મહાકર્મવિભઙ્ગ · ભાગ 18

ઓં નમો ભગવતે મઞ્જુશ્રિયે કુમારભૂતાય
શઙ્ખક્ષીરેન્દુકુન્દસ્ફટિકહિમદલક્ષૌમશુભ્રાભ્રગૌરૈશ્ ચઞ્ચત્સ્પષ્ટાટ્ટહાસૈર્ ગગનતલગતૈશ્ છત્ત્રપઙ્ક્ત્ય્ [આતપત્રૈઃ] સ્તવ્યૈર્ ભૂર્ ભાતિ યસ્ય ત્રિદશનરગરુત્સિદ્ધગન્ધર્વાજુષ્ટૈઃ પ્રહ્વાસ્ તં સર્વ એવ પ્રણમત સતતં બુદ્ધમ્ આદિત્યબન્ધુમ્.
દિવ્યૈશ્ ચન્દનચૂર્ણમિશ્રનિકરૈર્ મન્દાનિલોદ્ભાસિતૈર્
વીણાવેણુમૃદઙ્ગદુન્દુભિરવૈર્ ગન્ધર્વગીતિસ્વરૈઃ
યો જાતઃ ક્ષિતિપાલકઃ પ્રચલયન્ કૃત્સ્નં ત્રિલોકાલયં
સર્વજ્ઞાય નિરુદ્ધસર્વગતયે બુદ્ધાય તસ્મૈ નમઃ.
ભગવતા સૂત્રં ભાષિતમ્.
એવં મયા શ્રુતમ્ એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ. જેતવને અનાથપિણ્ડદસ્યારામે. અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવસ્ત્યાં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્. સાવદાનં શ્રાવસ્ત્યાં પિણ્ડોપચરણમ્. યેન શુકસ્ય માણવસ્ય તૌદેયપુત્રસ્ય ( મ્ક્વ્ 22 ) નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્તઃ. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન શુકસ્ય માણવસ્ય તૌદેયપુત્રસ્ય નિવેશને શઙ્ખકુઞ્જરો ગોનિકાસ્તૃતે પર્યઙ્કે નિષણ્ણઃ. અશ્મન્તકોપધાનાયાં કાંસ્યપાત્ર્યાં શાલિમાંસોદનં ભુઙ્ક્તે. ભગવાન્ અદ્રાક્ષીત્ શઙ્ખકુઞ્જરં ગોણિકાસ્તૃતે પર્યઙ્કે નિષણ્ણમ્ અશ્મન્તકોપાધાનાયાં કાંસ્યપાત્ર્યાં પરિભુઞ્જાનમ્. અદ્રાક્ષીત્ શઙ્ખકુઞ્જરો ભગવન્તં દ્વારમૂલે ગત્વા ચ પુનર્ બુક્કતિ. અથ ભગવાન્ શઙ્ખકુઞ્જરમ્ એતદ્ અવોચત્. એતદ્ અપિ તે શઙ્ખ [ચિત્તં] ન દમયતિ યદ્ અસિ ભોકારાદ્ બુક્કારમ્ આગતઃ. એવમ્ ઉક્તે શઙ્ખકુઞ્જરો ઽતિશયિતરોષશ્ ચણ્ડીભૂતો ઽનાત્તમના ગોણિકાસ્તૃતાત્ પર્યઙ્કાદ્ અવતીર્યાધસ્તાત્ પર્યઙ્કસ્ય દારુસ્યન્દનિકાયાં નિષણ્ણઃ. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન શુકો માણવસ્ ( મ્ક્વ્ 23 ) તૌદેયપુત્રો બહિર્ ગતો ઽભૂત્ કેનચિદ્ એવ કરણીયેન. અથાગચ્છચ્ છુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રઃ. અદ્રાક્ષીત્ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રશ્ ( મ્ક્વ્ 24 ) શઙ્ખકુઞ્જરમ્ અધસ્તાદ્ દારુસ્યન્દનિકાયાં પ્રપતિતમ્. દૃષ્ટ્વા ઃ જનમ્ આમન્ત્રયતે. કેન વો યુષ્માકં શણ્ખકુઞ્જરઃ ( મ્ક્વ્ 25 ) કિંચિદ્ ઉક્તઃ. કો ઽસ્માકં મધ્યે મદીયપુત્રં શઙ્ખકુઞ્જરં કિંચિદ્ વક્ષ્યતિ. અપિ ત્વ્ આગતો ઽભૂત્ શ્રમણો ગૌતમઃ. દ્વારમૂલે ( મ્ક્વ્ 26 ) ઽવસ્થિતં તમ્ ઇત્થં બુક્કતિ. તમ્ એનં શ્રમણો ગૌતમ એવમ્ આહ. એતદ્ અપિ તે શઙ્ખ ન દમયતિ યદ્ અસિ ભોકારાદ્ બુક્કારમ્ આગતઃ. એવમ્ ઉક્તે શણ્ખકુઞ્જરો ઽતિશયિતકુપિતશ્ ચણ્ડીભૂતો ઽનાત્તમના ગોણિકાસ્તૃતાત્ પર્યઙ્કાદ્ અવતીર્યાધસ્તાત્ પર્યઙ્કસ્ય દારુસ્યન્દનિકાયાં નિષણ્ણઃ. અથ શુકઃ (ક્રો)ધાભિષક્તઃ કુપિતસ્ ચણ્ડીભૂતો ઽનાત્તમના ગોણિકાન્ નિષ્ક્રમ્ય યેન જેતવનમ્ અનાથપિણ્ડદસ્યારામસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાન્ અનેકશતાયાં ભિક્ષુપર્ષદિ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મં દેશયતિ. અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાન્ શુકં માણવકં તૌદેયપુત્રં દૂરાદ્ એવાગચ્છન્તમ્. દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ. પશ્યત યૂયં ભિક્ષવઃ શુકં માણવં તૌદેયપુત્રમ્ ઇત એવાગચ્છન્તમ્. એવં ભદન્ત. સચેચ્ છુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રો ઽસ્મિન્ સમયે કાલં કુર્યાત્. યથા ભલ્લો નિક્ષિપ્તઃ એવં કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિવિનિપાતે ઽવિચૌ નરકેષૂપપદ્યેત. તથા હ્ય્ અનેન મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રદૂષિતમ્. ચિત્તપ્રદૂષનાદ્ ધેતોર્ એવમ્ ઇહ [કે] સત્વાઃ કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગત્યવીચૌ નરકેષૂપપદ્યન્તે. અથાન્યતમો ભિક્ષુસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથાં ભાષતે સ્મ.
પ્રદુષ્ટચિત્તં દૃષ્ટ્વૈવ એકત્યમ્ ઇહ પુદ્ગલમ્
એતમ્ અર્થં વ્યાકાર્ષીચ્ છાસ્તા ભિક્ષુગણાન્તિકે.
ઇદાનીં બતાવિક્ષેપં કાલં કુર્વીત માણવઃ
નરકેષૂપપદ્યેત ચિત્તં હ્ય્ એતેન દૂષિતમ્.
યથા હ્ય્ ઉચિતં નિક્ષિપ્તમ્ એવમ્ એવ તથાગતે
ચિત્તપ્રદૂષણાદ્ ધેતોઃ સત્વા ગચ્છન્તિ દુર્ગતિમ્.
અધિક્ષેપ્ય માણવસ્ તૌદેયપુત્રો યેન ભગવાન્ તેનોપસંક્રાન્તઃ. ( મ્ક્વ્ 27 ) ઉપસંક્રમ્ય ભગવતા સાર્ધં સુખસંભાવનાયાં સંરજનીયાં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્યૈકાન્તે નિષણ્ણઃ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ એવાવોચત્. આગતો ભગવાન્ ગૌતમો ઽસ્માકં નિવેશનમ્. આગમને ભગવતા ગૌતમેન શઙ્ખકુઞ્જરઃ કિંચિદ્ ઉક્તઃ. ઇહાહં માણવ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવસ્ત્યાં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્. સાવદાનં શ્રાવસ્ત્યાં પિણ્ડોપચરણમ્. યેન ભવતો ઽત્ર નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્તઃ. ઉપસંક્રમ્ય દ્વારમૂલે ઽવસ્થિતઃ. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન શઙ્ખકુઞ્જરો ગોણિકાસ્તૃતમઞ્ચકે ઽધિરૂઢો ઽશ્મન્તકોપધાનાયાં કાંસ્યપાત્ર્યાં શાલિમાંસોદનં પરિભુઙ્ક્તે. અદ્રાક્ષીત્ શઙ્ખકુઞ્જરો માં દ્વારમૂલે ઽવસ્થિતં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ બુક્કતિ. તમ્ એનમ્ એવં વદા[મિ. એતદ્ અપિ તે] શઙ્ખ ન દમયતિ યદ્ અસિ ભોકારાદ્ બુક્કારમ્ આગતઃ. એવમ્ ઉક્તે શઙ્ખકુઞ્જરો ઽભિષક્તઃ કુપિતશ્ ચણ્ડીભૂતો ઽનાત્તમના ગોણિકાસ્તૃતાત્ પર્યઙ્કાદ્ અવતીર્યાધસ્તાત્ પર્યઙ્કસ્ય દારુસ્યન્દનિકાયાં નિષણ્ણઃ. કિં પુનર્ ભગવાન્ ગૌતમઃ શઙ્ખકુઞ્જરસ્યાસ્માકં પૂર્વસ્યાં જાતં જાનીતે. અલં માણવ તિષ્ઠ મા એતમ્ અર્થં પરિપ્રાક્ષીત્. મા તે ભવિષ્યતિ આઘાતશ્ ચાક્ષાન્તિશ્ ચ ચેતસો દૌર્મનસ્યમ્. દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્. કિં પુનર્ ભગવાન્ ગૌતમો ઽસ્માકં શઙ્ખકુઞ્જરં પૂર્વિકાયાં જાતં સંજાનીતે. અલં માણવ તિષ્ઠ મા મામ્ એતમ્ અર્થં પરિપ્રાક્ષીત્. મા ઇહૈવ ચ તે ભવિષ્યત્ય્ આઘાતશ્ ચાક્ષાન્તિશ્ ચ ચેતસો દૌર્મનસ્યમ્. અનાથ ત્વં માણવ યાવદ્ દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપ્ય્ એત મર્થં ના ...... માણવ શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ. ભાષિષ્યે. યસ્ તે માણવ પિતા તૌદેયઃ સ એષ કાયસ્ય ભેદાદ્ ધીનાયાં શ્વયોનાવ્ ઉપપન્નઃ. તદ્ ભો ગૌતમ એવં ભવિષ્યતિ. અસ્માકં પિતા ય ઇષ્ટયજ્ઞ આહિતાગ્નિર્ ઉચ્છ્રિતયૂપઃ સન્નીયતે કાયસ્ય ભેદાત્ શુભ્રે બ્રહ્મલોકે ઉપપન્નો ભવિષ્યત્ય્. અનેનૈવ તે માણવ માનાભિમાનેન પિતા તૌદેયો મહાદાનપતિઃ શ્વયોનાવ્ ઉપપન્નઃ. પિતુર્ માણવ યદિ મે ભાષિતં ન ( મ્ક્વ્ 28 ) શ્રદ્દધાસિ તેન હિ ત્વં માણવ યેન તે નિવેશનં તેનોપસંક્રમ. ઉપસંક્રમ્ય શઙ્ખકુઞ્જરમ્ એવં વદ. સચેદ્ ભવાઞ્ છઙ્ખકુઞ્જરો ઽસ્માકં પૂર્વિકાયાં જાતઃ પિતાભૂત્ તૌદેયો ઽધિરોહ ગોણિકાસ્તૃતં પર્યઙ્કમ્. અધિરોક્ષ્યતિ. અધિરૂઢં ચૈવં વદ. સચેદ્ ભવાઞ્ છઙ્ખકુઞ્જરો ઽસ્માકં પૂર્વિકાયાં જાતઃ પિતાભૂત્ તૌદેયઃ પરિભુઞ્જીત ભવાન્. અશ્મન્તકોપધાનાયાં કાંસ્યપાત્ર્યાં શાલિમાંસોદનં પરિભોક્ષ્યતે. ભુક્તવન્તમ્ એનં વદ. સચેદ્ ભવાઞ્ છઙ્ખકુઞ્જરો ઽસ્માકં પૂર્વિકાયાં જાતઃ પિતાભૂત્ તૌદેયઃ યત્ તે ઽસ્માકં મરણસમયે મમ સન્તં સ્વાપતેયં નોપદર્શિતં તદ્ ઉપદર્શય. ઉપદર્શયિષ્યતિ.

અથ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રો ભગવતા ભાષિતમ્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય યેન સ્વકં નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્તઃ. ઉપસંક્રમ્ય શઙ્ખકુઞ્જરમ્ એતદ્ અવોચત્. સચેદ્ ભવાઞ્ છઙ્ખકુઞ્જરો ઽસ્માકં પૂર્વિકાયાં જાતઃ પિતાભૂત્ તૌદેયઃ અધિરોહ. ગોણિકાસ્તૃતપર્યઙ્કે ઽધિરૂઢં ચૈનમ્ એવમ્ આહ. સચેદ્ ભવાઞ્ છઙ્ખકુઞ્જરો ઽસ્માકં પૂર્વિકાયાં જાતઃ પિતાભૂત્ તૌદેયઃ પરિભુઞ્જીત ભવાન્ અશ્મન્તકોપધાનાયાં કાંસ્યપાત્ર્યાં શાલિમાંસોદનમ્. પરિભુક્તવાન્. ભુક્તવન્તં ચૈનમ્ એવમ્ આહ. સચેદ્ ભવાઞ્ છઙ્ખકુઞ્જરો ઽસ્માકં પૂર્વિકાયાં જાતઃ પિતાભૂત્ તૌદેયઃ યત્ તે ઽસ્માકં મરણસમયે મમ સન્તં સ્વાપતેયં નોપદર્શિતં તદ્ ઉપદર્શય. અથ શઙ્ખકુઞ્જરો ગોણિકાસ્તૃતપર્યઙ્કાદ્ અવતીર્ય યેનાન્યતમપુરાણવાસગૃહં તેનોપસંક્રાન્તઃ. ઉપસંક્રમ્ય ચતુરઃ પર્યઙ્કપાદુકાન્ પાદનખરિકાભિર્ અવલિખિતમધ્યં ચ મુખતુણ્ડકેનોપજિઘ્રતિ. યતઃ સ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રઃ કૃતાકૃતસ્ય હિરણ્યસુવર્ણસ્ય ચતુરો લોહસંઘાટાન્ અધિગતવાન્ મધ્યાચ્ ચ સૌવર્ણકમણ્ડલુમ્.
અથ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રસ્ તત્ સુવર્ણં ગોપયિત્વા હૃષ્ટતુષ્ટોદગ્રપ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ શ્રાવસ્ત્યા નિષ્ક્રમ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાન્ અનેકશતાયાં ભિક્ષુપર્ષદિ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મં દેશયતિ. અદ્રાક્ષીદ્ ( મ્ક્વ્ 29 ) ભગવાઞ્ છુકં માણવં તૌદેયપુત્રં દૂરત એવાગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ. પશ્યથ યૂયં ભિક્ષવઃ શુકં માણવં તૌદેયપુત્રં દૂરત એવાગચ્છન્તમ્. એવં ભદન્ત. સચેચ્ છુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રો ઽસ્મિન્ સમયે કાલં કુર્યાદ્ યથા ભલ્લો નિક્ષિપ્તઃ એવં કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકેષૂપપદ્યેત. તથા હ્ય્ અનેન મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્. ચિત્તપ્રસાદનહેતોર્ ભિક્ષવઃ એવમ્ ઇહૈકે સત્વા કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકેષૂપપદ્યન્તે. અથાન્યતમો ભિક્ષુસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથાં ભાષતે.
પ્રસન્નચિત્તં દૃષ્ટ્વૈવ એકત્યમ્ ઇહ પુદ્ગલમ્
એતમ્ અર્થં વ્યાકાર્ષીચ્ છાસ્તા ભિક્ષુગણાન્તિકે.
ઇદાનીં ગતદોષો ઽયં કાલં કુર્વીત માનવઃ
ઉપપદ્યેત દેવેષુ ચિત્તમ્ અસ્ય પ્રસાદિતમ્.
યથા દુરિતં નિક્ષિપ્તમ્ એવમ્ એવ તથાગતે
ચિત્તપ્રસાદનાદ્ ધેતોઃ સત્વા ગચ્છન્તિ સદ્ગતિમ્.
અથ શુકો માણવસ્ તૌદેયપુત્રો યેન ભગવાન્ તેનોપસંક્રાન્તઃ. ઉપસંક્રમ્ય ભગવતા સાર્ધં સંમુખં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્યૈકાન્તે નિષણ્ણઃ. એવં નિષણ્ણં શુકં માણવં તૌદેયપુત્રં ભગવાન્ ઇદમ્ અવોચત્. કચ્ચિન્ માણવ તથૈવ યથા મયા શઙ્ખકુઞ્જરો વ્યાકૃતઃ. ભો ગૌતમ તત્ તથૈવ યથા ભગવતા ગૌતમેન શઙ્ખકુન્જરો વ્યાકૃતઃ. અન્યદ્ અપિ તાવદ્ વયં ભગવન્તં ગૌતમં પૃચ્છેમ કંચિદ્ એવ પ્રદેશં સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નવ્યાકરણાય. પૃચ્છ માણવ યદ્ય્ એવં કાઙ્ક્ષસિ. કો ભો ગૌતમ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ યેનેહૈકે સત્વા અલ્પાયુષો ઽપિ દીર્ઘાયુષો ઽપિ બહ્વાબાધા અપિ અલ્પાબાધા અપિ દુર્વર્ણા અપિ સુવર્ણા અપિ અલ્પેશાખ્યા અપિ મહેશાખ્યા અપિ નીચકુલીના અપિ ઉચ્ચકુલીના અપિ અનાદેયવાક્યા અપિ આદેયવાક્યા અપિ અલ્પભોગા અપિ મહાભોગા અપિ દુષ્પ્રજ્ઞા અપિ મહાપ્રજ્ઞા અપિ. કસ્ય નુ ભો ગૌતમ કર્મણો વિપાકેનેદં સત્વાનાં નાનાત્વં પ્રજ્નાયતે.

તત્ર ભગવાઞ્ છુકં માણવકં તૌદેયપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચત્. કર્મવિભઙ્ગં તે માણવક ધર્મપર્યાયં દેશયિષ્યમિ. તેનહિ ( મ્ક્વ્ 30 ) શૃણુ સાધુ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ. ભાષિષ્યે. એવં ભગવન્ન્ ઇતિ શુકો માણવકસ્ તૌદેયપુત્રો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્. ભગવાન્ ઇદમ્ અવોચત્. કર્મસ્વકાન્ અહં માણવ સત્વાન્ વદામિ કર્મદાયાદાન્ કર્મયોનીન્ કર્મપ્રતિશરણાન્. કર્મ માણવ સત્વાન્ વિભજતિ. યદ્ ઇદં હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમતાયામ્. તદ્યથા. અસ્તિ કર્મ અલ્પાયુઃસંવર્તનીયમ્. અસ્તિ કર્મ દીર્ઘાયુઃસંવર્તનીયમ્. અસ્તિ કર્મ બહ્વાબાધાસંવર્તનીયમ્. અસ્તિ કર્મ અલ્પાબાધાસંશ્. અ. ક્. દુર્વર્ણસ્. અ. ક્. પ્રાસાદિકસ્. અ. ક્. અલ્પેશાખ્યસ્. અ. ક્. મહેશાખ્યસ્. અ. ક્. નીચાકુલોપપત્તિસ્. અ. ક્. ઉચ્ચકુલોપપત્તિસ્. અ. ક્. અલ્પભોગસ્. અ. ક્. મહાભોગસ્. અ. ક્. દુષ્પ્રજ્નસ્. અ. ક્. મહાપ્રજ્ઞસ્. અ. ક્. નરકોપપત્તિસ્. અ. ક્. તિર્યગ્યોન્યુપપત્તિસ્. અ. ક્. પ્રેતલોકોપપત્તિસ્. અ. ક્. અસુરલોકોપપત્તિસ્. અ. ક્. મનુષ્યલોકોપપત્તિસ્. અ. ક્. કામાવચરદેવોપપત્તિસ્. અ. ક્. રૂપાવચરદેવોપપત્તિસ્. અ. ક્. આરૂપ્યાવચરદેવોપપત્તિસ્. અ. ક્. કૃતં નોપચિતમ્. અ. ક્. ઉપચિતં ન કૃતમ્. અ. ક્. કૃતમ્ ઉપચિતં ચ. અ. ક્. નૈવ કૃતં નોપચિતમ્. અ. ક્. યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નઃ પરિપૂર્ણં નૈરયિકમ્ આયુઃ ક્ષપયિત્વા ચ્યવતિ. અ. ક્. યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નઃ સાર્ધનૈરયિકમ્ આયુઃ ક્ષપયિત્વા ચ્યવતિ. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. નરકેષૂપપન્નમાત્ર એવ ચ્યવતિ. અ. ક્. નિયતોપપત્તિસ્. અ. ક્. અનિયતોપપત્તિસ્. અ. ક્. દેશાન્તરવિપક્ષમ્. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. પૂર્વં સુખિતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ દુઃખિતો ભવતિ. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. પૂર્વં દુઃખિતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ અપિ સુખિતો ભવતિ. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. પૂર્વં સુખિતો ભૂત્વા પશ્ચાત્ સુખિતો ભવતિ. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. પૂર્વં દુઃખિતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ અપિ દુઃખિતો ભવતિ. અ. ક્. ( મ્ક્વ્ 31 ) ય્. સ્. પ્. આઢ્યો ભવતિ મત્સરી. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. દરિદ્રો ભવતિ ત્યાગવાન્. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. આઢ્યો ભવતિ ત્યાગવાન્. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. [સિચ્] અસ્તિ પુદ્ગલો યસ્ય કર્મ ક્ષીણં ભવતિ નાયુઃ. અસ્તિ પુદ્ગલો યસ્યાયુઃ ક્ષીણં ન કર્મ. અ. પ્. ય્. આયુઃ કર્માણિ ચ ક્ષીણાનિ. અ. પ્. ય્. આયુઃ ક્ષીણં પુણ્યાનિ ચ. અ. પ્. યસ્ય નાયુઃ ક્ષીણં ભવતિ ન કર્મ. અપિ તુ ક્લેશાઃ ક્ષીણાઃ. અ. પ્. કાયેન સુખી ન ચિત્તેન. અ. પ્. ચિત્તેન સુખી ન કાયેન. અ. પ્. કાયેન ચ સુખી ચિત્તેન ચ. અ. પ્. નૈવ કાયેન સુખી ન ચિત્તેન. અ. ક્. ય્. સ્. પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો ઽભિરૂપો ભવતિ સ્નિગ્ધકાયઃ સ્નિગ્ધચ્છવિર્ નયનાભિરામો દર્શનીયઃ. અ. ક્. ય્. સ્. પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો દુર્વર્ણો ભવતિ રૂક્ષકાયો ઘોરદર્શનઃ પ્રતિકૂલદર્શનઃ. અ. ક્. ય્. સ્. પ્. અપાયેષૂપપન્નો દુર્ગન્ધો ભવતિ જિહ્મેન્દ્રિયો ભવત્ય્ અવ્યક્તેન્દ્રિયઃ. દશાનામ્ અકુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકેન દશાનાં બાહ્યાનાં ભાવાનામ્ અભિવૃદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાયતે. દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકેન દશાનાં બાહ્યાનાં ભાવાનાં વિપત્તિઃ પ્રજ્ઞાયતે. દશાનુશંસાસ્ તથાગતચૈત્યાઞ્જલિકર્મણઃ. દશાનુશંસાસ્ તથાગતચૈત્યવન્દનાયાઃ. દશાનુશંસાશ્ છત્ત્રપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસા ઘણ્ટાપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસા વસ્ત્રપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસા આસનપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંશા ભાજનપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસા ભોજનપ્રદાનસ્ય. દશાનૂશંસા યાનપ્રદાને. દસાનુશંસાઃ પ્રતિશ્રયપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસાઃ પાનકપ્રદાને. દશાનુશંસાઃ ફલપ્રદાને. દશાનુશંસા માલાપ્રદાનસ્ય. દશાનુસંસા મુક્તપુષ્પપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસાઃ પ્રદીપપ્રદાનસ્ય. દશાનુશંસા ગન્ધપ્રદાનસ્ય. ( મ્ક્વ્ 32 ) દશાનુશંસાઃ પ્રવ્રજ્યાયાઃ. દશાન્ન્શંસા અરણ્યવાસે. દસાનુશંસાઃ પૈણ્ડપાતિકત્વે. દશ વૈશારદ્યાનિ.
ઉદ્દેશઃ કર્મવિભઙ્ગસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય.
ઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ અલ્પાયુઃસંવર્તનીયમ્? ઉચ્યતે. પ્રાણાતિપાતઃ. પ્રાણાતિપાતસ્ય અનુમોદનમ્. પ્રાણાતિપાતસ્ય વર્ણવાદિતા. અમિત્રમરણાભિનન્દનમ્. અમિત્રમરણસ્ય સમાદાપનમ્. અમિત્રમરણસ્ય વર્ણવાદિતા. ગર્ભશાતનમ્. ગર્ભશાતનસ્ય વર્ણવાદિતા. સ્થણ્ડિલપ્રતિષ્ઠાપનં યત્ર બહવઃ પ્રાણિનો ઘાત્યન્તે મહિષપશુશૂકરકુક્કુટાદયઃ તસ્ય યજ્ઞપ્રવર્તકસ્ય પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ ચાન્યે ચ જનાઃ ફલાર્થિનો ભયભીતાશ્ ચાનુવૃત્તિં કુર્વાણાઃ સત્ત્વાન્ નિર્ઘાતયન્તિ.
અ) યથા કાશ્મીરાયાં મહાનગર્યાં ભિક્ષુઃ કિલાર્હન્ન્ અન્યતરસ્મિન્ ગૃહદ્વારે તિષ્ઠતિ. તસ્ય ગૃહસ્ય પાર્શ્વેન રાજપથસ્ તેન પશૂ રવમાણો નીયતે. સ ભિક્ષુસ્ તં દૃષ્ટ્વા હાહા ધિક્ કષ્ટમ્ ઇતિ વદતિ. પુરુષાસ્ તં પૃચ્છન્તિ. આર્ય કિમ્ અયં હાધિક્કષ્ટમ્ ઇતિ શબ્દઃ. સ આહ. ન વક્તવ્યમ્ એતદ્ અશ્રાદ્ધાનામ્. કાર્યાર્થં તુ બ્રવીમિ. ય એષ પશૂ રવમાણો નીયતે. અનેન પુરા વણિગીશ્વરેણ ભૂત્વા સ્થણ્ડિલં પ્રતિષ્ઠાપિતમ્. સાંવત્સરિકશ્ ચ પશુયજ્ઞઃ પ્રવર્તિતઃ. તત્રાનેન બહવઃ પશવો ઘાતિતાઃ. મરણકાલે ચ પુત્રાન્ આહૂય પ્રાહ. પુત્રાઃ. યદ્ય્ અસ્તિ મયિ સ્નેહો ય એષ મયા સાંવત્સરિકઃ પશુયજ્ઞઃ પ્રવર્તિતઃ. એષ મયિ કાલગતે ઽનુપ્રવર્તયિતવ્ય ઇતિ. પુત્રૈસ્ તથાસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રતિશ્રુતમ્. સ કાલગતસ્ તેન મોહજેન પ્રાણાતિપાતેન ( મ્ક્વ્ 33 ) સમન્વાગતઃ સ્વગૃહે પશુઃ પ્રત્યાજાતઃ. સ તત્ર જાતૌ જાતૌ ઘાત્યતે. અધુના એકષષ્ટિતમં વારં નીયતે. અથ સ ભિક્ષુસ્ તં પશું કરુણાયમાણ આહ. સ્વયમ્ એવ તે સ્થણ્ડિલં કૃતં સ્વયમ્ એવ યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતઃ બહવઃ પશવશ્ ચ ઘાતિતાઃ. કિં રવસે. સર્વમ્ ઇદં નિરર્થકમ્.
બ્) યથૈવંવિધં સ્થણ્ડિલપ્રતિષ્ઠાપનમ્. તથા યુદ્ધદર્શનમ્. યત્ર બહવઃ સત્ત્વા ઘાત્યન્તે હસ્ત્યશ્વમનુષ્યાદયઃ. યુદ્ધપ્રતિબદ્ધાનાં ચ શસ્ત્રાણામ્ અભિનન્દનમ્.
ચ્) યથા ચોક્તં ભગવતા વૈશાલ્યાં કાલિકસૂત્રે. પ્રાણાતિપાત આનન્દ સેવિતો બહુલીકૃતો નિરય સંવર્તનીયો ભવતિ. તિર્યગ્યોનિસંવર્તનીયો ઽપિ ભવતિ. પ્રેતવિષયસંવર્તનીયો ઽપિ ભવતિ. યસ્માદ્ અલ્પપ્રાણાતિપાતસ્ય વિપાકો મનુષ્યભૂતસ્ય સતો અલ્પાયુઃસંવર્તનીયો ઽપિ ભવતિ.
દ્) તથા દશાદીનવા નન્દિકસૂત્ર ઉક્તાઃ પ્રાણાતિપાતસ્ય.
ઇદં કર્મ અલ્પાયુઃસંવર્તનીયમ્.
ઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ દીર્ઘાયુઃસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. પ્રાણાતિપાતાન્ નિવૃત્તિઃ. પ્રાણાતિપાતનિવૃત્તૌ વર્ણવાદિતા. તત્ર સમાદાપનમ્. તદ્વર્ણવાદિતા. વધ્યપ્રાપ્તાનાં મનુષ્યપશુસૂકરકુક્કુટાદીનાં પરિમોચનમ્. ભીતાનાં સત્ત્વાનામ્ અભયપ્રદાનમ્ ( મ્ક્વ્ 34 ) અનાથાનાં સત્ત્વાનાં મધ્યે કારુણ્યચિત્તતા. ગ્લાનાનાં સત્ત્વાનાં મધ્યે મૈત્રચિત્તતા. અન્યેષાં ચ બાલવૃદ્ધાનામ્. તેષામ્ એવ ભોજનપ્રદાનમ્. પ્રતિગ્રાહકેષુ ચ મૈત્રચિત્તતા. યત્ પૂર્વોક્તં કુશલપક્ષેણ યુદ્ધદર્શનાદિ. તથા સ્તૂપચૈત્યવિહારાણાં શીર્ણાનાં પ્રતિસંસ્કરણમ્. અતએવોક્તમ્.
અકાલમૃત્યુર્ ન ભવેત્ તસ્ય
યો ભગ્નશીર્ણં પ્રતિસંસ્કરોતિ.

અ) તથા બકપ્રત્યેકબ્રહ્મસૂત્રં વર્ણયન્તિ સ્મ. તેન કિલ ઋષિભૂતેન પઞ્ચાભિજ્ઞેન તૃષ્ણાર્તસ્ય સાર્થસ્ય પથભ્રષ્ટસ્ય ઉપરિ ઋદ્ધ્યા વર્ષં પાતિતમ્. તદર્થં ચ ભગવતા ગાથા ભાષિતા.
તત્ તે પુરાણં વ્રતશીલવૃત્તં
સ્વપ્નાદ્ વિબુદ્ધો ઽહમ્ ઇહ સ્મરામિ.
તત્ર ચ સાર્થે બોધિસત્ત્વઃ સાર્થવાહો ઽભૂત્.
ય એણીકૂલેજ્ અનતાં ગૃહીતામ્.

એણી નામ નદી યસ્યા અનુકૂલે રાજા કશ્ચિદ્ ગૃહીતઃ પ્રત્યમિત્રેણ ( મ્ક્વ્ 35 ) હિમવન્તમ્ અનુપ્રવિશ્ય સ નીયમાન એવ વધ્યં પ્રાપ્તઃ સબલવાહનઃ. તેન ઋષિભૂતેન ઋદ્ધ્યા વાતવર્ષં મુક્તમ્. સ ચોપાયેન પ્રત્યમિત્રજનકાયો વિભ્રામિતઃ. સ રાજા મોક્ષિતઃ.
તત્ તે દ્વિતીયં વ્રતશીલવૃત્તં
સ્વપ્નાદ્ વિબુદ્ધો ઽનુસ્મરામિ.
સ ચ રાજા બોધિસત્ત્વો બભૂવ.
ગઙ્ગાસ્રોતસિ નાવા ગૃહીતા
નાગેન ઘોરેણ ઋદ્ધિકેન.
સ ચ તદા ઋષિર્ ગઙ્ગાકૂલે મહર્દ્ધિકઃ પઞ્ચાભિજ્ઞઃ પ્રતિશરતિ. તેન ચ કાયઃ ક્રન્દમાનો જીવિતેન નિરાશસ્ તતો મોક્ષિતઃ.
તત્ તે તૃતીયં વ્રતશીલવૃત્તં
સ્વપ્નાદ્ વિબુદ્ધો ઽનુસ્મરામિ.
તસ્યાં ચ નાવાયાં નૌસ્વામી બોધિસત્ત્વસ્ તેન કાલેનાભૂત્. એવં વિધં તે ત્રિવિધં કર્મ કૃતમ્, તતો ઽતીવ દીર્ઘાયુઃ.
બ્) યથા કેચિદ્ આચાર્યાઃ કથયન્તિ. ભગવાન્ આહ. ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો જમ્બુદ્વીપે સર્વજનપદમારી વર્તતે સ્મ. અથાન્યતરેણ સત્ત્વેનાન્યલોકધાતૌ સ્થિતેન ઋદ્ધિમતઃ સકાશાચ્ છ્રુતમ્. યથા જમ્બુદ્વીપે સર્વમારી પાતિતેતિ. તેન કૃતપુણ્યેન પ્રણિધાનં કૃતમ્. ( મ્ક્વ્ 36 ) જમ્બુદ્વીપે ઉપપદ્યાહં સર્વસત્ત્વાનાં વ્યાધિપ્રણાશાય જાયેયેતિ. સ તત્રોપપન્નઃ. યે ચ સત્ત્વાસ્ તૃષિતાસ્ તેષાં પાનીયેન વ્યાધિં નાશયતિ. યે ચ બુભુક્ષિતાસ્ તેષાં ભક્તેન વ્યાધિં નાશયતિ. એવં યેન યસ્યાર્થસ્ તેનૈવ તસ્ય વ્યાધિં નાશયતિ. ન નામ તસ્ય કિંચિદ્ અપ્ય્ અનૌષધં. યદ્ યદ્ એવ ગૃહ્ય પ્રયચ્છતિ તત્ તદ્ એવૌષધમ્. તસ્ય જમ્બુદ્વીપકૈર્ મનુષ્યૈઃ સર્વૌષધિર્ એકનામ કૃતમ્. અથ ભિક્ષવઃ સર્વૌષધિવૈદ્યરાજો બહૂનાં સત્ત્વસહસ્રાણાં જીવિતાનિ દત્ત્વા કાલગતઃ. કાલાન્તરેણ મિથિલાયાં રાજકુલે ઉપપન્નઃ. તતો ઽપિ તેન મહાદેવભૂતેન અશીતિક્ષત્રિયસહસ્રાણિ ધર્મદેશનયા પ્રવ્રજિતાનિ. જમ્બુદ્વીપે ઽશીતિવર્ષસહસ્રાણિ મનુષ્યાણામ્ આયુર્ ન પરિક્ષીણમ્. તતશ્ ચ્યુતઃ કાલાન્તરેણ કુશીનગર્યાં માન્ધાતા સંવૃત્તઃ. ભૂયશ્ ચ સપ્તસૂર્યોપદેશે ( મ્ક્વ્ 37 ) સુનેત્રો નામ માનવો વિજ્ઞેયઃ. અહં સ ભિક્ષવસ્ તેન કાલેન સર્વૌષધિવૈદ્યરાજો ઽભૂત્. તસ્ય કર્મણો વિપાકેન મહાદેવસ્યાયુઃપ્રમાણં યોજયિતવ્યમ્. માન્ધાતૃસુનેત્રાભ્યામ્ અપ્ય્ એવાયુઃપ્રમાણં યોજયિતવ્યમ્. ઇદં કર્મ દીર્ઘાયુઃસંવર્તનીયમ્.
ઇઇઇ. કતમત્ કર્મ બહ્વાબાધાસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ખટચપેટપ્રદાનમ્. ખટચપેટપ્રદાનસ્યાનુમોદનમ્. ખટચપેટપ્રદાનસ્ય વર્ણવાદિતા. તેષાં પ્રદાનેન તુષ્ટિઃ. માતાપિત્રોશ્ ચિત્તશરીરે પીડાકરણં તથાન્યેષાં પ્રવ્રજિતાનાં શીલવતાં ચિત્તસંક્લેશઃ. અમિત્રવ્યાધિના તુષ્ટિઃ. અમિત્રવ્યાધિવ્યુત્થાનેનાતુષ્ટિઃ. વ્યાદ્દિતાનામ્ અભૈષજ્યપ્રદાનમ્. તથાપરિજીર્ણભોજનમ્. ઇદં કર્મ બહ્વાબાધાસંવર્તનીયમ્.
ઇવ્. કતમત્ કર્મ અલ્પાબાધાસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ખટચપેટપ્રદાનાન્ નિવૃત્તિઃ. તત્ર સમાદાપનમ્. તદ્વર્ણવાદિતા. તદભ્યનુમોદનમ્. ગ્લાનાનાં માતાપિતૄણામ્ ઉપસ્થાનકરણમ્. તદ્ અપ્ય્ અન્યેષાં ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતાનામ્. અમિત્રવ્યાધિનાનાત્તમનસ્કતા. તસ્ય વ્યુત્થાનેન ચાત્તમનસ્કતા. ભૈષજ્યપ્રદાનમ્. પરિજીર્ણભોજનં ચ. ઇદં કર્મ અલ્પાબાધાસંવર્તનીયમ્.
વ્. કતમત્ કર્મ દુર્વર્ણસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ક્રોધઃ. ઉપનાહઃ મ્રક્ષઃ. પ્રદાશઃ. માતાપિત્રોર્ અવર્ણવાદિતા. અન્યેષાં ચ ( મ્ક્વ્ 38 ) ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતાનાં બાલવૃદ્ધાનામ્. સ્તૂપાઙ્ગણચૈત્યગૃહવિહારાણાં ચ ભૂમેર્ અવિશોધનમ્. સ્તૂપાનાં પ્રતિમાણાં ચ દીપવ્યુચ્છેદઃ. દુર્વર્ણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવહસનમ્. તથા ચૌક્ષસમુદાચારતા. ઇદં કર્મ દુર્વર્ણસંવર્તનીયમ્.
વિ. કતમત્ કર્મ પ્રાસાદિકસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. અક્રોધઃ. અનુપનાહઃ. અમ્રક્ષઃ. વસ્ત્રપ્રદાનમ્. સ્તૂપચૈત્યગૃહેષુ ચ સુધાદાનમ્. સુવર્ણપાત્ર દાનમ્. ગન્ધલેપપ્રદાનમ્. અલંકારપ્રદાનમ્. માતાપિત્રોર્ વર્ણવાદિતા. આર્યાણાં શીલવતાં વર્ણવાદિતા સ્તૂપાઙ્ગણવિહારાણાં સંમાર્જનમ્. સતતં ગૃહસંમાર્જનમ્. વિરૂપાણાં સત્ત્વાનામ્ અનવહસનં તથાન્યેષાં બાલવૃદ્ધાનામ્. તથા ચૌક્ષસમુદાચારતા.
અ) યથા આર્યસુન્દરનન્દેન કિલ ક્રકુચ્છન્દે સમ્યક્સંબુદ્ધે ભિક્ષુસંઘે જેન્તાકસ્નાનં કૃતમ્. તાંશ્ ચ દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રસાદિતમ્. ભૂયશ્ ચ સુવર્ણેન હરિતાલેન પ્રત્યેકબુદ્ધસ્તૂપે લેપો દત્તઃ. ઇદમ્ અપિ દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રસાદિતમ્. અભિરૂપતાયાં ચ પરિણામિતમ્. ભૂયશ્ ચ સ્તૂપે ક્રિયમાણે પ્રથમં છત્ત્રં કારિતમ્. યથા પશ્ચિમભવે સ એવ વ્યાકરોતિ.
જેન્તાકસ્ય ચ સ્નાનેન હરિતાલસ્ય લેપનેન ચ
એકચ્છત્ત્રપ્રદાનાચ્ ચ પ્રાપ્તા મે સુવર્ણવર્ણતા.
તથૈવાયં શોભિતવાન્. ઇદં કર્મ પ્રાસાદિકસંવર્તનિયમ્.
વિઇ. કતમત્ કર્મ અલ્પેશાખ્યસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ઈર્ષ્યા. માત્સર્યમ્. પરસ્ય લાભેનાતુષ્ટિઃ. પરસ્ય વર્ણવાદિતાયા અતુષ્ટિઃ. માતાપિત્રોઃ પરિભવઃ. આર્યાણાં શીલવતાં પરિભવઃ. તથાન્યેષાં વ્યાધિતબાલવૃદ્ધાનામ્. હીને ધર્મહીને ઽકુશલમૂલે વર્ણવાદિતા. બોધિચિત્તોત્પાદસ્ય નિવારણમ્. તદભ્યનુમોદનમ્. ઇદં કર્મ અલ્પેશાખ્યસંવર્તનીયમ્.
વિઇઇ. કતમત્ કર્મ મહેશાખ્યસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. અનીર્ષ્યા. અમાત્સર્યમ્. પરલાભેન તુષ્ટિઃ. પરસ્ય યશોવર્ણશબ્દશ્લોકશ્રવણેન તુષ્ટિઃ. પરસ્ય વર્ણવાદિતાયા આત્તમનસ્કતા. ભગવતશ્ ચૈત્યસ્તૂપકારાપણમ્. હીને ધર્મહીને ઽકુશલમૂલે નિવારણમ્. મહેશાખ્યકુશલમૂલે સમાદાપનમ્. બોધિચિત્તોત્પાદનમ્. સર્વમહેશાખ્યકુશલમૂલે બોધિચિત્તોત્પાદનમ્.
અ) યથોક્તં ભગવતા વારાણસ્યાં પૂર્વાપરાન્તકે સૂત્રે ( મ્ક્વ્ 40 ) ઽજિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સમુત્તેજનં કૃતમ્. મહતે ખલુ તે ઽજિત ઔત્સુક્યાય ચિત્તં દમયતિ. યદ્ ઇદં સંઘપરિહાપણાય. વક્ષ્યતેહિ.
મૈત્રેયસ્ તુષિતસુરાલયાધિવાસી
પ્રાપ્તવ્યા દિવિ ભુવિ ચેહ યેન પૂજા
સ શ્રીમાન્ દશબલતામ્ અવાપ્ય શીઘ્રં
લોકાનાં ભવતુ શશીવ નિત્યપૂજ્યઃ.
ઇદં કર્મ મહેશાખ્યસંવર્તનીયમ્.
ઇx. કતમત્ કર્મ નીચકુલસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. સ્તબ્ધતા. અભિમાનિતા ચ. અમાતાપિતૃજ્ઞતા. અશ્રામણ્યતા. અબ્રાહ્મણ્યતા. અકુલજ્યેષ્ઠાપચાયિતા. માતાપિત્રોર્ અપ્રત્યુપસ્થાનમ્. આર્યાણાં શીલવતામ્ અપ્રત્યુપસ્થાનમ્. અન્યેષાં ચ ગુરુસ્થાનીયાનામ્ આચાર્યોપાધ્યાયાનામ્ અપ્રત્યુપસ્થાનમ્. નીચકુલાનાં સત્વાનાં પરિભવઃ. ઇદં કર્મ નીચકુલસંવર્તનીયમ્.
x. કતમત્ કર્મ ઉચ્ચકુલસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. અસ્તબ્ધતા. અનભિમાનિતા. માતાપિતૃજ્ઞતા. શ્રામણ્યતા. બ્રાહ્મણ્યતા. કુલજ્યેષ્ઠાપચાયિતા. માતાપિત્રોઃ પ્રત્યુપસ્થાનમ્. આર્યાણાં શીલવતાં પ્રત્યુપસ્થાનમ્. અન્યેષાં ચ ગુરુસ્થાનીયાનામ્ આચાર્યોપાધ્યાયાનાં પ્રત્યુપસ્થાનમ્. નીચકુલાનાં સત્વાનામ્ અપરિભવઃ.

અ) યથા ચ ભગવતા સૂત્ર ઉક્તમ્. યતો ભિક્ષવઃ કુશલશીલવન્તો બ્રહ્મચારિનઃ કલ્યાણધર્માણઃ પ્રવ્રજિતા ઉપસંક્રમન્તિ પઞ્ચ તસ્મિન્ કુલે ઽનુશંસાઃ પ્રત્યનુશંસિતવ્યાઃ. કતમે પઞ્ચ. ઇહ ભિક્ષવઃ ઉપસંક્રાન્તેષુ શીલવત્સુ ચિત્તાનિ પ્રસાદયન્તિ સ્વર્ગસંવર્તનીયં ( મ્ક્વ્ 41 ) તદ્ ભિક્ષવઃ કુલં તસ્મિન્ સમયે પ્રતિપદં પ્રતિપન્નં ભવતિ. પુનર્ અપરં ભિક્ષવઃ ઉપસંક્રાન્તેષુ શીલવત્સુ અભિવાદયન્તિ પ્રત્યુત્તિષ્ઠન્તિ. ઉચ્ચકુલસંવર્તનીયં ભિક્ષવઃ. તસ્મિન્ સમયે પ્રતિપદં પ્રતિપન્નં ભવતિ. એવં સર્વસૂત્રં યોજ્યમ્. ઇદં કર્મ ઉચ્ચકુલસંવર્તનીયમ્.
xઇ. કતમત્ કર્મ અલ્પભોગસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. અદત્તાદાનમ્. અદત્તાદાનસમાદાપનમ્. ચૌર્યવર્ણવાદિતા. તદભ્યનુમોદનમ્. માતાપિત્રોર્ વૃત્ત્યુપચ્છેદઃ. તથાન્યેષાં વ્યાધિતબાલવૃદ્ધકૃપણાનાં વૃત્ત્યુપચ્છેદઃ. પરસ્ય લાભેનાતુષ્ટિઃ. પરલાભાન્તરાયક્રિયા દુર્ભિક્ષાભિનન્દનં ચ. ઇદં કર્મ અલ્પભોગસંવર્તનીયમ્.
xઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ મહાભોગસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. અદત્તાદાનાન્ નિવૃત્તિઃ પરેષાં ચાદત્તાદાનાન્ નિવારણમ્. પરેષામ્ અદત્તાદાનનિવૃત્તાનાં સમનુમોદનમ્. માતાપિત્રોર્ વૃત્તિપ્રદાનમ્. આર્યાણાં ચ શીલવતાં વૃત્તિપ્રદાનમ્. તથાન્યેષાં વ્યાધિતબાલવૃદ્ધકૃપણાનાં વૃત્તિપ્રદાનમ્. પરલાભેન તુષ્ટિઃ. પરસ્યાલાભેનાતુષ્દ્ઃ. પરલાભસમનુમોદનમ્. સુભિક્ષાભિનન્દનમ્.
અ) તદ્ એવ સૂત્રં યોજ્યમ્. પુનર્ અપરં ભિક્ષવઃ ઉપસંક્રાન્તેષુ શીલવત્સુ દાનાનિ દદન્તિ પુણ્યાનિ ચ કુર્વન્તિ. મહાભોગસંવર્તનીયં ભિક્ષવસ્ તત્ કુલં તસ્મિન્ સમયે પ્રતિપદં પ્રતિપન્નં ભવતિ. ઇદં કર્મ મહાભોગસંવર્તનીયમ્.
xઇઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યો ન પરાન્ પૃચ્છતિ. પણ્ડિતાન્. શ્રમણાન્. બ્રાહ્મણાન્. કો ધર્મઃ કિં ધર્મં કુર્વતઃ શ્રેયસ્કરમ્ ઇતિ. અપિ તુ દુષ્પ્રજ્ઞાન્ સેવતિ. પણ્ડિતાન્ પરિવર્જયતિ. અસદ્ધર્મં દીપયતિ. સદ્ધર્મં વિગર્હતિ. સદ્ધર્મભાણકાનાં વૈશારદ્યોપચ્છેદં કરોતિ. સદ્ધર્મભાણકાનામ્ અભિનિવેશેન ન સાધુકારં દદાતિ. અસદ્ધર્મભાણકાનાં ( મ્ક્વ્ 42 ) સાધુકારં દદાતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિં વર્ણયતિ. સમ્યગ્દૃષ્ટિં વિગર્હતિ. તથા પુસ્તકલેખકવાચકાનાં વૃત્ત્યુપચ્છેદં કરોતિ.
અ) સૂત્રે ચોક્તમ્. ઉન્મત્તકસંવર્તનીયમ્ ... કરોતિ. સંમૂઢકશ્ ચ કાલં કરોતિ. દુષ્પ્રજ્ઞશ્ ચ ભવતિ. યથોક્તં નન્દિકસૂત્રે. પઞ્ચત્રિંશદ્ આદીનવાઃ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાને યોજયિતવ્યાઃ. બુદ્ધે ચાગૌરવો ભવતિ. ધર્મે સંઘે ચાગૌરવો ભવતિ. અતઃ શાક્યસૂત્રં યોજયિતવ્યમ્. યદા ચ ભગવાન્ કપિલવસ્તુમ્ આગતઃ સ મદ્યપાનદોષાન્ ન કદાચિદ્ ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ. ચતુર્ભિઃ સ્થવિરૈર્ ભગવતા પ્રેષિતૈર્ ગત્વા વિનીતઃ કાલગતશ્ ચ. શાક્યઃ પૃચ્છતિ. ભગવન્. તસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ. ભગવાન્ આહ. ઇમે ઽપિ ચ મે શાક્ય ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનીયુર્ ઇતિ સૂત્રં ( મ્ક્વ્ 43 ) યોજયિતવ્યમ્. યથા ચૂડા પન્થકો નામ ભિક્ષુસ્ તસ્ય રાજગૃહે પ્રતિવસતો ભગવતા ગાથોદ્દિષ્ટા. સા ચ વર્ષાત્યયેન ન શકિતા ગ્રહીતુમ્. ભિક્ષવો વિસ્મયં પ્રાપ્તાઃ પૃચ્છન્તિ. ભગવન્ કસ્યૈષ કર્મણો વિપાકેન દુષ્પ્રજ્ઞઃ. ભગવાન્ આહ. કાશ્યપે સમ્યક્સંબુદ્ધે પરિનિર્વૃતે એષ આરણ્યકો ભિક્ષુસ્ ત્રિપિટકસ્ તત્કાલમ્ અભૂત્. ભિક્ષૂણાં ચ બુદ્ધપૂજામ્ અકુર્વતાં બુદ્ધવચનમ્ અન્તર્હિતમ્. તે ભિક્ષવસ્ તસ્ય સમીપં ગતાઃ અસ્માકં બુદ્ધવચનમ્ અન્તર્હિતમ્. અસ્માકમ્ અપ્ય્ ઉપદેશં કુરુષ્વેત્ય્ અનેન માત્સર્યદોષાત્ તેષામ્ ઉપદેશો ન કૃતઃ. એવં તચ્છાસનમ્ અન્તર્હિતમ્. તસ્ય કર્મણો વિપાકેનૈષ દુષ્પ્રજ્ઞઃ. ઇદં કર્મ દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયમ્.
xઇવ્. તત્ર કતમત્ કર્મ મહાપ્રજ્ઞસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ( મ્ક્વ્ 44 ) ઇહૈકત્યઃ પરિપૃચ્છક જાતીયો ભવતિ પણ્ડિતાઞ્ છ્રમણાન્ બ્રાહ્મણાન્ સેવતે દુષ્પ્રજ્ઞાન્ પરિવર્જયતિ. સદ્ધર્મં દીપયતિ. અસદ્ધર્મં વિગર્હતિ ધર્મભાણકાનાં વૈશારદ્યં વર્ણયતિ. સહિતભાષિણાં સાધુકારં દદાતિ. અહિતભાષિણં પરિહરતિ. સમ્યગ્દૃષ્ટિં વર્ણયતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિં વિગર્હતિ. મસીપુસ્તકલેખનીપ્રદાનાનિ દદાતિ. ન ચ મદ્યં પિબતિ. યથોક્તં ચ નન્દિકસૂત્રે. પઞ્ચત્રિંશદ્ મદ્યપાનદોષા અકુશલપક્ષેણ યોજયિતવ્યાઃ. ઇદં કર્મ મહાપ્રજ્ઞસંવર્તનીયમ્.
xવ્. તત્ર કતમત્ કર્મ નરકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. તીવ્રં પ્રદુષ્ટચિત્તસ્ય કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્. ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ. શાશ્વતદૃષ્ટિઃ. નાસ્તિકદૃષ્ટિઃ. અક્રિયાદૃષ્ટિઃ. મત્સરિવાદઃ. અકૃતજ્ઞતા. આનન્તર્યમ્. આર્યાણાં શીલવતામ્ અભૂતાભ્યાખ્યાનદાનમ્. ઇદં કર્મ નરકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xવિ. તત્ર કતમત્ કર્મ તિર્યગ્યોન્યુપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. મધ્યમં કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતં વિચિત્રં રાગસમુત્થિતં કર્મ વિચિત્રં દ્વેષસમુત્થિતં કર્મ વિચિત્રં મોહસમુત્થિતં કર્મ. માતાપિત્રોઃ પ્રવ્રજિતાનાં ચાકલ્પિકપ્રદાનમ્. તિર્યગ્યોનિગતાનાં સત્વાનામ્ અવહસનમ્. તથા પ્રણિધાનકર્મ યથા ગોવ્રતિકકુક્કુરવ્રતિકપ્રભૃતીનાં પ્રણિધાનમ્ અત્રોપપદ્યેયમ્ ઇતિ.
અ) યથા ચ બોધિસત્વસ્ય સિંહ જાતકે ઽવદાનં વક્તવ્યમ્. યથા ચ વર્ષાકારસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય મર્કટોપપત્તિઃ. તદ્યથા ( મ્ક્વ્ 45 ) વર્ષાકારેણ બ્રાહ્મણેન સ્થવિરમહાકાશ્યપો ભિક્ષૂ રાજગૃહસ્યોપરિમેણ ગૃધ્રકૂટાત્ પર્વતાદ્ ઋષિગિરિપાર્શ્વં વિહાયસા ગચ્છન્ દૃષ્ટઃ. તેન પ્રદુષ્ટચિત્તેન દેવદત્તાજાતશત્રુસંસર્ગાદ્ વાગ્દુશ્ચરિતં કૃતમ્. એષ શ્રમણો વિહાયસા ગચ્છન્ પર્વતાત્ પર્વતં ગચ્છતિ. તદ્યથા મર્કટો વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ એવ. ભગવતઃ કથિતમ્. વર્ષાકારેણ બ્રાહ્મણેન ક્રોધજાતેન વાગ્દુશ્ચરિતં કૃતમ્. તસ્ય કો વિપાકઃ. ભગવાન્ આહ. અસ્ય વાગ્દુશ્ચરિતસ્ય વિપાકતો વર્ષાકારો બ્રાહ્મણઃ પઞ્ચ જન્માન્તરશતાનિ મર્કટો ભવિષ્યતીતિ. તતસ્ તેન વર્ષાકારેણ શ્રુતં ભગવતા નિર્દિષ્ટત્વં કિલ પઞ્ચ જન્માન્તરશતાનિ મર્કટો ભવિષ્યતીતિ. સ સંવિગ્નચિત્તં પ્રસાદિતવાન્. તેન ભગવાન્ પરિનિર્વાણકાલે પૃષ્ટઃ. તસ્ય કર્મણઃ કદા પરિક્ષય ઇતિ. ભગવાન્ આહ. તાન્ય્ એવ પઞ્ચ જન્માન્તરશતાનિ કિં તુ રાજગૃહે ઉત્પત્સ્યસે યથા જમ્બ્વા જમ્બુદ્વીપે જાયતે. યત્રોષ્ટ્રિકામાત્રાણિ ફલાનિ. યથા ક્ષૌદ્રમધ્વ્ અનેડકમ્ એવમાસ્વાદાનિ. ( મ્ક્વ્ 46 ) તત્રોપપત્તિર્ ભવિષ્યતિ. તતો વ્યુત્થિતસ્ય તે સુગતિર્ ભવિષ્યતિ. યથા ચિત્તપ્રદૂષણેન સિંહેષૂપપન્નઃ. તદર્થં ચ ભગવતા ગાથા ભાષિતા.
દીર્ઘા જાગરતો રાત્રિર્ દીર્ઘં શ્રાન્તસ્ય યોજનમ્

દીર્ઘો બાલસ્ય સંસારઃ સદ્ધર્મમ્ અવિજાનતઃ.
ઇદં કર્મ તિર્યગ્યોન્યુપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xવિઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ યમલોકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ક્રુદ્ધસ્ય પ્રતિહતચિત્તસ્ય કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્. લોભો વિષમલોભો મિથ્યાજીવો જિઘાંસિતપિપાસિતસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય કાલક્રિયા. વસ્તુષ્વ્ અભિષક્તચિત્તસ્ય કાલક્રિયા.
અ) યથા ચોક્તં ભગવતા શતવર્ગે આગમે કર્મવિભઙ્ગસૂત્રે. ( મ્ક્વ્ 47 ) તસ્ય ખલુ પુનર્ આનન્દ પુદ્ગલસ્યાન્યજાતિકૃતં વા કર્મ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ. મરણકાલે વા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. ઇદં કર્મ યમલોકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xવિઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્માસુરલોકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. સર્વમૃદુકાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્. માનઃ. અભિમાનઃ અધિમાનઃ. અસ્મિમાનઃ. મિથ્યામાનઃ. સુકૃત કુશલામૂલમ્ અસુરલોકોપપત્તિપરિણામિતમ્. સર્વોત્કૃષ્ટરાગસમુત્થિતં દૌઃશીલ્યં પ્રજ્ઞામુખેન. ઇદં કર્માસુરલોકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xઇx. તત્ર કતમત્ કર્મ મનુષ્યલોકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. સુભાવિતા મન્દભાવિતાશ્ ચ દશ કુશલાઃ કર્મપથાઃ. કતમે દશ. ત્રિવિધં કાયકર્મ. ચતુર્વિધં વાક્કર્મ. ત્રિવિધં મનઃકર્મ. ઇદં કર્મ મનુષ્યલોકોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xx. તત્ર કતમત્ કર્મ કામાવચરદેવોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. સુસમાપ્તા દશ કુશલાઃ કર્મપથાઃ. ઇદં કર્મ કામાવચરદેવોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xxઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ રૂપાવચરદેવોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. સુસમાપ્તાઃ સુસમાહિતાસ્ તતો વિશિષ્ટતરાઃ પરિપૂર્ણા દશ કુશલાઃ કર્મપથાઃ. ઇદં કર્મ રૂપાવચરદેવોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xxઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મારૂપ્યાવચરદેવોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ. આકાશાનન્ત્યાયતનમ્. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્. આકિંચન્યાનન્ત્યાયતનમ્. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્. એતાઃ સમાપત્તયો ભાવિતા બહુલીકૃતાશ્ ચ ભવન્તિ. ઇદં કર્મારૂપ્યાવચરદેવોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xxઇઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ કૃતં નોપચિતમ્. ઉચ્યતે. યત્ કૃત્વા કર્મ આસ્તીર્યતિ જિહ્રેતિ વિગર્હતિ વિજુગુપ્સતિ દેશયતિ આચષ્ટે વ્યક્તીકરોતિ. ( મ્ક્વ્ 48 ) આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યતે. ન પુનઃ કરોતિ. ઇદં કર્મ કૃતં નોપચિતમ્.
xxઇવ્. તત્ર કતમત્ કર્મોપચિતં ન કૃતમ્. ઉચ્યતે. યત્ કર્મ કાયેન પરિપૂરયિતવ્યમ્. તત્ર પ્રદુષ્ટચિત્તો વાચં ભાષતે એવં તે કરિષ્યામીતિ. ઇદં કર્મોપચિતં ન કૃતમ્.
xxવ્. તત્ર કતમત્ કર્મ કૃતં ચોપચિતં ચ. ઉચ્યતે. યત્ કર્મ સાંચેતનિકમ્.
અ) યથોક્તં ભગવતા.
મનઃપૂર્વઙ્ગમા ધર્મા મનઃશ્રેષ્ઠા મનોજવાઃ
મનસા ચેત્ પ્રદુષ્ટેન ભાષતે વા કરોતિ વા
તતસ્ તં દુઃખમ્ અન્વેતિ ચક્રં વા વહતઃ પદમ્
મનઃપૂર્વઙ્ગમા ધર્મા મનઃશ્રેષ્ઠા મનોજવાઃ
મનસા ચેત્ પ્રસન્નેન ભાષતે વા કરોતિ વા
તતસ્ તં સુખમ્ અન્વેતિ છાયા વા અનુયાયિની.
ઇદં કર્મ કૃતં ચોપચિતં ચ.
xxવિ. તત્ર કતમત્ કર્મ નૈવ કૃતં નૈવોપચિતમ્. ઉચ્યતે. યત્ કર્મ સાંચેતનિકં સ્વપ્નાન્તરે કૃતં કારિતં વા. ઇદં કર્મ નૈવ કૃતં નૈવોપચિતમ્.
xxવિઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નઃ પરિપૂર્ણં નૈરયિકમ્ આયુઃ ક્ષપયિત્વા ચ્યવતિ. ઉચ્યતે. ( મ્ક્વ્ 49 ) ઇહૈકત્યેન નરકીયં કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતમ્. સ તત્ કર્મ કૃત્વા નાસ્તીર્યતિ. ન જિહ્રીયતિ ન વિગર્હતિ ન જુગુપ્સતિ ન દેશયતિ નાચષ્ટે ન વ્યક્તીકરોતિ નાયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યતે ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્યતિ. પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયતિ. યથા દેવદત્તકોકાલિકાદયઃ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નઃ પરિપૂર્ણનૈરયિકમ્ આયુઃ ક્ષપયિત્વા ચ્યવતિ.
xxવિઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નો ઽર્ધનૈરયિકમ્ આયુઃ ક્ષપયિત્વા ચ્યવતિ. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યેન નારકીયં કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતમ્. સ તત્ કૃત્વા નાસ્તીર્યતિ ન જિહ્રીયતિ ન વિગર્હતિ ન જુગુપ્સતે ન દેશયતિ નાચષ્ટે ન વ્યક્તીકરોતિ. નાયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યતે. અપિ તુ ન ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્યતિ. ન પ્રિતિમ્ ઉત્પાદયતિ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નો ઽર્ધનૈરયિકમ્ આયુઃ ક્ષપયિત્વા ચ્યવતિ.
xxઇx. તત્ર કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નમાત્ર એવ ચ્યવતિ. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યેન નારકીયં કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતં ચ. સ તત્ કૃત્વાસ્તીર્યતિ. જિહ્રીયતિ. વિગર્હતિ વિજુગુપ્સતિ આચષ્ટે. દેશયતિ. વ્યક્તીકરોતિ. આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યતે. ન પુનઃ કુરુતે. સ ચેન્ નરકેષૂપપદ્યતે ઉપપન્નમાત્ર એવ ચ્યવતિ.
અ) યથા રાજાજાતશત્રુઃ. તેન દેવદત્તસહાયેનાનન્તર્યકર્મ કૃતમ્. પિતૃવધઃ. સંઘભેદઃ. ધનપાલમોક્ષણમ્. શિલાયન્ત્રમોક્ષણં દેવદત્તસ્યાદેશેન. તસ્માદ્ અવીચિનરકગમનં શ્રુત્વા તેન સંવિગ્નેન ભગવતિ ચિત્તં પ્રસાદિતમ્. શ્રામણ્યફલસૂત્રે ઽત્યયદેશનં કૃતમ્. પ્રતિસંદધાતિ કુશલમૂલાનિ. તેન મરણકાલે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્. અસ્થિભિર્ અપિ બુદ્ધં ભગવન્તં ( મ્ક્વ્ 50 ) શરણં ગચ્છામિ. સ ઉપપન્નમાત્ર એવ ચ્યવતિ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો નરકેષૂપપન્નમાત્ર એવ ચ્યવતિ.
xxx. તત્ર કતમત્ કર્મ નિયતોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. યત્ કૃત્વા ક્વચિદ્ ઉપપત્તૌ પરિણામયતિ અમુત્રોપપદ્યેયમ્ ઇતિ. સ તત્રોપપદ્યતે.
યથા ભગવતો જાતકે શ્યામાકજાતકપ્રભૃતિષુ પ્રણિધાનવશાદ્ ઉપપત્તિર્ વર્ણ્યતે. ઇદં કર્મ નિયતોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.
xxxઇ. તત્ર કતમત્ કર્માનિયતોપપત્તિસંવર્તનીયમ્. ઉચ્યતે. યત્ કૃત્વા ન ક્વચિદ્ ઉપપત્તૌ પરિણામયતિ અમુત્રોપપદ્યેયમ્ ઇતિ. યથા સત્વાઃ કર્મવશાદ્ ઉપપદ્યન્તે. ઇદં કર્માનિયતોપપત્તિસંવર્તનીયમ્.

xxxઇઇ. તત્ર કતમત્ કર્મ દેશાન્તરવિપાકમ્ ઉચ્યતે. યત્ કર્મ તસ્મિન્ન્ એવ જન્માન્તરે વા દેશાન્તરગતસ્ય વિપચ્યતે શુભમ્ અશુભં વા. તત્ કર્મ દેશાન્તરવિપાકમ્. યથા ભગવાન્ કથયતિ. ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો જમ્બુદ્વીપે મનુષ્યાણમ્ અપરિમાણમ્ આયુર્ ભવતિ. યથા રાજ્ઞો માન્ધાતુઃ. અથાન્યતરસ્મિન્ નગરે મૈત્રાયજ્ઞો નામ ( મ્ક્વ્ 51 ) સાર્થવાહપુત્રો બભૂવ. સ પઞ્ચશતસહાયપરિવૃત ઉદ્યાનં ગતઃ. તૈશ્ ચ સહાયૈર્ ઉક્તઃ. અસ્મિન્ નગરે બણિજસ્ તવ પિતરં પૂર્વઙ્ગમં કૃત્વા મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ય સુવર્ણભૂમિપ્રભૃતીનિ દેશાન્તરાણિ ગત્વા દ્વીપાન્તરાણિ ચ પશ્યન્તિ. દ્રવ્યોપાર્જનં ચ કુર્વન્તિ. વયમ્ અપિ ત્વાં પૂર્વઙ્ગમં કૃત્વા સમુદ્રમ્ અવતીર્ય દ્રવ્યોપાર્જનં કરિષ્યામો દ્વીપાન્તરાણિ ચ દ્રક્ષ્યામઃ. તતસ્ તેન એવમ્ ઇતિ પ્રતિશ્રુતમ્. સ રાત્રૌ ગત્વા માતરમ્ આપૃચ્છતિ. અમ્બ સુવર્ણભૂમિં ગમિષ્યામઃ. તસ્ય માતાહ. અપરિમાણં પુત્ર દ્રવ્યં ગૃહે તિષ્ઠતિ. ન ગન્તવ્યમ્ ઇતિ. સ માતુર્ વચનેન નિવૃત્તઃ. સ ભૂય ઉદ્યાનં ગતઃ સહાયૈર્ ઉક્તઃ. તમ્ અર્થં વિજ્ઞાપયામઃ. તેન તથાસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રતિશ્રુતમ્. સ ભૂયો માતરં ગત્વાપૃચ્છતિ. ભૂયશ્ ચ માત્રા પાદપતનાન્ નિવર્તિતઃ. એવં તૃતીયમ્ અપિ. સ કાલાન્તરેણ ભૂય ( મ્ક્વ્ 52 ) ઉદ્યાનં ગત્વા સહાયૈર્ ઉક્તઃ. તવ દોષાદ્ વયમ્ અપિ ન ગચ્છામઃ. પૃચ્છામો વયમ્. ત્રયોદશ્યાં ગમિષ્યામ ઇતિ. તેન માતુર્ અવિદિતમ્ એવ બહિર્ બહુ ભાણ્ડં નિર્ગમિતમ્. તસ્ય ગમનકાલે પ્રસ્થિતસ્ય માતા દ્વારે પાદપતનં કૃત્વા સ્થિત્વા. પુત્ર ન ગન્તવ્યમ્ ઇતિ. સ ક્રુદ્ધો માતુઃ પાદં મસ્તકે દત્ત્વાતિક્રાન્તઃ સમુદ્રકૂલં ચ ગતઃ. તેન સહાયા ઉક્તાઃ. સમુદ્રમ્ અવતરતાં ન જ્ઞાયતે જીવિતં મરણં ચ. વયં સર્વ એવાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં પોષધં ગૃહ્ણામઃ. તૈસ્ તથાસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રતિપન્નમ્. પોષધં ચ ગૃહીતમ્. તે સમુદ્રમ્ અવતીર્ણાઃ. સમુદ્રમધ્યગતાનાં ચ તેષાં વિષમવાતાદ્યાહતઃ પોતો વિનષ્ટસ્ તેન સર્વે કાલગતાઃ. મૈત્રાયજ્ઞશ્ ચ મ. પ્રટમુખ્યાન્ અવબદ્ધં તામ્રઘતં ચ ગૃહ્ય સમુદ્રકૂલ ઉત્તીર્ણઃ સ પર્યટમાનઃ સૌવર્ણપ્રાકારં નગરં પશ્યતિ. આરામસંપન્નં વનસંપન્નં પુષ્કરિણીસંપન્નમ્. ધૂપિતધૂપનં મુક્તપુષ્પાવકીર્ણમ્ અવસક્તપટ્ટદામકલાપમ્. તતશ્ ચતસ્રો ઽપ્સરસો નિર્ગતાઃ. સ તાભિર્ ગૃહ્ય નગરં પ્રવેશિતઃ. સ તાભિઃ સાર્ધં બહૂનિ વર્ષાણિ ક્રીડિતવાન્. બહૂનિ વર્ષશતાનિ. બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ ક્રીડિતવાન્. સ તાભિર્ ઉક્તઃ. આર્યપુત્ર તવાયં પૃથિવીપ્રદેશો ઽપૂર્વઃ. અસ્માકમ્ અવિદિતં ન નિર્ગન્તવ્યમ્. યદિ નિર્ગચ્છસિ સર્વથોત્તરાભિમુખેન ન ગન્તવ્યમ્. ઇતિ. સ તસ્માત્ કાલાન્તરેણ નિર્ગતઃ. સ ભૂયો ગચ્છન્ નગરં પશ્યતિ. રૂપ્યમયેન પ્રાકારેણ. આરામસંપન્નં વનસંપન્નમ્. પૂર્વવદ્ યાવત્. તસ્માદ્ અપ્ય્ અષ્ટાવ્ અપ્સરસો નિર્ગતાઃ. તાભિર્ અપ્ય્ અસૌ ગૃહ્ય પ્રવેશિતઃ. સ તાભિઃ સાર્ધં બહૂનિ વર્ષાણિ ક્રીડિતવાન્. બહૂનિ વર્ષશતાનિ. બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ ક્રીડિતવાન્. પૂર્વવત્. તતો ઽપિ કાલાન્તરેણ નિર્ગતઃ. ભૂયશ્ ચ પર્યટન્ નગરં પશ્યતિ. વૈદૂર્યમયેન પ્રાકારેણ આરામસંપન્નં વનસંપન્નમ્. પુષ્કરિણીસંપન્નમ્. ધૂપિતધૂપનમ્. મુક્તપુષ્પાવકીર્ણમ્ અવસક્તપટ્ટદામકલાપમ્. તસ્માદ્ અપિ ષોડશાપ્સરસો નિર્ગતાઃ. તાભિર્ અપિ સાર્ધં બહૂનિ વર્ષાણિ ક્રીડિતવાન્. પૂર્વવત્. સ તાભિર્ ઉક્તઃ. આર્યપુત્ર તવાયં પૃથિવીપ્રદેશો ઽપૂર્વઃ. અસ્માદ્ વિહારાત્ તેન ન નિર્ગન્તવ્યમ્. અથ નિર્ગચ્છસિ. સર્વથોત્તરામુખેન ન ગન્તવ્યમ્ ઇતિ. સ તસ્માત્ કાલાન્તરેણ નિર્ગતઃ. ભૂયાઃ પર્યટમાનઃ ( મ્ક્વ્ 53 ) સ્ફટિકપ્રાકારેણ નગરમ્. તથૈવારામસંપન્નમ્. વનસંપન્નં પુષ્કરિણીસંપન્નમ્. ધૂપિતધૂપનં મુક્તપુષ્પાવકીર્ણમ્ અવસક્તપટ્ટદામકલાપમ્. તસ્માદ્ અપિ દ્વાત્રિંશદ્ અપ્સરસો નિર્ગતાઃ. તાભિર્ અપિ સાર્ધં બહૂનિ વર્ષાણિ બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ ક્રીડિતવાન્. સ તાભિર્ અપ્ય્ ઉક્તઃ. આર્યપુત્ર તવાયં પૃથિવીપ્રદેશો ઽપૂર્વઃ. અસ્માદ્ વિહારાત્ તેન ન નિર્ગન્તવ્યમ્. અથ નિર્ગચ્છસિ. ઉત્તરામુખેન ન ગન્તવ્યમ્ ઇતિ. સ તાસાં પ્રમાદાદ્ રતિખિન્નો નિર્ગતઃ. ઉત્તરાભિમુખેન ગચ્છન્ કણ્ટકાટવીં પ્રપન્નઃ. અથ કૃષ્ણાયસેન પ્રાકારેણ નગરં પશ્યતિ. સ તત્ર પ્રવિષ્ટઃ. પ્રવિષ્ટમાત્રસ્ય ચ નગરદ્વારં પિહિતમ્. ઊર્ધ્વં પશ્યતિ. પ્રાકારો વર્ધતે ભૈરવં ચ શબ્દં શૃણોતિ. તત્રસ્થશ્ ચ ચિન્તયતિ. કિમ્ એતદ્ ઇતિ. સ તત્ર ગતઃ. અથ પશ્યતિ પુરુષસ્યાસિધરં ચક્રં શિરશ્ છિનત્તિ. સ ભીતઃ પૃચ્છતિ. કિમ્ એતદ્ ભો પુરુષ. નૈરયિકપુરુષઃ પ્રાહ. એષ પ્રત્યેકનરકઃ. મૈત્રાયજ્ઞ આહ. કિં ત્વયા પાપકર્મ કૃતમ્ ઇતિ. સ કથયતિ. અસ્મિન્ જમ્બુદ્વીપે મહાકોશલી નામ નગરમ્. તત્રાહં મહાસાર્થવાહપુત્રો ઽભૂવમ્. સ પઞ્ચભિઃ સહાયશતૈઃ સહોદ્યાનં ગતઃ. તે કથયન્તિ. તવ પિતા સાર્થવાહો ઽસ્માકં પૂર્વપુરુષો ઽસ્તિ. પૂર્વઙ્ગમં કૃત્વા દેશાન્તરાણિ ગત્વા દ્રવ્યોપાર્જનાનિ કુર્વન્તિ. સુવર્ણભૂમિં સિંહલદ્વીપં ચ પ્રભૃતીનિ ચ દ્વીપાન્તરાણિ પશ્યન્તિ. વયમ્

અપિ ત્વયા પૂર્વઙ્ગમેન દેશાન્તરં પશ્યામ ઇતિ. વયમ્ અપિ ગચ્છામ ઇતિ પ્રતિશ્રુતમ્. સો ઽહં ગૃહં ગત્વા માતરમ્ આપૃષ્ટવાન્. અહમ્ એવં દેશાન્તરં ગમિષ્યામીતિ. માતા મ આહ. પુત્ર તવ પિતા સમુદ્રમ્ અવતીર્ણો દેશાન્તરં ગત એવ કાલગતઃ. ત્વમ્ એકપુત્રકઃ. પ્રભૂતં ગૃહે દ્રવ્યં તિષ્ઠતિ. ન ગન્તવ્યમ્. ઇતિ. મયા ન ગચ્છામીતિ પ્રતિશ્રુતમ્. એવં દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થમ્ અપ્ય્ આપાદપતનં નિવર્તિતઃ. કાલાન્તરેણાહં ભૂયો ઽપ્ય્ ઉદ્યાનં ગતઃ સહાયૈર્ ઉક્તઃ. અવશ્યં ગન્તવ્યમ્ ઇતિ. ગમિષ્યામીતિ મયા પ્રતિશ્રુતમ્. અથ મમ પ્રસ્થિતસ્ય માતા દ્વારે પાદપતનં કૃત્વા સ્થિતા. પુત્ર નાર્હસિ માં પરિત્યક્તુમ્ ઇતિ. તસ્યાહં મસ્તકે પાદં દત્ત્વા પ્રક્રાન્તઃ. સો ઽહં પઞ્ચભિઃ સહાયશતૈઃ સાર્ધં સમુદ્રકૂલં ગતઃ. અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં પોષધં ગૃહ્ય સમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ. સુવર્ણભૂમિપ્રસ્થિતાનામ્ અસ્માકં વિષમવાતાદ્યાહતઃ પોતો વિનષ્ટઃ. તે સર્વે કાલગતાઃ. અહં તુ બહુભિર્ દિવસૈઃ કથંચન સમુદ્રાદ્ ઉત્તીર્ણો ઽથ પ્રપીડ્યમાનઃ સૌવર્ણેન પ્રાકારેણ નગરમ્. આરામસંપન્નમ્. વનસંપન્નમ્. પુષ્કરિણીસંપન્નમ્. ધૂપિતધૂપનમ્. મુક્તપુષ્પાવકીર્ણમ્. અવસક્તપટ્ટદામકલાપમ્. તસ્માચ્ ચતસ્રો ઽપ્સરસો નિર્ગતાઃ. તાભિઃ પ્રવેશિતો ઽસ્મિ. યાવત્. ( મ્ક્વ્ 54 ) તાભિર્ અપિ સાર્ધં બહૂનિ વર્ષાણિ. બહૂનિ વર્ષશતાનિ. બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ ક્રીડિતમ્. તતઃ કાલાન્તરેણ નિર્ગચ્છન્ પ ... પૂર્વવત્. તસ્માદ્ અપ્સરસો નિર્ગતાઃ. તાભિઃ પ્રવેશિતો ઽસ્મિ. યાવત્. તાભિર્ અપિ સાર્ધં બહૂનિ વર્ષાણિ બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ ક્રીડિતમ્. એવં વૈદૂર્યમયમ્. તસ્માદ્ અપિ ષોડશાપ્સરસો નિર્ગતાઃ .... તસ્માદ્ અપિ નિર્ગતહ્. સ્ફટિકમયં નગરં પશ્યામિ. પૂર્વવત્. તસ્માદ્ દ્વાત્રિંશદ્ અપ્સરસો નિર્ગતાઃ. તાભિર્ અપિ સહ તથૈવ ક્રીડિતમ્ ...... કણ્ટકાટવીં પ્રપન્નઃ. યાવદ્. આયસનગરં પશ્યામિ. સો ઽહમ્ અત્ર પ્રવિષ્ટઃ. પ્રવિષ્ટસ્ય મે દ્વારં પિહિતમ્. અત્ર ચ પૂર્વવત્ ....... અસિધરં ચક્રં શિરસિ પરિવર્તમાનં પશ્યામિ. તત્ર ચ મમાવસ્થિતસ્ય શિરસિ અસિધરં ચક્રં સંક્રાન્તમ્. યદ્ અહં માતુ ... નિવૃત્તઃ. અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં ચ પોષધં ગૃહીતમ્. તસ્ય કર્મણો વિપાકેન ચતુર્ષુ મહાનગરેષુ પ્રત્યેકસ્વર્ગસ્વ .... માતુઃ શિરસિ પાદં દત્ત્વા ગતઃ. તસ્ય કર્મણો વિપાકેન મમાસિધરં ચક્રં શિરશ્ છિનત્તિ. મૈત્રાયજ્ઞશ્ ચિન્તયતિ. મયાપ્ય્ એતદ્ એવ કર્મ કૃતમ્. ઉપસ્થિતો મમાપિ કર્મવિપાક ઇતિ. નૈરયિકપુરુસઃ પ્રાહ. કુતસ્ ત્વમ્. મૈત્રાયજ્ઞઃ કથયતિ. અસ્તિ જમ્બુદ્વીપે તામલિપ્તં નામ મહાનગરમ્. તતો ઽહમ્. મયાપિ ચૈતત્ સર્વમ્ અનુષ્ઠેયમ્. નૈરયિકપુરુષઃ પ્રાહ. અસ્તિ મયાદ્યાન્તરિક્ષે ઘોષઃ શ્રુતઃ. ક્ષીણસ્ તવ કર્મવિપાકઃ. મૈત્રાયજ્ઞો નામ સાર્થવાહપુત્રઃ અદ્યાગમિષ્યતિ. એતદ્ એવ કર્મ કૃત્વેતિ. મૈત્રાયજ્ઞ આહ. કિં ભોજનમ્. સ આહ. અત એવ મસ્તકાચ્ છિદ્યમાનાદ્ યત્ પૂયશોણિતં સ્રવતિ. એવમ્ ઉક્ત્વા સ પુરુષઃ કાલગતઃ પતિતઃ. મૈત્રાયજ્ઞો ભીતઃ સંવિગ્નઃ. સર્વેણ ભાવેન માતાપિત્રોઃ પ્રણિપાતં કૃત્વાહ.
ઊર્ધ્વં ભવાગ્રવિતતાન્ અધરાદ્ અવીચિં
તિર્યક્પ્રથાન્ અગણિતાન્ અપિ લોકધાતૂન્
આત્મન્સ્વ સુરાસુરનરોરગભૂતકાયે
સત્વાનિ યાનિ ઉપગતાનિ સુખિનો ભવન્તુ
એવં ચિન્તયિત્વા સર્વેણ ભાવેન માતાપિત્રોર્ નમસ્કારં કૃત્વા પ્રણિપાતં ચ પ્રણિધાનં ચ કૃતવાન્. યત્ર યત્રોપપદ્યામિ માતાપિત્રોઃ શુશ્રૂષાં કુર્યામ્ અહમ્ ઇતિ. યે ચ કેચન સત્વા પ્રત્યેકનરકે ઉપપદ્યન્તે તેષાં સર્વેષામ્ અર્થાયાહમ્ અત્રાવસ્થિતઃ. યે ચ કેચન લોકે યુક્તાશ્ ચ મુક્તાશ્ ચ તેષાં નમઃ. તે માં પાલયન્તુ. ઇદમ્ ઉક્ત્વા તસ્મિન્ નૈરયિકપુરુષઃ કાલે સ્થિતઃ. પુનશ્ ચ પ્રણિધાનં કૃત્વા પુનર્ અપ્ય્ આહ.
કૃત્વાદૌ નરકમ્ અવીચિમ્ આભવાગ્રાદ્
યે સત્વાશ્ ચ્યુતિગતિબન્ધનાવબદ્ધાઃ
તે સર્વે સુખમ્ અતિનાપ્ય ધર્મયુક્તં
નિર્વાણં યદ્ અજરમ્ અચ્યુતં સ્પૃશન્તુ.
અથ તચ્ ચક્રમ્ અસ્પૃશમાનં શિરસિ નિત્યકાલમ્ એવોપરિ વિહાયસિ સ્થિતમ્. નિત્યં ચ કિલ તસ્ય માતાશિષં પ્રયુઙ્ક્તે. યદ્ય્ અસ્તિ મમ કિંચિત્ પુણ્યફલં પ્રદાનેન વા શીલેન વા બ્રહ્મચર્યેણ વા પતિવ્રતત્વેન વા તેન પુણ્યફલેન મમ પુત્રસ્ય યત્ર તત્ર સ્થિતસ્ય મા કિંચિત્ પાપં ભવતુ. તેન ચ તસ્ય શિવમ્ આસીત્.

બ્) યથા શ્યામજાતકે સવિષેણ શરેણ ... શ્યામકુમારસ્ય માતાપિત્રોર્ આશીર્વચનેન શલ્યશ્ ચ નિર્ગતો વિષં ચ નષ્ટં મૃતશ્ ચ સંજીવિતસ્ તદ્વત્ તસ્યાપિ શિવમ્ આસીત્. યથા વજ્રરાજગૃહે ધનંજયસૂત્રે આર્યશારદ્વતીપુત્રેણોક્તમ્. તમ્ એનં બ્રાહ્મણં માતાપિતરૌ સમં માનિતૌ સમ્યક્ પૂજિતૌ કલ્યાણેન મનસાનુકમ્પેતે. ( મ્ક્વ્ 56 ) અધોસી વતન પુત્રો ધાર્મિકેણ કર્મગુણેન ન ચ કિંચિત્ પાપં કર્મ કરોતિ. સર્વં સૂત્રં યોજ્યમ્. યથા ચ શિવાલકસૂત્રે ભગવતોક્તમ્. તમ્ એવં ગૃહપતિપુત્ર માતાપિતરૌ પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ પ્રત્યુપસ્થિતૌ પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતઃ. તસ્ય પુનર્ ગૃહપતિપુત્ર માતાપિતૃભ્યામ્ અનુકમ્પિતસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય વૃદ્ધિર્ એવં પ્રત્યાશંસિતવ્યા.
ચ્) સ તત્ર પ્રીત્યાહારઃ સ્થિત્વા પરિપૂર્ણેષુ ષષ્ટિવર્ષસહસ્રેષુ કાલગતઃ.
દ્) યથા રાજાજાતશત્રુર્ અપરિપૂર્ણ એવ નૈરયિકાયુઃપ્રમાણે ચ્યુતઃ. અબન્ધ્યત્વાત્ કર્મણાં કદાચિદ્ અતીવ શિરોરુજા ભવતિ.
એ) અત્ર કૃતપ્રણિધાનસ્ય મૈત્રાયજ્ઞસ્ય માતાપિતૃશુશ્રૂષા વક્તવ્યા. યથા શ્યામજાતકે ઽન્ધૌ માતાપિતરૌ હસ્તિભૂતેન પરિપાલિતૌ. અન્યેષુ જાતકશતેષુ ચ.
f) અથ ભગવાન્ પ્રાપ્તકાલં ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે. સ્યાદ્ એવં ભિક્ષવો યુષ્માકમ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન મૈત્રાયજ્ઞો નામ સાર્થવાહપુત્રો બભૂવેતિ. નૈવં દ્રષ્ટવ્યમ્. અહં સ તેન કાલેન તેન સમયેન મૈત્રાયજ્ઞો નામ સાર્થવાહપુત્ર આસીત્. તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો મમ વચનં શ્રદ્દધાનૈર્ બુદ્ધે સગૌરવૈર્ ભવિતવ્યં ધર્મે સંઘે સગૌરવૈર્ ભવિતવ્યમ્. માતાપિતૃષુ આચાર્યોપાધ્યાયેષુ સગૌરવૈર્ ભવિતવ્યમ્. એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્. ય એવં દેશાન્તરગતઃ સુખં દુઃખં પ્રત્યનુભવતિ. ( મ્ક્વ્ 57 ) યથા મૈત્રાયજ્ઞેન દેશાન્તરગતેન તસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ પ્રત્યેકસ્વર્ગં પ્રત્યેકનરકં ચાનુભૂતમ્. ય એવં દેશાન્તરગતઃ સુખં દુઃખં પ્રત્યનુભવતિ. ઇદં કર્મ દેશાન્તરવિપાકમ્.
ગ્) એતદ્ દર્શયતિ ભગવાન્. યથા મયિ તથા માતાપિતૃષુ. આચાર્યોપાધ્યાયેષુ વચનકારિણાં સમો વિપાકઃ ઇહ લોકે પરલોકે ચ. કથમ્ ઇહ લોકે સમઃ કર્મવિપાકો ભવતિ. યથા શ્રાવસ્ત્યાં દરિદ્રપુરુષો ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ભુઞ્જાનં દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રસાદિતવાન્. તેન મહાપુણ્યસંભાર ઉપાર્જિતઃ રાજ્યસંવર્તનીયં કર્મ કૃતમ્. તદ્ એવ ચ મોક્ષબીજમ્. તચ્ ચ જ્ઞાત્વા ભગવતા ગાથા ભાષિતા.
યે તત્રાભ્યનુમોદન્તે વૈયાવૃત્યકરાશ્ ચ યે
અનૂના દક્ષિણા તેષાં તે ઽપિ પુણ્યસ્ય ભાગિનઃ.
એતદ્ એવ ગાથા સમુત્થાનમ્.
મનઃપૂર્વઙ્ગમા ધર્મા મનઃશ્રેષ્ઠા મનોજવાઃ
મનસા ચેત્ પ્રસન્નેન ભાષતે વાકરોતિ વા
તતસ્ તં સુખમ્ અન્વેતિ છાયા વા અનુયાયિની.
તતશ્ ચ્યુતશ્ ચ દેવેષૂપપન્નઃ. યથા ચ તગરશિખી નામ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ. દુર્ભિક્ષે દરિદ્રપુરુષેણ સૂપઃ પ્રતિપાદિતઃ. સ ચ તદહર્ એવ તસ્મિન્ નગરે રાજાભિષિક્તઃ. તતઃ કાલાન્તરેણ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ સંવૃત્તઃ. ય એષ સૂત્રન્તરે પરિપઠિતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ ( મ્ક્વ્ 58 ) તગરશિખી નામ. એવં તાવદ્ ભગવતિ સાંદૃષ્ટિકશ્ ચિત્તપ્રસાદસ્ય ફલવિપાકઃ.
હ્) કથં માતાપિતૃષુ. યથા મૈત્રાયજ્ઞઃ સાર્થવાહપુત્રઃ આચતુર્થં પ્રતિનિવૃત્તો માતુર્ વચનેન ચતુર્ષુ મહાનગરેષુ પ્રત્યેકસ્વર્ગસુખમ્ અનુભૂતવાન્. તત્ તુ તસ્ય મોક્ષબીજમ્. એવં માતાપિતૃષ્વ્ અપિ સાંદૃષ્ટિકઃ ફલવિપાકઃ.
ઇ) કથં ભગવતિ માતાપિતૃષુ ચ ચિત્તપ્રદોષેણ નરકગમનં ભવતિ. ઉચ્યતે. દેવદત્તો ભગવતિ ચિત્તં પ્ર ... તો ઽવીચૌ મહાનરકે પતિતઃ. તથા સિન્ધુ વિષયે રૌરુકં નામ નગરમ્. તત્ર શિખણ્ડી રાજપુત્રઃ પિતરં ઘાતયિત્વા નરકે પતિતઃ. એવં ભગવતિ માતાપિતૃષુ ચ ચિત્તપ્રદૂષણેન નરકગમનં ભવતિ.

જ્) તેન કારણેન કિં નાસ્તિ નાનાકરણમ્. ઉચ્યતે. મહાન્તં નાનાકરણમ્. ભગવાન્ અનેકકલ્પશતસહસ્રોપાર્જિતકુશલમૂલસંભૂતસંભારઃ અનુત્પન્નસ્ય માર્ગસ્યોત્પાદયિતા બુદ્ધો બોધાય માર્ગં દેશયતિ. તસ્મિન્ કૃતઃ પ્રસાદો ઽપ્રમેયફલવિપાકઃ અન્તે ચ નિર્વાણમ્. માતાપિત્રોર્ મોક્ષમાર્ગો ઽવિદિતઃ. અપિ ચ ન સર્વં માતાપિત્રોર્ વચનં કાર્યમ્. સન્તિ કેચિન્ મિથ્યાદર્શનોપહતચિત્તાઃ પુત્રાન્ બ્રુવન્તિ. એહિ મામ્ અવસનં નય. તવ ચ ભવિષ્યતિ હિતાય ( મ્ક્વ્ 59 ) સુખાય મમ ચ. [પ્રપાતે માં પા]તયાગ્નૌ વા પ્રવેશયેતિ. તન્ નૈવ કર્તવ્યમ્. કિં કારણમ્. માતાપિતરૌ ઘાતયિત્વાવશ્યં નરકગમનમ્. અત એવ ભગવતા પ્રતિષિદ્ધો ન માતાપિતૃઘાતકઃ પ્રવ્રાજયિતવ્યઃ નાસ્તિ તસ્ય પ્રવ્રજ્યા નોપસંપદા. નાસ્તિ ફલપ્રાપ્તિઃ. એવંવિધં વર્જયિત્વાન્યથા સમસમા માતાપિતર આચાર્યોપાધ્યાયાઃ. કથં ચ સમસમા. નનુ ભગવતોક્તમ્. માતાપિત્રોઃ પુત્રસ્નેહો યાવદ્ અસ્થિમજ્જામ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠત્ય્ અત એવ માતાપિતૃભ્યામ્ અનનુજ્ઞાતસ્ય નાસ્તિ પ્રવ્રજ્યા. યથાર્યરાષ્ટ્રપાલશોણપ્રભૃતયો ભગવતા માતાપિતરાવ્ અનનુજ્ઞાપ્ય ન પ્રવ્રાજિતાઃ. અદ્યાપિ તાન્ અનનુજ્ઞાતાન્ ન પ્રવ્રાજયન્તિ. યથા ચ ભગવતિ પ્રવ્રજિતે શુદ્ધોદનસ્ય પુત્રશોકેન ચક્ષુષી અન્તર્હિતે. ઉચ્યતે. માતાપિતરઃ પઞ્ચ સ્થાનાનિ પ્રત્યાશંસમાનાઃ પુત્રમ્ ઇચ્છન્તિ. શંવર્ધિતો નો વૃદ્ધીભૂતાન્ પાલયિષ્યતિ કાર્યં ચ કરિષ્યતિ દ્રવ્યસ્વામી ચ ભવિષ્યતિ. કાલગતાનાં ચ પિતૃપિણ્ડં દાસ્યતિ. કુલવંશશ્ ચ ચિરસ્થિતિકો ભવિષ્યતિ. ઇમાનિ પઞ્ચ સ્થાનાનિ પ્રત્યાશંસમાના માતાપિતરઃ પુત્રમ્ ઇચ્છન્તિ. નૈવમ્ આચાર્યોપાધ્યાયાઃ. કેવલમ્ એવ કારુણ્યં પુરસ્કૃત્ય કથમ્ અસ્યા નાદિકાલપ્રવૃત્તસ્ય સંસારચક્રસ્ય પર્યન્તં કુર્યાદ્ ઇતિ. યથા ભગવતા વિનય ઉક્તમ્. ઉપાધ્યાયસ્ય શિષ્યે પુત્રસંજ્ઞા ભવતિ. શિષ્યસ્યાપ્ય્ ઉપાધ્યાયે પિતૃસંજ્ઞા ભવતિ. એવમ્ અન્યોન્યનિશ્રિતાઃ સુખિનો ભવિષ્યન્તિ. એવમ્ આચાર્યોપાધ્યાયાઃ સમસમા માતાપિતૃભિઃ. યથા ચક્રવર્તિસૂત્ર ( મ્ક્વ્ 60 ) ઉક્તં ભગવતા. કસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજા ચક્રવર્તી હસ્તિરત્નાન્ય્ અશ્વરત્નાનિ ચ પ્રતિલભતે. દીર્ઘરાત્રં રાજા ચક્રવર્તી માતરં પિતરં વા સ્વયં વા સ્કન્ધે વહતિ વા રથાદિભિર્ વાહયતિ વા. આચાર્યોપાધ્યાયાન્ સ્વયં વહતિ વાહયતિ વા. તસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજા ચક્રવર્તી હસ્ત્યશ્વરત્નાનિ પ્રતિલભતે. અનેનાપિ કારણેન સમસમા માતાપિતર આચાર્યોપાધ્યાયાશ્ ચ. અપિ ત્વ્ અસ્ત્ય્ અન્યત્ર નાનાકરણમ્. ગૃહસ્થાનાં માતાપિતૃ પ્રવ્રજિતાઃ પૂજ્યાઃ. પ્રવ્રજિતાનામ્ આચાર્યોપાધ્યાયા એવ પૂજનીયાઃ. યથા મહીશાસકા ગોત્રાન્તરીયા વિનયે ઽર્થોત્પત્તિં ધારયન્તિ. યથાહ ભગવાન્. ન ભિક્ષવઃ આચાર્યોપાધ્યાયાન્ અનાપૃષ્ટ્વા દેશાન્તરં ગન્તવ્યમ્. કસ્માદ્. ભવતિ ભિક્ષવો જીવિતાન્તરાયો ભવતિ બ્રહ્મચર્યાન્તરાયો ભવતિ પાત્રચીવરાન્તરાયઃ. ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો મૈત્રાયજ્ઞો નામ સાર્થવાહપુત્ર આસીદ્ ઇતિ. એતદ્ એવાવદાનં યથાવસ્થિતં વક્તવ્યમ્. એવમ્ એવ સમસમા આચાર્યોપાધ્યાયા માતાપિતરશ્ ચ. યથા ચોક્તં ભગવતા. યો ભિક્ષવો માતાપિતરૌ સ્કન્ધેન ગૃહ્ય જમ્બુદ્વીપં પર્યટેત યોગોદ્વહનં ચ કુર્યાત્ ચતુર્ષુ ( મ્ક્વ્ 61 ) દ્વીપેષુ હિરણ્યસુવર્ણં ચ દદ્યાત્. એવમ્ અપિ માતાપિત્રોઃ પ્રત્યુપકારો ન કૃતો ભવતિ. યશ્ ચ પુનર્ બુદ્ધે પ્રસાદયેત્. ધર્મે. સંઘે. પઞ્ચસુ શિક્ષાપદેષુ આર્યકાન્તેષુ શીલેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. એવં માતાપિતૄણાં પુત્રૈઃ પ્રત્યુપકારઃ કૃતો ભવતિ. તચ્ ચ સર્વમ્ આચાર્યોપાધ્યાયાઃ કુર્વન્તિ. યથાહ ભગવાન્ દક્ષિણાવિભઙ્ગસૂત્રે. યથાનન્દ પુદ્ગલઃ પુદ્ગલમ્ આગમ્ય બુદ્ધં શરણં ગચ્છતિ ધર્મં સંઘં શરણં ગચ્છતિ યથોક્તાનિ ચ શિક્ષાપદાનિ વક્તવ્યાનિ. તેનાનન્દ પુદ્ગલેન તસ્ય પુદ્ગલસ્ય ન શક્યં પ્રતિકર્તુમ્. યદ્ ઇદમ્ અભિવાદનપ્રત્યુત્થાનમાત્રેણૈવમ્ અપિ પ્રતિવિશિષ્ટતરા આચાર્યોપાધ્યાયા માતાપિતૃભ્યામ્. યથા ચ મહાકાત્યાયનેનાવન્તિપ્રભૃતયઃ પશ્ચિમજનપદા અભિપ્રસાદિતાઃ. યથા ચાર્યમધ્યન્દિનેન કાશ્મીરાયાં પઞ્ચ નાગશતનિ વિનીય દેશો ઽભિપ્રસાદિતઃ ( મ્ક્વ્ 62 ) અનવતપ્તસરસશ્ ચ કુઙ્કુમમ્ આનીય કશ્મીરાયાં પ્રતિષ્ઠાપિતમ્. તચ્ ચાદ્યાપિ લોકોપભુક્તમ્. વિહારશ્ ચ કારિતો ઽદ્યાપિ ચ તત્રૈવ પ્રતિવસન્તિ. યથા આર્યગવાંપતિના સુવર્ણભૂમ્યાં યોજનશતં જનપદો ઽભિપ્રસાદિતઃ. યથા ચ પૂર્વવિદેહા આર્યપિણ્ડોલભારદ્વાજેનાભિપ્રસાદિતા વિહારાશ્ ચ કારિતા અદ્યાપિ તત્રૈવ ( મ્ક્વ્ 63 ) પ્રતિવસન્તિ. યથા ચાર્યમહેન્દ્રેણ સિંહલદ્વીપે વિભીષણપ્રભૃતયો રાક્ષસાઃ સમયે સ્થાપિતા દેશશ્ ચાભિપ્રસાદિતઃ. યથા ચાધ્યર્ધશતકે સૂત્ર આર્યપૂર્ણેન શૂર્પારકે નગરે પઞ્ચોપાસકશતાનિ ( મ્ક્વ્ 64 ) અભિપ્રસાદિતાનિ. ચન્દનમાલશ્ ચ વિહારઃ કારિતઃ. યથા ચ ભગવાન્ પઞ્ચભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ સાર્ધં વિહાયસા તત્ર ગતો જનકાયશ્ ચાભિપ્રસાદિતઃ. અપિ ચ કિમ્ એકૈકસ્ય ભિક્ષોર્ નામગ્રહણેન કૃતેન યતો ભગવાન્ પરિનિર્વ ... ન્તર્ યઃ કશ્ચિદ્ વિનીતો ભિક્ષુર્ વા ભિક્ષુણી વોપાસકો વોપાસિકા વા સર્વે તે ભિક્ષુભિર્ એવ વિનીતાઃ. યશ્ ચ યેનાભિપ્રસાદિતઃ સ તસ્યાચાર્યોપાધ્યાયાશ્ ચ એત .... ત ભગવાન્ માતાપિતરઃ પઞ્ચ સ્થાનાનિ પ્રત્યનુશંસમાનાઃ પુત્રમ્ ઇચ્છન્તિ. આચાર્યોપાધ્યાયાસ્ તુ કારુણ્યાન્ નિર્વાણં ધર્મં દેશયન્તિ. અનેનાપિ કારણેન માતાપિતૃભ્ય આચાર્યોપાધ્યાયાઃ પ્રતિવિશિષ્ટતરા
ઇતિ. અત એવમ્ આહ ભગવાન્. મમ ભિક્ષવો વચનં શ્રદ્દધાનૈર્ ભગવતિ પરઃ પ્રસાદઃ કાર્યઃ ધર્મે સંઘે માતાપિતૃષ્વ્ આચાર્યોપાધ્યાયેષુ પરઃ પ્રસાદઃ કાર્યઃ. તદ્ વો ભવિષ્યતિ દીર્ઘરાત્રં હિતાય સુખાયેતિ. ઇદં કર્મ દેશાન્તરવિપાકમ્.

xxxઇઇઇ. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં સુખિતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ દુઃખિતો ભવતિ. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યો દાનં યાચિતઃ સમાનઃ પૂર્વં પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિજાનીતે પ્રમુદિતો દદાતિ. દત્ત્વા ચ ખલુ પ્રતિસારી ભવતિ. સ યદા મનુષ્યેષૂપપદ્યતે. આઢ્યેષુ મહાધનેષુ મહાભોગેષુ કુલેષૂપપદ્યતે. પશ્ચાત્ તસ્ય તે ભોગાઃ પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છન્તિ. સ પશ્ચાદ્ દરિદ્રો ભવતિ. યથાર્યગોપકઃ. તેન કિલ કકુચ્છન્દે સમ્યક્સંબુદ્ધે ભિક્ષુસંઘસ્ય ગોધેનુર્ દત્તા. સ પશ્ચાત્ પરૈર્ ગર્હિતો ન સાધુકૃતેયં દત્તેતિ. તેન ચિત્તં પ્રદૂષિતમ્. સ યત્ર યત્રોપપદ્યતે તત્ર તત્ર મહાધનો ભવતિ. પશ્ચાત્ તેન ચિત્તપ્રદોષેણ દરિદ્રો ભવતિ. પશ્ચિમે ભવે ઽપિ રાજગૃહે નગરે ( મ્ક્વ્ 66 ) ઽન્યતરસ્મિન્ ગૃહે પ્રત્યાજાતઃ. તસ્ય જાયમાનસ્ય માતા કાલગતા. અનેન માતા મારિતા જાયમાનેન મૂલનક્ષત્રે જાતો ઽયં મા નિર્મૂલં કુલં કરિષ્યત્ય્ અમઙ્ગલો ઽયમ્ ઇતિ માત્રા સાર્ધં શ્મશાને ઉત્સૃષ્ટઃ. તત્રાપિ ચ માતુર્ એકસ્તનાત્ ક્ષીરં પ્રઘરતિ તેનૈવ પુણ્યાનુભાવેન. વિવૃદ્ધશ્ ચ ભગવતાગત્ય પ્રવ્રાજિતઃ. એતચ્ ચ સર્વમ્ અનુપૂર્વેણ ભગવતા ભિક્ષૂણાં કથિતમ્. એવમ્ અનેન પૂર્વં ક્ષીરધેનુઃ પ્રસાદજાતેન દત્તા પશ્ચાદ્ વિપ્રતિસારી સંવૃત્તઃ. તસ્યેદં કર્મફહ્મ્. યસ્ ત્વ્ અસૌ પૂર્વકશ્ ચિત્તપ્રસાદસ્ તદ્ એવાસ્ય મોક્ષબીજમ્. યથા ચ ચમ્પાયાં મહાનગર્યામ્ ઈશ્વરો ગૃહપતિપુત્રઃ. તેન ભૃત્યાનાં હસ્તે સર્વં ધનં ચતુર્દિશં બાણિજ્યાય પ્રેષિતમ્. તચ્ ચ સર્વં દેશાન્તરગતં વિનષ્ટમ્. સ ચ પરકર્મકરઃ સંવૃત્તઃ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં સુખિતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ દુઃખિતો ભવતિ.
xxxઇવ્. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં દુઃખિતો ભૂત્વા પશ્ચાત્ સુખિતો ભવતિ. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યો દાનં સમાદાય યાચિતઃ સમાનઃ પ્રતિજાનીતે. કૃચ્છ્રેણ દદાતિ. દત્ત્વા તુ દાનં પશ્ચાત્ પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયતિ. સ યદા મનુષ્યેષૂત્પદ્યતે દરિદ્રેષુ કુલેષૂત્પદ્યતે. તસ્ય પશ્ચાત્ તે ભોગા અભિવૃદ્ધિં ગચ્છન્તિ. અત્ર ચાનિરુદ્ધસ્યાવદાનં વક્તવ્યમ્. તેન કિલ રાજગૃહે ( મ્ક્વ્ 67 ) શ્યામાકતણ્ડુલભક્તમ્ ઉપરિષ્ઠસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પિણ્ડપાતો દત્તઃ. તદ્દિવસમ્ એવ રાજ્ઞા તુષ્ટેનાષ્ટૌ મહાગ્રામા દત્તાઃ. તચ્ ચ પશ્ચિમકં દારિદ્ર્યમ્. યથા તસ્યૈવ વ્યાકરણં પૂર્વાપરાન્તકે સૂત્રે. યથા ચ શ્રાવસ્ત્યાં દરિદ્રપુરુષેણ સ્વજનફલાનિ યાચિત્વા ક્ષેત્રં નીતાનિ કર્ષણાર્થે. તસ્ય પત્ન્યા પરગૃહે ભાજનમ્ આધાય વ્રીહિમ્ આનીય ભક્તં સિદ્ધમ્. અથ ભગવતા શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનમહાકાશ્યપસુભૂતિપ્રભૃતયઃ એતે ઉક્તાઃ. અમુકસ્ય ગૃહપતેર્ ગૃહે પ્રથમં ભૈક્ષ્યં ગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ. તે ચ સર્વે યથાનુપૂર્વં તત્ર ગતાઃ. સર્વૈશ્ ચ તસ્માદ્ ભૈક્ષ્યં લબ્ધમ્. અથ પશ્ચાદ્ ભગવાન્ અપિ ગતઃ. તયા સ્ત્રિયા જાતપ્રસાદયા પરિશિષ્ટં ભક્તં સર્વં ભગવતો દત્તં પ્રણિધાનં ચ કરોતિ. અનેન ભગવન્ કુશલમૂલેન મા મે ભૂયઃ કદાચિદ્ દારિદ્ર્યં સ્યાદ્ ઇતિ. તથાસ્ત્વ્ ઇતિ ભગવતા પ્રતિશ્રુતમ્. તદહર્ એવ તસ્ય મહાનિધાનં પ્રાદુર્ભૂતમ્. તચ્ છ્રુત્વા રાજાપ્રસેનજિત્ તસ્મિન્ ગૃહે ગતઃ. તેનોક્તમ્. અસ્માકં પૂર્વરાજભિસ્ તે દીનારાઃ સ્થાપિતા ઇતિ. ગૃહપતિના તસ્ય તતો ગૃહ્યાઞ્જલિપૂરો દત્તઃ. અઙ્ગારઃ સંવૃત્તઃ. રાજ્ઞા ભૂયો ગૃહપતેર્ દત્તાઃ. સુવર્ણં સંવૃત્તમ્. અથા રાજા પ્રસેનજિદ્ વિસ્મયજાતઃ. ગત્વા ભગવતો નિવેદયતિ. ભગવાન્ આહ. પુણ્યનિર્જાતા ગૃહપતેર્ ન ગ્રાહ્યા. સર્વં ચ તદાનુપૂર્વેણ કથિતમ્. એવમ્ એષ યદા દાતા ભવતિ દુઃખેન યાચિતઃ સમાનઃ પ્રતિજાનીતે. દુઃખેન ( મ્ક્વ્ 68 ) દદાતિ દત્ત્વા ચ ચિત્તં પ્રસાદયતિ. તેન હેતુના પૂર્વં દરિદ્રો ભૂત્વા પશ્ચાન્ મહાધનો ભવતિ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં દુઃખિતો ભૂત્વા પશ્ચાત્ સુખિતો ભવતિ.
xxxવ્. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ ચ સુખિતો ભવતિ. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યો દાનં યાચિતઃ સ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિજાનીતે પ્રહૃષ્ટો દદાતિ. દત્ત્વાપિ ચ પ્રીતિમાન્ ભવતિ. સ યદા મનુષ્યેષૂપપદ્યતે. આઢ્યેષુ કુલેષૂપપદ્યતે મહાધનેષુ મહાભોગેષુ. અત્ર ભદ્રિકે નગરે મિણ્ઢકપ્રભૃતીનાં ચતુર્ણાં દાનપતીનાં વિપાકો વક્તવ્યઃ. તૈઃ કિલ તગરશિખી પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પિણ્ડપાતેન પ્રતિપાદિલઃ. અત્ર વિનયાવદાનં વક્તવ્યમ્. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ ચ સુખિતો ભવતિ.
xxxવિ. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ ચ દુઃખિતો ભવતિ. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યઃ કલ્યાણમિત્ર વિરહિતો ભવતિ. સ દાનં ન દદાતિ. ન ચ તેન કિંચિત્ પાપકં કર્મ કૃતં ભવતિ. સ યદા મનુષ્યેષૂપપદ્યતે દરિદ્રેષુ કુલેષૂપપદ્યતે. અલ્પાન્નપાનભોજનેષુ. યથા શ્રાવસ્ત્યાં દરિદ્રદારકસ્યાવદાનં વર્ણયન્તિ. શ્રાવસ્ત્યાં કિલ ભગવાન્ પિણ્ડપાતં પર્યટતિ. તદા ચ શ્રાવસ્ત્યામ્ ઇક્ષુદ્વાદશી નામ ભવતિ. ભગવતા ચેક્ષૂણિ લબ્ધાનિ. અન્યતરસ્મિન્ ગૃહદ્વારે દરિદ્રદારકસ્ તિષ્ઠતિ. સ ભગવન્તમ્ ઇક્ષૂણિ યાચતિ. ભગવતૈકં દત્તમ્. સ ( મ્ક્વ્ 69 ) ભૂયો યાચતિઃ ભગવાન્ આહ. વત્સ. ઉચ્યતામ્. નેચ્છામીતિ તે ભૂયો દાસ્યામીતિ. સ પ્રાહ. મયા ભગવન્ ન કદાચિન્ નેચ્છામીત્ય્ ઉક્તં પૂર્વમ્. ભગવાન્ આહ. વત્સ. ઉચ્યતાં નેચ્છામિ ભગવન્ સર્વાણિ દાસ્યામીતિ. તેનેક્ષુલોભાન્ નેચ્છામીત્ય્ ઉક્તમ્. ભગવતા સર્વાણિ દત્તાનિ. અથાર્યાનન્દઃ પૃચ્છતિ. ભગવન્ કિમ્ ઇદમ્. ભગવાન્ આહ. ન કદાચિદ્ એષ આનન્દ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાદીનાં તૃપ્તપૂર્વો ઽભવત્ નેચ્છામીતિ વા ન કદાચિદ્ ઉક્તપૂર્વમ્. તદ્ એતસ્ય વચનં તસ્ય નેચ્છામીતિ હેતુભૂતં ભવિષ્યતિ. આહ ચ.
નેચ્છામીત્ય્ એષ વ્યાહારો ન કદાચિદ્ ઉદીરિતઃ
કુતો રૂપાણિ શબ્દાશ્ ચ ગન્ધાઃ સ્પર્શાશ્ ચ વૈ કુતહ્.
ઇત્ય્ એવં પ્રાર્થયન્ન્ એષ નિત્યં ભ્રમતિ બાલિશઃ
નેચ્છામીતિ પ્રહર્ષેણ યૈષા વાક્ સમુદીરિતા
હેતુર્ અલ્પેચ્છતા યૈષા સ એવાસ્ય ભવિષ્યતિ.
ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ ચ દુઃખિતો ભવતિ.

xxxવિઇ. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલ આઢ્યો ભવતિ મત્સરી. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યેનાલ્પમાત્રં દાનં દત્તં ભવતિ શીલવતિ પાત્રભૂતે ન તુ પુનસ્ ત્યાગચિત્તમ્ અભ્યસ્તં ભવતિ. યદા મનુષ્યેષૂપપદ્યતે. આઢ્યેષુ કુલેષૂપપદ્યતે મહાધનેષુ મહાભોગેષુ. તેન દાનવિશેષેણ યત્ તેન પુનસ્ ત્યાગચિત્તમ્ અભ્યસ્તં ન ભવતિ સ તેન કર્મણા મત્સરી ભવતિ. યથા શ્રાવસ્ત્યાં ( મ્ક્વ્ 70 ) હિલ્લિશાલગૃહપતેર્ અવદાનમ્. સ કિલ પૂર્વજન્મનિ મત્સરી ભવતિ. અથ તસ્ય ગૃહદ્વારે તગરશિખી નામ પ્રત્યેકબુદ્ધ આગતઃ. તસ્ય ભિક્ષા દત્તા. તેન દૃષ્ટ્વાદીયમાના તેન ક્ષવણયે ન ચ ભિક્ષા દત્તા. સ ચ પ્રવ્રાજિતઃ પરિભ્રષ્ટઃ. સ તેન કર્મણા દિવ્યમાનુષ્યકાઃ સંપત્તયો ઽનુભૂય શ્રાવસ્ત્યામ્ અગ્રકુલિકપુત્રઃ પ્રત્યાજાતો મત્સરી કાલગતઃ. તસ્ય દ્રવ્યં રાજ્ઞા પ્રસેનજિતાપુત્રકં ગૃહીત્વા શતવર્ગે આગમે પ્રસેનજિત્સંયુક્તેષુ રાજોપકીર્ણકં નામ સૂત્રમ્. પ્રસેનજિદ્ ભગવતઃ કથયતિ. ઇહ ભગવન્ન્ અગ્રકુલિકઃ કાલગતઃ. તસ્ય મયાપુત્રકં સ્વાપતેયં ગૃહીતમ્. ભગવાન્ આહ. કતીયં મહારાજ ગૃહપતેર્ દ્રવ્યં ગૃહીતમ્. સ આહ. શતં ભગવન્ શતસહસ્રાણાં યદ્ આહતં પરિશિષ્ટં દ્રવ્યમ્ અપરિમિતમ્ અનાહતમ્. ભગવાન્ આહ. ઇદં તસ્ય મહારાજ સપ્તમમ્ અપુત્રકં દ્રવ્યગ્રહણમ્. યત્ તેન તગરશિખી નામ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પિણ્ડપાતેન પ્રતિપાદિતઃ. તદ્ અસ્ય કર્મ પરિક્ષીણમ્. અન્યચ્ ચ કુશલમૂલં ન કૃતમ્. તેનાદ્ય પ્રથમાયાં રાત્ર્યાં મહારૌરવે નરકે પચ્યતે. તત્ર ભગવાન્ ગાથા ભાષતે.
ધનં ધાન્યં જાતરૂપં ગવાશ્વમણિકુણ્ડલમ્
દાસકર્મકરા ભૃત્યા યે ચાન્યે અનુજીવિનઃ
મ્રિયમાણસ્ય નાન્વેતિ નાપિ આદાય ગચ્છતિ.
યત્ તેન કૃતં ભવતિ કલ્યાણમ્ અથ પાપકમ્
તદ્ ધિ તસ્ય સ્વકં ભવતિ તચ્ ચ આદાય ગચ્છતિ.
તસ્માત્ કુરુત પુણ્યાનાં નિચયં સામ્પરાયિકમ્
પુણ્યાનિ પરલોકે ઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠા પ્રાણિનાં સ્મૃતા
ગૃહે તિષ્ઠતિ કાયો ઽયં શ્મશાને પ્રિયબાન્ધવાઃ
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચૈવ ગચ્છન્તમ્ અનુગચ્છતિ.
અયં પુદ્ગલ આઢ્યો ભવતિ મત્સરી.
xxxવિઇઇ. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો દરિદ્રો ભવતિ ત્યાગવાન્. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યેન પુદ્ગલેન બહુ દાનં દત્તં ભવતિ. તિર્યગ્ગતેષુ મનુષ્યેષુ ચ દુઃશીલેષ્વ્ અબ્રહ્મચારિષુ. પુનઃ પુનસ્ ત્યાગચિત્તમ્ અભ્યસ્તમ્. સ યદા મનુષ્યેષૂપપદ્યતે દરિદ્રો ભવતિ ત્યાગવાન્ તેન દાનાભ્યાસેન. યત્ તુ તેનાપાત્રભૂતેષુ દાનં દત્તં તેન દરિદ્રઃ. યથા શ્રાવસ્ત્યાં તત્ર વિનયે તન્ત્રવાયસ્ય નિદાનં વર્ણયન્તિ. સ ત્યાગવાન્ દરિદ્રશ્ ચ. પુનઃ પુનસ્ ત્યાગચિત્તમ્ અભ્યસ્તમ્. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો દરિદ્રો ભવતિ ત્યાગવાન્.
xxxઇx. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલ આઢ્યો ભવતિ ત્યાગવાન્. ઉચ્યતે. ઇહૈકત્યેન પુદ્ગલેન બહુ દાનં દત્તં ભવતિ શીલવત્સુ પાત્રભૂતેષુ. પુનઃ પુનસ્ ત્યાગચિત્તમ્ અભ્યસ્તં ભવતિ. સ તેન કર્મણા યદા મનુષ્યેષૂપપદ્યતે. આઢ્યેષુ કુલેષૂપપદ્યતે મહાધનેષુ મહાભોગેષુ. યત્ તુ તેન પુનઃ પુનસ્ ત્યાગચિત્તમ્ અભ્યસ્તં તેન ત્યાગવાન્ ભવતિ. યથાનાથપિણ્ડદેન કિલ ક્રકુચ્છન્દે સમ્યક્સંબુદ્ધે જેતવનં નિર્યાતિતમ્. વિહારશ્ ચ કારિતઃ. એવં કનકમુનૌ સમ્યક્સંબુદ્ધે કાશ્યપે સર્વાર્થસિદ્ધે ચ. ભૂયશ્ ચ મૈત્રેયસ્ય સુવર્ણાસ્તીર્ણં નિર્યાતયિષ્યતિ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલ આઢ્યો ભવતિ ત્યાગવાન્.

xલ્. કતમસ્ય પુદ્ગલસ્યાયુઃ ક્ષીણં ન કર્મ. ઉચ્યતે. યઃ પુદ્ગલો નરકાચ્ ચ્યુતો નરકેષૂપપદ્યતે. તિર્યગ્ભ્યશ્ ચ્યુતસ્ ( મ્ક્વ્ 72 ) તિર્યક્ષૂપપદ્યતે. યમલોકાચ્ ચ્યુતો યમલોકે ઉપપદ્યતે. દેવેભ્યશ્ ચ્યુતો દેવેષૂપપદ્યતે. યથા વર્ષાકારસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય પુનઃ પુનઃ કાલગતસ્ય મર્કટોપપત્તિઃ. યથા કાશ્મીરાયાં પૂર્વોક્તસ્ય ગૃહપતેઃ પુનઃ પુનઃ પશૂપપત્તિઃ. યથા ચ શ્રાવસ્ત્યાં કશ્ચિદ્ દરિદ્રઃ કુટુમ્બી કાલગતઃ. તસ્ય ગૃહદ્વારે બલીવર્દો વ્રણીભૂતેન સ્કન્ધેન તિષ્ઠતિ. સ ગૃહ આસક્તચિત્તઃ કુટુમ્બી તસ્ય બલીવર્દસ્ય સ્કન્ધે કૃમિઃ પ્રત્યાજાતઃ. ઉપપન્નમાત્રશ્ ચ કાકેન ભક્ષિતઃ. પુનસ્ તત્રૈવ કૃમિઃ પ્રત્યાજાતઃ. સ એવં સપ્તકૃત્વ એકદિવસેન કાલગતઃ. ઉપપન્નમાત્રશ્ ચ કાકેન ભક્ષિતઃ. યથા ચાર્યમહામૌદ્ગલ્યાયનો મગધેષુ ભૈક્ષ્યં પર્યટમાનો ઽન્યતમગૃહદ્વારમ્ અનુપ્રાપ્તઃ. તસ્મિંશ્ ચ ગૃહે ગૃહપતિઃ પત્નીસહિતો મત્સ્યમાંસપ્રકારેણ ભોજનં ભુઙ્ક્તે. પુત્રેણ પર્યઙ્કગતેન કૃષ્ણા ચાસ્ય કુક્કુરી પુરઃ સ્થિતા. સ તસ્ય મત્સ્યા સ્થીનિ ક્ષિપતિ. અત્ઃઅ સ ગૃહપતિર્ મહામૌદ્ગલ્યાયનં દૃષ્ટ્વાહ. ગમ્યતામ્ આર્ય નાસ્તિ કાશ્ચિદ્ અત્ર યો ભિક્ષાં દાસ્યતિ. સ ખલુ સંપ્રસ્થિતઃ. તશ્મિંશ્ ચ ગૃહદ્વારે દેશાન્તરાભ્યાગતાઃ પુરુષા વિદ્વાંસઃ પૂર્વસ્થિતાઃ તે તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તાઃ. અહો આશ્ચર્યમ્ અયં નામ ઋદ્ધિમતામ્ અગ્ર્યઃ યેન નન્દોપનન્દૌ નાગરાજાનૌ વિનીતૌ વૈજયન્તશ્ ચ પ્રાસાદો વામપાદાઙ્ગુષ્ઠેન કમ્પિતઃ શક્રો વિસ્માપિતઃ ત્રિસાહસ્રં લોકધાતું નિમેષાન્તરચારી સ નામ ભિક્ષામ્ અદત્ત્વા વિસર્જિતઃ. અથ સ્થવિરસ્ તેષાં સંવેજનાર્થમ્ આહ. વત્સ. નૈતદ્ આશ્ચર્યમ્. પુરુષા ઊચુઃ. અથ કિમ્ અન્યદ્ આશ્ચર્યં વિસ્મયકારણમ્. સ ઉવાચ. ય એષ ગૃહપતિર્ મત્સ્યમાંસપ્રકારૈર્ ભોજનં ( મ્ક્વ્ 73 ) ભુઙ્ક્તે એષ મત્સ્યઃ અસ્ય ગૃહપતેઃ પિતા. તેન યા એષાસ્ય ગૃહસ્ય પૃષ્ઠતઃ પુષ્કરિણી અતઃ પ્રભૂતમત્સ્યાન્ ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય ભક્ષિતાઃ. સ કાલગતો ઽત્રૈવ મત્સ્યઃ પ્રત્યાજાતઃ. સ એષો ઽનેકશ ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય ભક્ષ્યતે. અત્રૈવ ચ ભૂયો ભૂય ઉપપદ્યતે. યાપ્ય્ એષા કુક્કુરી અસ્યૈવ ગૃહપતેર્ માતા. એતયા લોભદોષેણ ન કિંચિદ્ દાનં દત્તમ્. ન ચ શીલં સેવિતમ્. કેવલં કુલવંશાર્થં દ્રવ્યં પરિપાલિતમ્. સાત્રૈવ ગૃહે આસક્તચિત્તા કાલગતા કુક્કુરીષુ પ્રત્યાજાતા. કાલગતા ભૂયો ભૂયો ઽત્રૈવોપપદ્યતે. સર્વાં ચ રાત્રીં ગૃહં સમન્તાત્ પર્યટતિ. માત્ર કશ્ચિત્ પ્રવિશેદ્ ઇતિ. અથ યસ્ ત્વ્ એષ પુત્રઃ પર્યઙ્કે કૃતઃ એષો ઽસ્યા એવ સ્ત્રિયાઃ પ્રચ્છન્નભર્તા અનેન ચ ગૃહપતિના શ્રુતમ્. એષા તે પત્ની પરપુરુષવ્યાસક્તા જાતેતિ. સ એષ ગૃહપતિર્ ગ્રામાન્તર ગમનવ્યપદેશેન ગૃહાન્ નિષ્ક્રાન્તઃ. એષાપિ સ્ત્રી પરપુરુષેણ સહ શયિતા. અનેન ગૃહપતિના રાત્રાવ્ આગમ્ય પુરુષો ઘાતિતઃ. સો ઽસ્યામ્ એવ સ્ત્રિયામ્ આરક્તચિત્તસ્ તેનૈવ સ્નેહાનુબન્ધેન કુક્ષવ્ ઉપપન્નઃ. પશ્ય વત્સ યઃ પિતા ચૈવ તસ્ય સ મંસાનિ ભક્ષયતિ. યા માતા જનિત્રી તસ્યા મત્સ્યકણ્તકાસ્થિકાનિ દદાતિ. યશ્ ચ શત્રુઃ ક્રુદ્ધેન મારિતઃ પારદારિકઃ તં પર્યઙ્કેન ધારયતિ. એષ સંસારદોષો નિર્વેદઃ કાર્યઃ. ઇદમ્ અત્રાશ્ચર્યકારણમ્. અથ સ ભિક્ષુર્ મહામૌદ્ગલ્યાયન એતદ્ એવાર્થં સર્વં પશ્ચિમજનતાસંવેજનાર્થં શ્લોકેન સંગૃહીતવાન્. યથાહ.
પિતુર્ મંસાનિ ખાદતે માતુઃ ક્ષિપતિ કણ્ટકાન્
ભાર્યા જારં ચ પોષેતિ લોકો મોહતમોવૃતઃ.
અયં પુદ્ગલો યસ્યાયુઃ ક્ષીણં ન કર્મ.
xલિ. કતમસ્ય પુદ્ગલસ્ય કર્મ ક્ષીણં નાયુઃ. ઉચ્યતે. યઃ પૂર્વં સુખિતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ દુઃખિતો ભવતિ. પૂર્વં યો દુઃખિતો ભૂત્વા પશ્ચાત્ સુખિતો ભવતિ. અસ્ય પુદ્ગલસ્ય કર્મ ક્ષીણં નાયુઃ.
xલિઇ. કતમસ્ય પુદ્ગલસ્ય કર્મ ક્ષીણમ્ આયુશ્ ચ. ઉચ્યતે. યઃ પુદ્ગલો નરકાચ્ ચ્યુતસ્ તિર્યક્ષૂપપદ્યતે. તિર્યગ્ભ્યશ્ ચ્યુતો યમલોકે ઉપપદ્યતે. યમલોકાચ્ ચ્યુતો મનુષ્યેષૂપપદ્યતે. તતશ્ ચ્યુતો દેવેષૂપપદ્યતે. યથા શ્રાવસ્ત્યાં વણિક્પુત્ર ઉદ્યાનં ગતઃ પુષ્પહેતોઃ પત્નીવચનેનાશોકવૃક્ષમ્ આરૂઢઃ. સા ચ વૃક્ષશાખા વિશીર્ણા. સ પાષાણશિલાયાં પતિતઃ કાલગતઃ. તત્ર મહાજનકાયો રુદતિ. અથ ભિક્ષવો દિવાવિહારં ગતાઃ. તં દૃષ્ટ્વા સંવિગ્ના ભગવતો નિવેદયન્તિ. ભગવન્ન્ અહો અનિત્યતા. અત્રોદ્યાને ગૃહપતિપુત્રો બાલો ઽભુક્તભોગો ઽશોકવૃક્ષાત્ પતિતઃ કાલગતહ્. તત્ર મહાજનકાયઃ સંનિપતિતઃ રૌરવસદૃશશ્ ચ શબ્દઃ શ્રૂયતે. ભગવાન્ આહ. એષ એવ ભિક્ષવઃ ગૃહપતિપુત્રઃ પૂર્વં મહાસમુદ્રે ઽન્યતરસ્મિં નાગકુલે ઉપપન્નઃ. સ તત્ર જાતમાત્ર એવ સ્ત્રીસહિતઃ ક્રીડમાનો ગરુડેનોદ્ધૃત્ય ભક્ષિતઃ. તત્ર નાગકન્યા રુદન્તિ ઇહ સ્ત્રિયો રુદન્તિ. સ ચ યસ્યાઃ સ્ત્રિયા વચનેનાશોકવૃક્ષમ્ આરૂઢસ્ તસ્યોપર્ય્ આઘાતં કૃતવાન્. અસ્યા દોષેણાહં વૃક્ષમ્ આરૂઢઃ. ક્રુદ્ધઃ કાલગતો નરકેષૂપપન્નઃ. અસ્ય પુદ્ગલસ્ય કર્મ ક્ષીણમ્ આયુશ્ ચ.
xલિઇઇ. કતમસ્ય પુદ્ગલસ્ય પુણ્યાનિ ચ ક્ષીણાનિ આયુશ્ ચ. ( મ્ક્વ્ 75 ) ઉચ્યતે. યથા સ એવ હિલ્લિશાલી ગૃહપતિઃ. યથા ભગવન્ આહ. તસ્ય પુનર્ મહારાજ ગૃહપતેસ્ તચ્ ચ કુશલં કર્મ પરિક્ષીણમ્ અન્યચ્ ચ ન કૃતમ્. સો ઽદ્ય પ્રથમરાત્રીં રૌરવે પચ્યતે. યથા રાજા પ્રસેનજિદ્ રાજ્યાદ્ ભ્રષ્ટો રાજગૃહમ્ અનુપ્રાપ્તઃ. સ તત્ર પુરાણમૂલકપત્ત્રાણિ મુખે પ્રક્ષિપ્ય ખાદન્ પુરુષેણાક્ષિપ્તઃ. શ્યાસુપૂર્ણેન મ્ન્ખેનાથ મરણં મૃતઃ. પ્રત્યેકબુદ્ધપૂર્વસ્ તસ્ય [પૂર્વસ્ય?] પિણ્ડપાતસ્ય વિપાકેન. અયં પુદ્ગલો યસ્યાયુશ્ ચ ક્ષીણં પુણ્યાનિ ચ.
xલિઇઇબિસ્. કતમસ્ય પુદ્ગલસ્ય નાયુઃ ક્ષીણં [ન] કર્મ. અપિ તુ ક્લેશાઃ ક્ષીણાઃ. ઉચ્યતે. શ્રોતઆપન્નસ્ય. સકૃદાગામિનઃ. અનાગામિનઃ. પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય. અયં પુદ્ગલો યસ્ય નાયુઃ ક્ષીણં [ન] કર્મ. અપિ તુ ક્લેશાઃ ક્ષીણાઃ.
xલિવ્. કતમઃ પુદ્ગલઃ કાયેન સુખી ન ચિત્તેન. ઉચ્યતે. કૃતપુણ્યઃ પૃથગ્જનઃ કાયેન સુખી ન ચિત્તેન. યથા મહાધનબ્રાહ્મણગૃહપતયો રાજા ચ માન્ધાતા. અયં પુદ્ગલઃ કાયેન સુખી ન ચિત્તેન.
xલ્વ્. કતમઃ પુદ્ગલશ્ ચિત્તેન સુખી ન કાયેન. ઉચ્યતે. યથાર્હન્ન્ અપુણ્યઃ ચિત્તેન સુખી ન કાયેન. યથાર્ય શોણોત્તરસ્ તેન કિલ પૂર્વજન્મનિ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય સ્નાયતો ગોમયપિણ્ડકઃ કપિકચ્છુમિશ્રઃ સ્નાનાર્થં દત્તઃ. તેન કર્મ વિપાકેન કુષ્ઠેન શરીરં વિશીર્યતિ. તથા હિ ગાથા ભાષિતા.
કર્માણિ નૂનં બલવત્તરાણિ કર્મભ્યો વજ્રકલ્પેભ્યઃ
યત્ર વશીભૂતો ઽહમ્ અનુભવામિ દુઃખાનિ કર્માણિ.
યથા ચ જઙ્ઘાકાશ્યપઃ. તેન કિલ વારાણસ્યાં પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પ્રતિશ્રુતમ્. ભક્તં દાશ્યામીતિ. સ તસ્ય મહતા પરિશ્રમેણ કાલાતિક્રમણે આસન્ને ભક્તં દત્તવાન્. સ તેન કર્મણા પશ્ચિમે જન્મનિ વીતરાગો ઽપિ ભૂત્વા પૂર્વાહ્ણે પિણ્ડપાતં પર્યટતિ. કાલાતિક્રમણે આસન્ને કથંચિદ્ ભક્તં લભતે. તથાસ્ય જઙ્ઘાકાશ્યપ એવ નામ. અયં પુદ્ગલશ્ ચિત્તેન સુખી ન કાયેન.

xલ્વિ. કતમઃ પુદ્ગલઃ કાયેન સુખી ચિત્તેન ચ. ઉચ્યતે. અર્હન્ ક્ષીણાસ્રવઃ કૃતપુણ્યઃ. યથા કશ્મીરરાજા ધર્મયશઃપુત્રો બકુલઃ. તથા હ્ય્ અસ્ય સિંહનાદઃ. અશીતિર્ મે આયુષ્મન્તો વર્ષાણિ પ્રવ્રજિતસ્ય ન કદાચિદ્ વ્યાધિર્ ભૂતપૂર્વઃ. અન્તતઃ શિરોઽર્તિમાત્રમ્ અપિ. તેન કિલ વારાણસ્યાં ગાન્ધિકબણિજા ભૂત્વા કકુચ્છન્દઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સશ્રાવકસંઘો ગ્લાનભૈષજ્યેનોપનિમન્ત્રિતો ભિક્ષુણા ચાર્હતા એકા હરીતકી ગૃહીતા. સ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન નિરાબાધઃ. આરોગ્યપરમા લાભા ઉક્તા ભગવતા. યથા ચાર્યાનિરુદ્ધઃ કથયતિ. તસ્ય ખલ્વ્ આયુષ્મન્તઃ પિણ્ડપાતસ્ય વિપાકેન સપ્તકૃત્વઃ પ્રણીતે ત્રયસ્ત્રિંશદેવનિકાયે ઉપપન્નઃ સપ્તકૃત્વો મનુષ્યેષુ રાજ્યં કારિતમ્. તસ્યૈવ ચ પિણ્ડપાતસ્ય ( મ્ક્વ્ 77 ) વિપાકેનાર્હત્વફલલાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં લાભી. તથા હિ તસ્ય ભગવતા દુર્ભિક્ષે પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ દત્તાનિ. તસ્ય પુણ્યાનુભાવેન સર્વેષાં દિવ્યમ્ અનન્તભક્તં પ્રાદુર્ભવતિ. અયં પુદ્ગલઃ કાયેન સુખી ચિત્તેન ચ.
xલ્વિઇ. કતમઃ પુદ્ગલો ન કાયેન સુખી ન ચિત્તેન ચ. અકૃતપુણ્યાઃ પૃથગ્જના ઉત્સન્નકુલવંશા વસ્ત્રાન્નપાનવિરહિતાઃ પરગૃહેષુ હિણ્ડન્તિ. તથા વ્યાધિભિઃ કુષ્ઠક્ષયકાસજ્વરપાણ્ડુરોગદદ્રુપામાદિભિઃ પરિગતા હસ્તપાદવિકલાશ્ ચક્ષુર્વિહીનાશ્ ચ. અયં પુદ્ગલો ન કાયેન સુખી ન ચિત્તેન.
xલ્વિઇઇ. કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો ઽભિરૂપો ભવતિ પ્રાસાદિકઃ સ્નિગ્ધકાયઃ સ્નિગ્ધચ્છવિર્ નયનાભિરામો દર્શનીયઃ. ઉચ્યતે. યઃ પુદ્ગલો રાગસમુત્થિતેન દૌઃશીલ્યેન સમન્વાગતઃ અપાયેષૂપપદ્યતે. યથા મયૂરશુકસારિકાકારણ્ડવચક્રવાકપ્રભૃતયઃ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો ઽભિરૂપો ભવતિ પ્રાસાદિકઃ સ્નિગ્ધકાયઃ સ્નિગ્ધચ્છવિર્ નયનાભિરામો દર્શનીયઃ.
xલિx. તત્ર કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો દુર્વર્ણો ભવતિ રૂક્ષકાયો ઘોરદર્શનઃ. ઉચ્યતે. યઃ પુદ્ગલો દ્વેષસમુત્થિતેન દૌઃશીલ્યેન સમન્વાગતો ઽપાયેષૂપપદ્યતે. યથા સિંહવ્યાઘ્રકાકશૃગાલકૃષ્ણસર્પપ્રેતપિશાચાદયઃ. ઇદં કર્મ યેન અપાયેષૂપપન્નો દુર્વર્ણો ભવતિ રૂક્ષકાયો ઘોરદર્શનઃ.
લ્. તત્ર કતમત્ કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો દુર્ગન્ધો ભવતિ જિહ્મેન્દ્રિયો ઽવ્યક્તેન્દ્રિયઃ. ઉચ્યતે. યઃ પુદ્ગલો મોહસમુત્થિતેન દૌઃશીલ્યેન સમન્વાગતઃ અપાયેષૂપપદ્યતે. ( મ્ક્વ્ 78 ) યથા છુછુન્દરીકૃમ્યજગરયૂકામક્ષિકાદયો યથા શરીરે વિંશતિકૃમિજાતયઃ. ઇદં કર્મ યેન સમન્વાગતઃ પુદ્ગલો ઽપાયેષૂપપન્નો દુર્ગન્ધો ભવતિ જિહ્મેન્દ્રિયો ઽવ્યક્તેન્દ્રિયઃ.
લિ. દશાકુશલાઃ કર્મપથાઃ. કતમે દશ. ત્રિવિધં કાયકર્મ. ચતુર્વિધં વાક્કર્મ. ત્રિવિધં મનસ્કર્મ. એષાં દશાનામ્ અકુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકેન દશાનાં બાહ્યાનાં ભાવાનામ્ અભિવૃદ્ધિર્ ભવતિ.
લિઇ. પ્રાણાતિપાતસ્યાકુશલકર્મપથસ્ય વિપાકેન પૃથિવ્યા ઓજશ્ ચ તેજશ્ ચાન્તર્ધીયતે. તસ્યૈવ ચ કર્મણો વિપાકેનાલ્પાયુર્ ભવતિ.
લિઇઇ. અદત્તાદાનસ્યાકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન પૃથિવ્યામ્ અશનિશુકશલભમૂષિકકીટપ્રભૃતયઃ સસ્યઘાસકા ઉત્પદ્યન્તે. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેન ભોગવ્યસનમ્ અધિગચ્છતિ.
લિવ્. કામમિથ્યાચારસ્યાકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન પૃથિવ્યાં તૃણદર્ભાદીનિ દુર્ગન્ધીનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેન સંપન્નગૃહાવાસં પ્રવિશન્તિ. અત્રાવદાનં શ્વભ્રપદસ્ય સુસુધી દારિકા કાસિરાજ્ઞઃ પત્ની દેવાવતરણે કાલોદયિનઃ પૂર્વજન્મન્ય્ અવદાનં વક્તવ્યમ્.
લ્વ્. મૃષાવાદસ્યાકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન મુખરોગદન્તરોગગલરોગમુખદૌર્ગન્ધ્યાદીનિ ( મ્ક્વ્ 79 ) પ્રાદુર્ભવન્તિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેનાભૂતાખ્યાનં પ્રતિલભતે.
લ્વિ. પિશુનવચનસ્યાકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન પૃથિવ્યાં શર્કરકઠલ્લ્યાદીનિ દુઃખસંસ્પર્શાદીનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેન જાતિવ્યસના મિત્રવ્યસના ભવન્તિ ભેદ્યઃ પરિવારશ્ ચ ભવતિ.
લ્વિલ્. પરુષવચસો ઽકુશલકર્મપથસ્ય વિપાકેન પાંશુરજોધૂલિવાતવૃષ્ટ્યાદીનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેનામનોજ્ઞશબ્દશ્રવણદર્શનાન્ય્ અનુભવન્તિ.
લ્વિઇઇ. સંભિન્નપ્રલાપસ્યાકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન ... કન્દરશ્વભ્રાદીનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેનાનાદેયવચના ભવન્તિ.
લિx. અભિધ્યાયા અકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન વ્રીહિયવગોધૂમાદીનાં સસ્યાનાં તુષપલાલાદીનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેન પરપ્રાર્થનીયભોગા ભવન્તિ.
લ્x. વ્યાપાદસ્યાકુશલકર્મપથસ્ય વિપાકેન પ્રભૂતે ઉપ્તે નિષ્ફલં સસ્યં ભવતિ. તસ્યૈવ કર્મણો વિપાકેન પ્રતિકૂલદર્શનો ભવતિ.
લ્xઇ. મિથ્યાદૃષ્ટેર્ અકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન તિક્તકટુકભાવાન્ય્ ( મ્ક્વ્ 80 ) અપિ પિચુમન્દકોષાતકીવિષતિક્તાલાબુપ્રભૃતીનિ ફલાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ. મિથ્યાદૃષ્ટેર્ અકુશલસ્ય કર્મપથસ્ય વિપાકેન નાસ્તિક્યવાદી ભવતિ. ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ લોકાયતાદિષુ ચ શાસ્ત્રેષુ પ્રસાદો ભવતિ. યથા પદાશ્વસ્ય રાજપુત્રસ્ય યઃ કુમારકાશ્યપેન શ્વેતિકાયાં વિનીતો લોકાયતિકઃ. યથા યથા સત્ત્વા ઇમાન્ દશાકુશલાન્ કર્મપથાન્ ભાવયન્તિ તથૈષાં દશાનાં બાહ્યાનાં ભાવાનામ્ અતીવ પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. અનેનૈવ ચ કારણેન મહાસંવર્તકલ્પે ભવિષ્યતિ સમયો ઽનાગતે ઽધ્વનિ યત્ તિલા ભવિષ્યન્તિ તિલપિષ્ટં ભવિષ્યતિ તૈલં ન ભવિષ્યતિ ઇક્ષુર્ ભવિષ્યતિ ઇક્ષુરસો ન ભવિષ્યતિ ગુડો ન ભવિષ્યતિ. ન ખણ્ડં ભવિષ્યતિ ન શર્કરા ભવિષ્યન્તિ. ગાવો ભવિષ્યન્તિ ક્ષીરં ભવિષ્યતિ દધિ ભવિષ્યતિ નવનીતં ન ભવિષ્યતિ ન ઘૃતં ન ગ્ઃર્તમણ્ડો ભવિષ્યતિ. એવમ્ અનુપૂર્વેણ સર્વેણ સર્વે રસા અન્તર્ધાસ્યન્તિ.
( મ્ક્વ્ 81 ) [નોતેસ્ ઓન્લ્ય્]
લ્xઇઇ. કતમે દશાનુશંસા મધ્યદેશે ચતુર્મહાચૈત્યલુમ્બિનીમહાબોધિપ્રભૃતિષુ તથાગતચૈત્યાઞ્જલિકર્મપ્રણિપાતે. ઉચ્યતે. મધ્યદેશે જન્મ પ્રતિલભતે. ઉદારાણિ ચ વસ્ત્રાણિ પ્રતિલભતે. ઉદારં કુલં પ્રતિલભતે. ઉદારં વયઃ પ્રતિલભતે. ઉદારં સ્વરં પ્રતિલભતે. ઉદારાં પ્રતિભાનતાં પ્રતિલભતે. ઉદારાં શ્રદ્ધાં પ્રતિલભતે. ઉદારં શીલં પ્રતિલભતે. ઉદારં શ્રુતં પ્રતિલભતે. ઉદારં ત્યાગં પ્રતિલભતે. ઉદારાં સ્મૃતિં પ્રતિલભતે. ઉદારાં પ્રજ્ઞાં પ્રતિલભતે. અસ્યોદ્દાનમ્. દેશવસ્ત્રકુલરૂપસ્વરપ્રતિભાનતાશ્રદ્ધાશીલશ્રુતત્યાગાન્ સ્મૃતિમાન્ ભવતિ પ્રજ્ઞાવાન્ તથાગતસ્ય બુદ્ધપ્રસાદં કૃત્વાઞ્જલિં લભતે ધીરઃ ( મ્ક્વ્ 83 ) સપ્રજ્ઞ ઉદારમ્ આશ્રવક્ષયમ્. ઉક્તં ચ સૂત્રે. યે કેચિદ્ આનન્દ ચૈત્યચર્યાં ચરમાણાઃ પ્રસન્નચિત્તાઃ કાલં કરિષ્યન્તિ. યથા ભલ્લો નિક્ષિપ્તઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠતે એવં કાયસ્ય ભેદાત્ સ્વર્ગેષૂપપત્સ્યન્તિ.

લ્xઇઇઇ. કતમે દશાનુશંસાસ્ તથાગતચૈત્યવન્દનાયામ્. ઉચ્યતે. અભિરૂપો ભવતિ. સુસ્વરઃ. આદેયવાક્યઃ. પરિષદમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ પરિષદમ્ આવર્જયતિ પ્રિયો ભવતિ દેવમનુષ્યાણામ્. મહેશાખ્યો ભવતિ. મહેશાખ્યૈઃ સમાગમો સત્ત્વૈઃ ભવતિ. બુદ્ધૈર્ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ ચ સમાગમો ભવતિ. મહાભોગો ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ. ઇમે દશાનુશાંસાસ્ તથાગતચૈત્યવન્દનાયાઃ.
લ્xઇવ્. કતમે દશાનુશંસાશ્ છત્ત્રપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. છત્ત્રભૂતો ભવતિ લોકસ્ય. અનવતપ્તો ભવતિ કાયેન અનવતપ્તો ભવતિ ચિત્તેન. આધિપત્યસંવર્તનીયં ચાનેન કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતમ્. પુનઃ પુનશ્ ચ રાજા ભવતિ ચક્રવર્તી. મહેશાખ્યો ભવતિ. મહેશાખ્યૈઃ સત્ત્વૈઃ સમાગમો ભવતિ બુદ્ધૈર્ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ ચ સમાગમો ભવતિ. મહાભોગો ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) અત્ર ગઙ્ગાસંતારે ભગવતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય સ્તૂપે દત્તસ્ય છત્ત્રસ્ય વિપાકો વર્ણ્યતે. યથા ચાર્યસુન્દરનન્દો વ્યાકરોતિ.
જેન્તાકસ્ય ચ સ્નાનેન તાલસ્યાલેપનેન ચ
એકચ્છત્ત્રપ્રદાનાચ્ ચ પ્રાપ્તા મે સુવર્ણવર્ણતા.
એવમાદિ છત્ત્રપ્રદાનસ્ય વિપાકો વક્તવ્યઃ. આહ ચ.
( મ્ક્વ્ 86 ) [નોતેસ્ ઓન્લ્ય્]
યદ્ ધાર્યતે પ્રવરદણ્ડમ્ ઉદારરૂપં
કોદણ્ડદામપરિમણ્ડિતવસ્તિકોશમ્

છત્ત્રં વિશાલમ્ અમલં શશિમણ્ડલાભમ્
છત્ત્રપ્રદાનજનિતેન જગદ્ધરસ્ય.
શ્રીચિહ્નભૂતં મણિહેમદણ્ડમ્
પટોજ્જ્વલં કાઞ્ચનમ્ આતપત્રમ્
યદ્ ધાર્યતે મૂર્ધ્નિ નરાધિપસ્ય
છત્ત્રપ્રદાનેન જગદ્ધરસ્ય
ઇમે દશાનુશંસશ્ છત્ત્રપ્રદાનસ્ય.
લ્xવ્. કતમે દશાનુશંસા ઘણ્ટાપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. અભિરૂપો ભવતિ. સુસ્વરો ભવતિ. મનોજ્ઞભાષી ભવતિ. કલવિઙ્કરુતભાષી ભવતિ. આદેયવાક્યો ભવતિ. નિત્યં સંપ્રહાર્યજાતો ભવતિ. પુનઃ પુનર્ આનન્દં શબ્દં શૃણોતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) યથા વિશાખયા મૃગારમાત્રા ભગવાન્ પૃષ્ટઃ. કથં મમ પ્રાસાદે નિત્યં કાલં પઞ્ચાઙ્ગિકં તૂર્યં સદૈવ વદેત્. ભગવાન્ ( મ્ક્વ્ 88 ) આહ. સર્વસ્વરોપેતાં ઘણ્ટામ્ આરોપય. એવં તે નિત્યં કાલં પ્રાસાદે પઞ્ચાઙ્ગિકતૂર્યશબ્દો ભવિષ્યતિ. અનવદ્યશ્ ચ. ઇમે દશ ગુણા ઘણ્ટાપ્રદાનસ્ય.
લ્xવિ. કતમે દશ ગુણા વસ્ત્રપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. શ્લક્ષ્ણછવિર્ ભવતિ. સ્નિગ્ધચ્છવિર્ ભવતિ. ન ચરજશ્ ચૈલં કાયે શ્લિષ્યતિ. હ્રીરપત્રાપ્યસંપન્નો ભવતિ પ્રિયદર્શનો ભવતિ પ્રભૂતવસ્ત્રો ભવતિ લાભી ચ ભવતિ સૂક્ષ્માણાં વસ્ત્રાણામ્ આસ્તરણાનામ્. મહાભોગો ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ. યથોક્તં ભગવતા દેવતાસૂત્રે. વસ્ત્રપ્રદો ભવતિ વર્ણવાન્. ઇમે દશ ગુણાનુશંસા વસ્ત્રપ્રદાનસ્ય.
લ્xવિઇ. કતમે દશાનુશંસા આસનપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. ગુરુસ્થાનીયો ભવતિ લોકસ્ય. પ્રિયદર્શનો ભવતિ. પ્રાસાદિકો ભવતિ. પણ્ડિતજનાભિગમ્યો ભવતિ. યશઃ કીર્તિશ્ ચાસ્ય લોકે પ્રથિતા ભવતિ. સુખસૌમનસ્યબહુલો ભવતિ. સ્વદેશે ઽભિરમતિ. આસનૈર્ અવૈકલ્યં ભવતિ. ઉપસ્થાયકૈર્ અવૈકલ્યં ભવતિ. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ. ઇમે દશ ગુણા આસનપ્રદાનસ્ય.
લ્xવિઇઇ. કતમે દશાનુશંસા ભાજનપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. ભાજનભૂતો ભવતિ ગુણાનાં સ્નિગ્ધસંતતિર્ ભવતિ. ન ચ તૃષાબહુલો ભવતિ. તૃષાર્તસ્ય પાનીયં પ્રાદુર્ભવતિ. ન ચ પ્રેતેષૂપપદ્યતે. ભાજનૈર્ અવૈકલ્યં ભવતિ. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ. ઇમે દશાનુશંસા ભાજનપ્રદાનસ્ય.
લ્xઇx. કતમે દશાનુશંસા ભોજનપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. બલવાન્ ભવતિ. વર્ણવાન્ ભવતિ. સુખિતો ભવતિ. પ્રતિભાનવાન્ ભવતિ. દીર્ઘાયુર્ ભવતિ. મહાજનાભિગમ્યો ભવતિ. પ્રિયદર્શનો ભવતિ. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) યથોક્તં ભગવતા વૈશાલ્યાં સિંહસ્ય રાજપુત્રસ્ય. દદન્ સિંહ પ્રિયો ભવતિ. સન્તો જના ભજન્તિ. કલ્યાણશબ્દો ભવતિ. વિશારદઃ પર્ષદમ્ અવગાહતિ. કાલગતો દેવેષૂપપદ્યતે.
ગાથા ચોક્તા.
તે તત્ર નન્દન્તિ રમન્તિ ચ મોદયન્તિ
સમર્પિતાઃ કામગુણેષુ પઞ્ચસુ
કૃત્વા હિ વાક્યમ્ અમિતસ્ય તાયિનો
મોદન્તિ તે સુગતવરસ્ય શ્રાવકાઃ.
એતદ્ દાનસ્ય ફલં ભગવતોક્તમ્.
સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ. આહ ચ.
નાનારસવ્યઞ્જનસુપ્રણીતં
કાલે શુભં ગન્ધરસોપપન્નમ્
દદાતિ યઃ પાત્રમ્ અવેક્ષ્ય દાનં
સદાર્યસંઘસ્ય ગુણાન્ વિચિન્ત્ય
આયુશ્ ચ વર્ણં ચ યશો બલં ચ
સંપ્રાપ્ય ભોગાન્ પ્રતિભાં સુખં ચ
દિવીહ ચૈવ પ્રથિતોત્તમશ્રીઃ
સુખાત્ સુખં યાતિ વિમોક્ષમ્ અન્તે.
ઇમે દશ ગુણા ભોજનપ્રદાનસ્ય.
લ્xx. કતમે દશ ગુણા યાનપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. સુકુમારચરણો ભવતિ. સ્ન્પ્રતિષ્ઠિતચરણો ભવતિ. માર્ગક્લમથો ન ભવતિ. ન ચ બહ્વમિત્રો ભવતિ. પુનઃ પુનઃ ઋદ્ધિપાદાન્ પ્રતિલભતે. હસ્ત્યશ્વાદિભિર્ યાનૈર્ અવૈકલ્યં ભવતિ. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) યથા ચોક્તં દેવતાસૂત્રે. યાનદઃ સુખિતો ભવતિ. યો દદાત્ય્ ઉપાનહૌ. યથા ચોક્તમ્ અભિધર્મે ચક્રવર્તિસૂત્રે. કતમસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજા ચક્રવર્તી હસ્ત્યશ્વાદીનિ વાહનાનિ પ્રતિલભતે. દીર્ઘરાત્રં રાજા ચક્રવર્તી માતરં વા પિતરં વોપાધ્યાયં વા સ્કન્ધેન વહતિ વા વાહયતિ વા. હસ્ત્યશ્વાદિભિઃ શિવિકાયાનૈર્ વા વહતિ વા. દુર્ગસંક્રમં વા કરોતિ. સેતુબન્ધં કરોતિ. ઉપાનહપ્રદાનાનિ વા દદાતિ. કારુણ્યેન મહાટવ્યાં સાર્થમ્ અતિક્રામયતિ. તસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજા ચક્રવર્તી હસ્ત્યશ્વાદીનિ પ્રતિલભતે. તત્રારૂઢઃ સમુદ્રપર્યન્તાં પૃથિવીં દિવસચતુર્ભાગેન પર્યટતિ. ઇમે દશ ગુણા યાનપ્રદાનસ્ય.
( મ્ક્વ્ 95 ) [નોતેસ્ ઓન્લ્ય્]
લ્xxઇ. કતમે દશ ગુણાઃ પ્રતિશ્રયપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. રાજા ભવતિ પ્રાદેશિકઃ. રાજા ભવતિ માણ્ડલિકઃ. રાજા ભવતિ જમ્બુદ્વીપાધિપતિઃ. રાજા ભવતિ દ્વીપદ્વયાધિપતિઃ. રાજા ભવતિ દ્વીપત્રયાધિપતિઃ. રાજા ભવતિ ચતુર્દ્વીપાધિપતિશ્ ચક્રવર્તી. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
યથા સુમેધાયા ભિક્ષુણ્યા ગાથા.
ભગવતિ કોનાગમુનૌ સંઘારામે ચ નિવેશે
સખ્યસ્ ત્રયો વયં સ વિહારં દદૌ પૂર્વમ્.
એતા ગાથા સુમેધાયાઃ. ધર્મદિન્ના ચ ભિક્ષુણી વિશાખ્યા ચ મૃગારમાતા. તાભિઃ પૂર્વં દરિદ્રસ્ત્રીભિશ્ ચત્વારિ કાષ્ઠાનિ નિખન્ય કાશકટકમ્ ઉપરિ દત્ત્વા ભગવાન્ કોનાગમુનિર્ બુદ્ધો નિમન્ત્રિતઃ. સ તત્ર ભિક્ષુભિઃ સાર્ધં મુહૂર્તં વિશ્રાન્તઃ. તાભિશ્ ચિત્તાનિ પ્રસાદિતાનિ. તેન કર્મણા શતસહસ્રં વારાન્ દેવેષૂપપન્નાઃ. અપરિમિતાનિ ચક્રવર્તિરાષ્ટ્રાન્ય્ અનુભૂતાનિ. સુમેધાગાથાશ્ ચાસ્મિન્ન્ અર્થે સર્વા વિસ્તરેણ પ્રત્યેકમ્ અવગન્તવ્યાઃ. ઇમે દશ ગુણાઃ પ્રતિશ્રયપ્રદાનસ્ય.
લ્xxઇઇ. કતમે દશ ગુણાઃ પાનકપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. સર્વેન્દ્રિયસંપન્નો ભવતિ. પ્રસન્નવદનો. વિશુદ્ધલલાટઃ. સ્નિગ્ધચ્છવિઃ. સંગતભાષી ભવતિ. ન ચ તૃષાબહુલો ભવતિ. તૃષિતસ્ય ( મ્ક્વ્ 98 ) પાનીયં પ્રાદુર્ભવતિ. ન ચ પ્રેતેષૂપપદ્યતે. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ. યથા ચાહ.
મનોજ્ઞવર્ણં રસગન્ધયુક્તં

સર્વેન્દ્રિયપ્રીતિવિવર્ધનં ચ
અકાલિકં સત્પુરુષપ્રશસ્તં
દદાતિ સંઘાય તુ પાનકં યઃ
સકૃત્પિપાસાવિગતો વિશોકો
રસાન્ પ્રધાનાઞ્ ચતુરો ઽનુભૂય
જગચ્ ચ સદ્ધર્મરસેન તર્પ્ય
તૃષાક્ષયં યાતિ સુખં સુખેન.
ઇમે દશ ગુણાઃ પાનકપ્રદાનસ્ય.
લ્xxઇઇઇ. કતમે દશ ગુણા માલાપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. માલાભૂતો ભવતિ લોકસ્ય. કાયાદ્ દૌર્ગન્ધ્યમ્ અપૈતિ સૌગન્ધ્યં પ્રાદુર્ભવતિ. નિત્યસુગન્ધો નિત્યાલંકૃતો ભવતિ. અભેદ્યપરિવારો ભવતિ. સર્વજનપ્રિયો ભવતિ. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) અહ ચ.
માલ્યં વિચિત્રં પ્રવરં સુગન્ધં
પ્રહર્ષણં પ્રીતિકરં નરાણામ્
પ્રસન્નચિત્તો મુનિધાતુગર્ભે
તથાગતેભ્યશ્ ચ દદાતિ યો વૈ
સ દિવ્યમાલ્યાભરણોજ્જ્વલાઙ્ગઃ
શ્રીમત્ સુખં પ્રાપ્ય દિવીહ ચૈવ
બોધ્યઙ્ગદામપ્રતિભૂષિતાત્મા
મોક્ષં પરં યાતિ ગુણાગ્રગન્ધઃ.
બ્) તથાન્યતરસ્ય દરિદ્રગૃહપતેર્ દુહિતા. સા ખલુ દ્વારે સ્થિતા જનપદં સર્વાલંકારભૂષિતં પશ્યતિ. ઉત્સવે રમમાણમ્. સા પિતરમ્ આહ. મામ્ અપ્ય્ અલંકુરુષ્વેતિ. પિતાહ. કુતો ઽસ્માકં દરિદ્રાણામ્ અલંકારઃ. એષ જનપદઃ કૃતપુણ્યો ઽનેકશો બુદ્ધે ભગવતિ કૃતાધિકારઃ. તેન ચ કર્મણા કર્ણેસુમનસ્ય સ્થવિરસ્યાવદાનં વિસ્તરશસ્ તસ્યોક્તમ્. એવમ્ અલ્પો ઽપિ ભગવતિ કૃતઃ પ્રસાદો મહાફલો ભવતિ. તયા પિતાતીવોપરોધિતઃ પ્રયચ્છ મમ કિંચિદ્ એષો ઽગ્રતો વિહારઃ અત્ર ભગવતઃ પૂજામ્ ઉપરિષ્યામીતિ. તેન દુઃખાર્તેન વિભવે ઽવિદ્યમાને પલાલમયીં માલાં કૃત્વા દત્તા. સા તાં પલાલમયીં માલાં ગૃહ્ય બુદ્ધપ્રતિમાયાઃ શિરસિ દત્ત્વા પાદયોઃ પ્રણિપત્ય આહ. ભગવન્ન્ અનેન કુશલમૂલેન સંસારે સંસરત્યા મા ભૂયઃ દારિદ્ર્યં સ્યાદ્ ઇતિ. તસ્યાઃ પ્રસાદજાતાયાસ્ તદ્ અહર્ એવ માનુષ્યં સ્ત્રીભાવમ્ અતિક્રાન્તં દિવ્યં રૂપં પ્રાદુર્ભૂતમ્. તદ્વિષયપ્રતિવાસિના ચ રાજ્ઞાગ્રદેવી સ્થાપિતા. કાલગતા દેવેષૂપપન્ના. પશ્ચિમે ઽપિ ચ ભવે ચમ્પાયામ્ અગ્રકુલિકસ્ય ( મ્ક્વ્ 100 ) દુહિતા પ્રત્યાજાતા પરમકલ્યાણી સૌવર્ણા ચાસ્યા માલા સર્વરત્નમણ્ડિતા શિરસિ સહસૈવ પ્રાદુર્ભૂતા. માતાપિતૃભ્યાં વિસ્મયજાતાભ્યાં માલિનીત્ય્ એવાસ્યા નામ કૃતમ્. યદા ચ ભગવાન્ અભિસંબુદ્ધો રાજગૃહાચ્ ચમ્પામ્ અનુપ્રાપ્તઃ. સા ચોપસંક્રાન્તા. તસ્યાશ્ ચ ભગવતા ધર્મદેશના કૃતા પ્રવ્રજિતા ચાર્હન્તી સંવૃત્તા. સાહ ચિત્તોત્પાદાદ્ એવાસ્યા મા મે ભૂયો માલા ભવત્વ્ ઇત્ય્ અન્તર્હિતા. તાં ચ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયપ્રાપ્તા દેવતા ગાથામ્ અનુગાયતે યથાહ.
દત્ત્વા તુ પલાલમયીં માલાં સા માલિની સુગતસ્ય ચૈત્યે
વરકનકરત્નમાલાં લેભે બોધ્યઙ્ગમાલાં ચ.
ઇમે દશ ગુણા માલાપ્રદાનસ્ય.
લ્xxઇવ્. કતમે દશ ગુણા મુક્તપુષ્પપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. પુષ્પભૂતો ભવતિ લોકસ્ય. ઘ્રાણેન્દ્રિયં વિશુધ્યતિ. કાયદૌર્ગન્ધ્યં સમપૈતિ. સૌગન્ધ્યં પ્રાદુર્ભવતિ. દશ દિશઃ શીલગન્ધઃ ખ્યાતિં ગચ્છતિ. અભિગમનીયશ્ ચ ભવતિ. લાભી ચ ભવતિ ( મ્ક્વ્ 101 ) ઇષ્ટાનાં ધર્માણામ્. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) અત્ર કર્ણેસુમનસ્ય પૂર્વજન્મનિ પ્રસાદે જાતે એકૈકપુષ્પપ્રદાનસ્ય વિપાકો વક્તવ્યઃ. યથા સ એવ આહ.
એકપુષ્પપ્રદાનેન અશીતિકલ્પકોટયઃ
દુર્ગતિં નાભિજાનામિ બુદ્ધપૂજાય તત્ ફલમ્.
ઇમે દશ ગુણા મુક્તપુષ્પપ્રદાનસ્ય.
લ્xxવ્. કતમે દશ ગુણા દીપપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. પ્રદીપભૂતો ભવતિ લોકસ્ય. માંસચક્ષુર્ નશ્યતિ. દિવ્યચક્ષુઃ પ્રાદુર્ભવતિ. અવિદ્યાન્ધકારં વિધમતિ. જ્ઞાનાલોક ઉત્પદ્યતે. કુશલાકુશલાન્ ધર્માન્ ક્ષિપ્રં પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યતિ. સંસારે સંસરતો ઽવિદ્યાન્ધકારો ન ભવતિ. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) યથા ચોક્તમ્ અભિધર્મે ચક્રવર્તિસૂત્રવિભઙ્ગે. કસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજા ચક્રવર્તી મણિરત્નં પ્રતિલભતે. દીર્ઘરાત્રં રાજ્ઞા ચક્રવર્તિના દીપપ્રદાનાનિ પ્રદત્તાનિ. પ્રદીપૈકદાનાનિ ચ. અન્ધકારે રત્નપ્રદીપા ધારિતા. યે ચક્ષુષ્મન્તસ્ તે સમવિષમાણિ રૂપાણિ પશ્યન્તુ. આહ ચ.
બુદ્ધપ્રશસ્તં લભતે ચ ચક્ષુશ્
ચક્ષુસ્ તુ યસ્યોત્તમહેતુભૂતમ્
લોકાવભાસં ભવતીહ રૂપમ્
પ્રદીપદાનેન જગદ્ધરસ્ય.
તેજોઽધિકો નાર્થમ્ ઉદીક્ષણીયઃ
અતીવ તુષ્ટઃ શુભકર્મદર્શી
સંપ્રાપ્ય સૌખ્યં દિવિ ચેહ ચૈવ
વિશુદ્ધચક્ષુઃ પ્રશમં પરૈતિ.
અત્રાર્યાનિરુદ્ધસ્ય દીપે દિવ્યચક્ષુર્ ઋષીણાં ચ ચક્ષૂત્પાટનમોક્ષાયણે વક્તવ્યમ્. યથા દીપમાલાપ્રદાનેન દીપઙ્કરેણ બુદ્ધત્વં પ્રાપ્તમ્. યા ચ શ્રાવસ્ત્યાં ચક્ષુવિકલેન પ્રદીપમાલા કારિતા. સપ્રસાદો જાતઃ. પ્રણિધાનં કૃતવાન્. ઉત્થિતસ્ય ચાસ્ય યથા પૌરાણં ચક્ષુઃ સંવૃત્તમ્. ઇમે દશ ગુણા દીપપ્રદાનસ્ય.
લ્xxવિ. કતમે દશ ગુણા ગન્ધપ્રદાનસ્ય. ઉચ્યતે. ગન્ધભૂતો ભવતિ લોકસ્ય. ઘ્રાણેન્દ્રિયં વિશુધ્યતિ. કાયદૌર્ગન્ધ્યમ્ અપૈતિ. સૌગન્ધ્યં પ્રાદુર્ભવતિ. દશ દિશઃ શીલગન્ધઃ પ્રવાતિ. અભિગમનીયો ભવતિ. લાભી ચ ભવતિ ઇષ્ટાનાં ધર્માણામ્. મહાભોગશ્ ચ ભવતિ. સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે. ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ.
અ) યથોક્તમ્ અભિધર્મે ચક્રવર્તિસૂત્રે. કસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ સ્ત્રીરત્નસ્ય રોમકૂપેભ્યઃ શરીરાદ્ ગન્ધો નિર્ગચ્છતિ. તદ્યથા ગન્ધસમુદ્ગકસ્ય. દીર્ઘરાત્રં તયા સ્ત્રિયા ચૈત્યગર્ભગૃહેષુ ગન્ધોપલેપનાનિ દત્તાનિ. સુરભીણિ ચ પુષ્પાણિ ધૂપશ્ ચ દત્તાઃ. સ્તૂપેષુ ચ ગન્ધસ્નાપનાનિ કૃતાનિ. તસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ સ્ત્રીરત્નસ્ય શરીરાદ્ એવંરૂપો ગન્ધો નિર્ગચ્છતિ. તદ્યથા ગન્ધકરણ્ડસ્ય. ઇમે દશ ગુણા ગન્ધપ્રદાનસ્ય.

લ્xxવિઇ. કતમે દશ ગુણાઃ પ્રવ્રજ્યાયાઃ. ઉચ્યતે. પુત્રભાર્યદુહિતૃધનતૃષ્ણાસ્ય ન ભવતિ. કામસ્ય પરિગ્રહો ન ભવતિ. અરણ્યવાસે પ્રીતિં પ્રતિલભતે. બુદ્ધગોચરં સેવતે. બાલગોચરં વિવર્જયતિ. દુર્ગતિગમનીયાન્ ધર્માન્ વિવર્જયતિ. સુગતિગમનીયાન્ ધર્માન્ સેવતે. દેવા અસ્ય સ્પૃહયન્તિ. નિત્યં સુગતવચને પ્રવ્રજ્યાં પ્રતિલભતે. ઇમે દશ ગુણાઃ પ્રવ્રજ્યાયા ભવન્તિ.
લ્xxવિઇઇ. કતમે દશ ગુણા અરણ્યવાસસ્ય. ઉચ્યતે. સંગણિકા વિવર્જયતિ. પ્રવિવેકં સેવતે. ધ્યાનાલમ્બનં ચિત્તં ભવતિ. ન ચ બહુકર્મકૃત્યતાં પ્રાપ્નોતિ. બુદ્ધાનાં સ્મૃતિં યાતિ. પ્રીતિસુખસૌમનસ્યં કાયો ન જહાતિ. અન્તરાયાશ્ ચ ન ભવન્તિ. બ્રહ્મચર્યસ્ય અલ્પાયાસેન સમાધિમ્ અધિગચ્છતિ. ઉદ્દિષ્ટં ચાસ્ય પદવ્યઞ્જનં ન નશ્યતિ. યથાશ્રુતાનાં ધર્માણાં વિસ્તરેણાર્થમ્ આજાનતિ. ઇમે દશ ગુણા અરણ્યવાસસ્ય.
લ્xxઇx. કતમે દશ ગુણાઃ પૈણ્ડપાતિકત્વે. ઉચ્યતે. ચઙ્ક્રમો ઽસ્ય ઉપાર્જિતો ભવતિ. ગોચરો ઽસ્ય પ્રહતો ભવતિ. માનો ઽસ્ય નિહતો ( મ્ક્વ્ 105 ) ભવતિ. આત્માનં લાભેન યોજયતિ. પરાન્ પુણ્યે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. શાસ્તુઃ શાસનં દીપયતિ. પશ્ચિમાયા જનતાયા આલોકઃ કૃતો ભવતિ. સબ્રહ્મચારિણામ્ ઉપઘાતઃ કૃતો ન ભવતિ. નીચચિત્તમ્ ઉપસ્થાપિતં ભવતિ. પિણ્ડપાતપરચિત્તસ્ય ભિક્ષોઃ સર્વા દિશો ઽપ્રતિકૂલા ભવન્તિ ગમનાય. ઇમે દશ ગુણાઃ પિણ્ડપાતિકત્વે.
લ્xxx. દશ વૈશારદ્યાનિ. કતમાનિ દશ. ઉચ્યતે. વિશારદો ગ્રામં પ્રવિશતિ. વિશારદો ગ્રામાન્ નિષ્ક્રામતિ. વિશારદઃ પિણ્ડપાતં પરિભુઙ્ક્તે. વિશારદઃ પરિષદિ ધર્મં દેશયતિ. વિશારદઃ સંઘમધ્યમ્ અવતરતિ. વિશારદ આચાર્યોપાધ્યાયાન્ ઉપસંક્રામતિ. વિશારદો મૈત્રચિત્તઃ શિષ્યાન્ અનુશાસ્તિ. વિશારદશ્ ચીવરપિઇઇડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્ પરિભુઙ્ક્તે. ગ્રાહ્યં ચાસ્ય વચો ભવતિ. ઇમાનિ દશ વૈશારદ્યાનિ.
કર્મવિભઙ્ગસૂત્રં સમાપ્તમ્