવા પૂજાં ન કુર્વત્ ।
યદિ જ્યેષ્ઠં ન મન્યેત નન્દતે નન્દને વને ॥
યઃ પૂર્વોક્તાચારાન્નાનુતિષ્ઠતિ
સંશયાપન્નમનાસ્તુ તદુક્તવિધાં સપર્યાં ન કરોતિ
વચનવ્યત્યયશ્છાન્દસઃ ॥ અયં પન્થાસ્સર્વોત્તમ ઇતિ ન
મન્યતે । એતાદૃશોપ્યુપાસકાભાસઃ ઉક્તફલાલાભેપિ
સ્વર્ગમાત્રં લભત એવ । કિમુ યથાવત્તદુપાસકસ્ય
યથોક્તફલપ્રાપ્તિરિતિ ભાવઃ ॥ ઇતિ
કૌલમાર્ગપારાવારપારીણ શ્રીમદ્ભાસ્કરરાયવિરચિતં
કૌલોપનિષદ્ભાષ્યં સંપૂર્ણમ્ ॥
ઇતિ ॥ શ્રીરસ્તુ ॥
સ્રોતઃ