મહાગણપતિસ્તોત્ર (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-16

શ્રીરાઘવચૈતન્યવિરચિતં મહાગણપતિસ્તોત્રમ્ ।
તચ્છિષ્યકૃતયા ટિપ્પણ્યા સમેતમ્ ।
યોગં યોગવિદાં વિધૂતવિવિધવ્યાસઙ્ગશુદ્ધાશયપ્રાદુર્ભૂતસુધારસપ્રસૃમરધ્યાનાસ્પદાધ્યાસિનામ્ ।
આનન્દપ્લવમાનબોધમધુરામોદચ્છટામેદુરં તં ભૂમાનમુપાસ્મહે પરિણતં દન્તાવલસ્યાત્મના

દન્તાવલો ગજસ્તસ્યેવાસ્યં મુખં યસ્ય સ ગજાનનસ્તદાત્મના તદ્રૂપેણ પરિણતં તં ભૂમાનં પરં બ્રહ્મોપાસ્મહે ।
કીદૃશં તમ્ ।
આનન્દો બ્રહ્માનન્દસ્તેન પ્લવમાનઃ ।
લક્ષણયા પૂર્ણાનન્દાભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
ઈદૃશો યો બોધસ્તેન ચિદાનન્દમયં સ્વરૂપમુક્તમ્ ।
તદ્વિવર્તરૂપઃ પ્રપઞ્ચ એવ મધુરામોદચ્છટાત્વેન રૂપિતસ્તેન મેદુરમ્ ।
પુનઃ કીદૃશમ્ ।
યોગવિદાં યોગમ્ ।
કીદૃશાં યોગવિદામ્ ।
વિધૂતો વિવિધો વ્યાસઙ્ગો યૈરત એવ શુદ્ધો ય આશયસ્તસ્મિન્પ્રાદુર્ભૂતઃ સુધારસઃ શાન્તિસુખં યેષાં તે ચ તે પ્રસૃમરં પ્રસારિ ધ્યાનં યસ્મિન્નીદૃશં યદાસ્પદં કંદરાદિ તદધ્યાસિનશ્ચ તેષામ્ ॥
તારશ્રીપરશક્તિકામવસુધારૂપાનુગાં યં વિદુસ્તસ્મૈ સ્તાત્પ્રણતિર્ગણાધિપતયે યો રાગિણાભ્યર્થ્યતે ।
આમન્ત્ર્ય પ્રથમં વરેતિ વરદેત્યાર્તેન સર્વં જનં સ્વામિન્મે વશમાનયેતિ સતતં સ્વાહાદિભિઃ પૂજિતઃ

મહાગણપતિમન્ત્રમુદ્ધરતિ - તારઃ પ્રણવઃ, શ્રીર્લક્ષ્મીબીજમ્, પરશક્તિર્માયાબીજમ્, કામઃ કામબીજમ્, વસુધા ભૂમિબીજમ્, ઇતિ પઞ્ચરૂપાણાં બીજાનામનુ ગમિત્યક્ષરમેતાદૃશં યં સાધકા વિદુસ્તસ્મૈ ગણાધિપતયે પ્રણતિઃ સ્તાદિતિ યોજના ।
યઃ સતતં સ્વાહાસ્વધાદિભિઃ શક્તિભિઃ પૂજિતઃ ।
આર્તેન રાગિણા પ્રથમં વરેતિ તતો વરદેત્યામન્ત્ર્યાભ્યર્થ્યતે ।
અભ્યર્થનામેવાહ - સર્વં જનં સ્વામિન્મે વશમાનયેતિ ।
સ્વાહાદિભિરિત્યનેન સ્વાહાન્તો મન્ત્રઃ ।
અત્રાધિપદં સર્વમિતિ ચ પદં છન્દોનુરોધાદુક્તમ્ ।
મન્ત્રે તુ ગણપતયે તથા સર્વજનમિત્યેકમેવ પદમ્ ।
સ્વામિન્નિતિ ચ મન્ત્રાદ્બહિર્ભૂતમ્ ॥
કલ્લોલાઞ્ચલચુમ્બિતામ્બુદતતાવિક્ષુદ્રવામ્ભોનિધૌ દ્વીપે રત્નમયે સુરદ્રુમવનામોદૈકમેદસ્વિનિ ।
મૂલે કલ્પતરોર્મહામણિમયે પીઠે ઽક્ષરામ્ભોરુહે ષટ્કોણાકલિતત્રિકોણરચનસત્કર્ણિકે ઽમું ભજે

કલ્લોલાનાં મહોર્મીણામઞ્ચલાઃ પ્રાન્તાસ્તૈરાશ્લિષ્ટા મેઘતતિર્યેનૈતાદૃશ ઇક્ષુરસસમુદ્રે સુરદ્રુમાણાં પારિજાતાદીનાં વનં તદામોદેન પરિપુષ્ટે ।
રત્નમયં દ્વીપં વારિમધ્યસ્થલં તદ્ગતસ્ય કલ્પતરોર્મૂલે મહામણિમયં પીઠં તત્ર ષટ્કોણયુક્તત્રિકોણકર્ણીકાયુક્તે ઽક્ષરામ્ભોરુહે તન્ત્રપ્રસિદ્ધે માતૃકાકમલે ઽમું મહાગણપતિં ભજે ॥
ચક્રપ્રાસરસાલકાર્મુકગદાસદ્બીજપૂરદ્વિજવ્રીહ્યગ્રોત્પલપાશપઙ્કજકરં શુણ્ડાગ્રજાગ્રદ્ઘટમ્ ।
આશ્લિષ્ટં પ્રિયયા સરોજકરયા રત્નસ્ફુરદ્ભૂષયા માણિક્યપ્રતિમં મહાગણપતિં વિશ્વેશમાશાસ્મહે

ચક્રં પ્રસિદ્ધમ્, પ્રાસસ્ત્રિશૂલઃ, રસાલકાર્મુકમિક્ષુધનુઃ, ગદા પ્રસિદ્ધા, બીજપૂરો માતુલિઙ્ગમ્, દ્વિજઃ સ્વકીયો દન્તઃ, વ્રીહ્યગ્રં શાલિમઞ્જરી, ઉત્પલં પ્રસિદ્ધમ્, પાશપઙ્કજે ચ પ્રસિદ્ધે, એવં દશાયુધાનિ કરેષુ યસ્ય ।
શુણ્ડાગ્રે પુષ્કરે જાગ્રત્સ્થિતો ઘટો રત્નપૂર્ણો હેમકુમ્ભો યસ્ય ।
કમલહસ્તયા પ્રિયયા દક્ષિણહસ્તેનાલિઙ્ગિતં માણિક્યપ્રતિમં શોણચ્છવિં સર્વેશ્વરં મહાગણપતિમાશાસ્મહે ॥
દાનામ્ભઃપરિમેદુરપ્રસૃમરવ્યાલમ્બિરોલમ્બભૃત્સિન્દૂરારુણગણ્ડમણ્ડલયુગવ્યાજાત્પ્રશસ્તિદ્વયમ્ ।
ત્રૈલોક્યેષ્ટાવિધાનવર્ણસુભગં યઃ પદ્મરાગોપમં ધત્તે સ શ્રિયમાતનોતુ સતતં દેવો ગણાનાં પતિઃ

દાનામ્ભસા મદામ્બુના પરિમેદુરં વ્યાપ્તં પ્રસૃમરાન્વ્યાલમ્બિનો રોલમ્બાન્ભ્રમરાન્બિભર્તીતિ પ્રસૃમરવ્યાલમ્બિરોલમ્બભૃત્ ।
સિન્દૂરેણારુણમેતાદૃશં કુમ્ભપ્રદેશદ્વયં તસ્ય મિષાત્ત્રૈલોક્યેષ્ટવિધાન્વર્ણસુભગં ત્રિભુવનશુભવિધ્યક્ષરમનોજ્ઞમ્ ।
પદ્મરાગોપમં પદ્મરાગો લોહિતકસ્તદુપમં પ્રશસ્તિદ્વયં યો ધત્તે સ ગણાનાં પતિર્દેવઃ સતતં શ્રિયમાતનોતુ ।
યથા મૃદમ્બુલિપ્તે દારુફલકે રક્તચૂર્ણં દત્ત્વાક્ષરાણિ, તથા દાનામ્બુલિપ્તે સિન્દૂરવતિ કુમ્ભસ્થલે ભ્રમરા ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥
ભ્રામ્યન્મન્દરઘૂર્ણનાપરવશક્ષીરાબ્ધિવીચિચ્છટાસચ્છાયાશ્ચલચામરવ્યતિકરશ્રીગર્વસર્વંકૃષાઃ ।
દિક્કાન્તાઘનસારચન્દનરસાસારાઃ શ્રયન્તાં મનઃ સ્વચ્છન્દપ્રસરપ્રલિપ્તવિયતો હેરમ્બદન્તત્વિષઃ

હેરમ્બદન્તત્વિષો મનઃ શ્રયન્તામ્ ।
કિંભૂતાઃ ।
ભ્રામ્યતો મન્દરસ્ય ઘૂર્ણનાવૃત્તયસ્તદાયત્તસ્ય ક્ષીરાબ્ધેર્વીચયો લહર્યસ્તાસાં છટા અગ્રભાગાસ્તૈઃ સદૃશાઃ ।
પુનઃ કીદૃશાઃ ।
ચલચામરવ્યતિકરશ્રીગર્વસર્વંકકૃષાઃ ।
વ્યતિકરો વ્યતિષઙ્ગઃ ।
દિક્કાન્તેત્યાદિરૂપકમ્ ।
ઘનસારઃ કર્પૂરઃ ।
તથા સ્વચ્છન્દપ્રસરપ્રલિપ્તવિયતો ઽનલ્પસંચારાકીર્ણાકાશાઃ ।
એતેન ત્વિષાં બહુત્વં વ્યજ્યતે ॥
મુક્તાજાલકરમ્બિતપ્રવિકસન્માણિક્યપુઞ્જચ્છટાકાન્તાઃ કમ્બુકદમ્બચુમ્બિતઘનાભોગપ્રવાલોપમાઃ ।
જ્યોત્સ્નાપૂરતરઙ્ગમન્થરતરત્સંધ્યાવયસ્યાશ્ચિરં હેરમ્બસ્ય જયન્તિ દન્તકિરણાકીર્ણાઃ શરીરત્વિષઃ

મૌક્તિકસમૂહમિશ્રિતપ્રદીપ્તમાણિક્યસમૂહચ્છટાવત્કાન્તા મનોહરાઃ ।
શઙ્ખસમૂહસંગતવિસ્તીર્ણવિદ્રુમસમાઃ ।
જ્યોત્સ્નાપૂરતરઙ્ગે મન્થરં તરન્તી ચાસૌ સંધ્યા ચ તસ્યા વયસ્યાઃ સામ્યાત્સખ્યઃ ।
એતાદૃશા હેરમ્બસ્ય દન્તકિરણૈર્વ્યાપ્તાઃ શરીરત્વિષશ્ચિરં જયન્તિ ॥
શુણ્ડાગ્રાકલિતેન હેમકલશેનાવર્જિતેન ક્ષરન્નાનારત્નચયેન સાધકજનાન્સંભાવયન્કોટિશઃ ।
દાનામોદવિનોદલુબ્ધમધુપપ્રોત્સારણાવિર્ભવત્કર્ણાન્દોલનખેલનો વિજયતે દેવો ગણગ્રામણીઃ

શુણ્ડાપ્રધૃતસુવર્ણકલશસંગૃહીતેન ક્ષરતા બહુત્વાદ્બહિરપિ નિર્ગચ્છતા મુક્તામાણિક્યાદિરત્નસમૂહેન કોટિશઃ સાધકજનાન્સંભાવયન્નસંખ્યાતાનુપાસકાન્સંપદા વર્ધયન્ ।
દાનેત્યાદિ ।
આમોદો ગન્ધહર્ષયોઃ ।
પ્રોત્સારણમુચ્ચાટનં તદર્થમાવિર્ભવત્કર્ણાન્દોલનક્રીડઃ ।
ગણાનામીશ્વરો દેવો વિજયતે ॥
હેરમ્બં પ્રણમામિ યસ્ય પુરતઃ શાણ્ડિલ્યમૂલે શ્રિયા બિભ્રત્યામ્બુરુહે સમં મધુરિપુસ્તે શઙ્ખચક્રે વહન્ ।
ન્યગ્રોધસ્ય તલે સહાદ્રિસુતયા શંભુસ્તયા દક્ષિણે બિભ્રાણઃ પરશું ત્રિશૂલમિતયા પાશાઙ્કુશાભ્યાં શુભમ્

શાણ્ડિલ્યમૂલે બિલ્વવૃક્ષસ્યાધો યસ્ય મહાગણપતેઃ પુરતો ઽગ્રભાગે પદ્મે બિભ્રત્યા શ્રિયા સમં તે પ્રસિદ્ધે શઙ્ખચક્રે વહન્મધુરિપુર્વિષ્ણુરસ્તિ ।
તથા યસ્ય દક્ષિણે ન્યગ્રોધસ્ય તલે વટવૃક્ષાધઃ પાશાઙ્કુશાભ્યામિતયા સહિતયાદ્રિસુતયા પાર્વત્યા સહ પરશું ત્રિશૂલં ચ બિભ્રાણઃ શંભુઃ શિવો ઽસ્તિ ॥
પશ્ચાત્પિપ્પલમાશ્રિતો રતિપતિર્દેવસ્ય રત્યોત્પલે બિભ્રત્યા સમમૈક્ષવં ધનુરિષૂન્પૌષ્પાન્વહન્પઞ્ચ ચ ।
વામે ચક્રગદાધરઃ સ ભગવાન્ક્રોડઃ પ્રિયંગોસ્તલે હસ્તોદ્યચ્છુકશાલિમઞ્જરિકયા દેવ્યા ધરણ્યા સહ

દેવસ્ય પશ્ચિમે પિપ્પલવૃક્ષસ્યાધ ઉત્પલે બિભ્રત્યા રત્યા સમમૈક્ષવં ધનુઃ પઞ્ચ પૌષ્પાનિષૂંશ્ચ વહન્ રતિપતિઃ કામદેવો ઽસ્તિ ।
અસ્ય ચ વામે પ્રિયંગુવૃક્ષાધો હસ્તોદ્યચ્છુકશાલિમઞ્જરિકયૈકસ્મિન્કરે કીરમન્યત્ર કલમકણિશં બિભ્રત્યા ધરણ્યા સહ સ પ્રસિદ્ધો ભગવાન્ક્રોડો વરાહો ઽસ્તિ તં હેરમ્બં પ્રણમામીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ॥
ષટ્કોણાશ્રિષુ ષટ્સુ ષડ્ ગજમુખાઃ પાશાઙ્કુશાભીવરાન્બિભ્રાણાઃ પ્રમદાસખાઃ પૃથુમહાશોણાશ્મપુઞ્જત્વિષઃ ।
આમોદઃ પુરતઃ પ્રમોદસુમુખૌ તં ચાભિતો દુર્મુખઃ પશ્ચાત્પાર્શ્વગતો ઽસ્ય વિઘ્ન ઇતિ યો વિઘ્નકર્તેતિ ચ

ષટ્કોણસ્ય પીઠસ્ય ષટ્સ્વશ્રિષુ પાલીષુ ષડ્ ગજમુખા ધ્યેયાઃ ।
કીદૃશાસ્તે ।
પાશાઙ્કુશાભયવરાન્હસ્તેષુ બિભ્રાણાઃ ।
પ્રમદાનાં સખાય ઇતિ પ્રમદાસખાઃ ।
ભાર્યાસહિતા ઇત્યર્થઃ ।
પૃથુશ્ચાસૌ મહાશોણાશ્મનાં પદ્મરાગાણાં પુઞ્જસ્તદ્વત્ત્વિટ્ કાન્તિર્યેષાં તે ।
યદિ ઽપૃથુમહાઃઽ; ઇતિ વિસર્ગાન્તઃ પાઠસ્તદા ભિન્નં પદમ્ ।
પૃથુર્મહો યેષાં તે ।
અકારાન્તો ઽપિ મહશબ્દો ઽસ્તિ ।
તેષાં નામાન્યાહ - પુરતો ઽગ્રકોણ આમોદઃ ।
તં ચામોદમભિતઃ પ્રમોદસુમુખૌ ।
પુરઃ કલ્પિતપૂર્વદિગપેક્ષયાગ્નિકોણે પ્રમોદઃ, એવમીશાનકોણે સુમુખ ઇત્યર્થઃ ।
પશ્ચાત્પશ્ચિમકોણે દુર્મુખઃ ।
અસ્ય દુર્મુખસ્ય વિઘ્ન ઇતિ યસ્ય નામ સ એકસ્મિન્પાર્શ્વે વિઘ્નકર્તેતિ યસ્ય નામ સ દ્વિતીયપાર્શ્વે ઽસ્તિ ।
અર્થાદેકો નૈરૃત્યકોણે, અપરો વાયવ્યે વર્તતે ॥
આમોદાદિગણેશ્વરપ્રિયતમાસ્તત્રૈવ નિત્યં સ્થિતાઃ કાન્તાશ્લેષરસજ્ઞમન્થરદૃશઃ સિદ્ધિઃ સમૃદ્ધિસ્તતઃ ।
કાન્તિર્યા મદનાવતીત્યપિ તથા કલ્પેષુ યા ગીયતે સાન્યા યાપિ મદદ્રવા તદપરા દ્રાવિણ્યમૂઃ પૂજિતાઃ

કાન્તસ્ય સ્વસ્વભર્તુરાલિઙ્ગનરસં જાનન્ત્યત એવ મન્થરા રાગિણી દૃગ્યાસાં તાઃ ।
આમોદાદીનાં પૂર્વશ્લોકોક્તાનાં ષણ્ણાં ભાર્યાસ્તેષાં સમીપે સ્થિતા ધ્યેયાઃ ।
તાસાં નામાનિ ચ - સિદ્ધિઃ, સમૃદ્ધિઃ, કાન્તિઃ, મદનાવતી, મદદ્રવા, દ્રાવિણી ચેતિ ॥
આશ્લિષ્ટૌ વસુધેત્યથો વસુમતી તાભ્યાં સિતાલોહિતૌ વર્ષન્તૌ વસુ પાર્શ્વયોર્વિલસતસ્તૌ શઙ્ખપદ્મૌ નિધી ।
અઙ્ગાન્યન્વથ માતરશ્ચ પરિતઃ શક્રાદયો ઽબ્જાશ્રયાસ્તદ્બાહ્યે કુલિશાદયઃ પરિપતત્કાલાનલજ્યોતિષઃ

વસુધયા વસુમત્યા ચ ક્રમેણાલિઙ્ગિતૌ શુક્લરક્તવર્ણૌ ધનં વર્ષન્તૌ તૌ શઙ્ખપદ્મસંજ્ઞૌ પ્રસિદ્ધૌ નિધી ષટ્કોણપાર્શ્વયોર્વિલસતઃ ।
તયોર્ધ્યાનં કુર્યાદિત્યર્થહ ।
અનુ નિધિધ્યાનાનન્તરં હૃદયાનિ ષડઙ્ગાનિ ધ્યાયેત્ ।
પરિતો બ્રાહ્મ્યાદ્યા અષ્ટ માતરો ધ્યેયાઃ ।
ષટ્કોણાદ્બહિઃસ્થિતે ઽષ્ટદલકમલ ઇન્દ્રાદયો દિક્પાલાસ્તદ્બાહ્યે તેષાં સમીપ એવ પરિપતત્કાલાનલજ્યોતિષઃ પ્રદીપ્તસ્વરૂપા ઇન્દ્રાદીનાં હેતયો વજ્રાદ્યા ધ્યેયાઃ ॥
ઇથં વિષ્ણુશિવાદિતત્ત્વતનવે શ્રીવક્રતુણ્ડાય હુંકારાક્ષિપ્તસમસ્તદૈત્યપૃતનાવ્રાતાય દીપ્તત્વિષે ।
આનન્દૈકરસાવબોધલહરીવિધ્વસ્તસર્વોર્મયે સર્વત્ર પ્રથમાનમુગ્ધમહસે તસ્મૈ પરસ્મૈ નમઃ

ઽહેરમ્બં પ્રણમામિઽ; (9।10) ઇતિ શ્લોકાભ્યાં વિષ્ણુશિવાદિસ્વરૂપૈસ્તનુર્મૂર્તિર્યસ્ય સ તસ્મૈ ।
આદિપદાત્સ્મરક્રોડૌ ।
હુંકારમાત્રેણ નિરસ્તસમસ્તાસુરસૈન્યસમૂહાય દીપ્તકાન્તયે ।
આનન્દેતિ ।
નિરતિશયસુખસ્ફુરણતરઙ્ગૈર્દૂરીકૃતસંપૂર્ણોર્મયે ।
ઊર્મયઃ ષડ્ભાવવિકારાઃ ।
તે ચ - જાયતે, અસ્તિ, વર્ધતે, વિપરિણમતે, અપક્ષીયતે, નશ્યતીતિ ચ ।
આનન્દૈકરસાવયોધલહરીભિર્વિધ્વસ્તાઃ સર્વેષાં સાધકાનામૂર્મયઃ ષડિન્દ્રિયજન્યા વૃત્તયો યસ્માદિત્યેકે ।
ઊર્મિશબ્દેનાવિદ્યાદયો યોગશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાઃ ક્લેશાઃ ।
સર્વત્ર પ્રથમાનં મુગ્ધં સુન્દરં મહો યસ્ય તસ્મૈ પરસ્મૈ જગતો ઽન્યસ્મૈ નમઃ ॥
સેવાહેવાકિદેવાસુરનરનિકરસ્ફારકોટીરકોટીકોટિવ્યાટીકમાનદ્યુમણિસમમણિશ્રેણિભાવેણિકાનામ્ ।
રાજન્નીરાજનશ્રીસખચરણનખદ્યોતવિદ્યોતમાનઃ શ્રેયઃ સ્થેયઃ સ દેયાન્મમ વિમલદૃશો બન્ધુરં સિન્ધુરાસ્યઃ

સેવાયાં હેવાકો ઽભિલાષો યેષામ્ ।
અહમગ્રે ઽહમગ્રે ભવામીતીચ્છા ।
અહંપૂર્વિકેતિ યાવત્ ।
તે ચ તે દેવાસુરનરાણાં સમૂહાસ્તેષાં દેદીપ્યમાનમુકુટાગ્રાણાં યા કોટિઃ સંખ્યાવિશેષસ્તત્ર વ્યાટીકમાનાઃ સુસંગતાઃ સૂર્યતુલ્યરત્નપઙ્ક્તિકાન્તિપ્રવાહાસ્તેષામ્ ।
રાજન્તી નીરાજનશ્રીરારાત્રિકશોભા તસ્યાઃ સખાયસ્તે ચ તે ચરણનખાશ્ચ તેષાં દ્યોતેન પ્રકાશેન વિદ્યોતમાનઃ સ પ્રસિદ્ધઃ સિન્ધુરાસ્યો ગજમુખઃ ।
હે વિમલદૃશઃ પણ્ડિતાઃ ।
મમ બન્ધુરં રમ્યં સ્થેયઃ સ્થિરતરં શ્રેયઃ કલ્યાણં દેયાત્ ।
મમેત્યસ્ય વા વિમલદૃશ ઇતિ વિશેષણમ્ ।
ઽવિમલદૃશાઽ; ઇતિ પાઠે તુ સૌમ્યાવલોકનેન શ્રેયો દદ્યાદિત્યર્થઃ ॥
એતેન પ્રકટરહસ્યમન્ત્રમાલાગર્ભેણ સ્ફુટતરસંવિદા સ્તવેન ।
યઃ સ્તૌતિ પ્રચુરતરં મહાગણેશં તસ્યેયં ભવતિ વશંવદા ત્રિલોકી