મહાનયપ્રકાશઃ · અધ્યાય 1

શ્રીમહાનયપ્રકાશઃ
શ્રીમન્મહામાહેશ્વરાચાર્યવર્ય - શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતઃ
શ્રીભારતધર્મમાર્તણ્ડ - કશ્મીરમહારાજ
શ્રીપ્રતાપસિંહવર - પ્રતિષ્ઠાપિતે
પ્રત્નવિદ્યાપ્રકાશ - (રિસર્ચ) કાર્યાલયે
તદધ્યક્ષ - મહામહોપાધ્યાય - પણ્ડિત - મુકુન્દરામ - શાસ્ત્રિણા
ઉદ્દિષ્ટકાર્યાલયસ્થેતરપણ્ડિતસહાયેન
સંગૃહ્ય, સંશોધન - પર્યાયાઙ્કન - વિવરણાદિસંસ્કરણોત્તરં
પાશ્ચાત્યવિદ્વત્પરિષત્સંમતાધુનિકસુગમશુદ્ધરીત્યુપન્યાસાદિ -
સંસ્કારૈઃ પરિષ્કૃત્ય
મુમ્બયયાં
તત્ત્વવિવેચકાખ્ય - મુદ્રણાલયે મુદ્રાપયિત્વા પ્રાકાશ્યમુપનીતઃ
શ્રીમન્મહાપ્રકાશવપુષે શિવાય નમઃ ।
અથ
મહાનયપ્રકાશઃ ।
શ્રીમન્મહામાહેશ્વરાચાર્યરાજાનકશિતિકણ્ઠાચાર્ય - વિરચિતઃ
પ્રોક્તાચાર્યેણૈવ વિવૃતશ્ચ
(પ્. ૧) દિવ્યા વિસ્રમ્ભભૂઃ શાન્તા દશાખણ્ડાવભાસસૂઃ [ખ પુ:
ભાસતે ઇતિ પાઠઃ ।] ।
સા શિવબ્રહ્મશબ્દોદ્યચ્ચિદોઘા ભાસતાં સતામ્

ચતુરણ્ડ્યાઃ ષડધ્વીં યા જાઠરીકૃત્ય મૂર્છતિ ।
તુલ્યપ્રપઞ્ચનિર્વાણા સાવ્યાત્ કુલકૃશોદરી

રૌદ્રી શક્તિર્જીયાદ્ વિબદ્ધભાવા ઘનં વિરાડ્વર્ગમ્ ।
(પ્. ૨) રુચિતૈર્વિવિધોપાયૈર્મહેશહૃદયે નિયોજયિતુમ્

પીઠેઽસ્મિન્નુડ્ડિયાને પરમપરમલં જ્ઞાનમસ્ત્યુગ્રચર્યા [ખ પુ:
અસ્ત્યગ્રચર્યા ઇતિ પાઠઃ ।] પ્રાક્પ્રત્યક્પીઠયુગ્મેઽપ્યકુલકુલમહોનામકે
શાક્તમિશ્રમ્ ।
નાનૈવં પીઠતેજો વ્યતિષજતિ મિથોઽયં તુ નિત્યં મહાર્થઃ
સ્ફુર્જદ્ધામેતિ પીઠપ્રસૃમરમહસા સાધિરાજ્યેન [ખ પુ:
મહસામાધિરાજ્યેનેતિ પાઠઃ ।] જીયાત્

સંખ્યાતવર્ણપદકમન્ત્રાધ્વાનમવસ્યતા [સંખ્યાત ઇતિ પદ્યં ખ૦
પુસ્તકાત્પૂરિતં ।] ।
મયા તદ્વાચ્યસર્વસ્વં વક્ષ્યતેઽત્ર વિચિન્ત્યતામ્

અથ ગ્રન્થારમ્ભઃ ।
૩) યોઽલક્ષિ દિવ્યૌઘમહાપ્રવાહાચ્-શબ્દાર્થવિસ્ફૂર્જથુરાદિદેવ્યાઃ ।
મયીયકલ્લોલકલાનિદાનં સ્વરૂપવિશ્રાન્તિફલઃ સ નોઽસ્તુ

આદિદેવ્યાઃ સકાશાત્ પ્રસૃતાત્ દિવ્યૌઘપૂર્વક - મહાપ્રવાહાત્
અનન્તરં, યઃ શબ્દાર્થવિસ્ફૂર્જથુઃ માયીયકલ્લોલકલાનિદાનં અલક્ષિ, સ
સ્વરૂપવિશ્રાન્તિફલો નોઽસ્તુ ઇતિ પદયોજના । તાત્પર્યાર્થસ્ત્વયમ્ - પરમાત્મ -
સ્વરૂપાદિદેવ્યધિષ્ઠિતપરાવાગાત્મસ્વરૂપદિવ્યૌઘાત્ ઉલ્લસિતનાદસ્પન્દ -
સ્વભાવપશ્યન્તીરૂપમહાપ્રવાહાત્ અવિભિન્નવાચ્યવાચકાત્મનઃ
અનન્તરરાવી યો મધ્યમાવાક્પ્રપઞ્ચઃ સંકલ્પ્યમાનાર્થારૂષિતઃ, (પ્.. ૪)
શબ્દાર્થવિસ્ફૂર્જથુઃ - શબ્દશ્ચ અર્થશ્ચ નામરૂપે વાચ્યવાચકૌ
તયોર્વિસ્ફૂર્જથુઃ વિસ્ફૂર્જિતમ્, સ એવ વૈખરીસ્વભાવતદ્વાચ્યાર્થસંવલિતઃ
માયીયકલ્લોલકલારૂપઃ વિશ્વપ્રપઞ્ચાપરપર્યાયઃ, તસ્ય નિદાનમ્
ઉત્પત્તિસ્થાનમ્, અલક્ષિ લક્ષિતઃ, સ વૈખરીપર્યન્તવાક્સમુલ્લાસઃ
નિજનિજવાચ્યસમુલ્લસિતઃ પરાવાગધિષ્ઠિતઃ - ઇતિ વાક્ચતુષ્ટયોલ્લસિતઃ [ક પુ:
વાક્ચતુષ્ટયવૈખરીતિ પાઠઃ ।] વૈખરીપર્યન્તઃ પરાવાગધિષ્ઠિતઃ
ચેતનાયમાનઃ ચિત્સ્વરૂપઃ, તથા તદ્વાક્ત્રયીવિષયઃ સંકલ્પ્યમાનો
વાચ્યરાશિર્ભાવાભાવસ્વભાવઃ ઉભયથા અયં ચિત્પ્રપઞ્ચિત એવ
ચિન્નિદાનં ચિત્પ્રતિષ્ઠિતઃ ચિન્મયઃ ચિન્માત્રવિશ્રાન્તો વિશ્વપ્રપઞ્ચઃ
સ્વરૂપવિશ્રાન્તિફલ એવ નોઽસ્માકં અસ્તુ - ઇતિ સર્વસ્ય સર્વદા સર્વગત
એવંરૂપમહાર્થાનુભવપર્યવસાયી ભવતુ, ઇતિ પ્રણામશ્લોકેન સૂચિતં

(પ્. ૫) એવં પરદેવતાસ્વરૂપં પરામૃશ્ય ગુરુરૂપાં મકારદેવીં
પ્રણન્તુમાહ
પરાપરં દર્શયન્તી શૂન્યાશૂન્યં નિજં વપુઃ ।
જીયાચ્છ્રીમઙ્ગલોત્કીર્ણચિત્રપત્રલતાયિતમ્

પરાપરં શુદ્ધં પ્રપઞ્ચરૂપં ચ વપુઃ સ્વસ્વરૂપં,
શૂન્યાશૂન્યં - શૂન્યં શુદ્ધચિદ્રૂપં ન તુ અભાવસ્વભાવં
અશૂન્યં માયાકલુષિતં ચ, ઉભયથા દેવ્યાઃ સ્વસ્વરૂપમેવ ચિત્રં
નાનારૂપં ઉત્કીર્ણપત્રાકારં આવિર્ભાવયન્તી શ્રીમકારદેવી
આદિગુરુરૂપા જીયાત્ - ઇતિ દૈવ્યા ઋચા ભગવત્યાઃ સ્તુતિર્વિહિતા, યદ્યપિ
વિશ્વપ્રપઞ્ચઃ સમસ્તોઽપિ ચિદ્વિવર્તઃ તથાપિ સુપ્રબુદ્ધશ્રીમઙ્ગલારૂપેણ
આદિદેવતૈવ વિવૃતા - ઇતિ સ્તુતિરાસૂત્રિતા

(પ્. ૬) અથોચિતરુચિતાં નુતિં સર્વગોચરયા દેશભાષયા વિરચયિતુમાહ
દેવત અક્ક કિશી પરુ રાજિ જગ ઘસ્મરુ ભૈરુ ભક્ષેત ।
નન્ત શત્ત ગાસક નેરાજિ સમવાઞી આશયતક્ષેત [ક૦ પુ૦ આશય
ભક્ષેત ઇતિ પાઠઃ ।]

કૃશાયાનપરા દેવી - - - - - - - - - - - - - ।
ઇત્યાગમગત્યા એકૈવ પરં સર્વાત્મના કૃશા દેવી રાજતે -
અપાકૃતદ્વૈતાખ્યપ્રતિપક્ષા દ્યોતતે, કિં કૃત્વા? ઇત્યાહ જગ ઘસ્મરુ
જગદ્ધસ્મરં
કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥
ઇત્યુક્ત્યા જગતોઽદનશીલં ભૈરવં ભક્ષયિત્વા
ભૈરવરૂપી કાલઃ સૃજતિ જગત્કારણાદિ કીટાન્તમ્ [ક પુ: ભૈરવાદિ
કીટાન્તમ્ ઇતિ પાઠઃ ।] ।
ઇચ્છાવશેન યસ્યા - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ॥
(પ્. ૭) ઇત્યુક્તેઃ, કાલો ભૈરવઃ, સ ચ નાદસ્વભાવઃ પ્રાણરૂપઃ, યદુક્તમ્
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સર્વં પ્રાણસ્ય ભોજનમ્ ॥
ઇતિ, ભૈરવાયમાણં તં પ્રાણં ભક્ષયિત્વા વિલાપ્ય
અપ્રાણભૂમિં નાદનિધનમાસાદ્ય [ક પુ: નિદાનમાસાદ્ય ઇતિ પાઠઃ ।]
ઇતિ યાવત્, કિં ભૂતા? ઇત્યાહ નન્તેતિ નવકલ્લોલસ્યાનન્ત્યાત્ કલ્લોલરૂપા અનન્તાઃ
શક્તયસ્તાસાં ગ્રસિતું પ્રવૃત્તા, યદાગમઃ
રોમકૂપોદિતા દેવ્યો જગદ્ભાસાજ્જ્વલદ્રુચઃ ।
વાન્ત્વા વિશ્વં ગ્રસ્તવિશ્વાસ્તાઃ કાલ્યાઃ કવલઃ સકૃત્ ॥
ઇતિ, અન્તર્દેહે બહિશ્ચ નિરીહત્વાત્ ઉપશાન્તેચ્છાશક્તિપ્રસરા [ક પુ:
ઉપશાન્તે ઇચ્છાશક્તિપ્રસરે ઇતિ પાઠઃ ।] અનુપાધિરવિભાગવતી । તથા
નેરાજિ ઇતિ, નીરાજિકે વિમલે દ્વૈતકાલુષ્યેણ અસંકીર્ણે સ્વસ્વરૂપે, અથ વા દેવ્યા
નિજે સામ્રાજ્યમહોત્સવે અખણ્ડાવભાસાત્મનિ દિગ્વિજયાય સમયવિશેષે
ઉત્કૃષ્ટભૂમિકાયામ્, અથાપિ (પ્. ૮) નીરાજ્યે નષ્ટરાજ્યે
કલ્પનાગ્લપનાત્સર્વવ્યવસ્થામુષિ નિરર્ગલે સમયે । શમવાઞી શામ્યન્તી
કલ્લોલં જહતી સ્વરૂપસ્થા ઇતિ યાવત્ । આશ્રયસ્ય આધારસ્ય
તનૂકરણાન્નિસ્તરઙ્ગં સ્વભાવં પ્રસ્તુવાના શાન્તેન રૂપેણ રાજતે ઇતિ
ત્રિધાર્થઃ । અથ આશયં ચિત્તં તક્ષણેન વિમલીકરણેન શમયન્તી
ઉપશાન્તેચ્છાપ્રસરં [ક પુ: ઉપશાન્તે ઇચ્છાપ્રસરે ઇતિ પાઠઃ ।] સ્વં
નિરીહં કુર્વાણા રાજતે

એવમુચિતં રુચિતં શાન્તં દેવ્યા રૂપં સ્તુત્વા ઉદિતમાહ
અકુલ છુત્ત વ્યાપક બોધારન કુલગત અહલી શત્ત ગુમૂન ।
ગન્થિ ચક્ક આધાર વિધારન સા નેકરૂપ અક્કૈ વિજયૂન

અકુલં કુલોત્તીર્ણં રૂપં સ્પૃશન્તી, વ્યાપિકા, બોધારણિઃ બોધસ્ય
ઉત્પત્તિસ્થાનમ્, તતઃ કુલગતા (પ્. ૯) ચ, અહલારૂપા શક્તિઃ - અવર્જિતો હલ્ અહલ્
મધ્યપદલોપી સમાસઃ તેનાકારેણ સ્પષ્ટરેખાકૃતિના રહિતા હલ્રૂપા
હકારાકૃતિઃ શક્તિરહલા । અથ વા અકારહકારૌ આદ્યન્તવર્ણૌ લાતિ ગૃહ્ણાતિ
વ્યાપ્નોતિ માતૃકોચ્ચારરૂપા [ક પુ: માતૃકાસંચારરૂપા ઇતિ પાઠઃ ।૨] ।
અથ વા ન વિદ્યતે હલ્ યસ્યાઃ સા અહલ્ સ્વરરૂપા કુણ્ડલિની લિપિમપ્રાપ્તા
ઉચ્ચાર્યમાણા ગ્રન્થિચક્રાધારાણાં વિદારણી ગુમગુમાયમાના સતી
ગુઞ્જાના ઇવ ધ્વનતુ ઉચ્ચરતુ, અહલાસ્થાનાદુદાન - શક્તિરૂપા
શક્તિરુદ્યદવસ્થાયાં ગ્રન્થીનાં ચક્રાણામ્ આધારાણાં ચ વિદારણી
ઊર્ધ્વગમનાય વિવરાધાયિકા ધ્વનિવ્યક્ત્યા સ્ફુરતુ, એવં - વિધાપિ
અનેકરૂપા વિજયતામ્, તથા ચ આમાવાસ્યાત્રિંશિકાયામ્
યોઽસૌ પરાપરઃ શાન્તઃ શિવઃ સર્વગતો મહાન્ ।
અપ્રમેયો હ્યનન્તશ્ચ વ્યાપી સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ॥
તસ્યાસ્તિ સહજા શક્તિઃ સર્વશક્તિમયી પરા ।
ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્વેન સૈવૈકા બહુધા સ્થિતા ॥
(પ્. ૧૦) તસ્યા ઉદિતરૂપાયા યે ભેદાઃ કાર્યતો ગતાઃ ।
તાનન્તસ્તુ સમાહૃત્ય સામરસ્યે શિવે સ્થિતા ॥
ઇતિ । એવં દર્શનાર્થસ્ય શક્તિત્વાત્
સ્થૂલા વિશ્વતનુર્દેવી સૂક્ષ્મા ચિન્માત્રરૂપિણી ।
પરા નિત્યોદિતા શાન્તા બ્રહ્મસત્તાસ્વરૂપિણી ॥
ઇત્યાગમોક્તિવત્ આદૌ પર્યન્તદેવીમ્, અકુલછુત્ત વ્યાપક બોધારણ ઇતિ
પરાં, તતઃ કુલગત - અહલીશત્તગુમૂન, ગન્થિચક્ક - આધારવિધારન ઇતિ
સૂક્ષ્મરૂપાં પરાપરાં, તથા અનેકરૂપ ઇતિ સ્થૂલરૂપાં ચ અપરામ્ - ઇતિ
ત્રિધા નુતા, સા ચ ત્રિવિધાપિ એકૈવ ઇત્યાત્મૈકાત્મ્યેન સ્વસ્વરૂપતયા
વિજયતામ્, અકુલભૂમિં વ્યાપ્નુવાના તથા બોધાનાં નિયતાવભાસા -
નામરણિર્જનની, તથા અનેકરૂપા સા એકૈવ વિજયતામ્, પ્રતિપક્ષપ્રતિક્ષેપા -
દનર્ગલમખણ્ડાવભાસસ્વભાવા એકચ્છત્રેણ સામ્રાજ્યેન વિજૃમ્ભતામ્ -
ઇતિ ઇહ પ્રકરણે પ્રધાનભૂતા પ્રથમતઃ શક્તિરેવ પ્રણન્તવ્યા, પ્રણામે ચ
સ્તોતુર્ન્યગ્ભાવઃ સ્તુત્યસ્ય ચ (પ્. ૧૧) ઉત્કર્ષઃ, યથા સ્વલ્પવિષયો હિ મહાવિષય -
સ્યાન્તર્ભૂતો ભવતિ ઇતિ વિજયોક્ત્યા પ્રણામાર્થ એવ પ્રતિપન્નો ભવતિ, અતસ્તથા
નિર્દેશઃ કૃતઃ

એવં ત્રિવિધાં સંસ્તૂય મૂલભૂતં શામ્ભવં રૂપં પરા -
મ્રષ્ટુમાહ
પર્યન્તાન પરિ પર્યન્તિ વન્નવિભાગસ હેતુ અહેતુ ।
ખચરીચક્ક ફુરિ યસ હન્તિ સો અક્ક મહાથુ જયિ અનિકેતુ

સ એકો મહાર્થો વિજયતે ઇતિ વાક્યાર્થઃ । અહન્તયા
વૃત્તિચક્રપ્રસરણપર્યન્તં પાદપ્રસારિકા યસ્યાત્મનઃ સ એકો
ન્યસ્તમહાર્થભાવઃ ઉદ્દલિતદ્વૈતવિસ્ફારશક્તિગર્ભત્વાત્ એક એવ ઉક્તગત્યા,
તથા વક્ષ્યમાણચતુષ્ષષ્ટિતમપ્રાન્તભૂમિકાવસાન-
ભૂતપઞ્ચષષ્ટિતમસ્થાનાવતંસભૂતઃ સર્ગપ્રલયભૂમૌ વિજયતામ્ ।
વાક્યાર્થસમાપ્તૌ ચ સંગ્રહેણ તદ્વિશેષણમ્ - અનિકેતુ ઇતિ
દિગ્દેશકાલજાતિવ્યક્તીનાં (પ્.૧૨) નૈયત્યેન વ્યવચ્છેદકરીણાં સર્વાસામપિ
એકેન નિજસ્વરૂપેણ વ્યાપકત્વાત્સર્વત ઐક્યેન કૃતપાદપ્રસારિકાયાં
અનિકેતઃ, યત્પ્રત્યભિજ્ઞાકૃત્ રાજાનકઃ સ્તુતવાન્
યત્કિંચિદેવ ભૂતાનાં ભવદાવરણં પ્રતિ ।
ન કિંચિદેવ ભક્તાનાં ભવદાવરણં પ્રતિ ॥
ઇતિ । કશ્ચિચ્ચ વિપશ્ચિદાહ
યદ્યદાવૃતિકરં પ્રકલ્પ્યતે તેન તેન વત જાજ્વલીતિ યત્ ।
ભૈરવીયમિદમસ્તુ વસ્તુતઃ પ્રસ્તુતાદ્વયનયપ્રથં વપુઃ ॥
ઇતિ । સ ઇતિ તચ્છબ્દેન ત્રીણિ વાક્યાન્તરાણ્યાક્ષિપતિ, પર્યન્તાનાં યઃ પરો
દ્વિતીયભૂમિકાધિશાયી તસ્યાપિ પરસ્ય યઃ પર્યન્તઃ અવધિઃ
પ્રતિષ્ઠાસ્થાનં, યદાહ પ્રત્યભિજ્ઞાકૃત્
સર્વસંવિન્નદીભેદાભિન્નવિશ્રાન્તિમૂર્તયે [મૂલપાઠઃ:
(ભાવોપહારસ્તોત્રટીકાયાં) વિશ્રમભૂમયે ઇતિ ।]।
નમઃ પ્રમાતૃવપુષે શિવચૈતન્યસિન્ધવે ॥
(પ્. ૧૩) ઇતિ । પદાર્થાનાં સદસદ્ભાવે ઇદં નીલમ્ ઇદં પીતમ્ ઇતિ
પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાયાં ઇદમિત્થમ્ ઇતિ નિશ્ચયજ્ઞાનં પર્યન્તઃ, યદ્ગીતમ્
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે
ઇતિ । તથા
નહિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે
ઇતિ । તથા
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિમચિરેણાધિગચ્છતિ ।
ઇતિ । એતચ્ચેન્દ્રિયપ્રતિબદ્ધં તેષાં ચ નાનાત્વાત્ બહુત્વં વિષયકલુષિતાનાં
પરઃ પ્રતિષ્ઠાસ્થાનં શુદ્ધ આત્મા પરાવાગ્રૂપઃ તેષામપિ આત્મનાં
નિષ્ઠાસ્થાનમ્ પર્યન્તઃ - વિશ્રામસ્થાનં પરમાત્મા મહાર્થઃ । તથા
ચોક્તં સંવાદે [ખ પુ: તથા ચોક્તસંવાદે ઇતિ પાઠઃ ।]
યોઽસૌ પરાપરઃ શાન્તઃ શિવઃ સર્વગતો મહાન્ ।
અપ્રમેયો હ્યનન્તશ્ચ સર્વવ્યાપી મહેશ્વરઃ [ક પુ: વ્યાપીશ્વરેશ્વર
ઇતિ પાઠઃ ।] ॥
(પ્. ૧૪) ઇતિ સ એવ મહાર્થનામા । એષ એવ દ્વૈતિનાં નરશક્તિશિવતયા અથાપિ
આત્મવિદ્યાશિવભાષયોત્તરોત્તરમતિશયિતઃ જ્ઞાનજ્ઞાતૃપરમાત્મત્વેન વા
યત્ર જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તૈર્જ્ઞાનભૂમિકેતિ જ્ઞાનરૂપં
તદન્તતુર્યભૂમિકાયાં જ્ઞાતૃરૂપ આત્મા, તદતીતસ્તુર્યાતીતભૂમિકાયાં
પરમાત્મા અયં મહાર્થઃ, તથા પિણ્ડે ભૌતિકે દેહે તિષ્ઠતિ અહં દેહી ઇતિ
સ્થિતિમનુબધ્નાતિ [ક પુ: સ્થિતિં વધ્નાતિ ઇતિ પાઠઃ ।] ઇતિ પિણ્ડસ્થઃ યતઃ
પિણ્ડે બદ્ધાહન્તઃ પ્રથમપુર્યષ્ટકસ્થો દેહકઞ્ચુકી
બુદ્ધિકર્માક્ષવૃત્તિવલિતઃ [ક પુ: વૃત્તિવર્જિત ઇતિ પાઠઃ ।] કર્માત્મા
પિણ્ડસ્થઃ ઉચ્યતે, તસ્ય નાદશક્તિર્નિદાનભૂતા, પદસ્થેતિ ઊર્મિરૂપા
માતૃકા પ્રકૃતિઃ શબ્દશક્તિરૂપા વાચકપ્રપઞ્ચવિસ્તરા
વર્ણપદમન્ત્રરૂપનામવિવર્તઃ મધ્યમપુર્યષ્ટકરૂપઃ
અનન્તર્બહીરૂપોઽપિ બહિરન્તર્વ્યાપકપ્રમાતૃરૂપઃ તદ્વિશેષશ્ચ
નાદબિન્દુયામલીભાવાત્ અનલપવનવલિતઃ [ખ પુ: પવનવર્જિત ઇતિ]
કન્દાધ્માતઃ [ક પુ: કર્માધ્માત ઇતિ પાઠઃ ।], (પ્. ૧૫) તૈજસત્વાત્
રૂપેન્દ્રિયગોચરઃ કલાતત્ત્વભુવનાધ્વગર્ભો બિન્દુતત્ત્વભૂતઃ
ઉચ્ચરિતજ્વલચ્છક્તિવિસ્ફારો રૂપસ્થઃ તૃતીયપુર્યષ્ટકરૂપઃ, યતઃ
ભૂતતન્માત્રમરુતઃ કરણૈર્ગુણશક્તિભિઃ ।
યુતાઃ પુર્યષ્ટકં ગ્રન્થ્યક્ષાઙ્ગુલાદ્યા દ્વિષટ્કધીઃ ॥
ઇતિ ત્રિપ્રકારકોઽપિ એક એવેહ, તદુત્ક્રમ્ય રૂપાતીતઃ
પરિપૂર્ણસ્વપરામર્શરૂપઃ તુર્યદશામયઃ શુદ્ધ આત્મરૂપઃ તદપિ
અતિક્રમ્ય સર્વાતીતોઽયં મહાર્થઃ, તથા પર્યન્તવર્તિનામામ્નાયાનાં યઃ
પર ઉત્કૃષ્ટ ઉત્તરામ્નાયઃ તતોઽપિ ષટ્ત્રિંશદ્ભેદભિન્નાદ્યઃ પર્યન્તઃ
પ્રાન્તવર્તી નવચક્રસંપ્રદાયઃ (??) સોઽયં મહાર્થઃ, તથા ઉભે સુવ્યક્તે
પ્રથમનિર્દિષ્ટે ક્ષિત્યમ્ભસી મહાભૂતરૂપે તૃતીયસ્મિન્ જ્વલનાખ્યે ભૂતે
પ્રલયં ગચ્છતઃ, તદપિ જ્વલનાખ્યં તૃતીયં ભૂતં વાયવાખ્યે ચતુર્થે
શામ્યતિ, તચ્ચ ચતુર્થં વાયવાખ્યં ભૂતં સ્પન્દરૂપં પઞ્ચમે
ભૂતાકાશે નિઃસ્પન્દે સામરસ્યમુપગચ્છતિ, ઇતિ - ભૂતાકાશો વિશ્વસ્ય
મહાભૂતમયસ્ય પર્યન્તઃ, સ ચ ભૂતાકાશઃ (પ્. ૧૬) પરે ચિદાકાશે
પ્રતિષ્ઠામુપૈતિ, ઇતિ - પર્યન્તસ્ય પરશ્ચિદાકાશઃ, તસ્યાપિ પરાકાશઃ
પર્યન્તઃ, યદાગમઃ
બાહ્યાકાશે ચિદાકાશે પરાકાશે સદોદિતઃ ।
કોઽપ્યપૂર્વો મહાસત્ત્વો ભાનુઃ સર્વત્ર રાજતે ॥
ઇતિ તૃતીયભૂમિકાધિશાયી પરાકાશો મહાર્થોઽસ્તુ, (??) તથાયં
વર્ણવિભાગસ્ય હેતુઃ ઇદં કૃત્વા ઇદં કરોમિ ઇતિ
સ્થૂલેચ્છાપૂર્વકકર્તૃત્વાભાવાત્કારણં હેતુઃ, સ ચ પરેણ
કેનચિદપ્રવૃત્તત્વાદહેતુઃ સ્વયં પ્રભુઃ વર્ણાનાં નામ વિવર્તસ્ય
કારણભૂતમાતૃકાગતાકારાદિહકારાન્તાનાં તથા વર્ણાનાં
બ્રહ્મક્ષત્રવિટ્શૂદ્રાદીનાં યો વિભાગો વિભક્તતા -
સજાતીયવિજાતીયવ્યાવૃત્તતયાઽન્યોન્યભેદવૈલક્ષણ્યં નામ તત્ર
હેતુર્વૈચિત્ર્યનિર્માતા ન તુ કુમ્ભકારવત્ સ્થૂલેચ્છાપૂર્વકારી, અત્ર ચ
વ્યાખ્યાસતત્ત્વં મુખાન્મુખમ્ ઇત્યલમ્, તથા ખચરીચક્ર ..........
મરીચિચક્રમહન્તયા દ્વારમુખેન વિષયપર્યન્તમહદ્ભાવેન(???) પૂર્ણેન
તાવત્પર્યન્તાવેશેન (પ્. ૧૭) સ્વવૈભવેન વિતતેન યસ્ય ભાસતે
યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતં સત્ તારાચક્રમિવ સંસૃતિચક્રં સ્પન્દતે સ આત્મા
નાનાવ્યક્તિગતશ્ચ અનેકધા ભાસમાનોઽપિ વસ્તુત એકઃ, સ યદા
નાનાવ્યક્તિગતમાત્માનં રસેન્દ્રવિસરમિવ અનેકધા ગતમેકત્વેન પ્રત્યેતિ
અખણ્ડાવભાસેન વ્યવહરતિ ચ તદા પરમાત્મા ઇતિ મન્તવ્યઃ, સોઽપિ
મહાર્થતયા ઉપાસ્યઃ, સ ષોડશ............ તથા ચ યજુષાં બ્રાહ્મણેઽસ્ય
સપ્તદશત્વમ્
સપ્તદશઃ સર્વો ભવતિ સપ્તદશઃ
પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ ।
ઇતિ । સામવેદે બ્રાહ્મણે ચોક્તમ્
સર્વઃ સપ્તદશો ભવતિ ।
ઇતિ । સ ચ ભૂતકર્માક્ષ(??)બુદ્ધ્યક્ષદ્વારા(??)ણાં
પઞ્ચદશાનાં ષોડશસ્ય પરમઃ પર્યન્તવર્તી સપ્તદશો દેહી બહિર્મુખઃ
કર્માત્મા, તથા વિયદ્ગુણઃ શબ્દઃ, વાયુગુણૌ શબ્દસ્પર્શૌ, તેજોગુણાઃ
શબ્દસ્પર્શરૂપાખ્યાઃ, (પ્. ૧૮) સલિલગુણાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસાઃ,
ક્ષિતિગુણાશ્ચ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ - એવં પઞ્ચદશ, ષોડશી
બુદ્ધિઃ, તૈર્ગુણૈઃ સંનદ્ધોઽ(??)ન્તરાત્મા સપ્તદશઃ, તથા
બુદ્ધિકર્માક્ષદ્વારાધિષ્ઠાતૃમરીચિદશકં
ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તયઃ પઞ્ચ તાઃ પઞ્ચદશ, ષોડશી
શુદ્ધપ્રબુદ્ધા શક્તિઃ, સ એવ પૂર્ણાહંકૃન્મય આત્મા તદતીતઃ
સપ્તદશઃ પરમાત્મા - ઇત્યયં મહાર્થઃ, સ એવ નવાત્મેતિ વ્યવહૃતઃ । તથા
ચ શ્રુતૌ
સાવિત્રનાચિકેતચાતુર્હૌત્રિકમન્ત્રોપધાનક્રમેણ અધશ્ચિતિ -
મધ્યમચિતિ - ઉત્તમચિતિભિશ્ચ તસ્ય ચયનસ્ય શિરસા અંશદ્વયેન
પક્ષદ્વયેન શ્રોણિદ્વયેન પુચ્છેન ચ - ઇત્યષ્ટાનાં મધ્યગો નવમ
આત્મા ઉપધાતવ્યઃ ॥
તથા
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા ॥
અપરેયં ................................................................।
ઇતિ ગીતાર્થવત્ ।
(પ્. ૧૯) ક્ષ્માવહ્નિયજમાનાર્કજલાનિલનિશાકરાઃ ।
ખં ચેતિ મૂર્તયઃ .......................................... ॥
ઇતિ પ્રકૃત્યષ્ટકમધ્યગો નવમ આત્મા,
દેહકઞ્ચુકરૂપપ્રથમપુર્યષ્ટકાધિષ્ઠાતા નવમ આત્મા સપ્તધા
પ્રસૃતશ્ચ વાહમરીચિપઞ્ચકસંનદ્ધસ્ય ષષ્ઠસ્ય આત્મનો
વિશ્રાન્તિસ્થાનં સપ્તમઃ પરમાત્મા, યદાગમઃ
એવં દ્વાદશધા વ્યાપ્તિઃ સપ્તધા ચ વ્યવસ્થિતા ।
ઇતિ સપ્તનાથપિણ્ડપરતયા, તથા
દ્વાદશાત્મા દ્વાદશસ્થઃ ................. ।
ઇતિ દ્વાદશાનાં મરીચિસ્થાનાનામધિષ્ઠાતા દ્વાદશસુ વાહેષુ
અહન્તયા કૃતપાદપ્રસારિકઃ, સ ચ વસ્તુતો દ્વાદશાન્તસ્ત્રયોદશ આત્મા
તસ્યાપ્યન્તઃ દ્વાદશાન્તાન્તઃ પરમાત્મા તસ્ય ભાસકસ્તદાવિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।

યદા એકઃ દ્વાદશાન્તાન્તભાસક ઇતિ, યદ્વાર્તિકે સ્તુતમ્
ભાત્યક્ષૈર્વિભ્રમાત્ખેલન્નાત્મેતિ ન્યક્ષવીક્ષિતઃ ।
પરમાત્મેતિ યઃ સ્તૌમિ તં સ્વમમ્લાનવૈભવમ્ ॥
(પ્. ૨૦) ઇતિ । એવં ષડતીતઃ અષ્ટોત્તરઃ દ્વાદશાન્તઃ ત્રયોદશાન્તઃ
ષોડશાન્તઃ અષ્ટાષ્ટકાન્તશ્ચાયં મહાર્થ એવ પર્યન્તવર્તી સ્તુતઃ । નનુ કો
નામ મહાર્થસ્ય મહાનર્થોઽભિધેયઃ? અત્રોચ્યતે - એકશેષેઽસ્મિન્વિશ્વસ્ય
બીજભૂતે યે યે કેચિદતિશાયિનો ધર્માસ્તે સર્વે તસ્યૈવૈકસ્ય સંભવન્તિ,
કોઽન્યો નિરૂપાધેરખણ્ડાવભાસસ્વભાવાત્ ચિત્સ્વરૂપાન્મહાર્થશબ્દસ્ય
પાત્રમ્, તથા ચાયં પક્ષભેદોદ્દેશઃ સ્વોપશાન્તિઃ સ્વસ્વરૂપસમાવેશઃ
કથનાર્ચને - મહાર્થશબ્દવાચ્યાનિ ।
પઞ્ચ .......................................................................... હે ।
સ્વરૂપશાન્તિર્વ્યુત્થાને ચિન્માત્રં વિશ્વવૈભવમ્ ॥
(??)બાહ્યપ્રત્યયમાત્રોદ્ય ...................................................।
........... યાત્રાપ્રપઞ્ચૈકમયી દેવ્યા દ્વિધા તનુઃ ॥
વ્યુત્થાનરૂપા વ્યવહ્નિયમાણેવાનુભૂયતે, તદેતદ્દ્વિધાપિ
વ્યુત્થાનરૂપં નિત્યસમાધાનમ્, એવં ત્રિધાવેશઃ
શમ્ભુશક્ત્યણ્ડભેદેન, પ્રથા ચ આમુખાન્મુખં ચ કથનં
દ્વયોરાવેશપૂજયોર્નિશ્ચાયકં (પ્. ૨૧) વાઙ્મયેન રૂપેણ પ્રતિપાદિતમ્
પૂજાક્રમઃ સ્વભાવેન કથનાવેશરૂષિતઃ ।
સ્વરૂપપ્રાપ્તયે હેતુઃ પરમ્પર્યોપચારતઃ ॥
તથા
પારમ્પર્યક્રમાદિષ્ટપૂજાઙ્ગેભ્યઃ પૃથક્કૃતા ।
ઇતિકર્તવ્યતાહીના દ્રવ્યમાત્રોપયોગિની ॥
સમાશા વા....ગોષ્ટીશામૃતાશી સ્યાદ્યતો ગૃહી ।
કેવલા ચરુચર્યા યા સેચ્છામાત્રપ્રપૂરણી ॥
ષોઢા વસ્તુસ્થિતેર્મધ્યાત્કિં મહાર્થાભિધોચિતમ્ ।
કિં સમુદિતાનામમીષાં ષણ્ણામિયં મહાર્થ ઇત્યેકા સંજ્ઞા -
ષટ્ સમુદિતા એકો મહાર્થ ઉચ્યતે, અથ વા પ્રત્યેકં વ્યસ્તાઃ ષડેતે અયં
મહાર્થોઽયમપિ મહાર્થ ઇતિ મહાર્થશબ્દેન(??) પૃથક્ પૃથક્ અભિધીયન્તે?
ઇતિ સંદેહે સમાધીયતે - ઉભયથાપિ શક્યવ્યપદેશ્યં મહાર્થાભિધાનમ્
મહાર્થવાઙ્મુખ્યગત્યા સ્વસ્વરૂપાભિધાયિકા ।
પારમ્પર્યેણ તત્પ્રાપ્તેરન્યત્રૈતન્નિબન્ધનમ્ ॥
ઇતિ । તત્ર સુશાન્તા તાવદ્વાસ્તવી મહાર્થપદાભિધેયા, (પ્. ૨૨) સ એવ
સ્વસ્વરૂપાવેશઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ સર્વેષામવિવાદભૂઃ,
તદ્વિશ્રાન્તિલાભાય ચ વિશ્વાકારતયા અનુભૂયમાનં દેવીધામ
સ્વરૂપપ્રાપ્તિહેતુભૂતં ભવતુ, આવેશશ્ચ પ્રાણાવેશમય આણવઃ,
દ્વિતીયશ્ચ પ્રાણક્ષોભવર્જિતઃ સાનન્દઃ શાક્તઃ, તૃતીયશ્ચ
આનન્દાનુભવોત્તીર્ણઃ સ્વસ્વરૂપવિશ્રાન્તિનેદીયાનાવેશઃ શાંભવઃ
ઉક્તસ્વરૂપલાભપરતયા મહાર્થવ્યપદેશ્યો ભવતુ, કથનં ચ
મુખાન્મુખં સર્વનિરપેક્ષમર્ચ(??)નાવેશનિશ્ચાયકં કરસ્થામ્રવત્
સ્ફુટમેવ સ્વસ્વરૂપપ્રદર્શકમુપચારાન્મહાર્થસંજ્ઞાવ્યપદેશ્યં
ભવતુ, પૂજાક્રમોઽપિ સ્વભાવત એવ આવેશકથનાર્થોભયેન વસ્તુગત્યા
ગર્ભિતઃ સ્વસ્વરૂપાભિન્નોઽપિ પ્રસ્તાવ્યમાનઃ પારમ્પર્યેણ
વાસ્તવભૂમિકાપ્રાપ્તિહેતુઃ ઉપચારેણ પારમ્પર્યેણ પ્રાપકતયા
મહાર્થસંજ્ઞયા વ્યપદિશ્યતામ્, ચર્યા નામ જગ્ધિસપીતિમાત્રપરમા
ઇતિકર્તવ્યતાહીના પઞ્ચભ્યઃ પૃથગ્ભૂતા ષષ્ઠીતિ કથમુચ્યતે
કિમિચ્છાપૂરણાય સુખપ્રાપ્તયે વા ઉત (પ્. ૨૩) સ્વાગમાર્થપૂરણાય ઇતિ
ત્રયાણાં પક્ષાણાં મધ્યાત્ સ્વાગમાર્થપરિપૂરણં નામ
અઙ્ગિભૂતં પૂજાશૂન્યં ન સંભવતિ - દ્રવ્યાભિલાષેણ
પ્રસ્તૂયમાનચર્યાપરિકરે પ્રસંગાત્ લોકાનુરોધેન વા
ક્રમસ્મરણમંશમાત્રં પ્રવર્ત્યમાનમૌચિત્યં ન ભજતે,
સુખપ્રાપ્તિશ્ચ બહુભિરૂપાયૈર્લભ્યમાના પૂજાવ્યપદેશેન પ્રતિષ્ઠાં ન
ભજતે, ઇચ્છાપ્રતિપૂરણં ચ કિં સ્વતન્ત્રં ઉત સમયપરતન્ત્રં, તત્ર
સુસમયાઃ પૂજાક્રમાઙ્ગભાવાત્ ન ભિન્નાઃ સંભવન્તિ,
સ્વતન્ત્રશ્ચાનવસ્થિતઃ પ્રમાતૄણા(??)મિચ્છાવેશ આનન્ત્યેન પૂર્યમાણે
દુષ્પૂરે એવ અકિંચિત્કરશ્ચેતિ, ક્વચિચ્ચ ઇદં પરિણામાય દ્રવ્યસ્ય,
યદાહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ
આનૂપં જાઙ્ગલં માંસં વિધિનાપ્યુપકલ્પિતમ્ ।
મદ્યં સહાયમપ્રાય સમ્યક્પરિણમેત્કથમ્ ॥
ઇતિ ભુક્તપીતપરિણામકત્વેન ઉપદિષ્ટમ્ । તથા
ન ગોષ્ઠી યા સુરારિક્તા ન સભા સા સુરોજ્ઝિતા ।
ન કામકેલિરસુરા નાવદંશઃ સુરોજ્ઝિતઃ ॥
ઇતિ ભોગાઙ્ગત્વેન કલ્પ્યમાનં કથમષ્ટચક્રેશ્વરાદિદેવતારૂપેણ (પ્. ૨૪)
બલિરૂપચર્યમાણં પ્રધાનાર્ચનોપકરણીભાવેન ભાવ્યમાનં
સામાન્યોપકરણે સ્થાપયિષ્યતે, ઉચ્છિષ્ટભોજનમધ્યે ચ પ્રવેશ્યમાનં
મદિરાભાણ્ડં મહદનૌચિત્યં પુષ્ણાતિ ન તુ ઉચ્છિષ્ટં પવિત્રીકરોતિ ઇતિ
મુખ્યં પૂજોપકરણં ભોગસાધનતાં નયન્ ।
પ્રાપ્નોતિ કિં ન સમયલોપજં ફલમુત્કટમ્ ॥
મદ્યમાંસશિખાભોગરામાસઙ્ગપરાયણઃ ।
લોલો લિઙ્ગપરઃ ક્ષુદ્રો ન મહાર્થસ્ય ભાજનમ્ ॥
ઇતિ કેવલચર્યાભાસપક્ષો નિરસ્તઃ । એવમખણ્ડસ્ય વસ્તુનસ્તદંશાનાં ચ
યે ઉપાયાઃ, તદુપાયસિદ્ધિહેતવો વાપિ ઉપાયાન્તરાણિ - ઇતિ સ્વતઃ પારમ્પર્યેણ
વા વાચકતયા મહાર્થસંજ્ઞાયાઃ પઞ્ચધૈવ વિષયાઃ સન્તિ ઇતિ સિદ્ધમ્ । ઇતિ
પ્રાકરણિકમેતદુક્તમ્ । અયં પ્રણામવિધિઃ ॥
ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે
પ્રથમ ઉદયઃ

॥ મહાનયપ્રકાશઃ ॥
અથ દ્વિતીય ઉદયઃ
(પ્. ૨૫) અથ ગ્રન્થાવતારક્રમઃ તત્ર પ્રથમઃ સર્ગાવતારક્રમઃ ॥
પરમ શિવસ પરસ્યૌ તસ શચ્ચી પથમ સપન્દા યો નિગ્ઘાતુ ।
યુગ્મા ઉદિતુ સદાશિવરુચ્ચી સો વિશ્વબીજ નાદસ ઉગ્ઘાતુ

એવં તસ્ય પરસ્ય શિવસ્ય તસ્યાઃ પરસ્યાશ્ચ શક્તેર્યત્ યુગ્મં -
સામરસ્યભૂઃ સદાતનઃ સહજઃ સ્વભાવઃ, અવિનાશિ યત્ પારમેશં
રૂપં, તસ્યાદ્યઃ [ખ પુ: તસ્માદાદ્ય ઇતિ પાઠઃ । ૪] પ્રથમઃ સ્પન્દઃ -
ઉન્મિષિતુમ્ અઙ્કુરીભાવઃ વિમલનિર્વાતવ્યોમ્ન ઇવ આકસ્મિકો નિર્ઘાતઃ
યુગ્માદુદિતઃ સ વિશ્વબીજસ્ય સદાશિવાત્મનો (પ્. ૨૬) નાદસ્ય પ્રકૃતિરુદ્ધાતઃ
- ઉદયરૂપો વ્યક્તિસ્થાનમ્ । ઇતિ પરઃ સર્ગઃ

તસ્ય ચ
અગ્નીષોમમયે સંધાને નાદસ બિન્દુ પત્તતુલગ્ગુ ।
ઈશરૂ શબ્દ અર્થુ જન પાને ઇહ ચેતનકત્તિકુ ઇચ્છાસગ્ગુ

અગ્નીષોમમયેન અનુસંધાનેન મીલનયા, નાદસ્ય સદાશિવસ્ય, બિન્દુઃ
પશ્ચાત્તલ્લગ્નતયા અવશ્યભાવી, ઈશ્વરઃ શબ્દસ્યાર્થ ઇવ નાન્તરીયકઃ
પ્રાણભૂતઃ, તસ્માન્નાદાધિષ્ઠિતબિન્દુરૂપાદીશ્વરાત્ એષ ચેતનકર્તૃક
ઈચ્છાપૂર્વકો વિશ્વપ્રસરઃ, તસ્યનાદસ્વરૂપસ્ય પ્રકાશૈકવપુષઃ
સદાશિવભટ્ટારકસ્ય(??) નાન્તરીયકો વિમર્શઃ ઈશ્વરો બિન્દુઃ(??), સ
પ્રખ્યાયા ઉપાખ્યા, ચિન્માત્રસ્યેવ આનન્દઃ, પ્રાણસ્યેવ અપાનઃ, પુંસો વા
પ્રધાનમ્, યથા લોકે શબ્દાનુયાયી અર્થઃ જગન્નિર્માણે ચ (પ્. ૨૭) અગ્નેઃ
સોમોઽનુષક્તઃ, તથા ચ અયં નાદસ્ય બિન્દુઃ યુગ્મીભાવેન જગત્સ્પન્દિતસ્ય
હેતુઃ, એવં અગ્નીષોમાત્મતાવલમ્બે સતિ ઇચ્છાપૂર્વકઃ ચેતનકર્તૃકઃ
ઐશ્વરઃ સર્ગબન્ધઃ, ઇહ પુનરિચ્છૈવ ઉપાદાનમ્ ન તુ બ્રાહ્મસર્ગવત્
મહાભૂતનિર્વર્ત્યતા(??) । કિં ચ નાયં સેશ્વરચાર્વાકપ્રક્રિયાવત્ વ્યોમ્નો
વિશ્વપ્રાદુર્ભાવો વ્યોમ્ન્યેવ પ્રલયઃ । ઇત્યૈશ્વરઃ સર્ગઃ

તદેવ ચ વ્યઙ્ક્તુમાહ
મુખગત્ત મા મકુરસ સઙ્કસ્યો ગુરવ્વમ વાચિકુ પંચકબોધુ ।
પરનભ ઇચ્છા ચિદ કમુ ચસ્યો ઇસ - ઉ ભૂતવ્યોમ અપબોધુ

મકુરે આદર્શતલે મુખગતં ગૌરવં, તથા વાઙ્મય ઉચ્ચારઃ, તથા
પઞ્ચકાત્મા ચ અક્ષપઞ્ચકજનિતો બોધો, વિશિષ્ટં જ્ઞાનમ્ - એતત્સર્વં
પ્રતિબિમ્બત્વેન સંક્રાન્તં ન દૃશ્યતે, તથા ચ અયં
ભૂતાકાશશ્ચિદાકાશસ્ય (પ્. ૨૮) પ્રતિબિમ્બોઽપિ પ્રબોધરહિતો જડ એવ, યતઃ
પરનભસિ ઇચ્છાચિત્ક્રમઃ પ્રલીનઃ, ચિન્નભસ્યેવ ઇચ્છાપ્રસરઃ સમસ્તિ ન જડે
ભૂતાકાશે, વિમલે અનન્તે ચિન્નભોવદ્વ્યાપકેઽપીતિ(??), યથોક્તં
શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે
નિત્યે નિરાશ્રયે શૂન્યે વ્યાપકે કલનોજ્ઝિતે ।
બાહ્યાકાશે મનઃ ક્ષિપ્ત્વા પરાકાશે સમાવિશેત્ ॥
ઇતિ વાહ્યાકાશસાધર્મ્યેણ(??) પરાકાશોપદેશવ્યવહારઃ, તથાપિ ન
સર્વે દૃષ્ટાન્તધર્મા દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયિતું શક્યાઃ, ય(??) એવ
સાધારણધર્માસ્ત એવ સંચારિણ ઇતિ વિવક્ષાવિશેષનિયન્ત્રિતઃ
દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકો વ્યવહારઃ, યતો - યસ્માદ્ધેતોઃ ભૂતવ્યોમ
ઇદમપ્રબોધિ બોધરહિતં જડસ્વભાવં ભવતિ, ઇત્થં - યદ્વત્ મુખં
સર્વધર્મૈર્વિશિષ્ટં દર્પણે પ્રતિબિમ્બતિ તથાપિ ગૌરવં તુલયા ગુરુત્વં
તથા વાક્પ્રપઞ્ચચાતુર્યં બુદ્ધીન્દ્રિયવૈદુષી ચ ન આદર્શે પ્રતિબિમ્બતિ,
તથા પરમાકાશધર્માશ્ચિદાકાશધર્માશ્ચ ન ભૂતાકાશે
સંભાવનીયાઃ

(પ્. ૨૯) અથ તામીશ્વરસર્ગપ્રક્રિયામાહ
સો ઇચ્છાપસરુ અકારુ ચતુષ્કલુ યસ રૌદ્ર વામ જેઠી પર - અમ્બ ।
ઇચ્છાનન્તરુ ઞાનુ ચે નિષ્કલુ યવ્યુ અવતરન્દ મહભૂતમયમ્બ

ઇચ્છાયાઃ પ્રસરો યસ્માત્ સ ઇચ્છાપ્રસરઃ ઇચ્છાપ્રસરકારણમીશ્વરઃ,
અકારશ્ચતુષ્કલઃ યસ્ય રૌદ્રી વામા જ્યેષ્ઠા અમ્બા કલાઃ, તદુદ્ભૂતો
જ્ઞાનપ્રાક્કોટિભાવી ઇચ્છાસમુદયઃ, એવં
વિશ્વનિર્માણોપકરણમિચ્છાપૂર્વકમેવ જ્ઞાનં નિષ્કલમ્ તસ્માદેવ
મહાભૂતાન્યવતરન્તિ ઇતિ,
શૂન્યાત્પ્રસર ઉત્પન્નઃ પ્રસરાદઃ સમુત્થિતઃ ।
અકારાદ્વિશ્વમુત્પન્નં વિશ્વં પઞ્ચાત્મકં જગત્ ॥
ઇત્યાગમદૃશા અકારઃ પ્રથમમાવિર્ભૂતઃ, તથા ચ નામવિવર્તે
માતૃકારમ્ભણપ્રભૂત આદિવર્ણઃ, રૂપવિવર્તે(??) ચાવટરૂપઃ [ખ પુ:
ચાબુધરૂપ ઇતિ પાઠઃ ।] સ એવ - ઇત્યુભયથા અકાર (પ્. ૩૦) એવ
વિશ્વપ્રસરસ્યાદિકોટિ, સ એવ વ્યાપકત્વાદ્વિશ્વમ્, તસ્યાકારસ્ય
કલાભિશ્ચતસૃભિરવયવનિષ્પત્તિઃ, તાશ્ચ
આદાવસ્ય શિરો રૌદ્રી [ખ પુ: અકારસ્ય શિરોરૌદ્રી ઇતિ શોધિતઃ
પાઠઃ] વક્ત્રં વામા પ્રકીર્તિતા ।
અમ્બિકા બાહુરિત્યુક્તા જ્યેષ્ઠા ચૈવાયુધં સ્મૃતા ॥
ઇત્યાદિના અયમાદ્યક્ષરસંપ્રદાયો યથાગુરુમુખમ્, એવમિચ્છામાત્રમેવ
જગન્નિર્માણે પરિકરઃ ન બાહ્યાર્થવાદિવન્મહાભૂતપ્રકૃતિઃ,
એવમિચ્છોપકરણં વિશ્વકર્તુર્વિશ્વનિર્માણં ચ, અતશ્ચ મહાભૂતાનિ
ઇચ્છાકાલે સ્વયં તત્કાલમુદ્યન્તિ ન સંભૃતસંભારગત્યા યથોપયોગં
બ્રાહ્મસૃષ્ટિવત્પ્રયુજ્યન્તે, યતો નિરૂપાદાના ઇયમૈશ્વરી સૃષ્ટિઃ

અથ બ્રાહ્મસર્ગાધિષ્ઠિતા યા ભૂતસૃષ્ટિસ્તાં નિરૂપયતિ ।
તવ્યુ આદિવન્ન કુહરા નભુ ઉદિયો તસ અઙ્ગલગ્ગ પવનાઞી - ઊમ ।
(પ્. ૩૧) ઉભય નિપ્પરિશા પાવકુ વપયો સેદુ સલિલ આશાઞી ભૂમ

તત આદિવર્ણકુહરાન્નભ ઉદિતં તસ્યાઙ્ગલગ્ના પ્રાભઞ્જનોર્મિઃ ।
ઉભયનિઘર્ષાત્પાવકોત્પત્તિઃ સ્વેદસલિલમાશ્યાનં ભૂમિઃ

તતઃ આદિવર્ણકુહરાત્ હૃદયાત્ નભ આવિર્ભૂતં, તસ્યાઙ્ગલગ્ના
અન્તશ્ચાન્તઃ પ્રાભઞ્જની ઊર્મિઃ - લહરી, તયોર્નભોનભસ્વતોરુભયોર્યઃ
સંઘર્ષઃ - નિષ્પેષણમ્ તતઃ પાવકસ્ય અગ્નેરૂત્પત્તિઃ, તતો નિષ્પીડનાદાપઃ
સ્વેદદ્રવવત્ સ્રવન્તિ, તાશ્ચવાતાધિક્યે શીતસ્પર્શબાહુલ્યાત્ ઘનીભૂતાઃ
સત્યો ભૂમિભાવં પ્રથયન્તિ, તા એવ આપઃ કુલે શુક્રશોણિતરૂપા
ઘનકલિલપેશીરૂપાભિઃ ક્રમેણ પોષિતાઃ સત્યો ગર્ભતાં દધતે

(પ્. ૩૨) તદેવ વિભજ્યાહ
લોહિતમદવિન્દૂ જૂ ભિન્ને વાતજિમિર તેન મેલેસુ આય ।
તે યે રાત હલે પરુ દિન્ને ગણ્ડાગણ્ડથિયય ઇતાય

રક્તશુક્રબિન્દૂ(??) દ્વૌ ભિન્નૌ, વાતલહરી તયોઃ સંમેલનાય ઉદિતા,
તત આદ્યક્ષરસંપ્રદાયઃ, એતાદૃશી ગ્રથિતગ્રન્થિર્વર્ણરૂપા આવિર્ભૂતા,
યત્સિદ્ધપાદા આદિદિશુઃ
પિથિવ આપા તા તેજુ તકારુસુ વાતશત્તિતિર્યગ - અવયવતિ ।
નભુરા પઞ્ચ અક્કુ અકારુસુ એહુય સિષ્ટિ પસરુ આકલતિ ॥
ઇતિ । અત્ર હિ આદ્યક્ષરસ્ય પ્રથમો ભાગઃ તકારરૂપ અકારઃ યત્રાધઃ
પ્રથમાઙ્કસંનિવેશા પૃથ્વી, મધ્યગ્રન્થિરાપઃ, શિરઃ
શૃઙ્ગાટકાકારં તેજઃ, તતઃ પૃષ્ઠસ્થિતો ભાગો
રેફાકારસંનિવેશાદ્રેફઃ (પ્. ૩૩) સ એવ વિતતત્વાત્ આચ્છાદકત્વેન નભસા
રૂપિતઃ, તયોસ્તકારરેફયોર્મધ્યસંધિભાગસ્તિરશ્ચીનો હકારાકારો વાયુઃ,
એવં પઞ્ચભિર્દ્દબ્ધઃ અયમાદિવર્ણઃ, સ એવ ભૂતસર્ગે આવટાકારેણ
ગુરુમુખદૃશા પ્રથતે, એતદેવોક્તમ્ તે યે રાતહલે પરુ દિન્ને ઇતિ । સોઽયં
જન્મકાલઃ

અત્ર એકૈકસ્ય મહાર્થતયા પ્રસરઃ સ્થિત ઇતિ, તદાહ
ત્વચ પલુ રદ નખ હડ્યુ રસુ રજુ કપુ વસુ મેડ કોધ મુખભાસ ।
ફહ લોયનહઠપાકો જઠરજુ પાન કોષ્ઠ મુખ શ્રુતિ હદન્નાસ

અકુ અકુ પઞ્ચભૂત પઞ્ચગુનો ઈદૃશ ભૂતસગ્ગ [ક પુ: ભૂત સુગ્ન ઇતિ
પાઠઃ] નિષ્પત્ત ।
ન્યુમજ્જા દૌસરુ સારસનો એહ આવઠ [ખ પુ: આવધ ઇતિ પાઠઃ । ૫]
માનસપીઠ વિતત્ત

(પ્. ૩૪) ત્વક્ માંસં દન્તા નખા અસ્થીનિ, ઇતિ - પઞ્ચગુણં કઠિનં
દેહગતં પૃથ્વીતત્ત્વમ્ । રસઃ રક્તં કફઃ વસા મેદ, ઇતિ - પઞ્ચધા
જલતત્ત્વમ્ । ક્રોધઃ, તથા મુખભાઃ - મુખગતં તેજઃ, તથા કાયોષ્મા,
નેત્રાગ્નિઃ - ચક્ષુર્ગતં પ્રકાશકં તેજઃ, જાઠરોઽગ્નિશ્ચ, ઇતિ - પઞ્ચધા
તેજસ્તત્ત્વમ્ । તથા પ્રાણાઃ - પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાનાઃ પઞ્ચ
વાયવઃ, યત્ર પ્રાણઃ પ્રકર્ષેણ પ્રાધાન્યેન પ્રગુણતયા
અન્યવાયુવૈલક્ષણ્યેન અનનાત્પ્રાણ ઇતિ, અપાનશ્ચ અપકર્ષેણ
તનાવધોગમનેન અનનાત્ અપાનઃ ઇતિ, સમાનશ્ચ સમં સમતયા સર્વાઙ્ગેષુ
સમીકરણેન અનનાત્ સમાન ઇતિ, ઉદાનશ્ચ ઉત્ ઊર્ધ્વમ્ આ સમન્તાત્
પ્રાણસાહચર્યેણ અનનાત્ ઉદાન ઇતિ, વ્યાનશ્ચ વિશેષેણ આ સમન્તાત્
સર્વજીવાશ્રયમર્મસુ અનનાદ્વ્યાન ઇતિ, એવં પ્રાણાઃ સમાન્યેન પઞ્ચ,
તચ્ચ પઞ્ચધા વાયુતત્ત્વમ્ । તથા જઠરમુખશ્રોત્રહૃદયનાસિકાગત
આકાશઃ પઞ્ચધા નભસ્તત્ત્વમ્, ઇત્થં (પ્. ૩૫) વિભાગેન શરીરે પઞ્ચશઃ
પઞ્ચ ભૂતાનિ । તૈશ્ચતુર્દશસુ ભુવનેષુ ચતુર્દશવિધભૂતસર્ગનિષ્પત્તિઃ ।
યત્રાષ્ટધા દેવયોનિઃ પઞ્ચધા તિર્યગ્યોનિઃ માનુષ્યં ચૈકધા, તતો
ભૂતસર્ગાત્ અધિકારિશરીરાઃ પ્રબોધ્યાશ્ચ દ્વિસરાઃ - દ્વાભ્યાં સરન્તિ
ગચ્છન્તિ ઇતિ દ્વિપાજ્જાતીયાઃ સારભૂતા ઉપદેશપાત્રમ્ । એતાન્યેવ પઞ્ચ
ભૂતાનિ પ્રધાનેન તદ્ગુણપઞ્ચકેન તન્માત્રવ્યપદેશ્યાનિ,
બુદ્ધિકર્માક્ષાશ્ચ સ્વદેહવિશેષરૂપા ભૂતમયા એવ, અન્તઃકરણાનિ
તન્નિદાનાન્યેવ, તત્પ્રકૃતીનિ ચ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ સમુદિતાનિ, પ્રકૃતિઃ
પુરુષસ્ય [ખ પુ: પ્રકૃતિપુરુષસ્ય ઇતિ પાઠઃ ।] સહજસિદ્ધ આશ્રયઃ ।
યદાગમઃ
અમૂર્તસ્ત્વીશ્વરસ્તત્ર તિષ્ઠત્યાનન્દલક્ષણઃ ।
ઇતિ ॥ ૭ - ૮ ॥
ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે
દ્વિતીય ઉદયઃ

॥ મહાનયપ્રકાશઃ ॥
અથ તૃતીય ઉદયઃ ।
(પ્. ૩૬) એવં પારમેશ્વરબ્રાહ્માન્સર્ગાન્નિરૂપ્ય યદર્થોઽયં
સમારમ્ભસ્તન્મહાર્થસ્વરૂપમવસરપ્રાપ્તમુપક્રમતે ।
[..................................
...................................] [સંભાવ્યતે - યદત્રૈકેન મૂલપદ્યેન
ભાવ્યં, યત્ ત્રુટિતમ્ અધસ્તનવ્યાખ્યાસ્થલવ્યાખ્યાનકં પ્રતિભાતિ,
તદ્વ્યાખ્યાશયશ્ચાગ્રિમપદ્યેન ભિન્નવાચ્યાર્થેન ન સંયુજ્યતે -
ઇત્યનુમીયતે ।]

અથ કોઽયં મહાર્થો નામ, કિં ચક્રચક્રેશ્વરી -
સંનિવેશવિશેષસ્મરણમાત્રમ્ ?, નૈતત્ - મહાન્ ચિદદ્વયદશાવેશો મહાર્થ
ઇતિ બ્રૂમઃ, તથા ચ - પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણાં
ષડ્જશાટીશકટશાડિવશલ્કધૂમાદીનાં [ખ પુ: શડિવ ઇતિ પાઠઃ ।]
પદાર્થાનાં મધ્યાત્ એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણાં (પ્. ૩૭) ગ્રાહ્યાણાં
વીણાવંશમૃદઙ્ગાદીનાં ભિન્નાનામપિ શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યતા નામ
અનુગામિની સર્વેષામ્ એકૈવ ઇતિ જ્ઞેયા, ભેદો દ્વિધા સ્વીયજ્ઞાનૈઃ સહ, તદ્વત્
જ્ઞેયાનામપ્યભેદઃ ઇતિ તૃતીયઃ, તદ્વત્
જ્ઞાનાનામપ્યેકેન્દ્રિયનિષ્ઠિતાનામનેકેન્દ્રિયનિષ્ઠિતાનાં(??) ચ
પરસ્પરં સર્વપ્રકારમ્ ઇતિ ચતુર્થપઞ્ચમૌ અભેદાવેવ ઇતિ,
જ્ઞાનજાતિરેકેન્દ્રિયનિષ્ઠિતાનેકેન્દ્રિયનિષ્ઠિતા વા જ્ઞાતૃપરમાર્થૈવ ઇતિ
ષષ્ઠઃ અભેદઃ, જ્ઞાતારશ્ચ પ્રત્યેકં જ્ઞાતૃત્વમાત્રપ્રકૃતયઃ [ખ પુ:
જ્ઞાનપરમાર્થૈવેતિ પાઠઃ ।] જ્ઞાતૃત્વમાત્રપ્રત્યેયા [ક પુ: પ્રત્યેકં
જ્ઞાતૃપરમાર્થા ઇતિ પાઠઃ ।] ઇતિ સપ્તમઃ, જ્ઞાતારશ્ચ પરપ્રમાતરિ
ચિન્મયેન રૂપેણ પરમાદ્વયમયીં દશામનુભવન્તિ ઇતિ અષ્ટમઃ, ઇતિ -
સર્વપ્રકારમાસ્થિતસ્ય અસ્ય અદ્વૈતસ્ય સર્વાસ્વવસ્થાસુ ચિદદ્વયાવિપ્રમોષો
નામ મહાર્થશબ્દવ્યપદેશ્યોઽસ્તુ

(પ્. ૩૮) કિં ચ
યસુ યસુ જન્તુસ સંવિદ યસ યસ નીલ પીત સુખ દુઃખ સરૂપ ।
ઉદયિસદત્તસમાઞી સમરસ કમકમ્પન તસ તસ અનુરૂપ

સમાનેતિ સંવિદેકા એવ સામાન્યસ્વભાવા મહાસત્તા
ચિત્સામરસ્યવ્યપદેશ્યા શાન્તસ્વરૂપા(??) પરં વિશ્રાન્તિસ્થાનં તદેવ
પર્યન્તદેવીધામૈકકમસ્તિ, તસ્ય કિઞ્ચિદુચ્છૂનતા સંવિન્માત્રરૂપા
ભાવાભાવોભયવ્યાપિકા સદસદ્વ્યપદેશસહા(??), યદુપનિષદ્વચઃ
સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ અસદેવેદમગ્ર આસીત્ ।
ઇતિ યા વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્ય આપ્યાયકારણમધિકરણવ્યાપિકા સંહર્ત્રી
વિશ્રાન્તિસ્થાનમ્ મહાકુલચારિણી સા ઇત્થમ્, યદાગમઃ
[પં૦ ૨ ક૦ પુ૦ સમઞી ઇતિ પાઠઃ ।
પં૦ ૪ ક૦ પુ૦ ઇસ તપ્ત ઇતિ પાઠઃ ।]
(પ્. ૩૯) ચિચ્છક્તિરમલા શુદ્ધા બાહ્યસંવેદનોજ્ઝિતા ।
શિવસદ્ભાવધર્મસ્થા સા હ્યનાખ્યેતિ વિશ્રુતા ॥
ઇતિ અકુલસ્વભાવા તત્સકાશાત્ ચેયમ્ પૃથક્ પૃથગનન્તશક્તિશાલિની
ચરાચરાન્તશ્ચારિણી પરાવાક્ આત્મરૂપા તૃતીયભૂમિકાનુપાતિની વિશ્વમયી
સંવિત્ ભાસતે, તથા ચાગમઃ
તદુન્મેષવશાદિચ્છા સમુદેતિ પ્રસૂયિની ।
સૃષ્ટિઃ સા પરમા ચાદ્યા વ્યાપિનીતિ નિગદ્યતે ॥
યત્રેચ્છા સા નિપતિતા બાહ્યાર્થે(??) સહસૈવ હિ ।
તચ્ચર્વણં સ્થિતિર્નામ્ના સમના સા પ્રકીર્તિતા ॥
તત્સ્વરૂપં સ્વમાદાય સંહૃતા તદુપેક્ષણાત્ ।
સંકોચનાદ્વિકાસસ્ય સંહારશ્ચોન્મનાવશાત્ ॥
ઇતિ । સા ચ યસ્ય યસ્ય ઉત્તમમધ્યમકનિષ્ઠજાતીયસ્ય જન્તોર્યેન યેન
ઇન્દ્રિયમાર્ગેણ સંકલ્પજેન વા યાદૃશી યાદૃશી નીલપીતાદિરૂપતયા
ચૈતસિકસુખદુઃખરૂપેણ વા હેયોપાદેયોપેક્ષણીયરૂપા ઉદેતિ, સા
વક્ષ્યમાણવર્ત્માનુગુણ્યેન સર્વથા ક્રમભાજનં ભવતિ, સ એવ
મહાક્રમ ઇતિ નયવિદ્ભિર્ગીયતે

(પ્. ૪૦) તદેવાહ
આદિકોટ મજ્જા અવસાના તસ તસ ઞાનસ ભૂમિક અસ્ત ।
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહાર્યુજાના આદિ - અન્તસમત્યુકવસ્ત

ઇહ હિ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરકાલાંશગત્યા ઉત્પલપત્રશતસ્ય
સમમેકપ્રયત્નેન વેધે એકૈક એકૈકસ્ય પત્રસ્ય
આદિમધ્યાવસાનભાગસ્પર્શ ઇતિ નિરંશક્ષણમાત્રવેધેન પત્રશતસ્ય
ત્રિશતીભૂમિકાવેધો ભવતિ ઇતિ સૂક્ષ્મેઽપિ સંવિત્પ્રસરે પ્રત્યેકં
ભૂમિકાત્રયસંભવઃ, સ્થાને ચ સંવિત્પ્રસરઃ, તથૈવ સંવિદ ઉદયઃ
સ્થિતિઃ પ્રલયશ્ચ સર્વત્રાવશ્યભાવી, ઉદયોઽપિ આદિમધ્યાવસાનભેદેન
ત્રિધા, એવં સ્થિતિરપિ ઉદ્યન્તી સ્થિતિમતી પ્રત્યસ્તમિતા ચ ઇતિ ત્રિરૂપા, તથા
સંહારોઽપિ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવૃત્ત ઉપશાન્તશ્ચ ઇતિ ત્રિધૈવ સંભવતિ, એવં
ચ અયં સ્વાભેદભિન્ન ઉદયસ્ત્રિધા, (પ્. ૪૧) સ્થિતિશ્ચ ત્રિધા, સંહારશ્ચ ત્રિધા
ઇતિ નવધાભાવઃ । તત્ર ચ ઉદિત્સાયાઃ પૂર્વકોટેરારભ્ય
ઉદયસ્થિતિસંહારાણાં પ્રત્યેકં ત્ર્યાત્મનાં મધ્યે વ્યાપકત્વેન
સંહારાન્તકોટિં યાવદેકમેવાનુગામિ દેવીસ્વરૂપમનન્તાપારં સમસ્તિ
ઇતિ ક્રમાર્થોઽયમ્, આદિકોટૌ મધ્યે અવસાને ચ તસ્ય જ્ઞાનસ્ય
આદ્યન્તસમતયા ક્રમવ્યવસ્થા ભૂમિકાભેદેન ભાસતે,
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારૈઃ ભાષાન્તરૈશ્ચ આત્તિપ્રાપ્તિતૃપ્ત્યાદિરૂપૈઃ [ખ પુ:
ભાવાન્તરૈરાર્તિપ્રાપ્તીતિ પાઠઃ । ૬] અન્યૈર્વા યથોપદેશં સર્વત્ર
પ્રસ્તૂયતે, સ ચોક્તવત્ આદ્યેન સહ ચતુર્ધા મહાક્રમઃ પરિભાષ્યતે

અથ સૃષ્ટ્યાદિભાષાભિઃ(??) ક્રમાર્થં યોજયિતુમુદયાદિભાષાભિઃ
પઞ્ચકાર્થં નિષેદ્ધું ચાહ
ઇથનયસિષ્ટ્યાજી(??) અનુભાવે ઉદયાજીમતભેદવિધાન ।
(પ્. ૪૨) આવનગવનયવ્યુ - ઉબ્ભાવે સો અક્કુઠાવુ વ્યાપકભોનાન(??)

અસ્મિન્નુત્તરઘોરવલ્લિવિશેષરૂપે મહાનન્દવ્યપદેશ્યે ચતુષ્ટયાર્થ ઇતિ
પરિભાષ્યતે - સૃષ્ટ્યાદિચતુષ્ટયમેવ(??) [ખ પુ: પરિભાષિતે ઇતિ પાઠઃ ।
અગ્રિમેણાન્વયાર્થકોસ્તિ ।] ક્રમાર્થત્વેન પ્રતિજ્ઞાયતે ઇતિ
ઉદયાવભાસચર્વણકાલગ્રાસવિશ્રાન્તિરૂપભાષાણાં પઞ્ચાનાં
કોઽવકાશઃ તદન્યપીઠાન્તરભાષાણાં પઞ્ચકરૂપં વિધાનં
પ્રસિદ્ધમ્ ન તુ અત્તિપ્રાપ્તિતૃપ્તીનાં ચતુર્થી વિરતિઃ, પઞ્ચમી ચ વિશ્રાન્તિરિતિ
શ્રૂયતે તદર્થમાહ - આવનેતિ, અવતારપ્રત્યસ્તમયૌ યતઃ સ્થાનાદુત્પ્રેક્ષ્યેતે
તદેકમેવ વ્યાપકં જ્ઞાનજાતીનામસ્તિ ઇતિ વિરતિવિશ્રાન્ત્યોઃ
કાલગ્રાસવિશ્રાન્ત્યોર્વા અનાખ્યરૂપાત્કો ભેદઃ, કાલગ્રાસો હિ પ્રત્યસ્તમયઃ,
યદાગમઃ
વ્યાપિની સૃષ્ટિકાર્યસ્થા સમના સંસ્થિતા સ્થિતૌ ।
સંહારે ચોન્મના જ્ઞેયા શક્તિરાદ્યા તુ સર્વગા ॥
ઇતિ । તથા
(પ્. ૪૩) કાર્યતસ્તુ ભવેત્ખ્યાતિર્વિનિવૃત્તૌ કથં હિ સા ।
કાર્યત્રયવિનિર્મુક્તા હ્યનાખ્યેયા પ્રકીર્તિતા ॥
ઇતિ । યશ્ચ પઞ્ચશ્લોકાર્થોઽપિ દૃશ્યતે સ વામેશ્યાદિપઞ્ચકપ્રસરરૂપઃ ઇતિ
નાવદ્યમ્ । નનુ
વૃ - - - - - - દયઃ [ચ] કૌલી શ્વેતા સ્થૈર્યં ચ સંહૃતિશ્ચણ્ડી ।
શુષ્કા કાલવિનાશો વિશ્રાન્તિર્ભૈરવશ્ચેતિ ॥
ઇતિ ક્રમાર્થ એવ પઞ્ચધા પરિભાષિતઃ તદેતદત્યલ્પમુક્તમ્, ઇહ નયે
ચતુષ્ટયાર્થપરિભાષા પ્રતિજ્ઞાતા ઇતિ મહાક્રમશ્ચતૂરૂપ(??) એવ, યસ્તુ
પ્રસ્થાનાન્તરેષુ ભૈરવમૂર્તેઃ પઞ્ચમસ્ય પૂજ્યતયા પઞ્ચકાર્થઃ
ઉપદિષ્ટઃ સ કથમન્યથાભવિતુમ્ અર્હતિ? - ઇતિ યથોક્તમેવ જ્યાયઃ

તદેવ યુગલકેન પ્રપઞ્ચયિતુમાહ
શિવ સભાવ પરશત્તિ સપન્દે વ્યાપન અંકુરિય બહિ સિષ્ઠ ।
(પ્. ૪૪) ઉત્થે સંમુખસમનાફન્દે ભાવપરામરિશેથિતિનિષ્ઠ

ભાવસર્થ પુક્ષવેત પરામુખ પલ્લટેત ઉમ્મન સંહારુ ।
તિતથ શાંભવધામિસંમુખ નાખ્યિશમેતકરિ પરિહારુ

(યુગલકમ્)
શિવસ્વભાવૈવ શક્તિઃ ન વસ્ત્વન્તરમ્, ઇત્યેકમેવ શિવવ્યપદેશ્યં
શક્તિવ્યપદેશ્યં ચ વસ્તુતત્ત્વં નાપૂર્વં કિંચિત્, એવમ્ આદ્યૈવ શક્તિઃ
સ્પન્દનશીલા બહિર્વિષયોન્મુખી વ્યાપિનીભાવેન સૃષ્ટિવ્યપદેશભાજનમ્,
તત્રૈવ ગાઢતરાન્તશ્ચાન્તર્ભાવાવેશેન સમનારૂપા સૈવ સ્થિતિઃ ઇત્યુચ્યતે,
તતશ્ચ ભાવસ્વરૂપમાત્મસાત્કૃત્ય પ્રત્યાવૃત્તસ્વભાવા ઉન્મનાયમાના
સૈવ સંહારવ્યપદેશ્યા ભવતિ, પુનરપિ સા આદ્યૈવ
શક્તિરનુપાધિરિત્યનાખ્યેયા પૂર્વવચ્છાંભવરૂપતયા
ઉચ્યમાનશક્તિરૂપા (પ્. ૪૫) પરિહારમ્ - ઉપાધિપરિત્યાગેન વિશ્રામં ભજતે,
યદાગમઃ
ચિત્સ્યાદિચ્છાવતી સૃષ્ટિસ્તત્ર શક્તિઃ સ્થિતિઃ સ્મૃતા ।
તતો નિવૃત્તિઃ સંહારોઽનાખ્યા ત્વાદ્યન્તમધ્યગા ॥
તથા
અનાખ્યા ચિત્પરા શુદ્ધા તદિચ્છા સૃષ્ટિરિષ્યતે(??) ।
સ્થિતિસ્તન્મજ્જનં મધ્યે સંહારસ્તન્નિવર્તનમ્ ॥
તથા
ઇચ્છાનુપાતિની સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચિત્તચમત્કૃતિઃ ।
તદભાવેન સંહારો યસ્યાન્તે દેવતાનયઃ ॥
ઇતિ । તથા
એકસ્ય ચિત્પ્રવાહસ્ય ક્રમભેદઃ સ્વગોચરે ।
ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાભિર્યઃ ક્રમાર્થઃ સોઽભિધીયતે ॥
તથા
ભેદૈશ્ચતુર્ભિરેકસ્યાં શક્તૌ યત્ક્રમણં ક્રમાત્ ।
સૃષ્ટિસ્થિતિલયાનાખ્યૈઃ સ ક્રમઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
ઇતિ ક્રમાર્થપ્રતિપત્તયે સંવાદઃ ॥ ૫ - ૬ ॥
(પ્. ૪૬) નનુ કિમિયમેકૈવ સંવિત્, ઉત અનુભૂતિવિશેષાત્ પૃથક્ પૃથક્
ભૂમિકાવિશેષા એવ એતે? ઇતિ શઙ્કાં પરિહર્તુમાહ
અકચિદજનહડનદવહવાઞી દશદશપરિશેતપરિવાહાન ।
વામેશ્યુપઞ્ચિમિલવાઞી પઞ્ચતનિયુવાહનવાહાન

એકૈવ ચિત્ નીલાદ્યવભાસરૂપા અસ્થિરહઠૌઘવતી કુલ્યેવ
પશ્ચાત્પ્રતિસંહૃતસ્વભાવા અગ્રાગ્રગામિપ્રસરત્સહજરૂપા લક્ષ્યતે, સોઽયં
નિરુપાધૌ ચિત્સૃષ્ટ્યાદ્યુપાધિકૃતો ભેદઃ, સા ચતુર્દ્ધા ભૂમિકાભેદં
સ્પૃશન્ત્યપિ એકત્વેન પ્રતીયમાના ષોઢા ષોઢા જ્ઞાનક્રિયાભેદેન
દ્વાદશમરીચિતામાપ્તા, તસ્યાશ્ચ વામેશીપઞ્ચકાધ્યાસેન
પ્રતિવાહમયં વક્ષ્યમાણવત્પઞ્ચધાભાવઃ

(પ્. ૪૭) ઉક્તાર્થમેવ વિશ્રામયિતુમાહ
પશ્શુ મહાથુ એષુ જલજાઙ્ગલ ઞાનઞેયુ આપિપાવેત ।
તે યે ઉભયલોકશુભમઙ્ગલ નિજ પરાન અદ્વયુભાવેત

એષ મહાર્થો દૃશ્યતાં - સ્વાનુભવપ્રત્યક્ષેણ સાક્ષાત્ ક્રિયતામ્, ક્વ?
ઇત્યાહ - જલે જઙ્ગલે સ્થાવરજઙ્ગમે ઇત્યર્થઃ, ઇન્દ્રિયવૃત્તિપ્રસરે ભાવસ્ય
વૃત્તિવિષયતાયામક્ષસમક્ષતા ન દુર્વચા ઇત્યુક્તમ્ પશ્શુ ઇતિ, ભાવસ્ય
જ્ઞેયત્વં નામ ન સ્વભાવઃ અપિ તુ જ્ઞાનસાપેક્ષતા જ્ઞાનગતો ધર્મઃ, ન
હિ પરાપેક્ષો ભાવસ્વભાવો ભવિતુમર્હતિ, તતશ્ચ જ્ઞેયતા નામ
જ્ઞાનવૃત્તિઃ [ખ પુ: જ્ઞેયવૃત્તિ ઇતિ પાઠઃ] જ્ઞાનાભિન્નૈવ, જ્ઞાનં ચ
આત્મનો બહિર્મુખીભાવઃ, યત્સ્તુતં સ્તોત્રમાલાયાં મયૈવ
વિલોક્યતે ચિત્રપટે યથોભયં પટૈક્યમન્તર્વપુષાં ગણો બહિઃ ।
(પ્. ૪૮) અખણ્ડધામ્નોઽન્તરમુષ્ય વેત્તૃતા
જ્ઞાનત્વમક્ષાન્તજુષાં ચિદર્ચિષામ્ ॥
ઇતિ, બહિર્મુખતા ચ અપરિપુર્ણસ્ય ઉત્કલિકાકલ્લોલિતસ્ય ભવતિ - ઇતિ પૂર્ણસ્ય
આત્મનો જ્ઞાનવૃત્તિતા અસ્તિ ઇત્યુક્તમ્ ઞાન ઞેયેતિ જ્ઞાનન્~જેયૌ
આત્મસ્વરૂપાવેવ ભાવયિત્વા ઇત્યર્થઃ, અતશ્ચ આત્મનઃ પરિપૂર્ણા
વૃત્તિર્મહાર્થઃ પ્રતિપન્નો ભવતિ, એતદેવ ઉભયલોકાવિરુદ્ધં શુભં
મઙ્ગલં નિજાનાં પરેષાં ચ યદદ્વયીભાવનં નામ ઇતિ
દર્શનાર્થસતત્ત્વમ્ । એવં મહાર્થસ્વરૂપં પારમ્પર્યેણ પીઠવરે
ગુપ્તમસ્તિ ઇતિ સમાસાદિહ સૂચિતમ્

એતદેવાહ
નાથેપવનપીઠ આદિષ્ટો બહિ - અન્દરપરમાથુકમૌન(??) ।
અવતારેભૂતદયાવિષ્ટો સો યે કમસમુદાયુવમોન

(પ્. ૪૯) શ્રીમન્મકારદેવ્યાઃ પીઠવરે પ્રાપ્તાદેશેન શ્રીજ્ઞાનનેત્રનાથેન
વાહ્યાન્તરસ્થમ્ આદિદેવીસ્વરૂપસતત્ત્વં યત્સાક્ષાત્કૃતં તદેવ
ભૂતદયાવિષ્ટેન સતા ક્રમાર્થતયા કથનપૂજનાભ્યાં વાન્તમ્ - ઇતિ
ઓવલ્લીસૂચનમ્, તદેવ પ્રસ્તૂયતે

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે તૃતીય ઉદયઃ

અથ ચતુર્થ ઉદયઃ ।
અથ પીઠચક્રમ્
સો ઓડ્ડિયાનુ શચ્ચી ઉલ્લસને પીઠુ મશાન ક્ષેત્ર મેલાપુ ।
યાગુ ઉડ્ડ અનુભવ પરિકલને તથ આવઠ પઞ્ચન કુ અપલાપુ

ઉડ્ડિયાનં - પીઠે શક્તેરુલ્લસનેન, શક્તિરત્ર ઉડ્ડીના ઇતિ
યસ્મિન્નાવઠપીઠે પ્રાચુર્યેણ અનવરતં (પ્. ૫૦) પીઠવાસિનાં શક્તિઃ
ઉડ્ડીના - ઉલ્લસન્તી દૃશ્યતે ઇતિ આવઠસમાનં પીઠમ્ ઓડ્ડિયાનં નિરુચ્યતે ।
બહિશ્ચ તત્પ્રણવપીઠં દેવતાસંકેતસ્થાનમ્, તસ્મિન્નાવઠસ્વરૂપે
પીઠશ્મશાનક્ષેત્રમેલાપયાગાઃ અનુભૂયમાનભૂમિકા -
પ્રામાણ્યાદ્વક્ષ્યમાણગત્યા વિભજ્ય નિર્દિશ્યન્તે, તેષાં કો નામ અત્ર
અપલાપઃ

એતદેવ પ્રસ્તોતુમાહ
સો પીઠુ એ સકલવસ્તુ લઙ્કરનો અસ્વર પવનરૂપ સ્વપરાન ।
જઙ્ગમાન જાનૌ પીઠપનો ચિન્મય યોનદ્યુ લિઙ્ગુ શિરાન

તત્પીઠમેવ સર્વપ્રકારં સમસ્તમહાનયાલઙ્કારભૂતમ્ -
આશ્રયભૂતત્વાત્, ઇત્થં તસ્યાસ્વરપ્રણવાપરપર્યાયસ્ય સ્વપરેષાં
જઙ્ગમાનાં સદૃશં પીઠત્વં મન્તવ્યમ્, યેષુ પીઠેષુ ચિન્મયો
લિઙ્ગરૂપી દેવઃ શિરઃ, એવં કર્મેન્દ્રિયાશ્રયત્વેન કાયસ્ય (પ્. ૫૧) પીઠત્વમ્,
જ્ઞાનશક્તિરૂપત્વાત્ શિરસશ્ચ લિઙ્ગત્વમ્, અતશ્ચ યદ્યત્પાઞ્ચભૌતિકં
તત્તત્પઞ્ચાનાં પીઠશ્મશાનાદીનાં પ્રતિષ્ઠાસ્થાનમ્
દેવાનામાયતનમિતિ । યથા નિજશરીરે પ્રતિપત્તિર્ભક્તિશ્ચ તથા
સર્વપ્રાણિગતશરીરેષુ, યથા નિજશરીરસ્ય અધિષ્ઠાતા ચિન્મય આત્મા તથા
સર્વશરીરાન્તશ્ચિન્મય એવૈક આત્મા, સ ચૈક એવ ઉદપાત્રેષ્વિવ અર્કપ્રતિબિમ્બઃ
સર્વપ્રાણિગતો મન્તવ્યઃ । ઇત્થં વિશેષેણ સર્વત્ર
લિઙ્ગપીઠપ્રતિપત્તિર્ભાવનીયા - ઇતિ પીઠસ્વરૂપમ્

એવમુક્તગતિવદ્વિભજન્નાહ
ભાવ પિશો તિન સમુ ચિજ્જલને ગાસક કાલિશરીરુ પિશન્દુ ।
વિત્તિચક્કુ તોદશમિ ગલને એ પીઠિ તિન મિશાન યસન્દુ

ભાવસ્તૃણસમશ્ચિદગ્નિના સ્પૃષ્ટઃ - ઇતિ ઇન્દ્રિયવૃત્તેઃ
સ્વવિષયીભૂતભાવસંહારઃ શ્મશાનમ્,
(પ્. ૫૨) ગ્રાસકાઃ પ્રાણાશ્ચ કાલિશરીરં સ્પૃશન્તિ તત્ર વિશ્રામ્યન્તિ ઇતિ
કાલગ્રાસો દ્વિતીયં શ્મશાનમ્, સમસ્તવૃત્તિચક્રં ત્રયોદશે ગલતિ ઇતિ
મહાસંહારસ્તૃતીયં શ્મશાનમ્, વિષયસ્ય સ્વમરીચિદેવ્યા યદ્ગ્રસનં
તદેકમ્, પ્રાણસ્ય કુલાભ્યન્તર એવાપ્રાણભૂમૌ ઉપશમો દ્વિતીયમ્,
સર્વવૃત્તીનાં શ્રીકાલિકાવપુષ્યુપશમનમ્ ઇતિ તૃયીયમ્, બહિસ્તત્
કરવીરસ્વરૂપમ્

અથ ક્ષેત્રપાલસ્વરૂપમ્
ક્ષેત્રશરીરુ - એશુતસપાલકુ આપા તિ - એ વાચ્યુ ઉપલક્ષુ ।
નાહતનાદનદિ જગ ચાલકુ સો ચુહષ્ટન વન્નાન વિવક્ષુ

ક્ષેત્રં શરીરં, તસ્ય પાલકોઽધિષ્ઠાતા આત્મા, યદ્ગીતમ્
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે ।
એતદ્યો વેદ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞમિતિ તદ્વિદઃ ॥
(પ્.. ૫૩) ઇતિ । તસ્ય ચ ચત્વારો ભૂમિકાભેદાઃ યત્ર ક્ષેત્રે સ એવ
પરારૂપસ્તિસૃભિર્વાગ્ભિરૂપલક્ષ્યતે, તાશ્ચતસ્રો ભૂમિકાઃ -
અનાહતનાદનદનાત્પશ્યન્તીરૂપઃ, વિકલ્પકલ્લોલિતત્વાત્ માનસવ્યાપારેણ
જગત્ કલયન્ ચાલયતિ ઇતિ જગચ્ચાલકો મધ્યમારૂપઃ, ચતુષ્ષષ્ટિસંખ્યાનાં
વર્ણાનાં વિખરાક્ષરાણાં પ્રયોક્તા વૈખરીરૂપઃ, ઇતિ - તિસૃણાં
વાચામધિષ્ઠાતૃભૂતઃ તુરીયપરાવાગ્રૂપ આત્મા
વેદ્યવર્ગગ્લપનસ્થાનમ્, ઇતિ - બલવત્તરો બહિરપિ સંકેતકસ્થાને
સ્વીયપરકીયપ્રત્યૂહપરિરક્ષાપરઃ ક્ષેત્રાધિપઃ પીઠવર્તી પૂજ્યઃ

અથ મેલાપમાહ
અક અક વાહદેવ અકલેશે પાવેય નિજવિષયે મેલાપુ ।
ક્ષનક્ષન આદિદેવ આદેશે બહુપીઠગતો મેલાપકલાપુ

એકૈકા વાહદેવી અક્લેશેન સ્વારસ્યેન એકૈકસ્મિન્ (પ્.. ૫૪) નિજનિજવિષયે
આદિદેવ્યધિષ્ઠાનેન મેલાપમાપાદયતિ, ઇતિ - ઇન્દ્રિયદેવતાનામ્
આવઠપીઠગતાનાં મેલાપઃ, સ ચ પૃથક્પૃથક્ - ઇતિ દ્વાદશીભાવેન
કલાપીભૂતઃ

અથ યાગસ્વરૂપમાહ
દેવિ કાલસકર્ષન પેક્ષેત યાગિમહ ભૈરવ ઉપચારુ ।
મન મત મમત ચરૂ આકર્ષત પાન વડેત આપ એ ઉપહારુ

પરા દેવી કાલસંકર્ષિણી સમસ્તવૃત્તિપ્રત્યસ્તમયાય મહાયાગે
ભૈરવસ્ય મનોમત્યહઙ્કારાન્ ચરુનાકૃષ્ય પ્રદદાતિ, તતઃ પ્રાણાનાં
પરિતો વેષ્ટયિત્રી નિજાપરપ્રાણાનાં [ખ પુ: નિજં પરં પ્રાણાનામિતિ
પાઠઃ ।] પરિવેષ્ટનમવલમ્બ્ય સ્વાત્મસામરસ્યાય ન ગ્રાસગૃધ્નુતયા
વિશ્વવિલાપિકા - ઇતિ તાન્પ્રાણાનપિ વિલાપયન્તી ચિન્માત્રપ્રકૃતિઃ સતી પતિં
કુલેશ્વરમતૃપ્તમાકલયય (પ્. ૫૫) આકુલીભૂતા તં ચિન્માત્રમાત્માનં તસ્મૈ
ભૈરવાય ઉપહારીકરોતિ, ઇતિ - સ્થૂલસૂક્ષ્મપરસ્ત્રેધા મધ્યયાગઃ,
સામરસ્યભૂશ્ચેયમ્, તથા ચ શ્રીરાજિકાયામ્
ભુક્ત્વા વિશ્વમશેષં તૃપ્તિં ન યદાગતઃ કુલેશાનઃ ।
દેવ્યા તદા સ્વદેહશ્ચરુરત્ર નિવેદિતઃ કુલાધિપતેઃ ॥
ઇતિ, તાંશ્ચતુરો નિવેદ્ય આકુલીભૂતા આત્માનં પરાવાગ્રૂપં
સમરસીભાવયતિ ઇતિ ઉપહારાર્થઃ । એવમયં ભગવત્યા અલંગ્રાસપરયા
મત્યહંકૃન્મનઃ - પ્રાણાનાં સમર્પણાદાકુલીભાવેન આત્મનઃ
સામરસ્યેન પઞ્ચચરુપ્રાશનો યાગો વિહિતઃ

એતદેવ અન્યમધ્યે નિગમયતિ
પીઠુ મહાથુ ઇમહાવીરો પઞ્ચવાહુ કમુ વા મહિતાથુ ।
(પ્. ૫૬) ભવ નિવ્વાનદચ્યુ વિભજીરો પ્રનુસવ્વગતો ભાવિ ન પરમાથુ

ઇત્થં પીઠાખ્ય એષ મહાર્થઃ,
મહાર્થસંપ્રદાયત્વાચ્છારીરોઽન્તરઙ્ગઃ પઞ્ચવાહો
મહાક્રમગર્ભિતશ્ચતુષ્ટયાર્થરૂપો વા મહાક્રમો મહાર્થો જ્ઞેયઃ, તતો
લોકયાત્રાયાં પીઠત્વેન તથા નિર્વાણદશાયાં વિશ્રમભાવેન
નિરુપાધિવામેશીરૂપેણ અથાપિ મહાક્રમેણ વા ઇતિ, એષ એવ મહાર્થો વિભજ્ય
પ્રકટેન પ્રચુરપ્રકારેણ સ્થિતઃ પરમાર્થત્વેન સંભાવનીયઃ, વસ્તુતસ્તુ
પીઠચક્રાદારભ્ય સમયવિદ્યાન્તં સમેન સામ્રાજ્યેન મહાર્થ એવ
વક્ષ્યમાણવત્ બોભવીતિ ઇતિ ભાવ્યતાં, નાત્ર ફલ્ગુસારભાવઃ કશ્ચિત્ । ઇતિ
પીઠચક્રસ્વરૂપમ્

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે ચતુર્થ ઉદયઃ

(પ્. ૫૭) અથ પઞ્ચમ ઉદયઃ ।
અથ વામેશીસંપ્રદાયઃ પ્રકાશ્યતે, યત્રાયં
સમાક્ષેપેણોપક્રમઃ [ક: સર્વાક્ષેપેણ ઇતિ પાઠઃ ૮]
ગુરુદેવ્યુ અક - અકકથિયદેવત અન્તરભાવ પરસ્પરકિત્ત ।
યાખેત ક્ષીરસમુદ્ર સ-એ કત યન્યાહશ્ચિત્તન્યાનૃત્ત

ગુરુક્રમસ્ય ગુરુક્રમો દેવતાક્રમશ્ચ સર્વથાધિષ્ઠાતા અન્તર્યાયી
અન્તર્ભવતિ, દેવતાક્રમસ્ય તુ દેવતાક્રમ એવ યથોત્તરમન્તર્ભવતિ -
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્ય એવંરૂપત્વાત્, ગુરુદેવતયોર્મધ્યાદેકૈકા દેવતા
ઉત્તરોત્તરમ્ અધિષ્ઠાતૃભાવેન અનન્તરામનન્તરાં વ્યાપ્ય ઇહ
દર્શનસ્થિતિમનુબન્ધાતિ, તેન યા કાચિદેકૈકા દેવતા યતો યતશ્ચક્રમધ્યાત્
ઉપાસ્યતે સા સા ઉપાસિતા (પ્. ૫૮) સતી ભાવિતસ્ય પર્યન્તદેવીવત્ તદધિષ્ઠાનેન
ફલદા ભવતિ, ઇતિ - વ્યાપ્તિફલં, યથા ક્ષીરાબ્ધેશ્ચુલકશોઽપિ
પીતાત્સુધાપાનફલમ્, તદુક્તં
પ્રાદેશોઽપિ બ્રહ્મણઃ સાર્વરૂપ્યમનતિક્રાન્તશ્ચાવિકલ્પ્યશ્ચ ।
ઇતિ ।
પીઠચક્રે ત્રિધામસ્થાઃ શાકિન્યશ્ચક્રનાયિકાઃ ।
વામેશ્યઃ ક્રમદેવ્યશ્ચ વ્યાપિકાઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્ ॥
વ્યાપ્તિઃ ક્રમેણાવરણમુત્તરાભિર્યથાયથમ્ ।
ઇતિ વ્યાપ્તિઃ પીઠચક્રે પઞ્ચધૈવ વિધીયતે ॥
ત્રિધામસ્થાશ્ચ તિસૃભિસ્તિસૃભિઃ [ક પુ: ધામસ્થાશ્ચતસૃભિરિતિ
પાઠઃ ।] શાકિનીગણઃ ।
દ્વાભ્યાં ચક્રેશ્વરીવ્યાપ્ત્યા વામેશ્યો દેવતાદૃશા ॥
ક્રમાર્થસ્ય ક્રમાર્થોન્તર્વ્યાપકઃ સ્યાદ્યથોત્તરમ્ ।
ઇતિ વ્યાપ્તિવિભાગોઽયં બાહ્યાન્તઃ સર્વગોચરઃ ॥
એકૈકા દેવતા ઉત્તમાધરવર્તિની અધરવર્તિન્યા (પ્. ૫૯) દેવતાયા [ખ પુ:
ઉત્તમાધરવર્તિન્યાધરવર્તિન્યા દેવતયા ઇતિ પાઠઃ ।] અન્તર્ભાવેન
શક્ત્યાત્મના ન વ્યક્તિરૂપેણ અધિષ્ઠાનં કૃત્વા વર્તતે, એવમેકામેકાં
વ્યક્તિં તદન્યા ઉત્કૃષ્ટા દેવતાઃ શક્તિરૂપેણ અધિષ્ઠાય વર્તન્તે, અતશ્ચ સા
માહેશ્વરી ક્ષીરાબ્ધેરધિષ્ઠાતૃદેવતેવ અખણ્ડેન એકેન દર્શનેન અથ વા
અખણ્ડિતત્વતોઽનેકેન ચુલકગ્રહણમાત્રેણ અનેકૈઃ પિપાસુભિર્યતો યત
આત્મસાદ્ભાવ્યતે તતશ્તરઙ્ગજનિતેન મનોહારિણા શબ્દેન સ્પર્શેન
આહ્લાદકેન રૂપેણ આશ્ચર્યભૂતેન સુધાસમેન આસ્વાદેન દિવ્યસુરભિણા
આમોદેન સર્વેષાં પઞ્ચેન્દ્રિયપ્રીણનરૂપાં જનયતિ, ઇતિ - પરોઽયં
વ્યાપ્તિવિશેષઃ । તથા ચ પ્રથમતઃ પીઠચક્રસ્યૈતાવત્ પીઠાદ્યાઃ પઞ્ચ
શ્મશાનક્ષેત્રપાલમેલાપયાગાઃ ભૂતૈઃ પઞ્ચભિઃ પૃથિવ્યાખ્યૈઃ
શક્તિરૂપેણ અધિષ્ઠિતાઃ - ઇતિ તેષાં ધામક્રમઃ, તથા સમસ્તેન અક્ષરેણ
તત્કલાભિશ્ચ રૌદ્રીવામાજ્યેષ્ઠામ્બાભિર્વ્યાપ્તા - ઇતિ પઞ્ચભિર્વર્ણક્રમઃ,
તથા ચ સિદ્ધસ્ય સુભાષિતમ્
(પ્. ૬૦) પિથિવ આપા તા તેજુ ઉકારુસ ।
ઇતિ । સોઽયં વર્ણક્રમઃ, તથા રૌદ્રીશ્વર્યાદિભિઃ ક્રમેણ સંવિદ્રૂપતયા
વ્યાપ્તિશ્ચ કૃતા, ઇતિ તેષાં પીઠાદીનાં સંવિત્ક્રમઃ, તથા
પઞ્ચપિણ્ડાર્ણૈર્મકારાદ્યૈઃ ખાન્તૈઃ - ઇતિ માન્ત્રી વ્યાપ્તિઃ, તથા ચ
કુલસૂત્રેષુ ઉક્તમ્
કુલપીઠક્ષેત્રાદિવર્ણપઞ્ચપિણ્ડપ્રણવવ્યપદેશ્યમ્-
અખિલાભાસકરૂપાયા અહંભાવાભિમતસંવિદઃ
સમાશ્રયભૂતમાત્માયતનં શરીરમ્ ।
ઇતિ, અતશ્ચ કાય એવ પ્રણવપીઠમિતિ, બહિશ્ચ પીઠસ્ય પ્રણવાખ્યા -
નાભિસંસ્થાનસ્ય પઞ્ચવેષ્ટનત્વાત્ તદનુકારિ પ્રણવેન
પ્રથમોત્પન્નત્વાત્તસ્યેદં નામ । તથા ચ ઓડ્ડિયાનં ઓકારાદ્યત્વાત્તુ નામ
[ખ પુ: -દ્યત્વાત્તન્નામેતિ પાઠઃ ।] ઇદં શક્ત્યુલ્લાસબાહુલ્યાચ્ચ
ઉલ્લાસાર્થેન ઓડ્ડિયાનમિતિ, ઓડ્ડિયાનાખ્યા ઇતિ વચકવાચ્યવ્યાપ્તિઃ, તથા
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારૈશ્ચાધિષ્ઠીયન્તે ઇતિ સંવિત્ક્રમઃ । દેવીધામ્નઃ (પ્. ૬૧)
સકાશાત્ પઞ્ચાપ્યક્રમેણ નિર્ગતાસ્તત્રૈવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
તત્પ્રકૃતયસ્તદેકજીવિતાસ્તદ્વિશ્રાન્તાઃ, ઇતિ - નિરાવરણધામક્રમઃ । અથ
વામેશીનાં વ્યાપ્તિઃ - પરોઽયં પઞ્ચવાહઃ યસ્ય
પ્રાતિસ્વિકચિદ્ભૂમિકાવિશેષૈર્વ્યાપકસ્ય સ્થાનનૈયત્યં નાસ્તિ, અપરસ્તુ
પઞ્ચવાહઃ શ્રોત્રાદિપ્રસૃતનિયતસ્થાનો નિયતવ્યાપારશ્ચ તસ્ય પઞ્ચવાહેતિ
લોકવ્યવહારો મોહાત્ ઉપચારાદ્વા ઇતિ [ક પુ: મોદાત્ ઉપચારાદનિષિદ્ધ એવ
ઇતિ પાઠઃ ।] સ નિષિદ્ધ એવ

ઇદાનીં ષડ્ભિઃ કપટકૈર્વામેશીચક્રસ્વરૂપાવિષ્કારઃ
વામેશીસવ્વગસબ્ભાવે મુણ્ડિબુદ્ધીન્દ્રિયભાવેન ।
દણ્ડિકમ્મેન્દ્રિય અનુભાવે ઞાનકિયુ નિજ વિષયવાયેન [ક પુ: વિષયક્ષવેન
ઇતિ પાઠઃ ।]

(પ્. ૬૨) એકા એવ પરા ચિચ્છક્તિર્મહાસત્તાસ્વભાવા [ક પુ: ચિન્માત્રં શાન્તેતિ
પાઠઃ ।] ચિન્માત્રશાન્તસ્વભાવા, તસ્યાઃ કિંચિદુચ્છૂનતા નામ
ભાવાભાવોભયવ્યાપિકા સદસદ્વ્યપદેશસહા વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્ય કારણમ્
અધિકરણં વ્યાપિકા સંહર્ત્રી વિશ્રાન્તિસ્થાનં મહાકુલચારિણી
અકુલસ્વભાવા સ્ફુરત્તાસારા શક્તિઃ, તસ્યાશ્ચેયમ્ ઊર્મિરૂપા પરિગ્રહવર્તિની
ચરાચરાન્તશ્ચારિણી પરાવાક્ આત્મરૂપા તૃતીયભૂમિકાનુપાતિની વિશ્વમયી
ભાસતે, યસ્યા અયં ત્રિધા રાવક્રમેણ શક્તોદયક્રમેણ [ક પુ:
શક્ત્યુદયેતિ પાઠઃ ।] મરીચિવિસ્ફારોદયક્રમેણ ચ કુલગતો નિજો વિસ્ફારઃ,
સ ચ રાવક્રમોઽવ્યક્તોઽનાહતો ઘોષાદિર્દશધા, વ્યક્તો હતશ્ચાનન્તોઽપિ
અકારશ્ચ ઉકારશ્ચ ઇત્યાદ્યુન્મનાન્તઃ દ્વાદશધા ઓંકારમાત્રારૂપઃ,
શાક્તોદયશ્ચ
જન્મમૂલે તુ માયાખ્યો ગ્રન્થિર્જન્મનિ પાશવઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ॥
(પ્. ૬૩) કારણસ્થાસ્તુ પઞ્ચૈવ ગ્રન્થયઃ સમુદાહૃતાઃ ।
ઇન્ધિકાખ્યસ્તુ યો ગ્રન્થિર્દ્વિમાર્ગાસ્તમનઃ [ક પુ: દ્વિમાર્ગાસ્તુ મન
ઇતિ પાઠઃ ।] શિવઃ ॥
તદૂર્દ્ધ્વે દીપિકા નામ તદૂર્દ્ધ્વે ચૈવ બૈન્ધવઃ ।
નાદાખ્યસ્તુ મહાગ્રન્થિઃ શક્તિગ્રન્થિરતઃ પરમ્ ॥
ઇતિ દ્વાદશગ્રન્થિસ્થાનપરિમિતો મરીચિપ્રસરશ્ચ,
બુદ્ધ્યનુગતબુદ્ધીન્દ્રિયષટ્કં પ્રાણસહિતકર્મેન્દ્રિયષટ્કમિતિ
દ્વાદશધાક્ષસરણિપતિતકરણેશ્વરીસ્વરૂપ ઇતિ - ષટ્ત્રિંશદાત્મકઃ
પ્રથમઃ તસ્યાઃ પરિગ્રહવર્તિન્યાઃ શક્તેર્વિસ્ફારઃ, સા ચૈવમાદિદેવી
પ્રથમોક્તા પરતરા સર્વત્ર ત્રિવિધેષ્વપિ દ્વાદશસ્થાનેષુ વિવૃત્તા
સ્વવૈભવસ્ફારેણ [ક પુ: સ્વભાવવિસ્ફારેણ ઇતિ પાઠઃ ।] કૃત્સ્નશો
વ્યાપકત્વેન દ્યોતમાના તસ્મિંશ્ચ કુલગતપરાદેવીપ્રસરે ક્રમેણ
તદ્ગતરાવક્રમસમુદયક્રમમરીચિપ્રસરાત્મકકરણેશ્વરીચક્રં [ખ પુ
ક્રમેણોદ્ગતરાવેતિ પાઠઃ ।] ચ આવિષ્કરોતિ, યત્ર એકૈકસ્મિન્કરણેશ્વરીરૂપે
વ્યક્તતયા સમગ્રતદ્રૂપવ્યાપકત્વેન તદ્વામેશ્વરીપઞ્ચકં
સામાન્યરૂપં (પ્. ૬૪) સર્વવ્યાપકં પ્રતિવૃત્તિ કાર્ત્સ્યેન ક્રમેણ વિવૃત્તમ્ ।
તથા ચ પ્રથમોન્મિષિતં યદ્વ્યોમ વામેશ્વરીવ્યપદેશ્યં સ્ફુરિતં
તદ્દ્વાદશાનાં કરણેશ્વરીણાં પ્રથમોન્મેષભૂમિકામધ્યાસ્તે [ખ
પુ: ભૂમિકામાત્રેણાસ્તે ઇતિ પાઠઃ ।] । તથા ચ ખેચરીશબ્દવાચ્યં
તાસાં કરણેશ્વરીણામ્ અધિકારસ્થાનાનિ સર્વાણિ સમાક્રામતિ । તૃતીયં ચ
ભૂચરીનામ્ના ઉક્તં તાસામેવ કરણેશ્વરીણાં પ્રાતિસ્વિકવિષય-
દ્વાદશકં કૃત્સ્નશોઽધિતિષ્ઠતિ । તથા ચતુર્થં ચ સંહારભક્ષિણી-
વ્યવહાર્યં ચ વામેશ્વરીરૂપં વિષયભોગપ્રત્યાહરણ-સ્વભાવં
તાસાં દ્વાદશાનાં પ્રાતિસ્વિકવિષયપ્રત્યાહરણંભૂમિકાઃ સમસ્ત-
નિરવશેષતયા સામાન્યેન વ્યાપકરૂપેણ વ્યાપ્નોતિ । પઞ્ચમં ચ
રૌદ્રીશ્વરીપદાભિહિતં બહિરનુભૂતચિદ્ભૂમિકાવિવર્તમાદ્યં ચ
નિજસ્વરૂપમપ્રમુષિત-સ્વસ્વરૂપમેવ અવલમ્બ્ય આદિદેવીવત્ વ્યાપકેન
રૂપેણ આક્રામતિ, આદિદેવીવત્સર્વવ્યાપિકાનાં નિરૂપાધિચિન્માત્ર-
રૂપાણાં (પ્. ૬૫) વામેશ્વરીણાં નિયતં કુલગતં કિંચિત્ પ્રતિષ્ઠાનં
નાસ્તિ, યસ્તુ શ્રોત્રાદ્યધિષ્ઠાનરૂપોઽધિકારવિભાગવ્યવહારઃ સ
ઔપચારિકો ન વાસ્તવઃ । નનુ કરણેશ્વરીપઞ્ચકરૂપઃ પઞ્ચવાહો લોકે
પ્રસિદ્ધઃ? નૈતત્ - કરણેશ્વરીષટ્કં જ્ઞાનશક્તિવિવર્તરૂપમેકમ્, અપરં
ચ ક્રિયાશક્તિવિવર્તરૂપમ્, ઇતિ કરણેશ્વર્યો દ્વાદશ, તન્મધ્યાચ્ચેત્પઞ્ચકં
પૃથક્ ક્રિયતે તત્સપ્ત અવશિષ્યન્તે તત્કથં દ્વાદશમરીચિસંખ્યા-
વ્યવહારઃ, નિયતસ્થાનપ્રતિષ્ઠિતા હિ શ્રોત્રાદિમરીચયઃ સ્વવ્યાપારવિધુરાઃ
પરવ્યાપારજાત્યન્ધપ્રાયાઃ તાઃ કથં વામેશ્યાદયો ભવિતુમર્હન્તિ, યસ્તુ
પ્રચુરસ્તાસાં શ્રોત્રાદિમરીચીનાં લોકે પઞ્ચવાહેતિ વ્યપદેશઃ સ
તદધિષ્ઠાનાત્સંભાવ્યતે, તથા ચ - નિખિલમરીચિદેવતાચક્રસ્ય અવિશેષેણ
પ્રથમોન્મેષવપુષા વ્યાપિકા એકૈવ વામેશી, તતઃ કરણસ્થાનપતિતા એકૈવ
સા ખેચરી ઇતિ કાર્ત્સ્યેન વ્યપદિષ્ટા, તતોઽપિ ઘનીભૂતા વિષયવ્રાતં પ્રતિ
અધિષ્ઠાનેન કૃતપાદ (પ્. ૬૬) પ્રસારિકા ભૂચરી વિષયગ્રાસં વિધાય
અનન્તર્બહીરૂપા સંહારભક્ષિણી ઇતિ, તતઃ અન્તર્બહિરુભયત્ર કૃતાધિષ્ઠાના
લોકયાત્રાં પારયન્તી ભેદારૂષણયા ચ ભીષણસ્વરૂપા રૌદ્રેશ્વરી ઇતિ
વિમલેનૈવ રૂપેણ દ્યોતતે, એવં દ્વાદશાનાં મધ્યાદેકૈકા કરણેશ્વરી
પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્વામેશીભિરુત્પત્તિક્રમેણ અધિષ્ઠીયતે, ઇતિ -
દ્વાદશાનાં ષષ્ટિર્ભૂમિકા લક્ષ્યન્તે, સ ચ આદિદેવ્યા એવ સર્વઃ પ્રસરો
વિભાવનીયઃ, એવમ્ એકૈવ પરા ચિચ્છક્તિઃ ભાવિનિજપ્રસરમયક્રમાપેક્ષયા
લબ્ધાદિદેવીવ્યપદેશા ભૂમિકાભેદાત્ પઞ્ચસંખ્યાવચ્છેદશાલિની,
તથાભાવેઽપિ અપ્રચ્યુતપ્રાચ્યસહજસ્વરૂપૈવ ભવતિ, કલ્પિતશ્ચ અસ્યાઃ
પઞ્ચસુ ભૂમિકાસુ ગૌણમુખ્યભાવઃ
સંસ્કારમાત્રલક્ષ્યખેચર્યાદ્યુપાધિભેદાત્ ભિન્ન ઇવ, વસ્તુતસ્તુ
ચિન્માત્રમેવ એતત્ આદ્યસ્પન્દિતં પ્રથમવામેશીશબ્દવ્યપદેશ્યમ્, એવમ્
અન્યૂનાતિરિક્તમેવ ખેચર્યા ભૂચર્યા ગ્રાસક્યા રૌદ્રેશ્વર્યાશ્ચ
ચિન્માત્રસ્વભાવત્વમ્ અન્યોન્યં (પ્. ૬૭) વિમલદર્પણપઞ્ચકવત્ સ્વત્ર
એકસ્વભાવમેવ, કિં તુ છાયામાત્રકૃતભૂમિકાભિર્ભિન્નભિન્નમિવ
ભાસતે, વસ્તુતસ્તુ પરતરાયાં ચિદ્ભુવિ તથા સ્વત્ર શુદ્ધસ્વરૂપપઞ્ચકે
તથા બહિર્મરીચિપ્રસરે ચ ત્રિષ્વપિ સ્થાનેષુ એકં શુદ્ધં
ચિન્માત્રસ્વરૂપમેવ પરામૃશ્યમાનમૈક્યપર્યવસાયિ સ્થિતમ્, તસ્યા
વામેશ્વર્યાશ્ચ પ્રથમો જ્ઞાનશક્તિપ્રસરોઽપરક્રિયાશક્તિગર્ભો
બુદ્ધીદ્રિયવિવૃત્ત્યા મુણ્ડક્રમેણ, દ્વિતીયશ્ચ જ્ઞાનશક્તિગર્ભઃ
ક્રિયાશક્તિપ્રસરઃ કર્મેન્દ્રિયવિવૃત્ત્યા દણ્ડક્રમેણ નિજનિજવિષયાન્
આત્મસાત્કૃત્ય વિલસતિ

એતદેવ વિતત્ય યુગલકેનાહ
પ્રથમોફન્દુ શિવા વામેશર ખેચર કરનચક્ક - વિકસિય ।
વિષયુવિષયુભજવાઞીભૂચર ભુઞ્જેતગાસકમજરહિય

(પ્. ૬૮) દોધાવિચપલરૌદ્રેશર નિષ્કલસકલપિશિ-આકારુ ।
અક્કેનચિદપસરેપરમેશર વાયસનયનજઞી-અવિકારુ

(યુગલમ્)
પ્રથમસ્પન્દો યઃ પરતરચિદ્રૂપાત્ દેવીરૂપાત્ સા વામેશ્વરી ઇતિ, તતો
ઘનીભૂતઃ સ કલ્લોલતામાપ્તઃ કરણેષુ દ્વારેષુ પતિતઃ
ખેચરીશબ્દવ્યપદેશ્યઃ, તતોઽપિ સ્થૂલતયા કૃતપાદપ્રસારિકો વિષયં
વિષયં ભજન્ ભૂચરીશબ્દવ્યપદેશ્યો ભવતિ ઇતિ । તત્ર ચ સ્થાનભેદેન
વિષયં વિષયમાત્મસાત્કૃત્ય અનન્તર્બહીરૂપભાવેન મધ્યમાં
ભૂમિમવાપ્તઃ સંહારભક્ષિણીવ્યપદેશ્યો ભવતિ, અન્તર્બહિઃ
સ્થાનસ્પર્શેન તુ લોકયાત્રાં પારયન્ રૌદ્રેશ્વરીતિ નિષ્કલસકલાકારસ્પર્શેન
નિરૂપ્યતે । વસ્તુતસ્તુ એકેન ચિત્પ્રસરેણ પરમેશ્વરી વાયસાક્ષિવત્
ચિત્સત્તામાત્રરૂપતામુત્પત્તિભૂમિં (પ્. ૬૯) પ્રસરભૂમિકાં
વિષયસ્વરૂપં ચ, ઇતિ - તિસ્રોઽપિ ભૂમિકા અવિકૃતેનૈવ રૂપેણ સ્પૃશતિ ॥ ૩ - ૪॥
તદેવાહ
ઉદયુકરિપીઠાનપવિષ્ટી ભુઞ્જિચરુવિશ્શમગાહેય ।
દત્તપદ અન્તરબહિદિષ્ટી પર - ઓઘે દેવત અકમેય

એવમ્ ઉદિતા સ્થાનપ્રાપ્તા વિષયાવેશવતી ગ્રસ્તભાવા વિશ્વાકારાપિ
એકતામાપ્તા, ઇતિ - ઉક્તગત્યા આદિદેવી પઞ્ચધા ભેદેન વિવૃત્તા અખણ્ડેનાપિ
સ્વેન આસ્થાનેન વપુષા નિષ્કલેન સકલેન ચ વિષયપતિતેન ગ્રસિષ્ણુના અન્તઃ -
પ્રવિષ્ટેન ચ અકારેણ વાયસાક્ષિવદન્તર્બહિર્વ્યાપિકા દ્યોતતે - ઇત્યુક્તમપિ
પરિગણિતમ્ (૧) આદિદેવીધામ્નઃ પરાસ્થાનાદૂર્મિરેકોદિતા અન્તરિન્દ્રિયવૃત્તિ-
નાડિષુ વિભક્તા ઇચ્છાત્વમાપ્તા, તત્ક્રમેણ દ્વાદશસુ ઇન્દ્રિયવૃત્તિસ્થાનેષુ
પતિતા (પ્. ૭૦) સૃષ્ટિઃ ખેચરી (૨) અનન્તરં સ્વં વિષયમવગાહમાના
વિષયાવેશેન ભૂચરીસ્થિતિસ્વભાવા (૩) તદનુ વિષયં સંહૃત્ય
પ્રત્યાવૃત્તમાત્રપ્રકૃતિશ્ચતુર્થી સંહારભક્ષિણી સંહૃતિસ્વભાવા (૪)
તતોઽપિ આત્મસાત્કૃતવિષયચ્છાયાસંસ્કારમાત્રેણાપિ અસ્થિતવિષયવાસના
શુદ્ધા, ભાવિવિષયા તુ સ્પર્શં ચાપ્રાપ્તા અનન્તર્બહીરૂપાપિ
બહિરન્તર્વ્યાપિકા લોકયાત્રાં પારયન્તી નાનારૂપા સૈવ પઞ્ચમી ઘોરા
રૌદ્રેશ્વરી ઇતિ પર-ઓઘેન ગુરુક્રમેણ એકૈકા સ્વેન આત્મીયેન રૂપેણ અભિમતા
દેવતા વિવર્તમાના મન્તવ્યા । અથ વાહક્રમવ્યાપ્તિઃ - યત્ર વિશ્રાન્ત્યા
ધામવ્યાપ્તિઃ કુલપદ્મનામ્નઃ તત્ર્યશ્રસ્ય મધ્યે પ્રથમદેવ્યા વ્યાપ્તિઃ,
વામસ્થકોણે ચતુર્થદેવ્યા વ્યાપ્તિઃ, પુનરપિ પ્રત્યાવૃત્ત્યા મધ્યસ્થાને
પઞ્ચમદેવ્યા રૌદ્રેશ્યા વ્યાપ્તિઃ, સ ચાત્ર ત્ર્યશ્રોઽસ્વરસ્ય શિરોદેશઃ, ઇત્થં
વામેશ્વરીભિરસ્વરવ્યાપ્ત્યા વર્ણક્રમોઽધિષ્ઠીયતે । ઇદાનીં સંવિત્ક્રમઃ
- આદ્યસ્પન્દેન પ્રથમા દેવી (પ્. ૭૧) ઇન્દ્રિયમાર્ગગતા, દ્વિતીયા
વિષયભૂમિપતિતા, તૃતીયા તદ્વિષયાનાત્મસાત્કૃત્ય પ્રત્યાવૃત્તા, ચતુર્થી
પુનર્મૂલભૂમિસ્પૃષ્ટા બહિરપિ અવ્યક્તપ્રસરા ............... કા પઞ્ચમી, ઇતિ -
દણ્ડમુણ્ડક્રમેણ સંવિત્ક્રમઃ । અથ આસામેવ નિરાવરણધામક્રમઃ -
નાનાસંવિદ્રૂપાણિ વ્યોમનિ વમતિ સૃજતિ યા .......................... ચિદ્રૂપા સા
વ્યોમવામેશ્વરી, ખે સ્વભાવગગને ચરતિ યા સૈવં પરસ્વરૂપા ખેચરી,
પરવિમર્શભૂમૌ ચરતિ યા સા ભૂચરી, એતચ્ચ સર્વં સ્ફુરિતં યા સંહરતિ
સા સંહારભક્ષિણી, આદૌ નિ ....... [રૂપિતે] વ્યોમવામેશ્વરીરૂપે
માહાવ્યોમ્નિ તન્મયતાં યાતા સા રૌદ્રીશ્વરી, ઇતિ નિરાવરણધામક્રમઃ ।
સૌરધામપ્રવણો હિ ખેચરીપ્રસરઃ, ચાન્દ્રધામપ્રસરશ્ચ
ભૂચરીપ્રસરઃ, વહ્નિધામપ્રસરશ્ચ સંહારભક્ષિણીપ્રસરઃ,
સમસ્તધામ્નામ્-અધિષ્ઠાતારૌ આદ્યન્તદેવીપ્રસરૌ, ઇતિ - ધામક્રમઃ

(પ્. ૭૨) ઇત્યેવં વામેશીસ્વરૂપે નિરૂપિતે કિમિમા ગુરુત્વેન વિભાવ્યન્તે, ઉત
દેવતાત્વેન? ઇતિ વિચારયિતું યુગલકેન આહ ॥
પિદ - આદિદેવમયપઞ્ચકુસાવેહ તથક્રમવિશેષપઞ્ચક - અનુરૂપ ।
પઞ્ચવાહુયિદગુરુતિભાવેહ તેવતાનકુયઞ્ઞુસુરૂપ

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * ।
દ્યુગુરુમન્ત્ર - આપપરમાથે અકુયબહુભેદેવન્પૂજિ

(યુગલકમ્)
આદિદેવીસ્વરૂપં નિર્વિશેષમેવ, યદિ વામેશ્વરીસ્વરૂપં નિશ્ચિતં
કિમન્યદુપેયદેવતારૂપેણ પૂજ્યતે, તદેવં સતિ ભાવિક્રમાર્થસ્વરૂપમ્-
અસ્યૈવ (પ્. ૭૩) પ્રપઞ્ચઃ - ઇતિ યુક્તમ્, યદિ તૂપાયભૂતગુરુક્રમસ્વરૂપ - તૈવ
અસ્ય વામેશીપઞ્ચકસ્ય પ્રતિજ્ઞાયતે તદ્દેવતાનામ્ એતત્સ્વરૂપાતિરિક્તં
કિમન્યદ્વિલક્ષણમુપેયભૂતં રૂપં યદનેન ગુરુપઞ્ચકરૂપેણ ઉપેયેન
ઉપેયતે? ઇતિ ચોદ્યસ્ય પ્રતિસમાધાનમ્ - દેવ - - - - - - સ્વાત્મ - - - - - - - - વસ્તુત
ઐક્યમાદિપીઠાદિષ્ટશ્રીનાથસ્તુ દેવગુરુભાગવ્યવસ્થામેકસ્યૈવ
અખણ્ડચિત્સ્વરૂપસ્ય યદાદિદેશ તત્સર્વૈસ્તથૈવ અભિવન્દ્ય ઉપાસ્યતે ઇતિ ॥ ૫ - ૭
॥
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે
પઞ્ચમ ઉદયઃ

અથ ષષ્ઠ ઉદયઃ ।
(પ્. ૭૪) અથ આસામેવ વામેશીનાં મુણ્ડદણ્ડક્રમેણ ઇદમ્ અભિધાય
ઉત્તરેણ ક્રમેણ અપૂજનપાતક્રમમાહ
શિવપદ શત્તિપદ્યુ અનુભાવે ઞાનકિયા અક્ષચિશા સાથુ ।
ઉદિતુ ચિદાનન્દ્યુસબ્ભાવે તવ્યુક્ષાઙ્ગનાનગ-ઉપરિશપદાથુ

નાડિશણ્ડચૌરદિશાથમ્પિ વ્યાપિનપરિદણ્ડભૂમાન ।
નાસિમૂલચતુષ્પથજમ્પિ તત્યાદૃક્શ્રુતિરસગોનાન

બારોઠેદેવન્દેભાવેત વિષયચિદાચવ્વેતચપ્પોહ ।
(પ્. ૭૫) પાતકમિકમુ-અકમિપાવેત અક્ષચિશુ ભૈરુ તપ્પોહ

(તિલકમ્)
પૂર્વં પૂજનપ્રતિષ્ઠિતઃ પઞ્ચવાહક્રમો વિતત્ય ચર્ચિતઃ,
પાતક્રમસ્તુ આન્તરઃ પૂજનવર્જિતઃ શક્તિચારસંચારરૂપો રહસ્યભૂત
ઇદાનીં પ્રતિપાદ્યતે, ઇહ હિ - મૂલાધારજન્માધારાભ્યાં પર્યાયક્રમેણ
અક્રમેણ વા ઉદિતઃ પરઃ શાક્તપ્રવાહઃ પવનાધારં પ્રાપ્ય
સ્ફુટીભાવેન પઞ્ચધા ઉદયોન્મુખો લક્ષ્યતે, કન્દાદિપરિસરં પ્રાપ્ય ચ
તતઃ પઞ્ચકાત્ સ્પર્શમરીચિપ્રસરે સ્વભાવેન પતિતોઽણુશો રોમકૂપેષુ
પતિતઃ પરિશેષ્યાચ્ચ ચતુર્દ્ધા અક્ષજત્વિષાં સાર્થઃ પોસ્ફુરીતિ, સ ચ
સંભૂય નાડિષણ્ડરૂપતયા સ્થિતિં ભજન્ મરીચિપ્રસરઃ શક્તિદણ્ડે
સમં પ્રપતન્ ભ્રુવોરારમ્ભકોટિં નાસામૂલં સ્પૃશતિ, તત્રૈવ
બુદ્ધ્યક્ષચતુષ્ટયસ્ય દ્વારભૂતે ચતુષ્પથરૂપે પ્રસરતિ, તસ્માચ્ચ પ્રદેશાત્
(પ્. ૭૬) દ્વિદ્વિરૂપેષુ ચતુર્ષુ દૃક્શ્રુતિરસનાઘ્રાણાખ્યેન્દ્રિયદ્વારાગ્રેષુ
ઝમ્પયાનુપતન્ તત્ક્રમેણ બહિર્વિષયચર્વણાં કૃત્વા પાતક્રમા-
ક્રમાભ્યાં અક્ષમરીચિભિરાશ્લિષ્યમાણો ભૈરવસ્તર્પ્યતે । પાતરહસ્યે
ઇદાનીં અયમેવાર્થઃ પદાર્થવાક્યાર્થક્રમેણ યોજ્યતે, શૈવપદાત્
મૂલાધારાત્ તથા શાક્તપદાત્ જન્માધારાત્ મરીચિવિશેષા યે ઉત્પદ્યન્તે તે
પવનાધારાં પ્રાપ્ય સ્ફુટીભવન્તઃ કન્દે નાભૌ સ્પર્શપ્રસરં
સર્વતોઽણુશઃ ક્ષરન્તઃ, ઇતિ - ચતુષ્ટ્વેન અવિશિષ્યન્તે, ઉદ્યન્તસ્તુ પ્રથમં
શક્તિદણ્ડે પતન્તિ ઇતિ પ્રથમોઽયં ચતસૃણાં બુદ્ધીન્દ્રિયમરીચીનાં
પાતઃ, અનન્તરં નાડિષણ્ડવલનયા દણ્ડાશ્રયેણ ઊર્ધ્વં સંઘટ્ટ-
સ્થાનં પ્રાપ્ય નાસામૂલે ભ્રુવોરારમ્ભસ્થાને ચતુષ્પથસ્થાને સમમ્
એકપ્રવાહેણ દ્વિતીયપાતં કૃત્વા દ્વિધા દ્વિધા સંનિવિષ્ટાક્ષદ્વારાણિ
સમાવિશ્ય, યત્ર નેત્રગોલકદ્વયં શ્રોત્રપાત્રદ્વયં રસનાપ્રવાહદ્વયં
નાસાપુટદ્વયં (પ્. ૭૭) ચ, ઇતિ - અક્ષસ્થાનસંનિવેશનિવિષ્ટાક્ષજત્વિષાં
સાર્થસ્તૃતીયપાતે અભિનિપત્ય નિજનિજવિષયાન્ અધિષ્ઠાય સર્વતઃ સમાશ્લિષ્ટં
ભૈરવં ક્રમાક્રમાભ્યાં તર્પયતિ, ઇતિ - ચતુર્થપઞ્ચમભૂમિકા-
દ્વયાવેશેન પઞ્ચધા ક્રમોઽયં વૃત્તાન્તઃ । પાતક્રમો હિ નાથેન
અપુષ્પક્રમેણ ઉપદિષ્ટઃ, સ ચ ઇહ એતત્પ્રસઙ્ગાત્ સાજાત્યેન ચર્ચિતઃ ।
પરમનભોઽધિષ્ઠિતપરાદેવીસ્થાનાત્ વામેશ્યાદિપઞ્ચકમુદિતમ્, યત્તતઃ
પઞ્ચપાતક્રમેણ વૃન્દાખ્યપ્રાન્તચક્રે શાંભવીદેવીચતુષ્ટયે વામેશી
પ્રથમપાતક્રમેણોલ્લસિતા શાક્તસિદ્ધાષ્ટકેન, ખેચરી દ્વિતીયપાતક્રમેણ,
મેલાપસિદ્ધદ્વાદશકેન, ભૂચરી તૃતીયપાતક્રમેણ, ચતુર્વિંશતિમન્ત્ર-
સિદ્ધક્રમેણ સંહારભક્ષિણી ચતુર્થપાતક્રમેણ,
ષોડશજ્ઞાનસિદ્ધક્રમેણ રૌદ્રેશ્વરી પઞ્ચમપાતક્રમેણ, ઇતિ -
પાતક્રમસ્ય વિભક્તઃ પ્રસરઃ ॥ ૧ - ૨ - ૩ ॥
(પ્. ૭૮) અથ પ્રકાશાનન્દમૂર્તિચક્રસ્વરૂપં યુગલકેન પ્રકાશ્યતે
રવિનપકાશચક્કુ ભાપૂજિ આનન્દસ ચન્દા ઉપ્પત્ત ।
સત્તશિખાદશનાડ્યુપૂજિ જલનસૂતસઞ્જીસીવત્ત

સિષ્ટિપકાશુનવીમતિચારે થિતિમયમનુ-આનન્દસભોગુ ।
સંહિતિપ્રતિઘનેહંકારે માનમેયમાત્ર્યુ દિવ્યોગુ

અપ્રકાશાત્ પ્રકાશો ભિન્ન ઇતિ પ્રકાશવૃત્તિર્નૂતના સૃષ્ટિરુચ્યતે,
આમુખે પૂજ્યસંખ્યાસાભ્યાત્ પ્રકાશ ઇતિ નામનિરુક્તગત્યા
અધિગતરવિદ્વાદશકરૂપતયા ત્રિષુ ત્રિધામમયત્વમ્, ઇતિ રવિઃ પ્રકાશચક્રે
તૃપ્યતે આપ્યાયતે, એવમેવ આનન્દસ્ય ચન્દ્રાદુત્પત્તિઃ કાર્યે કારણમુપચરિતમ્,
(પ્. ૭૯) ઇત્યાનન્દચક્રે ષોડશકલાશ્ચન્દ્રધર્માઃ પ્રતિપાદિતાઃ, મૂર્તિચક્રે
ચાનલધર્માઃ
પ્રભા મૂર્તિઃ પ્રકાશા ચ મરીચિસ્તાપની તથા ।
કરાલા લેલિહાના ચ * * * * * * * * ॥
ઇતિ શિખાસપ્તકેન વ્યાપ્તવક્ત્રગતસપ્તશિખાભિર્યુક્તં બાહુનાડીદશકં
ચ, ઇતિ - સપ્તદશધા મૂર્તિચક્રમ્ । એવં ત્રયાણાં ક્રમાણાં
ધામત્રયાત્મકત્વં ગર્ભીકૃતં કિંચિદેવોન્મીલિતમ્, તથા ચ -
દ્વાદશમરીચિવિષયઃ સૌરો ધામક્રમઃ ષણ્ઠસ્વરવર્જિતા દ્વાદશ સ્વરાઃ
વર્ણક્રમઃ તા એવ મરીચયોઽન્તઃ પ્રથમોદિતા નિરાવરણધામસુ
દ્વાદશસુ શૂન્યમાર્ગેષુ પતિતાઃ સંવિત્ક્રમઃ, ઇતિ પ્રકાશચક્રવ્યાપ્તિઃ ।
આનન્દચક્રે બૈન્દવામૃતનાડિષોડશકપ્રસરેણ ધામક્રમઃ । ષણ્ઠ-
સ્વરૈઃ સહ સ્વરષોડશકવ્યાપ્ત્યા વર્ણક્રમઃ । બુદ્ધિકર્માક્ષમનસ્સુ
ષોડશસુ સંવિત્ક્રમઃ - ઇત્યાનન્દચક્રવ્યાપ્તિઃ । મૂર્તિચક્રે બાહુનાડિ-
દશકોપસ્કૃતવક્ત્રરશ્મિસપ્તકપ્રસરેણ સપ્તદશધા ધામક્રમઃ (પ્. ૮૦)
આદિવર્ણાધિષ્ઠિતાકારાદ્યઃ કકારપર્યન્તં સપ્તદશધા પ્રસૃતો
વર્ણક્રમઃ । ચાન્દ્ર્ય એવ ભૂમિકા બાહ્યાત્ પરાઙ્મુખીભૂતા
અન્તર્વિમિશ્રમિષવોઽપ્યમયા સહાનુભૂયમાનાઃ સપ્તદશૈવ સંવિત્ક્રમઃ,
એતદ્દિવ્યૌઘરૂપં ચક્રત્રયમ્ । સમસ્તો હિ પદાર્થસાર્થો
ધામવર્ણસંવિત્ક્રમતાં નાતિક્રામતિ, યતો નામરૂપમયં વિશ્વં,
વિશ્વાન્તઃપાતી પદાર્થસાર્થો નામરૂપમય એવ, નામરૂપે ધામવર્ણૌ
પર્યાયતામુપગચ્છતઃ, ઇતિ - સર્વે પદાર્થા ધામવર્ણમયતાં નોજ્ઝન્તિ,
સંવિદાલમ્બનત્વેન વિશ્વં સત્તાં પ્રતિલભતે, વિશ્વાન્તઃપાતી
પદાર્થવર્ગઃ સર્વથા સંવિદાલમ્બનઃ સન્ સુસ્થિતો ભવતિ, ઇતિ -
ધામવર્ણસંવિત્ક્રમાન્તઃપાતિનઃ સર્વે ભાવા, ઇતિ સિદ્ધમ્ । પઞ્ચવાહે
પ્રથમે વામેશીચક્રે સર્વે વર્ણસંવિદ્ધામક્રમા અવિભાગેન
મયૂરાણ્ડરસવત્ પિણ્ડિતાઃ સ્થિતાઃ તતઃ પ્રકાશાનન્દમૂર્તિક્રમેણ
કિંચિદ્વિભજ્ય ઉન્મીલિતાઃ । સ્ફુટો વિભાગસ્તુવૃન્દક્રમો વર્ણક્રમસ્ય
મહાક્રમઃ સંવિત્ક્રમસ્ય (પ્. ૮૧) ભાસાં ક્રમો ધામક્રમસ્ય દૃશ્યતે, ઇતિ
વક્ષ્યમાણવાક્યાર્થવ્યવસ્થાપ્યા એષ્વેવ પ્રકાશાનન્દમૂર્તિચક્રેષુ
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારવ્યાપ્તયઃ ઇત્થં સૂચિતાઃ । નનિ કથં રવિવ્યાપ્તા
સૃષ્ટિરિન્દુવ્યાપ્તા સ્થિતિઃ, ઇતિ વિપર્યય ઇવ લક્ષ્યતે, યતઃ - સૃષ્ટિરૈન્દવી સ્થિતિશ્ચ
સૌરી, ઇતિ સંપ્રદાયપારમ્પર્યમ્ ? સત્યં - ઉદયક્રમે અયં વૃત્તાન્તઃ,
વિલાપનક્રમેણ ચાન્યદપિ દૃશ્યતે, ઇતિ - સંપ્રદાયભેદેન વ્યાખ્યાન-
વિશેષઃ સ્થાને સ્થાને દૃશ્યતે, તથા ચ અર્કપ્રકાશેન હ્યગ્નિઃ પ્રકાશ્યતે ।
યચ્છ્રુતિઃ
સૂર્યો વા ઇન્દ્રઃ સોઽગ્નિં નક્તં પ્રવિશતિ ।
ઇતિ । તથા
ગર્ભિણ્યા વાચા મિથુનયા પ્રજનયતિ ।
ઇતિ ચ । નનુ કન્દગતમનલજ્યોતિઃ કુલે સહજમસ્તિ, સૌરાદિ ચ તેજો લાક્ષણિકમ્-
આરોપિતમ્ ? સત્યં - તદપિ ચિત્પ્રકાશેન પ્રકાશ્યમાનં (પ્. ૮૨) સતા સત્તાં
પ્રતિલભતે, અન્યથા તુ અસ્થિતકલ્પં ભવતિ, તથા ઇન્દુગતસ્યાપિ પ્રકાશસ્ય
સૂર્ય એવ કારણમ્, યતઃ
અમા નામ રચે રશ્મિર્યસ્યાં વસતિ ચન્દ્રમાઃ ।
અમાયાં વસતે યસ્માદમાવસ્યા ત્વતઃ સ્મૃતા ॥
તથા
સલિલમયે શશિનિ રવેર્દીધિતયો નિપતિતાસ્તમો નૈશમ્ ।
ક્ષપયન્તિ દર્પણોદરગમિતા ઇવ મન્દિરસ્યાન્તઃ ॥
ઇતિ સોમસ્ય સૂર્યાપ્યાયેન રશ્મિવત્ત્વમ્ યચ્છ્રીસામ્બઃ
યસ્મિન્સોમઃ સુરપિતૃનરૈરન્વહં પીયમાનઃ
ક્ષીણઃ ક્ષીણઃ પ્રવિશતિ યતો વર્ધતે ચાપિ ભૂયઃ ।
યસ્મિન્વેદા મધુનિ સરઘાકારવદ્ભાન્તિ ચાગ્રે
તચ્ચણ્ડાંશોરમૃતમમિતં મણ્ડલસ્થં પ્રપદ્યે ॥
ઇત્યસ્તૌષીત્, ઇતિ - સોમવહ્ન્યોઃ પ્રકાશકોઽર્કઃ, સ ચ પ્રથમનિર્દેશયોગ્યઃ ।
એવં પ્રકાશવાચોયુક્ત્યા (પ્. ૮૩) પ્રકાશકૃત્સૂર્યઃ પ્રકાશસ્વભાવઃ
પ્રકાશાનુયાતશ્ચ, વિમર્શશ્ચાન્દ્રઃ પ્રસરઃ આનન્દચક્રમ્, તદનુ
જ્ઞાનવ્યાપ્તો વહ્નિઃ મૂર્તિચક્રગતઃ સ્થાને સ્થાને ભવિષ્યતિ, તથા
શિવશક્તિનરવ્યવહારે શિવવ્યાપ્તઃ પ્રકાશો રવિઃ, શક્તિવ્યાપ્તો વિમર્શ
ઇન્દુઃ, એવં શિવવિદ્યાસ્વરૂપવ્યવહારે શિવઃ પ્રકાશઃ સૂર્યઃ, વિદ્યા
ચાનન્દશ્ચન્દ્રઃ । એવમિચ્છાજ્ઞાનક્રમઃ, અન્તતો જ્ઞાનવિકલ્પયોરુત્પત્તૌ
જ્ઞાનસ્ય પૂર્વસિદ્ધસ્ય પ્રકાશપર્યાયસ્ય વિકલ્પશ્ચાન્દ્રઃ પ્રસરઃ
સર્વથાનુયાયી ભવતિ, સૌરપ્રકાશાનુષક્તઃ પશ્ચાદ્ભાવી ચાન્દ્ર
આનન્દપ્રસરઃ । પ્રાણો હિ સૂર્યઃ, અપાનશ્ચન્દ્રમાઃ, દિનં સૂર્યો,
રાત્રિશ્ચેન્દુઃ, પિઙ્ગલા સૂર્યઃ, ઇડા ચન્દ્રમાઃ, ઇતિ - પૂર્વનિર્દિષ્ટઃ સર્વથા
સૂર્ય એવ સૂર્યપ્રસરમનુરુણદ્ધિ, અવતારાનન્તરં ચ સ્થિતિરાપ્યાયઃ,
અવતીર્ણો હિ સ્થિતિમાનનન્તરં કાર્યકૃદ્ભવતિ, ક્રિયા હિ તૃતીયકક્ષ્યાનિક્ષિપ્તા
સંહારરૂપા વહ્નિવ્યાપ્ત્યા મૂર્તિચક્રગતા (પ્. ૮૪) સ્વયં પર્યવસ્યતિ, ઇતિ -
સૃષ્ટિરૂપં પ્રથમતઃ પ્રકાશચક્રમેવ ભવિતુમર્હતિ । ઇત્થં પૂજાક્રમં
પારમ્પર્યેણ અનુરુન્ધાનાઃ સર્વે મુખસંપ્રદાયાઃ યથા વ્યવસ્થાપ્ય-
માનાસ્તથા તથા પ્રતિષ્ઠાં લભન્તે, સંખ્યાભેદનિયમપૂજનક્રમશ્ચ
સર્વપ્રકારમપરિહાર્યઃ, ઇતિ સમર્થિતમેતત્

૫ ॥
ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે
ષષ્ઠ ઉદયઃ

અથ સપ્તમ ઉદયઃ ।
અથ વૃન્દક્રમમુપક્રમતે
શાકિનપીઠ ચક્ક અકનાયક ઉત્તરગર સિંહાસનસારુ ।
ભાવેત મઙ્ગલ મમતાગાલક નમસા બિન્દુચક્ક-આચારુ

વૃન્દચક્રાચારં નમસ્યામિ, ઇત્યન્વયઃ । આચારો (પ્. ૮૫) હિ ક્રિયાસ્વભાવો
નીરૂપઃ આચારકર્તારં દ્રવ્યરૂપમાક્ષિપતિ, ઇતિ - શાકિનીનાં નમસ્કારઃ
પર્યવસ્યતિ ઇતિ । કોઽસાવાચાર? ઇત્યુચ્યતે - આદૌ ભગવતીં પ્રાધાન્યાત્
પ્રણમ્ય તતશ્ચક્રપઞ્ચકનિવિષ્ટા દેવતાઃ પૂજ્યન્તે, ઇત્યયં - મહૌઘઃ,
તદનુ સિદ્ધૌઘે ભગવત્યાઃ પૂજનમ્ ઇતિ - પક્ષદ્વયસ્પર્શી આચારઃ, કિં
કૃત્વા? ઇત્યત આહ - તામેવ મમતાપ્રત્યસ્તમયહેતું શ્રીમઙ્ગલાં
ભાવયિત્વા, તાં વિશિનષ્ટિ શાકિન ઇતિ, અષ્ટકુલોદ્ભૂતપઞ્ચવિધશાકિનીચક્રે
ઇયમેકૈવ નાયિકા ઉત્તરગૃહે સિંહાસનસ્ય પ્રધાનત્વેન અધિષ્ઠાત્રી, ઇતિ
પૃથગ્ભાવેન નુતા । અથાસ્યા એવ ધામવર્ણસંવિત્ક્રમઃ - ધામવર્ણ-
ક્રમૌ હિ વાચ્યવાચકભાવેન શબ્દાર્થગત્યા નામરૂપવિવર્તરૂપૌ
વિશ્વવ્યાપકૌ સર્વત્રાપરિહાર્યૌ, તયોશ્ચ પ્રમેયરૂપયોર્દ્વયોરધિષ્ઠાતા
તૃતીયઃ પ્રમાતૃરૂપઃ સંવિત્ક્રમઃ, સંવિત્ક્રમેણ વિના ધામવર્ણક્રમૌ
સ્થિતાવપિ અસ્થિતકલ્પૌ, તૌ હિ જડત્વાત્ (પ્. ૮૬) સર્વથા સંવિત્ક્રમેણ
વ્યવસ્થાપ્યેતે, ઇતિ - સર્વત્ર ધામવર્ણસંવિદાં ક્રમઃ પ્રશસ્યતરશ્ચ
અપરિહાર્યશ્ચ, તસ્ય ચ સંવિત્ક્રમઃ સ્રષ્ટા ધર્તા વ્યવસ્થાપયિતા વ્યાપકઃ
સંહર્તા વિશ્રામસ્થાનમ્ ઇત્યેતાવતિ વસ્તુતત્ત્વં સમાપ્તિમપ્તમ્,
ચિત્પરિસ્પન્દરૂપમધ્યમધામમઙ્ગલાદેવ્યા ધામક્રમઃ,
પઞ્ચપિણ્ડવાચ્યતા ઇતિ તસ્યા વર્ણક્રમઃ, ચિચ્ચક્રાસ્પદં નિરૂપાધિઃ સંવિત્
તસ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાસ્થાનમ્, ઇતિ - સંવિત્ક્રમઃ, અનન્તરં
નિરાવરણપરમાકાશરૂપા ચ, ઇતિ - નિરાવરણધામક્રમઃ

અથ મહૌઘો ગુરુક્રમઃ, સ ચ વૃન્દક્રમઃ ક્રમસદ્ભાવે હિ
સવિસ્તરમુપદિષ્ટઃ, સ ઇહ અતિદેશેન યથાસ્થિતોપદેશપારમ્પર્યેણ પ્રસ્તૂયતે
પઞ્ચમુદુવલિતો પરિસઙ્ખિન વૃન્દિવામેશીસંચારુ ।
ઞાનસિદ્ધરૌદ્રેશકરઙ્કિન પરિપાટી અવિભિન્ન પકારુ

(પ્. ૮૭) પઞ્ચમુદ્રાવલિતં પરિસંખ્યાહિ - પરિગણય ઇત્યર્થઃ, કથમ્? ઇત્યાહ
ઞાનસિદ્ધેતિ જ્ઞાનસિદ્ધા - રૌદ્રેશ્વરી કરઙ્કિણીતિ, મન્ત્રસિદ્ધા - ગ્રાસકી
ક્રોધનીતિ, મેલાપસિદ્ધા - ભૂચરી ભૈરવીતિ, શાક્તસિદ્ધા - ખેચરી લેલિહાનેતિ,
શાંભવસિદ્ધા - વામેશ્વરી ખેચરીમુદ્રા, ઇતિ - પરિપાટ્યા ગણનમ્ ।
પઞ્ચભૌતિકં શરીરં પરમાકાશે યા વિશ્રામયતિ, સા કરઙ્કિણી - ઇતિ
જ્ઞાનસિદ્ધાનાં મુદ્રા । ચતુર્વિંશતિતાત્ત્વિકં માન્ત્રે વપુષિ યા
ક્રોડીકરોતિ સા ક્રોધની - ઇતિ મન્ત્રસિદ્ધાનાં મુદ્રા । ખેષુ સદા ચરતિ યા, સા
ખેચરી ઇતિ - શાંભવસિદ્ધાનાં મુદ્રા

ષોડશ ઞાનરાવ મન્ત્રચમે ચુવીહિ બાહિ મેલાપુ ।
ઉદયુ અષ્ટશશ્ચીશમ્ભુકમે ગાસદેવી ચૌરદેવી ન કલાપુ

પઞ્ચાનાં વૃન્દદેવીભેદાનામુદ્દેશવાક્યમિદમ્,
(પ્. ૮૮) ઇતિ પઞ્ચમુદ્રેતિ ષોડશ ઞાનરાવેતિ ચ દ્વાભ્યાં
શાકિનીચક્રપીઠિકાબન્ધઃ । અત્ર ચેયમનુક્રમણી, - મ્રિતકેતિ ઞાનરૂપેતિ ચ
દ્વાભ્યાં જ્ઞાનસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશઃ । બિન્દુશિરિ ઇત્યેકેન
મન્ત્રસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશઃ । હ્રસ્વદીઘ ઇતિ પરિણમન્દ ઇતિ અકુચિદ ઇતિ ચ
ત્રિભિર્મેલાપસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશઃ । સત્તમ અષ્ટમ ઇતિ અક્યાપીઠ ઇતિ કુલપમ્મા
ઇતિ ચન્દાને ઇતિ અમકલ ઇતિ ચ પઞ્ચભિઃ શાક્તસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશઃ । અસ્સરુ ઇતિ
ઞાનક્રિયા ઇતિ ચ દ્વાભ્યાં શાંભવસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશઃ । વામેશ્યુ ઇતિ
અષ્ટપીઠ ઇતિ આદિવન્ન ઇતિ માતૃક ઇતિ ચતુર્ભિશ્ચ વૃન્દસ્વરૂપનિર્ણયઃ - ઇતિ
સપ્તદશ, પ્રાચ્યૈસ્ત્રિભિઃ સહ વિંશતિર્વાક્યાર્થઃ સંપન્નઃ

એતદેવ પૃથગ્વાક્યાર્થૈર્યોજયતિ
મ્રિતકમિસ્રસૂતક રાવુ રવિ મુણ્ડરાવુ ઓન ઞાનુ સદાય ।
(પ્. ૮૯) ઓનરાવે ક્ષન ક્ષન ઉદયુ રવિ ષોડશ સર દેવી નસ દાય

મૃતકસૂતકૌ - અન્યત્ર શિવશક્તી પ્રાણાપાનૌ શક્તેરુદયપ્રવેશૌ
પિઙ્ગલેડામાર્ગૌ નાદબિન્દુ હ્રસ્વદીર્ઘૌ, ઇહ તુ સૂતકઃ પ્લુત ઇતિ મિશ્રસ્ય
દીર્ઘતા ઇતિ મૃતકૈર્હ્રસ્વરાવૈઃ પઞ્ચભિઃ, મિશ્રૈર્દીર્ઘરાવૈઃ પઞ્ચભિઃ,
સૂતકૈઃ પ્લુતરાવૈઃ પઞ્ચભિઃ, ઇતિ - પઞ્ચદશભિઃ રાવૈર્મુણ્ડરાવઃ
ષોડશઃ । આદ્યર્ણ એવ કોટિદ્વયસ્પર્શી ચાન્દ્રીણાં કલાનાં ક્રમશો
દ્રાવણાય રૌતિ સ ષોડશઃ, ઇતિ - ષોડશધા રાવોદયો જ્ઞાનમાર્ગઃ,
તાસાં ચ રાવોદયઃ ક્ષીણોઽપિ ક્ષણે ક્ષણે મદેન સહજેન શાક્તદર્પેણ
સ્વરદેવીનાં ઘણ્ટાનિનાદવત્ નવનવીભવતિ યતઃ

તદેવાહ
ઞાનરૂપુ આધારુ પભાવે અસ્સરુઅન્તુ યાવૌચ્ચારુ ।
(પ્. ૯૦) ત્રિપંચુ - - - - - - - - - અન્તુ અભાવે પરિપૂરેતશૂન્યિ ઉપહારુ

આધારોઽયં શિરોરૂપઃ, પ્રભાવેણ - નિજદીપ્તિવિશેષેણ જ્ઞાનેન, યત્ર
અપરેણ બુદ્ધીન્દ્રિયજેન, તથા બૈન્દવેન પરેણ, કરન્ધ્રાશ્રયેણ પરતરેણ
ચ - ઇતિ ત્રિવિધેન જ્ઞાનમય એવાધારઃ, યદાગમઃ
પરં પદં પશ્યતિ મૂર્ધરન્ધ્રે ।
ઇતિ । તથા
બિન્દુમધ્યગતો યોગી સર્વં જાનાતિ સર્વદા ।
ઇતિ। અક્ષજં ચ સર્વગમ્યમપરં, તત્ર ત્રિવિધેઽપિ જ્ઞાને આદિવર્ણ
એવાવિભક્તઃ ષોડશસ્વરતયા વિવૃત્તઃ સહજેન સ્વભાવેન સ્વરભેદજેન
બીજભાવેન વ્યાપકો ભવતિ, ઉદ્ધારે ષોડશાત્મકે સ એવ વિવર્તતે, સ એવ
બુદ્ધિકર્માક્ષૈર્વિષયૈશ્ચ મનસા સહ ષોડશીભાવે
તાવત્સંખ્યૈન્દવકલાપૂર્ણો ભૂત્વા સપ્તદશૈકકલ્પનાશૂન્યે નિરુપાધૌ
(પ્. ૯૧) ધામ્નિ ઉપહારીભવતિ - સર્વાઙ્ગીનં સામરસ્યમાપદ્યતે

અથ મન્ત્રસિદ્ધસ્વરૂપમ્
બિન્દુશિરિભૂષણુ અકરન્ધ્રિ મન્ત્ર્યુતત્ત્વગનન અનુમૂહ ।
મન્ત્રરાવકાદી મુખરન્ધ્રિ પુર્યષ્ટકત્રિતયે ચુવીહ

કાદયો ભાન્તાશ્ચતુર્વિંશતિવર્ણત્વાત્ કથં મન્ત્રત્વમાપદ્યન્તે? ઇતિ
શંકાનિરાસાય સંપ્રદાયઃ - બિન્દુના ચેચ્છિરસિ ન્યાસેન અલઙ્કૃતાસ્તદા
મન્ત્રત્વેન આભાષ્યન્તે, ઇતિ સબિન્દુકાનાં કાદિભાન્તયોનીનામુદાનમાર્ગેણ
ઉચ્ચારિતાનાં મન્ત્રત્વાપત્તિઃ, તૈર્મન્ત્રૈરેવ તત્ત્વગણના
પૃથિવ્યાદિપ્રકૃત્યન્તા અનુમિતા, અતશ્ચ ચતુર્વિંશતિરેવ અશુદ્ધાનિ તત્ત્વાનિ
તાસાં શાકિનીનાં સિદ્ધાનિ ભવન્તિ ઇતિ । અનુમાનં તત્ત્વસિદ્ધિઃ તે ચ
મન્ત્રરાવાઃ દણ્ડરાવીભાવેઽપિ મુખરન્ધ્રે એવ વ્યજ્યન્તે, (પ્. ૯૨) ઇતિ
દણ્ડરાવોઽપિ મુણ્ડરાવપર્યવસાયી એવ ભવતિ, યતો - રાવોપશાન્તાવેવ
પુર્યષ્ટકત્રયસ્યાપ્યુપશમ ઇતિ મન્ત્રસિદ્ધાઃ

અથ મેલાપસિદ્ધાઃ
હ્રસ્વદીઘ હલ - અચ હલસઞ્જી પકિતિ ઇકારાદી યાદીન ।
દ્વાદશમેલે માત્ર્યુ રઞ્જી યોનિબીજ અસ્સર આધીન

વક્ષ્યમાણવાક્યાભ્યાં સહ વાક્યત્રયેણ મેલાપસિદ્ધાનાં
મેલાપો દ્વાદશધા યત્ર માતૃકાવર્ણાનામુચ્ચરતામેકરૂપક્રમે ચ
અષ્ટપ્રકારઃ સન્ધિરૂપો મેલાપઃ, તથા સંવિદ્ધામરૂપશ્ચતુર્ધા ઇતિ,
તદ્યથા - હ્રસ્વદીર્ઘયોર્મેલાપઃ શિવ આયતનમ્ શિવાયતનમ્ દીર્ઘરૂપ એવ
આદેશઃ, હલામચાં ચ પરઃ સન્નિકર્ષઃ સંહિતા ઇતિ સન્ધિરૂપો મેલાપઃ
ભગવાન્ અયં ભગવાનયમ્ ઇતિ દ્વિતીયઃ, હલામેવ પૂર્વાપરાણાં સન્ધિઃ
ભગવાન્ જગત્પ્રભુઃ (પ્. ૯૩) ભગવાઞ્જગત્પ્રભુઃ ઇત્યયં હલસઞ્જીતિ
તૃતીયઃ, અથ પકિતિ - ઇતિ પ્રકૃતિભાવઃ અવિવૃત્તોઽપિ વિવૃત્તઃ સ્વરયોઃ
પ્રકૃતિભાવરૂપઃ યથા - અ અપીહિ ઇ ઇન્દ્રં પશ્ય ઇતિ ચતુર્થઃ,
પ્રકૃતિભૂતાનામિકારાદીનાં યકારાદિભિર્વિકૃતિભિઃ ઇકો યણચિ ઇતિ
સ્થાન્યાદેશલક્ષણઃ સન્ધિર્મેલાપઃ પશ્યામ્યત્ર ઇત્યાદિઃ, અત્ર ચ
ઇકારાદયશ્ચત્વારોઽન્તસ્થાક્ષરરૂપેણ સન્ધૌ વિવર્તન્તે, પુનશ્ચ
પદાવસ્થાયાં પ્રાગ્રૂપેણ અવતિષ્ઠન્તે ઇતિ પ્રકૃષ્ટઃ પરિણામઃ પઞ્ચમઃ
। અન્યશ્ચ એકસ્યાઃ કકારાદિયોનેઃ સ્વરાન્તરસંયોજનવિયોજનારૂપઃ
ષણ્ઠસ્વરવર્જિતદ્વાદશમાતૄણાં વ્યાપ્ત્યા ક કા કિ કી ઇત્યાદિ, તથા
હલામેવ સંયોગાક્ષરાણાં પૂર્વવત્ કાદીનાં યોનીનાં ક્ર ક્ન ક્મ ક્વ
ક્ય ક્લ ક્ત ક્સ ક્ચ ક્પ ક્ત્ર ક્ષકારાન્તાનામેવ દ્વાદશાનાં
યમલીભૂતદ્વાદશમાત્રાવ્યાપ્ત્યા સન્ધિસંયોગરૂપો મેલાપઃ ષષ્ઠઃ ।
તથા અસ્વરેણ અકારેણ પઞ્ચદશાનાં બીજાનાં અઃકારપર્યન્તાનાં
તથા યોનીનાં (પ્. ૯૪) કકારાદિક્ષાન્તચતુસ્ત્રિંશતામ્ - ઇત્યુભયત
એકોનપઞ્ચાશતાં ગર્ભીભાવેન અન્તરધિષ્ઠાનેન સર્વવ્યાપકત્વેન ક ખ
ગ ઘ ઙ ઇત્યાદિમાતૃકોચ્ચારરૂપઃ સયોનિબીજાનામસ્વરાધીનઃ સપ્તમઃ

અથ સંપ્રસારણરૂપં સ્થાન્યાદેશલક્ષણં મેલાપમાહ
પરિણમન્દયાદી ઇગ્ભાવે થાનીસ - આદેશુયપરસૂત ।
શત્તશિવિ વ્યઞ્જનમનભાવે સમ્પ્રસરે ગૌરયમહભૂત

યાદયશ્ચત્વારોઽન્તસ્થારૂપા ઇકારાદિચતુઃસ્વરરૂપેણ પરિણમન્તિ, સ
ચ સ્થાનિનામાદેશરૂપઃ પરિણામઃ પ્રકૃષ્ટઃ -
પ્રાગ્રૂપપ્રત્યાપત્તેરભાવાત્, એવં શક્તયો યકારાદ્યાઃ શિવે ઇકારાદિરૂપે
યોનયો વ્યઞ્જનાનિ બીજભાવેન સંપ્રસારણાવસ્થાયાં પરિણમન્તિ - ઇતિ
ચત્વારિ મહાભૂતાનિ વિવર્તન્તે, યથા ઇજ્યા ગૃહ્યતે ઉક્ત ઇત્યાદિ - ઇગ્યણઃ (પ્. ૯૫)
સંપ્રસારણમ્ ઇતિ પરિભાષિતત્વાત્ એવમ્, ઇત્યષ્ટમો મેલાપઃ

અથ સંવિદ્ધામક્રમેણ મેલાપઃ
અકુચિદસામરસ્યુ - અકલાપે બિયુવાહનત્રોવહ મેલાપુ ।
પતિવિચ્ચીત્રિયુ વિષમપલાપે અકુશચ્ચી દ્વાદશગન્થિ વિલાપુ

એકં તાવચ્છિવશક્તિસામરસ્યં પ્રકાશવિમર્શરૂપેણ સહજં
સર્વવ્યાપકં, તદપ્યકલાપે - સર્વોપશાન્તૌ સત્યામ્, અથ ચ અસ્ય
આદ્યક્ષરસ્ય યા કલા ઔચિત્યાન્નિરાવરણા નિષ્કલાસ્તાભિઃ પરં ક્ષણં
નિરાવરણીભાવ એવ ઇત્યેકઃ સદાનુસન્ધેયઃ, તસ્મિન્સતિ દ્વિતીયશ્ચ
મહાસંહારઃ દ્વાદશમરીચીનાં યુગપત્ત્રયોદશે પ્રવેશલક્ષણઃ,
તૃતીયશ્ચ પ્રતિપૃથક્પૃથક્ નિજવિષયાન્ પ્રતિ મેલાપેન - તન્મયીભાવેન, ઇતિ
ત્રિધા સંવિત્ક્રમેણ, (પ્. ૯૬) અન્યશ્ચતુર્થઃ શક્તેરનલપવનવલનયા
મધ્યમાર્ગોદિતાયાઃ માયાખ્યપાશવબ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વ્ર - સદાશિવ -
ઇન્ધિકાદીપિકાબૈન્દવનાદાખ્યશક્તિરૂપગ્રન્થિદ્વાદશકેન સહ
સ્પર્શભેદસંખ્યાતેન ધામક્રમેણ મેલાપો દ્વાદશઃ - ઇતિ
વર્ણસંવિદ્ધામમયસ્ય શિવશક્તિમેલાપવપુષો જગતઃ સમવાયાત્મા
મેલાપઃ, ઇતિ મેલાપસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશઃ

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે સપ્તમ ઉદયઃ

અથ અષ્ટમ ઉદયઃ ।
અથ શાક્તસિદ્ધસ્વરૂપોપદેશં પઞ્ચભિરાહ
સત્તમ અષ્ટમ વગ્ગ્યુ યાજી શાજી ચૌરઘોષ મહાઘોષ ।
શાતા દેવી ભજનસમાજી સંહિતિ વન્ન કમપરિપોષ

(પ્. ૯૭) અકારાન્તા ભાન્તા વર્ણાઃ પૂર્વં નિયુક્તાઃ, મકારશ્ચ
સ્પર્શત્વાત્મના રૂપેણ સંનિપત્યોપકારી અન્તરઙ્ગઃ - ઇત્યેકૈકસ્ય
રાવરૂપતાયામવસાને બિન્દુરૂપેણ નિયોજિતઃ યતઃ પ્રાણસ્ય
બીજભૂતસ્યાકારસ્ય અપગમાદસ્વરો મકારઃ અનુસ્વાર ઇત્યુચ્યતે - ઇતિ
પૂર્વવૃત્તાન્તઃ, યાદયશ્ચ મેલાપાઙ્ગત્વેન પરિણામાપરિણામરૂપતયા
નિરૂપિતાઃ, શાદયશ્ચ ત્રયો વર્ણા અઘોષાઃ, હકારશ્ચ મહાઘોષઃ, એવમેતે
યાદયઃ શાદયશ્ચ વર્ગદ્વયસ્થાઃ શાક્તીભિર્દેવીભિર્વ્યાપ્તાઃ, -
ઇત્યેતદ્વર્ણોપાસયા શાક્તધામ આસાદ્યતે, સંહારવર્ણશ્ચ ક્ષકારઃ
સ્વતશ્ચતુષ્કલત્વાત્ અન્યવર્ણપોષણં નાભિલષ્યતિ - ઇતિ શાક્તસિદ્ધાનાં
વર્ણક્રમઃ

અથ આસામેવ ધામક્રમઃ
અક્યાપીઠાશાકિનપસરિ અષ્ટિરૂપ્યુ વપુદરિ શેત ।
(પ્. ૯૮) ઉદયુ ભજિ ઊધિ-અધ ખસરિ થાનથાન વિશ્શમુ પરિશેત

કુલપમ્માકન્દાનાભિસરા ઊદવહા-ઋપ્પદપરસિદ્ધ ।
સુમરસુવત્રતાન અપ્રસરા બિન્દુશણ્યુ અધપસરસમિદ્ધ ॥
(યુગલકમ્)
એકપીઠજા શાકિની અષ્ટમી રૂપૈઃ શ્રેષ્ઠસંખ્યામાપન્ના
ઊર્દ્ધ્વાધોઽભ્યસ્તસ્થાને વિશ્રામમાકારયતિ, તાનિ ચ સ્થાનાન્યષ્ટૌ યતો
જન્માધારાત્ કન્દાનલપરિસરાત્ નાભિનલિન્યાશ્ચોર્ધ્વવાહી ઉદયોઽવસાને
વિશ્રામ્યતિ, હૃત્કવાટાન્તઃ તથા વક્ત્રતાલ્વોઃ સ્થિતિરૂપ
ઊર્ધ્વાધોગતિનિરોધેન ત્રયાણામન્તરૂર્ધ્વાધઃપ્રસરેણ વિશ્રમઃ
બિન્દુચક્રમૂર્ધચક્રયોશ્ચ સ્થિતિં કૃત્વા યોઽપવેષ્ટનેન ઉદયઃ
સોઽધોગતિસમૃદ્ધઃ - અધોગત્યા (પ્. ૯૯) કુલપ્રવેશેન તદાપ્યાયનેન
સમૃદ્ધિદઃ, પરાસ્થાને વિશ્રામાત્

ઉક્તાર્થમેવ વિભજ્યાહ
ચન્દાને લમ્પિકરસપાને અણ્ડવિકાસે વિશ્શમ બિન્દુ ।
નાભીપાચકશત્તિપમાને માવાસી રેત કન્દિ બિન્દુ

બિન્દૌ યદા સ્થિતિઃ તદા ઊર્ધ્વસ્થચન્દ્રરસપાનપ્રાપ્તિર્ભવતિ - ઇતિ
શેષઃ, ચાન્દ્રો ધામપ્રકાશઃ, અણ્ડવિકાસેન ચ વિશ્રમં વિન્દસ્વ -
ઇત્યસામાન્યઃ સૌરો ધામપ્રકાશવિશેષઃ, નાભૌ જાઠરસ્યાગ્નેઃ
પાચકત્વમૂષ્મણઃ - સમસ્તકાયવ્યાપ્તાવપિ જાઠરે એવ હઠપાકસ્ય
સંભવાત્ - ઇતિ બાહ્યઃ, એવં ત્રિધામક્રમઃ કન્દે સમસ્તબૈન્દવકલાનાં
પ્રત્યસ્તમયઃ - ઇત્યુક્તમ્ આમાવસ્યેન ધર્મેણ, ઇતિ નિવાસધામક્રમઃ

(પ્. ૧૦૦) સંવિત્ક્રમમાહ
અમાકલામલેવ્યાનુ પરાવેન સેતુબન્ધમાગે પવિશેત ।
અષ્ટિ ઉદયુ ચન્દગલાવેન શાતા કુલદેવી પરિશેત

બિન્દોઃ કવાટતટાદ્વા ઉત્થાય પશ્ચાદ્ભાગસ્થસેતુમાર્ગેણ પ્રવિશ્ય
પરાસ્થાને વિશ્રમઃ, એવમષ્ટાવપિ ઉદિતાઃ વ્યાનપ્રસરસ્થસ્ય સર્વતઃ
કુલપિણ્ડસ્ય જીવનમન્ત્યયા અમયા કલયા વ્યાપ્નુવન્તિ, ઇત્યર્થઃ - ઇતિ
શાક્તાનાં સંવિત્ક્રમઃ, યતોઽષ્ટભિરપ્યુદયૈશ્ચન્દ્રસ્યૈવ દ્રાવણં
ભવતિ, સ ચ પરતઃ કુલપિણ્ડસ્યાત્મનઃ પરાનન્દચમત્કારાય પર્યવસ્યતિ -
ઇતિ શાક્તસિદ્ધસ્વરૂપમ્

અથ શામ્ભવસિદ્ધાઃ
અસ્સરુજનભેદ્યુરઞ્જીજિ રૌદ્રવામજેઠ્યુ-અમ્બેત ।
(પ્. ૧૦૧) ચાકલુ અન્ત્યવન્નુ સન્ધીજિ શામ્ભવપશમદશાખમ્ભેત

યથૈવ અસ્વરઃ કલાભેદેન ચતુર્ધા સંધીયતે,
રૌદ્ર્યાદિભિશ્ચતસૃભિસ્તથાન્ત્યવર્ણઃ ક્ષકારઃ
સંહારાર્ણશ્ચતુષ્કલઃ કકારષકારાકારવિસર્જનીયૈર્વિભજ્યતે,
કથમ્? ઇત્યાહ - શામ્ભવીઃ પ્રશમદશાઃ સ્કમ્ભિત્વા વિદાર્ય અન્તઃ
પ્રવેશ્ય, ઇતિ શામ્ભવસિદ્ધાનાં વર્ણક્રમઃ

અથ સંવિત્ક્રમઃ
ઞાનકિયારશ્મીનવિલાપક શિવશશ્ચી-આપાકવલીત ।
આનન્દસ - અ-ઞબોધસગાસક એશામ્ભવસિદ્ધાકવલુવલીત

જ્ઞાનક્રિયાપ્રસરાણાં દ્વાદશગતાનાં સમં સર્વાસામેકક્ષણે
એવ વિલાપિકા - ઇતિ બહુવચનસંખ્યાસામર્થ્યાલ્લક્ષિતમ્, એકૈકશો હિ
વૃત્તિવિલાપઃ
(પ્. ૧૦૨) સદા સર્વજનીન ઇતિ ન યોગાઙ્ગમ્, એવં સમૂહ્ય વિલાપોક્તિરિયમ્ -
બાહ્યાવિષયાણાં વિલાપાત્, તથા શિવશક્ત્યાત્મનાં
પ્રાણાપાનયોરાત્મનશ્ચ વિકલ્પવિકલ્યપમાનાનામકલ્પનેન અપ્રાણભૂમૌ
પ્રત્યસ્તમયાત્, તથા આનન્દસ્ય પરસ્ય વિમર્શસ્ય વિલાપનં
બોધૈકમાત્રભૂમિકાયામાવેશ ઇત્યર્થઃ, અવસાને ચતુર્થભૂમિકાયાં ચ
બોધસ્યાપિ પરસ્ય ગ્રાસઃ, એભિઃ કવલૈશ્ચતુર્ધા શામ્ભવસિદ્ધાઃ
સિદ્ધિભાજો ભવન્તિ, ઇતિ તાસાં સંવિત્ક્રમઃ, પ્રવેશશ્ચ ધામક્રમ ઇતિ
શામ્ભવસિદ્ધસ્વરૂપમ્, એવં ઝટિત્યુદ્ઘાટિતચક્ષુષઃ સ્વલક્ષણવિષયં
યદાલોચનાજ્ઞનં તજ્જ્ઞાનસિદ્ધાનાં જ્ઞાનમ્, ઇદમિત્થં અનિત્થં
નાનિત્થં કિન્ત્વિત્થમ્ ઇતિ યઃ પરામર્શઃ સ એવ મન્ત્રસિદ્ધાનાં મન્ત્રઃ,
વેદ્યવેદકસામરસ્યં મેલાપસિદ્ધાનાં મેલાપઃ, માતૃમાનમેયાનાં
વિભાગો યત્ર ચિદ્ધામ્નિ ગલતિ તદાસાદનરૂપઃ શાક્તક્રમઃ
શાક્તસિદ્ધાનાં વિશ્રામઃ, સોઽપિ યાતિ પરે ધામ્નિ અસ્તમ્ ઇતિ (પ્. ૧૦૩)
તચ્છામ્ભવસિદ્ધાનાં ધામ, કિં ચ જ્ઞાનસિદ્ધિભાજો દેવતાજ્ઞાનસ્ય
પરાકાષ્ઠાપ્રપ્ત્યા, મન્ત્રસિદ્ધિભાજશ્ચ મન્ત્રસિદ્ધેઃ પરાકાષ્ઠાપ્રપ્ત્યા,
મેલાપસિદ્ધિભાજશ્ચ મેલાપફલવિશ્રાન્તેઃ પરાકાષ્ઠાપ્રાપ્ત્યા,
શાક્તસિદ્ધાશ્ચ શાક્તોદયસ્ય પ્રાન્તભૂમિકાવલમ્બનેન
પરાકાષ્ઠાપ્રાપ્તદશાયાં, શાંભવસિદ્ધાશ્ચ
અલંગ્રાસવૃત્તિપર્યન્તભૂમિકાસંસ્પર્શેન એકસ્મિન્નેવ ધામ્નિ
સમમેકકાલમેવ વિશ્રાન્તિમનુત્તરામેવ આપદ્યન્તે

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે
અષ્ટમ ઉદયઃ

અથ નવમ ઉદયઃ ।
અથ મકારદેવતાયાઃ પઞ્ચષષ્ટિતમતામપાકર્તુમાહ
વામેશ્યુ પઞ્ચવાહગુને સિષ્ટ્યાજ્યુ મૂલાપરિભોગ ।
૧૦૪) મઙ્ગલપઞ્ચહષ્ટકમેનગુને સા - અક્કૈ પૂજૂજિભિન્નોઘ

ઉક્તવત્ વામેશ્વરીભિઃ પઞ્ચભિર્વિભાગેન અધિષ્ઠિતા દ્વાદશવૃત્તયઃ
ષષ્ટિતામાપદ્યન્તે, મૂલજાભિસ્તુ સૃષ્ટ્યાદિભિશ્ચતસૃભિઃ સહ
ચતુષ્ષષ્ટિર્ભવન્તિ, ઇતિ - મકારદેવી પઞ્ચષષ્ટિતમા કથં તન્મધ્યે ભવતિ,
સા હિ મહૌઘમતિક્રમ્ય ભિન્ના સિદ્ધૌઘે પૂજ્યતે

અત્રૈવ પક્ષાન્તરમાહ
અષ્ટપીઠ અષ્ટવ - અષ્ટગુને અષ્ટાષ્ટે ચુ - અષ્ટમહૌઘ ।
તોવેત પઞ્ચહષ્ટકમેનગુને સા - આદિ - અન્તનાયકસિદ્ધૌઘ

અષ્ટભ્યઃ પીઠેભ્યઃ એકૈકસ્માત્ અષ્ટૌ અષ્ટૌ શાકિન્ય, ઇતિ -
ચતુષ્ષષ્ટિરેવ ભવન્તિ, તથાપિ મકારદેવી કથં પઞ્ચષષ્ટિતમા ભવતિ,
યતઃ સા
(પ્. ૧૦૫) શાકિનીચક્રસ્યાદિકોટિપ્રાન્તકોટિગતાપિ પૃથગ્ભૂતે સિદ્ધૌઘે એકૈવ
પૂજ્યતે, તસ્યાશ્ચ મકારવ્યાપ્તિઃ - ઇત્યસમીચીનમ્, યતઃ મકારઃ
પઞ્ચવિંશતિતમામ્યાં ભૂમિકાયામુપપન્નઃ, ઇતિ
ત્રયસ્ત્રિંશદ્વ્યઞ્જનપાતી કથમુચ્ચિત્ય મકારદેવીમનુધાવતિ -
ઇત્યુક્તપ્રાયમ્, વૃન્દક્રમે ચ વર્ણક્રમસંખ્યાસામ્યેન વક્તુમવશિષ્યતે ઇતિ

તં પ્રકારાન્તરેણ યુગલકેન આહ
પંચદહિ શિવશત્તિ પકારે હ્રસ્વદીઘ પલત્યુયૌરા - ઉ ।
સન્ધ્યક્ષર અષ્ટેદુગઞારે યમબિન્દાજ્યુ અષ્ટિયથાવુ

એ અક્ક બીહકાભ્યુત્રે ત્રીહિ સહિતે ચુહષ્ટક પરિભાવુ ।
(પ્. ૧૦૬) પલયવન્નજ કિશીયનિરીહિ પંચહષ્ટુમરુભૂમુચાવુ

(યુગલકમ્)
આદિવર્ણ એવ સર્વત્ર પ્રસૃતઃ, સ ચ શિવવ્યાપ્ત્યા પઞ્ચભિર્હ્રસ્વૈઃ
શક્તિવ્યાપ્ત્યા પઞ્ચભિર્દીર્ઘૈઃ પ્લુતૈશ્ચ - ઇતિ પઞ્ચદશ સ્વરાઃ, તથા
સન્ધ્યક્ષરાણિ ચત્વારિ નિત્યદીર્ઘત્વાત્ દીર્ઘપ્લુતભેદેન અષ્ટૌ ભવન્તિ, તથા
યમૈઃ કું ખું ગું ઘું ઇતિ ચતુર્ભિઃ તથા
અનુસ્વારવિસર્જનીયજિહ્વામૂલીયોપધ્માનીયૈશ્ચતુર્ભિઃ, ઇતિ
પ્રરાશ્રયૈરષ્ટભિઃ - ઇત્યેકત્રિંશત્સ્વરજાતીયાઃ, તથા ચ માતૃકાવર્ગાઃ
પઞ્ચ પઞ્ચગુણાઃ ય - શવર્ગૌ ચતુર્ગુણૌ - ઇતિ ત્રયંસ્ત્રિંશત્,
ઉભયતશ્ચતુષ્ષષ્ટિઃ, એવમેતાનતિક્રમ્ય પઞ્ચષષ્ટિતમઃ પ્રલયવર્ણઃ
સંહારાર્ણઃ ક્ષકારઃ મરુભૂમિમનુચ્ચાર્યામનાખ્યાં
ગલિતપ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયાં સત્તામાત્રાનુભવગમ્યાં
દશામનુપ્રવિષ્ટઃ, ઇતિ - વૃન્દક્રમસ્ય પ્રતિપદોક્તવર્ણવ્યાપ્તિઃ । ઇતિ વૃન્દક્રમે
મહૌઘઃ

૪ ॥
(પ્. ૧૦૭) અથ સિદ્ધૌઘ - માનવૌઘ - શિષ્યૌઘાનાહ
હરશિરુજિનગઙ્ગિ અવતારન તાજાનુ મઙ્ગલ પીઠદિશાન ।
સા માનવૌઘ ત્રિસ્થાન કુલારન ભાનુપાદ અષ્ટન શિષ્યાન

શ્રીમઙ્ગલૈવ પીઠદિશામવતારપાત્રમ્, યથા - હરશિરઃ
સ્વર્નદ્યાઃ, સા ચ સિદ્ધૌઘરૂપા માનવૌઘનેત્રરાજ્ઞી હ્રસ્વનાથેતિ
ત્રિરૂપસ્ય કુલારણિઃ - કુલસ્ય ઓવલ્લીવિશેષસ્ય અરણિઃ, ત્રયાણામગ્નીનામિવ
ઉત્પત્તિસ્થાનમ્, તતશ્ચ મનવૌઘસ્યાન્તે શિષ્યૌઘાગ્રણીર્ભાનુપાદઃ
અષ્ટાનાં શિષ્યાણાં પ્રભુઃ, યન્મધ્યાદ્રાજ્ઞી ઈશાનાખ્યા સમદત્તં
પારમ્પર્યનિદાનમ્

તદેવ પ્રસ્તૌતિ
અષ્ટમૂચીમહદ્યુયાખેત વ બમ્મુ પજાપતીન નિખિલાન ।
(પ્. ૧૦૮) અરુણોદયુ દિઙ્મણ્ડલ તા ખેત ભાનુ વિકાસક શિશુકમલાન

યથા મહાદેવઃ અષ્ટાનાં મૂર્તીનાં વિકાસકઃ, બ્રહ્મા વા
તાવતાં પ્રજાપતીનામ્, અરુણોદયો વા તાવતો દિઙ્મણ્ડલસ્ય, તથૈવ ભાનુઃ -
શ્રીચક્રભાનુઃ શિષ્.યકમલાનાં વિકાસકઃ, ઇતિ

એનમેવ આયાતિક્રમેણ ગુરુક્રમં સ્તૌતિ
ઇતય ઓવલ્લીન પરમ્પર દીપમાલા જન અન્ધાકાર ।
ધમિત ધામ ઉદયેત નિરન્તર દિશ્શિપાયવતુ અવિકાર

એતાદૃશી ઓવલ્લીનાં પરમ્પરા ઉદિતા સતી દૃશ્યતે, સા ચ નિર્વિકારા
ઉપાયસરણિઃ, અન્ધકારે દીપમાલેવ સ્વપરપ્રકાશિકા દ્યોતતે, ઇતિ - સિદ્ધૌઘ -
માનવૌઘ - શિષ્યૌઘાઃ

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે નવમ ઉદયઃ

અથ દશમઃ ઉદયઃ ।
(પ્. ૧૦૯) અથ મહાક્રમસ્ય અવતરણિકા
અવતારેનસ મહકમપૂજનુ ઇમભજગુરુકમપાયાય ।
સમયપતિતુ વોતુ તથ સૂચનુ રાયસપત્તયાખેતરાનાય

તદિદં મહાક્રમસ્ય પરિકરતામાપ્તમ્ ઉપદિષ્ટમ્, ઇદાનીં તસ્ય
સમયપતિતં સૂચનં પ્રાપ્તમ્, યથા - રાજપરિકરાલોકનેન
રાજદર્શનપ્રતીતિઃ

અથ કથનપૂજનસંક્રમાણામન્યોન્યાનુપ્રાણનેન નિરૂપણામાહ
વાચક વાચ્ય ઞાનચિ વ્વિચ્ચી અક્કેસજ્જે અન્તરદિશ કિત્ત ।
કથન પૂજન સઙ્કમન્યિ વિચ્ચી ભાવી વન્ન ધામ સંવિત્ત

(પ્. ૧૧૦) શબ્દાર્થબોધાઃ પરચિદ્ભિત્ત્યન્તાઃ સ્ફુરન્તોઽપિ પ્રત્યેકસ્ય દ્વૌ
દ્વાવન્તર્દશયાધિષ્ઠાનં વિધત્તઃ ઇતિ - ત્રયોઽપિ ત્રિસ્વરૂપાઃ સ્વરૂપેણ
પ્રથન્તે, યથા કથનપૂજનસંક્રમણાનિ તાદૃશા વૃત્ત્યા તેન તેન
સંનિવેશેન અન્યોન્યમનુપ્રાણિતાન્યેવ દૃશ્યન્તે, તદિત્થમ્ -
વર્ણધામસંવિદાં કથનપૂજનસંક્રમણાનાં સર્વથા
પરસ્પરમન્તર્ભાવો વિભાવનીયઃ, એકં હિ તદ્વસ્તુતત્ત્વં ત્રિધા પ્રસ્તાવિતમ્

અથ ચક્રક્રમોદ્દેશમાહ
અકમુ - અખણ્ડિત - બોધ - નિધાને આકસ્મિકુકમ્મુ ઉબ્ભાવેન ।
અન્દર બહિ કુલકૌલ વિધાને સોયે પૂજનાન પાવેન

અક્રમાખણ્ડિતસ્વભાવેન ચેતનચિન્તારત્નેન
અકસ્માત્સ્વાત્મન્યનનુસંધાનેન સ્વાભિન્નોદ્ભાવિતભૂમિકાવિશેષેણ,
તદનુ કુલભૂમૌ પરાવાક્પ્રભાવતો
(પ્. ૧૧૧) જન્મસ્થનાડિચક્રાદિકરન્ધ્રસ્થશાન્તચક્રાન્તચક્રક્રમેણ, ઇતિ -
ઉભયથા યઃ પરમેશો દિવ્યૌઘે અનુભૂય આવિર્ભાવિતઃ, સ એવ
આદિનાથશરીરમાવિશ્ય બહિઃ કુલકૌલભૂમૌ ચક્રક્રમેણૈવ પૂજ્યત્વેન
પરિભાષિતઃ । ઇત્થં સર્વત્ર કુલદર્શનેષુ શાક્તો યોઽન્તઃક્રમેણ ઉદયઃ
સ્થિતઃ સ એવ તત્તદ્ભૂમિકાનુભવવિશેષૈઃ ચક્રચરીરૂપમાસ્થિતૈઃ
સંસ્થાનવિશેષેણ પૂજિતૈઃ સ્વરૂપપ્રથોન્મીલનાય ચર્યાક્રમેણાપિ
ક્રમાર્થ ઉપાસિતવ્યઃ, તથા ચાગમઃ
યસ્મિન્યસ્મિંશ્ચક્રવરે તત્સ્પર્શાહ્લાદનિર્વૃતિઃ ।
તદવષ્ટમ્ભયોગો યઃ સૈવ પૂજા વિધીયતે ॥
ઇત્યાશયેન પૂર્વસિદ્ધાનામભિપ્રાયઃ

અથ મહાક્રમમાહ
ઇચ્છાદી સિષ્ટ્યાદી શચ્ચી યોની પઞ્ચ પરા ગાહેત ।
(પ્. ૧૧૨) સિષ્ટિ સમરસો વન્ન્યુયચ્ચી કમુ ચવ્વેન અવતારુપિશેત

ઇચ્છાદ્યાઃ સૃષ્ટ્યાદ્યાઃ શક્તયસ્તા એવ પરાઃ પઞ્ચ યોનયઃ
સૃષ્ટિપ્રસરાન્યાન્વિતાઃ અવગાહ્ય આવિશ્ય ષડ્ભિર્વર્ણૈર્રવતારં સૃષ્ટ્વા
ક્રમં ચર્વયન્તિ, યતઃ ક્રમેણ તન્માત્રશક્તયઃ પઞ્ચ
તાવતીભિર્મરીચિભિરધિષ્ઠિતાઃ સૃષ્ટિક્રમં પારયન્તિ, યત ઇયમાદિદેવી પરા
સંવિચ્છક્તિશ્ચિદાનન્દાદિસમુચ્છૂનતાં ઘનતાં ભજન્તી યોનિરૂપતામ્
આપાદ્ય મહાભૂતવિવર્તોદ્ભાવનેન વિશ્વપ્રસરમારચયન્તી લોકયાત્રાં
પારયતિ, તે સૃષ્ટિપ્રસરાઃ પઞ્ચ પઞ્ચવિંશતિરૂપાઃ પઞ્ચધા ગતાઃ
વર્ણધામસંવિદ્રૂપાઃ પૂજાસમયે વર્ણષટ્કનિયમં નાતિક્રામન્તિ ।
એવં વર્ણષટ્કેન ઉપલક્ષિતસૃષ્ટિપ્રસરે અવતારભૂમિકાવેશેન ક્રમાર્થઃ
પઞ્ચધોદ્ભાષિતઃ, કુણ્ડલિન્યામાવર્તપઞ્ચકરૂપપ્રણવાકારોલ્લાસ એવ
પઞ્ચાત્મકવિશ્વવ્યાપ્ત્યા સ્થિતઃ
કન્દનાભિહૃદ્વક્ત્રભ્રૂમધ્યપઞ્ચકવિકાસેન
(પ્. ૧૧૩) ચ પ્રથમસ્પન્દરૂપો ધામક્રમઃ સર્વેષાં
વ્યઞ્જનાનામવિશેષેણ યોનિત્વેઽપિ મુખ્યતય
કવર્ગાદિપવર્ગાન્તયોનિપઞ્ચકસ્ય પશ્યન્તીમધ્યમયોઃ તથા ઘોષણ્યા
ઘોષસ્વભાવતા નામ વૈખરીપૂર્વકોટૌ યા વ્યજ્યતે, યદાહુઃ
આકાશવાયુપ્રભવઃ શરીરાત્સમુચ્ચરન્વક્ત્રમુપૈતિ નાદઃ ।
સ્થાનાન્તરેષુ પ્રવિભજ્યમાનો વર્ણત્વમાગચ્છતિ યઃ સ શબ્દઃ ॥
ઇતિ ઘોષત્વેન ઉપપદ્યતે, તયા ઘોષણ્યા સહ તસ્યા એકસ્યા દ્વિત્વેન આસાં ચ
વાચાં ચતુષ્ટયીત્વમ્ ઇતિ વાક્ચતુષ્ટયસ્ય પરાવાગધિષ્ઠાનેન યઃ
પઞ્ચધોદયઃ સ એવ વર્ણક્રમઃ શ્રોત્રાદિપઞ્ચકપ્રસરેણ સંવિત્પ્રસરઃ,
તથા બ્રહ્માદિકારણપઞ્ચકપ્રસરેણ સ.વિત્ક્રમઃ, શબ્દાદિપઞ્ચકક્રમેણ
અર્થક્રમઃ, ઇતિ - નિખિલોઽયં સંવિદ્ધામક્રમઃ । આસાં ચ સર્વાસાં
પરતરચિદ્વ્યાપ્તિરભેદેન પ્રથિતા -
(પ્. ૧૧૪) ઇત્યુપકરણીભૂતયોનિપઞ્ચકમેતદ્રૂપં બોદ્ધવ્યમ્, ઇતિ -
સૃષ્ટિક્રમઃ

અથ સ્થિતિક્રમમાહ
તુર્ય સુષુપ્ત સ્વાનુ જાગર્યુ ઞાનસિદ્ધવજ્જેત નીરૂપુ ।
ચૌરય વિચ્યુ જઞી સાગર્યુ વ્યાપોહ શવન્યુકમરૂપુ

તુર્યાદિચતુષ્ટયવ્યાપ્ત્યા ચત્વારો જ્ઞાનસિદ્ધાશ્ચતુર્વર્ણમન્ત્રૈઃ
પૂજ્યન્તે, તુર્યાદિભૂમિકાચતુષ્ટયેન જ્ઞાનસિદ્ધાનાં ચતુર્ણાં
ધામક્રમઃ, યથા સ્વરચતુયાધિષ્ઠાનેન વર્ણક્રમઃ, મયૂરાણ્ડરસવત્
વિશ્વગર્ભીભાવેન યોઽઙ્કુરિતઃ પરમાકાશઃ સ પ્રથમો જ્ઞાનસિદ્ધઃ,
પ્રથમસ્પન્દોદયો યઃ સ દ્વિતીયો જ્ઞાનસિદ્ધઃ, ઇન્દ્રિયમધ્યપતિતા ચિત્
નિર્વિકારા સા તૃતીયો જ્ઞાનસિદ્ધઃ, બાહ્યપ્રસૃતવૃત્તીનાં
(પ્. ૧૧૫) પ્રત્યાવૃત્ત્યા દ્વાત્મનિ સામરસ્યકારી અન્તર્મુખો વિમર્શઃ સ ચતુર્થો
જ્ઞાનસિદ્ધઃ, ઇતિ - સિદ્ધાનાં સંવિત્ક્રમઃ । એતે હિ
સ્પર્શરૂપરસસૌરભાધિષ્ઠાતારઃ યથાયથં ઘનીભૂય
વાયુજ્વલનસલિલક્ષિતિવિવર્તતય પ્રસક્તા અપિ, વર્જયિત્વા નીરૂપં
ભૂતાકાશં, તથા તુર્યાતીતં ધામ, અપ્રસક્તા અપિ
પૂર્ણસ્વાતન્ત્રયવિભવા લોકયાત્રાં પ્રવર્તયન્તિ પારયન્તિ ચ, યસ્તુ
પીઠપારમ્પર્યેણ પત્રિકાભેદો દૂતિરાજતનયપર્યન્તો યુગનાથાનાં
દૃશ્યતે સ કથમપિ સામઞ્જસ્યં નોપયાતિ, તથાહિ બહિર્નિરૂપ્યમાણસ્ય
ભાવસ્ય યસ્ય કસ્યચિદેકયાપિ નામરૂપત્વાત્સંજ્ઞયા ભવિતવ્યમ્, ઇતિ
શ્રીખગેન્દ્ર - કૂર્મ - મેષ - મચ્છન્દાખ્યયા ચત્વારઃ સિદ્ધા વ્યપદિશ્યન્તે
। અન્યત્ર દર્શનાન્તરે કુલાકુલક્રમેણ એતત્ખગેન્દ્રાદિનામ્નૈવ
વ્યવહ્રિયમાણાશ્ચત્વારઃ ખગેન્દ્રાદ્યાઃ, તત્કુલાકુલપ્રક્રિયયા
તદનુસક્તદૂતિરાજતનયાનુસઙ્ગં પ્રાપ્તા ઇહ પૂજ્યતયા આરોપ્યન્તે, ઇતિ -
પાપાત્પાપેયં વાચોયુક્તિઃ (પ્. ૧૧૬) કથં નામમાત્રસાધારણ્યમભેદસ્ય
કારણમ્, યથા - દાશરથી રામો મુનિવરવામદેવતનયો રામદેવો ભાર્ગવો
વા રામ ઐક્યેન વ્યવહ્રિયન્તે, ઇતિ નામૈક્યેન વિપ્રલભ્યમાના અન્યત્ર તથા
નામસાદૃશ્યેન વિપ્લવમાનાઃ પૂર્વાચાર્યા નાનુગન્તવ્યાઃ, યતઃ - પરા
સંવિદ્દેવી ચતુર્દ્ધા
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાનાખ્યૈર્ભૂમિકાવિશેષૈર્વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્ય પ્રવર્તને ચ
કારણં, સા તન્મયીભાવાય બહિઃ ક્રમચતુષ્ટયેન તથૈવ પૂજ્યતે, તત્ર
કોઽવકાશઃ કનિષ્ઠસ્ય ગુરુક્રમસ્ય પૂજ્યતાયામ્, ઇતિ ચતુર્ભિરેવ
જ્ઞાનસિદ્ધૈઃ સ્થિતિક્રમઃ પાર્યતે । નનુ રાજતનયા દ્વાદશ
જ્ઞાનક્રિયામરીચિક્રમવ્યાપ્ત્યા સ્થિતિક્રમસ્યાઙ્ગં ભવિતું યુક્તાઃ?
સત્યં - કિં તુ સંહારક્રમે મરીચીનાં નિર્દેશો ભવિષ્યતિ, ઇતિ કિં
પૌનરુક્ત્યેન । અથ સ્થિતિપૂર્વકઃ સંહારો ભવિતું યુક્ત ઇતિ સ્થિતિક્રમે
મરીચિક્રમસ્ય નિર્દેશો જ્યાયાન્? ઇતિ ચેત્, નૈતત - મરીચિક્રમમયી હિ
જાગ્રદ્ભૂમિકાસ્તિ (પ્. ૧૧૭) વાહપ્રથાપરિહારેણ જાગ્રદ્ભૂમિકાયાઃ
સ્વરૂપં ન કિંચિત્સંભવતિ, ઇતિ સ્થિતિક્રમે મરીચિપ્રસરઃ સ્વતઃ સંભવતિ, ઇતિ
પૃથક્ નિર્દેષ્ટું ન યોગ્યઃ, ઇતિ - ચતુર્દ્ધાભાવ એવ
શ્રેયાન્

અથ સંહારક્રમમાહ
ઞાનશત્ત શોભેદ્યુપસ-ઊ ષડ્વિધ-અઞ્ઞ કિયામયશત્ત ।
રુદ્રવન્ન મતિનાશે ખસ-ઊ સવ્વાચારે સંહિતિમત્ત

સૈવ શક્તિઃ જ્ઞાનશક્તિભેદેન ષોઢા પ્રસૃતા ક્રિયાશક્તિભેદેન
ષડ્વિધૈવ વ્યાવહારિકી દૃશ્યતે, તન્મધ્યાન્નિર્વિચારાં દશામધ્યાસીના
મતિનાશેન ખણ્ડિતૈકાદશસંખ્યામલંકૃતવતી
એકાદશવર્ણમન્ત્રરૂપતામાપદ્યતે એષ એવ ધામક્રમઃ
યકારાદિહકારાન્તમષ્ટસંખ્યામાપ્તા તદનુ ક્ષકારસ્ય સંહારવર્ણસ્ય
આદિમધ્યાન્તભૂમિકાભિઃ કકારષકાર-(પ્. ૧૧૮)
અઃકારૈર્વિભક્તાભિસ્તિસૃભિઃ સહ એકાદશ ભવન્તિ, અવસાનસ્થિતા માતૃકા
સંહારક્રમસ્ય વર્ણક્રમઃ, વાહદેવીનાં સ્વસ્વરૂપનિષ્ઠતા
સંવિત્ક્રમઃ

અથ અનાખ્યાક્રમં પ્રસ્તાવયિતુમાહ
પત્તેકસહ અન્તરદશ રાજિ મૂલહદે સમ્યચુખણ્ડ ।
અક્કૈ આદિદેવ જગભાજિ તોદશ સત્તદશાક્ષરચણ્ડ

પ્રત્યેકં સૃષ્ટિક્રમાદીનાં ક્રમાન્તરૈરન્તર્દશા સંભાવ્યતે, ઇતિ
સૃષ્ટિક્રમસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાનાખ્યગર્ભીભાવઃ, એવં
સ્થિતિસંહારયોઃ । નનુકથં સૃષ્ટ્યનાખ્યં સ્થિત્યનાખ્યં
સંહારાનાખ્યં ચ ઇત્યનાખ્યં ભિદ્યતે, એવં યુક્તમુક્તમેતત્ - યદિ
પરમેકં સ્વતો નિરુપાધિ સત્ ઉપાધિભિર્વિશેષ્યમાણં ભેદં ગાહતે, ઇતિ -
સૃષ્ટ્યનાખ્યાદિભેદોઽસ્ય પ્રવૃત્તઃ, સ ચ
સૃષ્ટ્યાદ્યનુસઙ્ગેણાસ્પર્શોઽપ્યેવં (પ્. ૧૧૯) વ્યવહ્રિયતે? ઇત્યુક્તમ્ - મૂલેતિ,
મૂલહ્રદે અનાખ્યરૂપેણ તદુલ્લાસ્યમાનસૃષ્ટ્યાદિક્રમેણ સહ
ચતુષ્ખણ્ડાવભાસતે, સેયં સ્વેન અનાખ્યરૂપેણ ક્રમાર્થારૂષિતેન
ઉદ્ભ્રાજમાના આદિદેવી જગતિ કુલપિણ્ડાખ્યે ત્રયોદશી સપ્તદશાર્ણા
ચણ્ડમરીચિરુદ્દ્યોતતે, તદિદં સૃષ્ટિચક્રં સૃષ્ટિરૂપં
સૃષ્ટિમાત્રવિશ્રાન્તં, સ્થિતિચક્રં સ્થિતિરૂપં સ્થિતિમાત્રવિશ્રાન્તં,
સંહારચક્રં સંહારરૂપં સંહારમાત્રવિશ્રાન્તમ્ - ક્રમત્રયસ્ય
સ્વરૂપમાત્રવિશ્રાન્તિરેવ અસ્તિ, ન તુ તુર્યક્રમગર્ભીભાવઃ । અનાખ્યચક્રે તુ
સૃષ્ટિઃ ક્રમગર્ભાપિ સૃષ્ટ્યનાખ્યવિશ્રાન્તૈવ, સ્થિતિશ્ચ ક્રમગર્ભાપિ
સ્થિત્યનાખ્યપરા, સંહારશ્ચ ક્રમગર્ભોઽપિ સંહારાનાખ્યપરાયણઃ ।
તાશ્ચ તિસ્રઃ સોપાધિકા અનાખ્યભૂમયઃ નિરુપાધિકે મૂલભૂતે અનાખ્યે
ધામ્નિ સામરસ્યં ભજન્તે, એષ સૃષ્ટ્યાદિક્રમો
મૂલભૂતાનાખ્યસ્વરૂપવિશ્રાન્તયે પુનરાવિષ્કૃતઃ, ઇતિ - તત્પરોઽયં
પ્રપઞ્ચજાતઃ । અપ્રપઞ્ચક્રમઃ પરઃ ચિન્તનીયઃ,
અપ્રપઞ્ચેઽપ્યનાખ્યક્રમે (પ્. ૧૨૦) પ્રપઞ્ચ ઇતિ -
અનાખ્યપ્રભવોઽનાખ્યમયોઽનાખ્યપ્રતિષ્ઠિતોઽનાખ્યવિશ્રાન્તશ્ચ, ઇતિ
વિભાગપૂર્વકમવિભાગવિશ્રાન્ત એક
એવાખણ્ડચિદાભાસરૂપોઽનાખ્યક્રમમયો ભેદવિગલનેન સામરસ્યમયો
મહાર્થઃ । અત્રાદિદેવ્યાઃ સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠાનમેવ ધામક્રમઃ, રાવોદય
એવ વર્ણક્રમઃ, રાવોપશાન્તિશ્ચ સંવિત્ક્રમઃ, ઇતિ - મહાસંહારક્રમઃ

અથૈષામેવ ક્રમાણામુત્તરોત્તરં નિરાવરણધામવિશ્રાન્તિમાહ
વાહવાહપઞ્ચિ આકલિતે દેવ્યુષષ્ટિકલો અનુભાવુ ।
સિષ્ટ્યાદ્યુચૌમૂલાવલિતે પઞ્ચહષ્ટુ નિલ્લક્ષિ ચાવુ

દ્વાદશાપિ વાહાઃ પઞ્ચભિર્વામેશીભિઃ ક્રમેણ
ષષ્ટિસંખ્યામાપાદ્ય ચતસૃભિઃ સૃષ્ટ્યાદિભિર્વલિતાશ્ચતુષ્ષષ્ટિસંખ્યાં
ભજન્તે, ઇતિ ચતુષ્ષષ્ટિતમાં (પ્. ૧૨૧) ભૂમિકામુલ્લઙ્ઘ્ય તદવસાનરૂપઃ
પઞ્ચષષ્ટિતમો મહાર્થો ભૂમિકાવિશેષં સર્વવિશ્રાન્તિસ્થાનસામરસ્યાય
વાઞ્છતિ, ઇત્યેષ મહાક્રમઃ

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે દશમ ઉદયઃ

અથ એકાદશ ઉદયઃ ।
અમુમેવ મહાક્રમં સંવિત્ક્રમેણ ઉક્ત્વા પૃથક્પૃથગુપાસ્યત્વેન
ધામક્રમેણાહ
નાખ્ય શત્ત શમિચી ચિદ્ધામિ પઞ્ચભાસ શિવાતિ આય ।
સહજુ સભાવુ એહુ નિદ્ધામિ પલયોદય આકસ્મિક ભાય

સેયમનાખ્યા શક્તિશ્ચતુર્દ્ધા સ્વવિસ્ફારં પ્રત્યાહૃત્ય સ્વયમેવ
ચિદ્ધામ્નિ વિશ્રાન્તા સતી સંવિત્ક્રમમાવિષ્ટાપિ
સંવિત્ક્રમધામક્રમયોરવિયોગિત્વાત્ ધામક્રમેણ પુનરપિ ભાસાક્રમેણ
ઉદિયાય, (પ્. ૧૨૨) અયં હિ વસ્તુધર્મો નિરુપાધેર્નિર્ધામ્નઃ
પરબ્રહ્મસત્તાયાઃ - યત્પ્રલય ઉદયાનુગત ઉદયશ્ચ પ્રલયાનુગત
ઇત્યાકસ્મિકૌ પ્રલયોદયાવેકવારં ભવત એવ

એતદેવ અનુભાવયિતુમાહ
અકલિપરમનભા ઉયવાઞિ વિશ્વપપઞ્ચુ કમાથુ કમોન ।
પર્યન્તિ નિજપદ શમવાઞિ કમુ - અકમુરે-ઉ ભાસાવોન

પરમનભસ્ત ઉદિતયા આદ્યક્ષરકલયા વિશ્વપ્રપઞ્ચમયઃ
ક્રમાર્થઃ કલાનાં પ્રાપિતઃ સાક્ષાત્કૃતશ્ચ, પુનઃ પર્યન્તે નિજે પદે
શામ્યન્ત્યા એનં ક્રમમક્રમીકૃત્ય પુનરપિ ભાસાક્રમેણ તદ્વત્ ભાસિતમ્,
ઇતિ સંગૃહીતોઽર્થઃ

તં ભાસાક્રમં વર્ણસંખ્યયા નિયમયતિ
રવિગતભાસાવાહસમાસેત ચૌત્રિય - અક્કેનચૌરોચક્ક ।
(પ્. ૧૨૩) ધામતિન્નયુજાલાકુલભાસેત અષ્ટાદહચુદ્દહનવ - અક્ક

ચત્વારો હિ અસ્મિન્ભાસાક્રમે સકલસકલનિષ્કલાનિષ્કલપરાખ્યાઃ
ક્રમમહાક્રમમવભાસયન્તિ, તત્ર સકલક્રમે દ્વાદશધા ચક્રિણીનાં
સંખ્યાનિયમઃ, પ્રતિચક્રિણીમન્ત્રે ચ અષ્ટાદશસંખ્યાવચ્છિન્નો
વર્ણનિયમઃ, સકલનિષ્કલક્રમે ચ ષોઢા ચક્રિણીનિયમઃ યત્ર ચતસ્રઃ
સકલક્રમવદષ્ટાદશાર્ણાઃ દ્વે ચ ચતુર્દશાર્ણે નિષ્કલવત્, નિષ્કલક્રમે ચ
તિસ્રશ્ચક્રિણ્યશ્ચતુર્દશાર્ણાઃ, પરે ચ ક્રમે એકૈવ કુલવિદ્યા નવાર્ણા - ઇતિ
ચક્રિણીનાં તન્મન્ત્રાણાં ચ સંખ્યાનિયમઃ, તતશ્ચ ધામત્રયી
સ્વરૂપોદ્દીપનેન પ્રથાં ગચ્છતિ ઇત્યુક્તં ધામેતિ યતઃ સૌર્યઃ સ્વરૂપેણ
દ્વાદશૈવ ઐન્દવીનાં ષોડશાનાં મધ્યાત્ દશ
જાજ્વલદાગ્નેયનાડીદશકેન આત્મનિ સામરસ્યં નીતાઃ, ઇતિ ષટ્ સકલનિષ્કલા
એવ અવશિષ્યન્તે, આગ્નેયયશ્ચ (પ્. ૧૨૪)
તિસ્રસ્તાપનીકરાલાલેલિહાવસાનભૂતાશ્ચણ્ડતરા નિષ્કલગતાઃ, ઇતિ
ધામત્રયયા ત્રયઃ ક્રમા વ્યાપ્તાઃ, પરશ્ચ ક્રમો [ખ્ પુ: પાર્શ્વક્રમ ઇતિ
પાઠઃ ।] નિર્ધામધામઃ શાન્તો નિર્વાણનેદીયાન્ ન ધામભિઃ સ્પૃશ્યતે,
ઇતિ ધામત્રયં જ્વાલાકુલં પ્રત્યેકમાવેશેન ભાસયિત્વા સાક્ષાત્કૃત્ય
અષ્ટાદશભિઃ ચતુર્દશભિર્વર્ણૈર્નવાર્ણૈવ પ્રથતે

અથાસ્યૈવ નિર્ધામતામાહ
અગ્નીષોમવલિત બિન્દુકલા શવ્વીહ ષોડશ શશિસમ ભાવુ ।
દ્વાદશ સૂર્યકલા દશ અનલા સોપઞ્ચહષ્ટુ નિદ્ધામિ ચાવુ

બિન્દોરધઃ કાલાગ્નિપ્રતિબિમ્બેન [ક્ પુ: કન્દાગ્નિપ્રતીતિ પાઠઃ ।]
ઊર્ધ્વં કુણ્ડલિન્યાશ્ચ ચાન્દ્રમસસંદોહેન નિત્યમગ્નીષોમમયતા, તસ્ય
દશ - ષોડશકલાસંપ્લવેન ષડ્વિંશતિકલાવત્ત્વમ્, (પ્. ૧૨૫) સૌરધામ્નશ્ચ
દ્વાદશ કલાઃ, ષોડશ ચાન્દ્રમસ્યઃ, દશ આગ્નેયઃ ઇતિ - ચતુષ્ષષ્ટિકલં
ધામ પઞ્ચષષ્ટિતમે નિર્ધામ્નિ નિમજ્જતિ, ઇતિ ભાસાક્રમસ્ય ધામમયસ્ય
નિર્ધામપદે પ્રવેશઃ

એતદેવ નિગમયતિ
વિમલમકુર સામાઞી યત્યાભયન કમાકમ સેય ।
પ્રશમુભજિતથપદ અમલાઞી શૂન્યં કૃત્વા પુનરપિ તેય

સૈવં રૂપા ચિત્ તસ્મિન્પદે અમ્લાનૈવ પ્રશમં ભજતે, કુતઃ? ઇત્યાહ -
યત્યા ઇત્યાદિ, [યત્ર] વિભિન્નસ્વભાવૌ ક્રમાક્રમાવુદેતઃ
તસ્મિન્સર્વાદ્વયમયે ધામ્નિ શામ્યતીતિ, સા ચ કીદૃશી ? ઇત્યાહ - વિમલેતિ,
વિમલમકુરે નિર્મલદર્પણે પ્રતિબિમ્બાગતતત્સમદર્પણસમાનેતિ,
તદેતત્સંકલિતવિકલિતગણિતપ્રક્રિયાઙ્ગં દૃષ્ટાન્તમાહશૂન્યમિત્યાદિ, (પ્.
૧૨૬) ગણિતે હિ શૂન્યાદેવોપક્રમઃ પુનશ્ચ તત્રૈવ પ્રત્યાપત્તિઃ, ઇતિ
ભાસાચક્રમ્

અથ સમયેશ્વરીપ્રક્રિયામાહ
સમયેશ્વર અક્કૈકમપઞ્ચક વન્નવિભાગે વિધિલોપાન ।
પૂરક અભિમતવસ્તુવિધાયક પૂનાહુતયાખેત હોમાન

ઇષ્ટસ્ય માન્ત્રસ્ય પ્રસરસ્ય યદુક્તં ફલં તસ્ય
નિષ્પ્રત્યૂહતાવિષ્કૃતયે સમયવિદ્યાવતારાવસરઃ, અન્યક્રમેષુ તુ
સમપ્રાધાન્યભાવાત્ પ્રતિચક્રં સમયવિદ્યોપદેશો દૃશ્યતે,
અસ્મિંશ્ચાતિનયસારસર્વસ્વે ક્રમાર્થે યચ્ચરમસ્થાનં તત્રૈવ સર્વેષાં
ક્રમાણાં વિશ્રાન્તત્વાત્ તસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્ એકૈવ સમયવિદ્યા, સા ચ
ભિન્નભિન્નક્રમોક્તફલાનાં પ્રપૂરણી, ઇતિ ક્રમગર્ભૈવ
તત્તત્ક્રમાર્થભેદેન અહઙ્કારાન્તેન વર્ણેયત્તાવિભાગેન
કલ્પોક્તફલવિશેષસ્ય લોપનિવારણેન અર્થસાધની ઇતિ પૂર્ણાહુતિરિવ, (પ્. ૧૨૭)
યથા પૂર્ણાહુત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ, ઇતિ મીમાંસાગ્રન્થઃ -
પૂર્વોપકૢપ્તહોમાર્થસ્ય અપૂર્વફલનિષ્પત્તયે યથા પૂર્ણાહુતિઃ
ફલપ્રદા, તથેયમ્

તદેવ આહ
સિષ્ટિસમય * * * * હ-અસ્ત્રે છન્દિ દુ-એવન્ન્યુ કમલજુ ભક્ષેય ।
પઞ્ચદહેયથિતિમય સુરન્દિ નાભીપમ્મનાભુ * * * * * * *

ગાસુકરિ બિન્દિવા તે-ઉ સતિકખહસુભગઙ્કર શિવશિવ ।
સવ્વસિદ્ધિ * * * * * નેત બાહ્યભાસાસમય સદાશિવ

(પ્. ૧૨૮) ગાસુકરિ બિન્દિરિજ્જી ભાવે-ઉ * * * * * * * * * * * * * * ।
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

(તિલકમ્)
સૈષા અનાખ્યસમયેશ્વરી સમયા ભગવતી મહાસ્ત્રેણ પ્રથમેન
વર્ણદ્વયેન કન્દાત્કમલોદ્ભવં ભક્ષયતિ - ઉપાસકાનાં
સ્વસ્વરૂપાવાપ્તિપ્રતિરોધકભાવમસ્ય કમલજસ્ય અપસારયતિ, તથા અન્યૈઃ
પઞ્ચદશભિર્વર્ણૈઃ સ્થિત્યનાખ્યસમયા નાભિસ્થાનાત્ પદ્મનાભં
વિષ્ણું તનૂકરોતિ - સ્વરન્ધ્રે મધ્યમે નાડિક્રમે અસ્યાપિ
પ્રતિરોધકાભાવં વિધત્તે ઇત્યર્થઃ, એકોનસપ્ત[તિ]ભિર્વર્ણૈઃ
સંહારાનાખ્યસમયેશ્વરીમધ્યાત્ હૃત્પરિસરાદ્રુદ્રં નિહન્તિ - તદ્વદેવ
નિષ્પ્રતિરોધં વિધત્ત ઇતિ યાવત્ । સૈવ શુદ્ધાનાખ્યસમયેશ્વરી વર્ણદ્વયેન
વક્ત્રાદીશ્વરં શ્લથયતિ । ભાસાસમયેશ્વરી ચ ભવન્તી દ્વાદશભિઃ (પ્.
૧૨૯) પશ્ચિમૈર્વર્ણૈઃ બિન્દોઃ સદાશિવમપસારયતિ, એવમેષા શતાર્ણા
વિભક્તાપ્યવિભક્તા સર્વસિદ્ધિઋદ્ધીર્ભાવયિત્વા સૌભાગ્યકરી ભવતિ, ઇતિ
શિવમ્, શિવમિત્યાશ્ચર્યમ્ । ઇતિ સમયવિદ્યાયાઃ કારણપઞ્ચકગ્રાસઃ

૮

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે એકાદશ ઉદયઃ

અથ દ્વાદશ ઉદયઃ ।
તદેતત્સદાતનં સર્વજનીનં સુપ્રકટં પ્રત્યભિજ્ઞાયતામ્, ઇત્યાહ
એવ વિભાગે ચિદપરિશીજિ ચેતન પરશુયમાન મનેત ।
વિષયછાયચિમ્મય જાઞીજિ દેવીવપ આવશુ ભજેત

અનેનોક્તચક્રચક્રેશ્વરીવિભાગેન સૃષ્ટ્યાદિક્રમગર્ભેણ (પ્. ૧૩૦)
સર્વાકારં વસ્તુતશ્ચિત્સ્પર્શ એવ પ્રતિપાદિતઃ, તત્ર ચેતનસ્પર્શમાત્રમેવ
સારં મન્તવ્યમ્ ।
નનુ તત્તચ્ચિદ્ભૂમિકાનાં સમવિષયાવેશો દૃશ્યતે? તદર્થમાહ -
વિષયેતિ, છાયામાત્રેણ સંવિદાવિષ્ટો વિષયોઽસ્તિ સોઽપિ ચિત્પરમાર્થ એવ
ભાવનીયઃ, કથમ્? ઇત્યાહ - દેવીતિ - દેવીવપુષિ આવેશં વિધાયેત્યર્થઃ,
યતઃ સમસ્તા ઇમા લોકયાત્રા ભિન્નાભિન્નાઃ - સંહતવિભક્તાઃ
પદાર્થાનાં બહિરુદ્ધુરકન્ધરતયા સ્વસામર્થ્યેન સ્વરૂપસ્ય અભાવાત્ ન
સંભવન્તિ ભાવે વા અન્યોન્યં ભાવસ્વભાવવિરોધશ્ચિત્પરમાર્થત્વાત્
ચિત્સંબન્ધેન ચિદાવેશેન ચિત્પરમાર્થતયા ચિદ્વિશ્રાન્ત્યા તાઃ પ્રતિષ્ઠાં
પ્રતિલભન્તે - નાન્યદ્ભાવસ્વરૂપં કિંચિત્સ્વોપજ્ઞં સમસ્તિ, ઇતિ ચેતસિ
વિશ્રામયિતવ્યમ્

તત્ર પ્રક્રામણીં યુક્તિમાહ
ઋદયા - ઉસમેલો સમ્મજ્જિ યોયો ક્ષવનોહિ-ઇ પદાથુ ।
(પ્. ૧૩૧) ભુત્તેસતિલાડન સાપજ્જિ અજગર વિત્તબડો પરમાથુ

વસ્તૂનાં પ્રતિસ્વિકસ્વસ્વરૂપસતત્ત્વસારં હૃદયમુચ્યતે, તચ્ચ
અનશ્વરં ચિન્માત્રમેવ પર્યવસ્યતિ, યો યઃ પદાર્થ આત્મનો યોગાય
અભ્યર્થ્યતે તસ્ય તસ્યોક્તવદ્ધૃદયમેલનાયાં સ્વાત્મના સહ સામરસ્યં
સ્મરણીયમ્ - વેદ્યસ્ય યઃ પરમાર્થઃ સ વેદકપરમાર્થસતત્ત્વ એવ
લક્ષનીય ઇત્યર્થઃ, તસ્ય તુ આત્મસાત્ક્રિયમાણસ્ય ભાવસ્ય
ભાવાભાવસામરસ્યેન તદ્વદ્ગૃઘ્નુતયા પુનઃ પુનરભિનિવેશો ન યુક્તઃ,
યતઃ અજગરવ્રતં નામ પરિપૂર્ણઃ પ્રમાતૃધર્મઃ, સ એવ ચ સુધિયાં
પરમાર્થત્વેન સર્વપ્રયત્નેન અવલમ્બનીયઃ

નનુ ભવભીતૈસ્તદ્ભયનિવૃત્તયે ગુરુમુખદૃશા પૂજાક્રમેણ
અભિનયોપાયઃ કશ્ચિત્પારમ્પર્યપ્રવૃત્તોઽભ્યર્થનીયઃ, તત્ર કઃ પ્રસઙ્ગઃ
સંવિચ્ચર્ચાનામ્, ભવતા હિ
(પ્. ૧૩૨) તિલસ્નાયી તિલોદ્વર્તી તિલહોમી તિલોદકી ।
તિલભુક્તિલદાતા ચ ષટ્તિલી નાવસીદતિ ॥
ઇતિ વત્ સર્વવ્યયીકરણેન સમસ્તેતિકર્તવ્યતાસુ ચિન્માત્રમેવ ઉપકરણીકૃતં,
તત્કથં વિશ્રામ્યતિ?
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ
ભાગવિભાગ્યુ ચક્કપવેશે અક્કથે ચિન્મય કાલિશરીર ।
પૂજથિયય ઋદપદ-આવેશે નિત્યસમાધાને હારીર

યથા ગુરુમુખં ચક્રચક્રેશ્વરીણાં ચર્યા અખણ્ડિતા યતમા
યતમા પૂજનાય સ્થિતા તાં તથૈવ પારયન્નેકસ્મિન્નતિવિતતે કાલિશરીરે
પર્યવસાયયેત્ ઇત્યુક્તં, ભાગેતિ ભાગવિભાગૈસ્તત્તચ્ચક્રપ્રવેશેન સા સા
પૂજા ઉક્તવદ્ધૃત્પદાવેશેન નિત્યસમાધાનેન નિરુપાધૌ ચિન્મયે
વપુષ્યન્તરઙ્ગતયા ભાવનીયા, ઇતિ નાવધીરિતં કિંચિત્

(પ્. ૧૩૩) ઇદમેવ ચ પરમ્પરાયાતં નિષ્ઠાસતત્ત્વં સર્વપીઠેષુ
પીઠચરીણાં, ઇત્યાહ
ભાવસ ભોગુ ચિદિવિષયીકરનુ ખેચરીન એહુ વલ્લભઠાવુ ।
ચહેત કરન ભૈરવ આલીવનુ આલિઙ્ગનુપત્તસ નિભાવુ

ભાવસ્ય ભોગઃ કઃ? ઇતિ સન્દેહે - ચિદ્વિષયીકરણમાત્રમ્-
એવોપભોગાર્થઃ પરમ્પરાયાતઃ, તદેવ ખેચરીણાં વાહદેવીનાં
વલ્લભં સ્થાનં, તાશ્ચ વાહદેવ્યઃ કિંચિત્કિંચિદ્વૈષયિકમાસ્વાદ્ય
ચિદ્ભૈરવસમર્પણં કુર્વન્તિ, યાવદન્તતઃ સ્વાત્મસમર્પણેન તં પરિત્યજ્ય
વિશ્રામયન્તિ, ઇતિ વિષયભોગો નિષ્ઠાસ્થાનમ્

એતદેવ આશાસ્યતમં મન્યમાન આહ
નિદુમુદિતો ગુરુવયન વિસામેત કમુસેવેત અક્ક મુરજેત ।
(પ્. ૧૩૪) ભાવુભાવુઋદયિ વિશ્શામેત ક્ષવુસવ્વ લાડનવજ્જેત

એવં નિત્યપ્રમુદિતો ગુરુવરસંપ્રદાયં હૃદિ વિશ્રામ્ય,
ક્રમસ્પર્શપુરસ્સરામક્રમે વિશ્રાન્તિં મન્યમાનો ભાવં
ભાવમાત્મસાત્કૃત્ય બાહ્યભાવાભિષ્વઙ્ગં પરિહૃત્ય સર્વં
પ્રક્રામયસ્વ

એતદેવ આશંસનીયં મન્યમાન આહ
નિત્યસમાધાને ડલવાને ચર્યાચર્યકમે ઉક્કિષ્ટ ।
લૌકિલોકોત્તર વસવાને એહુ કમથુ ભજીવ નયનિષ્ઠ

પ્રાચુર્યપ્રવૃત્તેન સતતાવધાનેન ચર્યાચર્યાક્રમેણ
ઉત્કૃષ્ટસિદ્ધિભાજઃ લૌકિકે લોકોત્તરે ચ માર્ગે વર્તમાનાઃ ઇત્થમેવ
સર્વાકારં ક્રમાર્થં ભજન્તુ નયનિષ્ઠાઃ

(પ્. ૧૩૫) વિસ્મૃતં ચૈતત્સર્વેષામ્, ઇત્યાહ
ચુદ્દહભૂતસગ્ગતોયત્તિ ભુવનિસદિતુ મહાથુ થ્યોહ ।
સન્દસવ્યુગતસવ્વે સ-ઉત્તિ મહાજન યેન ગુરુમુખપથ્યોહ

ચતુર્દશસુ લોકેષુ ચતુર્દશવિધસ્યાપિ ભૂતસર્ગસ્ય સદાતનોઽયં
મહાર્થનામા સ્વરૂપાપરપર્યાયઃ ચિત્પ્રકાશોઽપરિહાર્યઃ સુપ્રકટસ્થિતઃ,
સ ચ સર્વેષાં ભાવાવેશેન સ્મૃતિપથાદપસૃતો - નષ્ટઃ સ્થિતઃ, તે તુ
મહાજનાઃ - યેષામિત્થં ગુરુમુખમાવિર્ભૂતમ્, ઇતિ
સપ્તભિર્મહાર્થસ્વરૂપં પરિશીલિતં યઃ સ્પર્શમરીચીઃ સર્વરોમાશ્રયા
ઉદ્બોધયતિ, સોઽયં મધ્યમે ધામ્નિ એકરસીભૂતો નવચક્રીવિષયઃ
સંપ્રદાયોઽન્યોન્યાનુપ્રાણનેન પ્રકાશ્યતે, તથા પીઠચક્રે
તન્માત્રવ્યાપ્તિઃ ભૂતવ્યાપ્તિઃ પઞ્ચવાહવ્યાપ્તિશ્ચ - ઇતિ ત્રિધૈવ, પઞ્ચવાહે
મહાક્રમસૃષ્ટ્યાદિવિશ્રાન્ત્યા સહ કરઙ્કિણ્યાદિમુદ્રાવ્યાપ્તિઃ, (પ્. ૧૩૬)
વૃન્દક્રમાત્ પઞ્ચપ્રકારદેવતાવ્યાપ્તિશ્ચ - ઇતિ ત્રિધૈવ વ્યાપ્તિસ્થિતિઃ,
પ્રકાશાનન્દમૂર્તીનાં રવિશશિહુતવહરૂપાણાં
મનોબુદ્ધ્યહંકારૈઃ સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ સૃષ્ટ્યાદિત્રયેણ - ઇતિ ત્રિધૈવ
વ્યાપ્તિસ્થિતિઃ, વૃન્દચક્રે દેવતાસ્તાવત્પીઠાષ્ટકાશ્ચતુષ્ષષ્ટિઃ, તાસાં
ચતુષ્ષષ્ટિઃ સિદ્ધયઃ સંવિદ્ભૂમિકારૂપાઃ યતઃ પઞ્ચવાહવ્યાપ્ત્યા
પ્રત્યેકં દ્વાદશમરીચીનાં ષષ્ટિભાવશ્ચતસ્રશ્ચ મૂલદેવ્યઃ, ઇતિ -
ચતુષ્ષષ્ટિશ્ચિદ્ભૂમિકાસ્તાસામ્, ઇતિ સંવિદ્ભૂમિકાવ્યાપ્તિઃ, તથા કલા
અષ્ટાત્રિંશત્ બૈન્દવ્યશ્ચ ષડ્વિંશતિઃ, ઇતિ -
ચતુષ્ષષ્ટિભિર્ધામકલાવ્યાપ્તિઃ, હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતૈઃ પઞ્ચદશભિઃ
સન્ધ્યક્ષરૈરષ્ટભિર્યમૈશ્ચતુર્ભિરેવમેકત્રીભૂય વ્યઞ્જનૈઃ સહ
ચતુષ્ષષ્ટિભિર્વર્ણક્રમઃ, ઇતિ - મકારદેવ્યા ઉક્તપઞ્ચવાહાદિચક્રપઞ્ચકેન
મહાક્રમચતુષ્ટયેન, ઇતિ નવધા, તથા ભાસાક્રમચતુષ્ટયેન
સમયેશ્વર્યા વિભાગપઞ્ચકેન ચ, ઇતિ નવભિરેવ ચ, ઇતિ - મયૂરાણ્ડરસવત્
સર્વૈરન્તર્ગર્ભિતાયાઃ સમયસ્થિતિઃ, (પ્. ૧૩૭)
મહાક્રમભાસાક્રમસમયેશ્વરીવિભાગાનાં ચાન્યોન્યં
સર્વપ્રકારમવિભાગઃ - ઇત્યેકરસીભૂતઃ સર્વોઽયં પરાપરશ્ચિદ્રસઃ
પરતરે ચિદ્ધામ્નિ સામરસ્યમુપયાતિ, ઇતિ - નિગમિતોઽર્થઃ

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે દ્વાદશ ઉદયઃ

અથ ત્રયોદશ ઉદયઃ ।
અથોચ્ચિત્ય કાંચિદિતિકર્તવ્યતામાહ
ગુરુમુખ ચિ યિદ ફલતિવાતો કથ પૂજન સઙ્કમ અવિવાદ ।
એક કાલુ એક પદિપાતો ચોદસ્યુ પૂજનુમર્યાદ

સિષ્ટિ પરૌઘે થિત દિવ્યૌઘે સંહિત સહ ઓઘે સિદ્ધૌઘ ।
(પ્. ૧૩૮) માનવૌઘ નાખ્યિપતિ ભોગે પીઠભાસ સમયુ પઞ્ચૌઘ

ગુરુમુખં યદિ તવ ફલપ્રાપ્તિપર્યન્તતો નિર્વિવાદતયા
એકકાલમાસાદિતસંક્રમણપૂજનકથનૈઃ સંમુખીભૂતમ્, તતો
ગુરુવદનૈકપ્રતિષ્ઠાનિ ત્રીણ્યપિ સંભવન્તિ । તત્રૈવ સતિ તસ્મિન્પ્રસન્ને
ત્રીણ્યપિ એકવારં ફલન્તિ ઉત ક્રમેણ? ઇતિ સંદેહે નિશ્ચયોઽયમ્ - ગુરુતઃ
સંક્રમણોત્તરકાલં કથનપ્રાક્કોટૌ ચતુર્ભિર્દિવસૈઃ પૂજનોપદેશઃ
પારણીયઃ, ઇતિ મર્યાદા નોલ્લઙ્ઘનીયા, તત્ર ચાસ્માકમિત્થં ગુરુમુખં -
પીઠચક્રપૂજાપૂર્વકં પરૌઘો ગુરુક્રમઃ સૃષ્ટિચકં ભાસાક્રમઃ
સમયેશ્વરી પૂજનીયેત્યેકો દિવસક્રમઃ, દ્વિતીયેન
તદ્વત્પીઠચક્રપૂજાપૂર્વકં દિવ્યૌઘો ગુરુક્રમઃ, સ્થિતિક્રમશ્ચ
ભાસાસમયેશ્વરીભ્યાં સહ ઉક્તવત્ પઞ્ચપ્રકાર એવ યાગઃ, તૃતીયે દિવસે
પીઠચક્રે મહૌઘો ગુરુક્રમઃ સંહારક્રમો ભાસાસમયેશ્વરીદ્વયં ચેતિ
પઞ્ચ (પ્. ૧૩૯) પૂજનીયાઃ, ચતુર્થે ચ પીઠચરં
સિદ્ધૌઘમાનવૌઘશિષ્યૌઘાઃ અનાખ્યક્રમો ભાસાક્રમઃ સમયેશ્વરી
ચેતિ પઞ્ચૈવ પૂજનીયાઃ, ઇતિ શેષઃ

૨ ॥
અથાર્ઘપાત્રવિધિમાહ
ચુપાવો ગુરુસમયન્યાસે કમપઞ્ચક ત્રેપાવો અગ્ગુ ।
અજમુખબિન્દુ જઞીપર્યાસે અકુમુણ્ડિતિ યુ અશ્ચનસગ્ગુ

ચતુષ્પાદાસને પાત્રે ગુરુક્રમૌઘાન્સમયેશ્વરીં ચ પૂજયેત્, તથા
ત્રિપાદાસને પાત્રે સુધૂપિતે કૃતપાત્રસંસ્કારે
રત્નદ્વયાલબ્ધન્યસ્તપરાસવપૂજિતાર્ઘભરિતે પ્રતિબિમ્બિતમુખે
ક્રમચતુષ્ટયાવસાનં પૂજયેત્, તયોશ્ચ પૂર્વપાત્રમધોમુખમ્
પીતશેષં મુણ્ડવ્યોમ્નિ પાતયેત્, ઉત્તરં ચ
તદ્વત્સાર્ઘમધોમુખમર્ચાસ્થાને યોજયેદિતિ

(પ્. ૧૪૦) દીપક્રમં યુગલકેનાહ
યે પર દિવ્ય મહાસિદ્ધૌઘે માનવૌઘ ગુરુકમ પઞ્ચૌઘ ।
તે કમપઞ્ચક અનુગત ઉપયોગે પીઠચક્ક સમયાસહ ભોગ

ચૌર ચૌર કમ ચુચક્કેશર દિનપઞ્ચક અકદૂત પકાશુ ।
અથ વા દીપશર્થન પરોવર ત્રોવહ એકદિવસ અવકાશુ

(યુગલકમ્)
પઞ્ચભિર્દિવસૈઃ પ્રકાશચરુણા ક્રમાર્થયાગઃ પારણીયઃ એકયા
દૂત્યા સહ સમયસ્થેન, ઇત્યસ્માકં ગુરુમુખં, કથમ્? ઇત્યાહ યે પરેતિ યે
માનવૌઘશિષ્યૌઘયોરૈક્યેન ગુરુક્રમાઃ પઞ્ચ
તાન્ક્રમેણૈકૈકક્રમાનુગ[મનેન] - - - - - - - - - પઞ્ચ ક્રમાઃ પૂજનીયાઃ
પઞ્ચસુ દિવસેષુ, આદ્યન્તયોઃ (પ્. ૧૪૧) સર્વત્ર પીઠચક્રસમયેશ્વરીભ્યાં
સહ ચત્વારિ ચત્વારિ પ્રત્યહં પૂજાસ્થાનાનિ ભવન્તિ - ઇતિ યુગ્મસ્ય
સમયોઽયમ્, ઇત્થં ચ ચતુશ્ચક્રેશ્વરી પૂજિતા ભવતિ । અથવા એકસ્મિન્નેવ
દિવસે આસાદિતસામયિક - - - - - - - - સામગ્ર્યાં ત્રયોદશાત્મકેન સમુદયેન
પૂજાતિલકોક્તવત્ પારણીયઃ, ઇતિ પૂર્ણોઽયં વિધિઃ

૫ ॥
ભાસૂન્યુપૂન્યુ અનુભાવો એક ઘનોનય નિષ્ઠિત ધા-ઉ ।
સરહસ મહાથુ એષુ ઉબ્ભાવો ચે * * * * [સુજના] ઉ જના-ઉ

હે સુજના જનાઃ ભવતામતિનયાવિષ્ટાનાં મહામ્નાયાખ્યં
રહસ્યસ્થાનમાધિભૌતિકેનાધિદૈવિકેનાધ્યાત્મિકેન સર્વાત્મિકેન ચ બલેન -
ઇતિ ચતુર્ભિર્બલૈરૂપોદ્બલિતં ચેતસિ ભાસતામ્, તચ્ચ કીદૃશમ્? ઇત્યાહ -
એકઘનતામાપ્તં સંપ્રદાયપરિપૂર્ણૈઃ
પૂર્વસિદ્ધૈરનુભૂતમનુભાવિતં ચ, ઉક્તવત્ (પ્. ૧૪૨)
બલચતુષ્ટયાનુગુણ્યેનેતિ, અથ ચ ચતુર્ધા બલિકર્મણા નિર્વિઘ્નતામાપાદિતં
નિઃશ્રેયસફલં પારિતમ્

ઇતિ શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે મહાનયપ્રકાશે ત્રયોદશ ઉદયઃ

અથ ચતુર્દશ ઉદયઃ ।
પાવેત ઇહુ કમુ પભુસ પસાદે શિતિકણ્ઠસ ગત જમ્મુ કિતાથુ ।
તેન મિ મહજન ખલિતમસાદે તેમારાવેમહનયપરમાથુ

અમુમેતાદૃશં ક્રમં પ્રભુપ્રસાદેન પ્રાપ્ય શિતિકણ્ઠસ્ય જન્મ
કૃતાર્થતાં [ગતં] જાતમ્, તેન તથાવિધેન કૃતકૃત્યેન મયા મહાજના અપિ -
- - - - - - - - મહાર્થપરમાર્થમનુસ્મારિતાઃ । ઇતિ શુભમ્

(પ્. ૧૪૩) ભેદૈરષ્ટાદશાન્તૈઃ પરિણતિમગમદ્વ્યાપિ મધ્યે નવાનાં
ચક્રં પૂર્વાપરાણાં વિમલરુચિ વરં યદ્ધ્યનાખ્યં ક્રમાણામ્
।
ભાન્તોમુષ્માન્મહાર્થપ્રકટનપરમાદ્વૈતતસ્તેંશભેદા
ગાહન્તાં નશ્ચ વશ્ચાપ્યુપચિતવિમલાખણ્ડિતૈકાત્મ્યવૃત્તિમ્ ॥
તે અંશભેદાઃ, ઉપચિતવિમલાખણ્ડિતૈકાત્મ્યવૃત્તિં નશ્ચાસ્માકં,
વશ્ચ યુષ્માકં, ગાહન્તામ્ - આવિશન્તામ્, ઉપચિતા વૃદ્ધિં ગતા -
વિકાસમાપ્તા, વિમલા ભેદકાલુષ્યેણ અસ્પૃષ્ટા, અખણ્ડિતા સર્વવ્યાપિકા, યા
ઐક્યાત્મ્યતયા વૃત્તિસ્તાં ગાહન્તાં - દિશન્તામાવિશન્તામિત્યર્થઃ, તે
કીદૃશાઃ? અમુષ્માન્મહાર્થપ્રકટનપરમાદ્વૈતતોભાન્તઃ - મહાર્થતયા
પ્રકટનં મહાર્થપ્રકટનં તેન મહાર્થપ્રકટનેન પરમાદ્વૈતં
મહાર્થપ્રકટનપરમાદ્વૈતં, તસ્માદ્ભાન્તઃ શોભમાનાઃ -
મહાર્થતયા સર્વે ભાસમાનાઃ સન્ત ઇત્યર્થઃ, યથોક્તં પ્રાક્
યા ખેતક્ષીરસમુદ્ર સ એકત યન્યાહશ્ચિતન્યાનૃત્ત ।
ઇતિ, અસ્માત્કસ્માત્ ? ઇત્યાહ - યદેતદનાખ્યચક્રં અષ્ટાદશાન્તૈર્ભેદૈઃ,
પરિણતિમગમત્ અષ્ટાદશોઽન્તે (પ્. ૧૪૪) યેષાં તે અષ્ટાદશાન્તાઃ
તૈરષ્ટાદશાન્તૈઃ, તે ચ અંશભેદાઃ, અંશાનાં ભેદાઃ અંશભેદાઃ -
પીઠચક્રં પરૌઘો દિવ્યૌઘો મહૌઘઃ સિદ્ધૌઘો માનવૌઘઃ - ઇતિ ષટ્,
સૃટિસ્થિતિસંહારચક્રાણિ ત્રીણિ ચ ઇતિ પૂર્વં નવકમ્, તથા સમયેશ્વરી - - - - -
- - - - શેષાઃ પઞ્ચતયા સકલાસકલનિષ્કલાનિષ્કલપરરૂપં
ભાસાક્રમચતુષ્ટય [મ્ - ઇત્ય] - - - - - - ષ્ટાદશાન્તૈર્ભેદૈઃ પરિણામં
પ્રાપ્તમ્ । અન્યચ્ચ કીદૃક્ ? ઇત્યાહ - વ્યાપિ વ્યાપકં, મધ્યે, કસ્ય ? ઇત્યાહ -
નવાનાં નવાનાં - - - - - - - પૂર્વાપરાણામિતિ પૂર્વે ચ તે નવ અપરે ચ તે
નવ પૂર્વાપરે તેષાં પૂર્વાપરાણાં નવાનામ્, ઇતિ ક્રમાણાં
સૃષ્ટ્યાદીનાં વરમુત્કૃષ્ટં સર્વાધિષ્ઠાયકં, વિમલા પદાર્થાનાં
કાલુષ્યરહિતા રુચિઃ - દીપ્તિર્યસ્ય, તત્તથા, ઇતિ - આશીર્વાદવાક્યમ્ ॥ ॥
ઇતિ શ્રીમહામાહેશ્વરાચાર્યવર્ય-શ્રીશિતિકણ્ઠાચાર્યવિરચિતે
મહાનયપ્રકાશે ચતુર્દશ ઉદયઃ

સમાપ્તશ્ચાયં મહાનયપ્રકાશઃ ।
(પ્.૧૪૫) સદ્વિદ્યાનાં સંશ્રયે ગ્રન્થવિદ્વદ્ -
વ્યૂહે હ્રાસં કાલવૃત્ત્યોપયાતે ।
તત્તત્સદ્ધર્મોદ્દિધીર્ષૈકતાન -
સત્પ્રેક્ષૌજઃશાલિના કર્મવૃત્ત્યૈ

શ્રીમત્કશ્મીરાધિરાજેન મુખ્યૈર્-
ધર્મોદ્યુક્તૈર્મન્ત્રિભિઃ સ્વૈર્વિવેચ્ય ।
પ્રત્યષ્ઠાપિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભ-
ગ્રન્થોદ્ધૃત્યૈ મુખ્યકાર્યાલયો યઃ

તત્રાજીવં નિર્વિશદ્ભિર્મુકુન્દ -
રામાધ્યક્ષત્વાશ્રિતૈઃ સદ્ભિરેષઃ ।
પૂર્ત્યા શુદ્ધ્યા વ્યાખ્યયા સંસ્કૃતઃ સ્તાત્
પૂર્ણો ગ્રન્થઃ શ્રેયસે સજ્જનાનામ્

(તિલકમ્)
શ્રીમત્સ્વાત્મશિવાર્પણં બોભવીતુ ।