મહાભારત · અધ્યાય 7.69

પુથું વૈન્યં ચ રાજાનં મૃતં સૃઞ્જય શુશ્રુમ ।
યમબ્યષિઞ્ચત્સમ્મન્ત્ર્ય રાજસૂયે મહર્ષયઃ ॥

અયં નઃ પ્રથયિષ્યેત સર્વાનિત્યભવત્પૃથુઃ ।
ક્ષતાન્નસ્ત્રાસ્યતે સર્વાનત્યેવં ક્ષત્રિયોઽભવત્ ॥

પૃથું વૈન્યં પ્રજા દૃષ્ટ્વા રક્તાઃ સ્મેતિ યદબ્રુવન્ ।
તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત ॥

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી આસીદ્વૈન્યસ્ય કામધુક્ ।
સર્વાઃ સમાદુઘા ગાવઃ પુટકેપુટકે મધુ ॥

આસન્હિરણ્મયા વૃક્ષાઃ સુખસ્પર્શાઃ સુખાવહાઃ ।
તેષાં ચીરxx સંવીતાઃ પ્રજાસ્તેષ્વેવ શેરતે ॥

ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ સ્વાદૂનિ ચ મધૂનિ ચ ।
તેષામાસીત્તદાઽહારો નિરાહારાશ્ચ નાભવન્ ॥

અરોગાઃ સર્વસિદ્ધાર્થા મનુષ્યા હ્યકુતોભયાઃ ।
ન્યવસન્ત યથાકામં વૃક્ષેષુ ચ ગુહાસુ ચ ॥

પ્રવિભાગો ન રાષ્ટ્રાણાં પુરાણાં ચાભવત્તદા ।
યથાસુખં યથાકામં તથૈતા મુદિતાઃ પ્રજાઃ ॥

તસ્ય સંસ્તમ્ભિતા હ્યાપઃ સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ ।
પર્વતાશ્ચ દદુર્માર્ગં ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્ ॥

તં વનસ્પતયઃ શૈલા દેવાસુરનરોરગાઃ । સપ્તર્ષયઃ પુણ્યજના ગન્ધર્વાપ્સરસોઽપિ ચ ।
પિતરશ્ચ સુખાસીનમભિગમ્યેદમબ્રુવન્ ॥

સમ્રાડસિ ક્ષત્રિયોઽસિ રાજા ગોપ્તા પિતાઽસિ નઃ । દેહ્યસ્મભ્યં મહારાજ પ્રભુઃ સન્નીપ્સિતાન્વરાન્ ।
યૈર્વયં શાશ્વતં તૃપ્તા વર્તયિષ્યામહે સુખમ્ ॥

વિજ્ઞાપિતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ।
ધનુર્ગૃહ્ય પૃષત્કાંશ્ચ વસુધામાદ્રવદ્બલી ॥

તતો વૈન્યભયાદ્રાજન્ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી ।
તાં પૃથુર્ધનુરાદાય દ્રવન્તીમન્વસારયત્ ॥

સા લોકાન્બ્રહ્મલોકાદીન્ગત્વા વૈન્યભયાર્દિતા ।
સા દદર્શાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુકોદ્યતપાણિકમ્ ॥

જ્વલદ્ભિર્વિશિખૈર્બાણૈર્દીપ્તતેજઃસમદ્યુતિમ્ ।
મહાયોગં મહાત્માનં દુર્ધર્ષમમરૈરપિ ॥

અલભન્તી પરિત્રાણં વૈન્યમેવાભ્યપદ્યત ।
કૃતાઞ્જલિપુટા રાજન્પૂજ્યં લોકૈસ્ત્રિભિસ્તદા ॥

ઉવાચ ચૈનં નાધર્મ્યં સ્ત્રીવધં કર્તુમર્હસિ ।
કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્મયા વિના ॥
પૃથુરુવાચ ।

એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા ।
એકં પ્રાણાન્બહૂન્વાપિ પ્રાણિનાં નાસ્તિ પાતકં ॥

યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્રે બહવઃ સુખમેધતે ।
તસ્મિન્હતે ત્વધં નાસ્તિ પાતકં નોપભુજ્યતે ॥

સોઽહં પાલનિમિત્તં ત્વાં બધિષ્યામિ વસુન્ધરે ।
યદિ ચેદ્વચનાદદ્ય ન કરિષ્યસિ મે પ્રિયમ્ ॥

ત્વાં નિહત્ય તુ બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ ।
આત્માનં પ્રથયિત્વાઽહં પ્રજા ધારયિતા સ્વયં ॥

સુખં વચનમાસ્થાય મમ ધર્મભૃતાં વરે ।
સ્̤અઞ્જીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ વસુન્ધરે ॥

દુહિતૃત્વં ચ મે ગચ્છ એવમેતન્મહાશરમ્ ।
નિયચ્છેયં ત્વદર્થાય ઉદ્યતં ઘોરદર્શનમ્ ॥
ભૂમિરુવાચ ।

સર્વમેતન્મહારાજ વિધાસ્યાસિ પરન્તપ ।
વત્સં ત્વં પશ્ય રાજન્વૈ ક્ષરેયં યેન વત્સલા ॥

સમાં તુ કુરુ સર્વજ્ઞ માં તુ ધર્મભૃતાં વર ।
યથા વિષ્યન્દમાનં વૈ ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયે ॥
નારદ ઉવાચ ।

તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વશઃ ।
પૃથુર્વૈન્યસ્તદા રાજા તેન શૈલા વિવર્ધિતાઃ ॥

ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમે વસુધાતલે ।
પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વા મહીપતે ॥

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ ।
વૈન્યાત્પ્રભૃતિ રાજેન્દર સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ ॥

યત્રયત્ર ચ સામ્યં તુ ભૂમાવાસીત્કિલાનઘ । તત્રતત્ર પ્રજાસ્તાત નિવાસમભિરોચયન્ ।
કૃચ્છ્રેણ ચ મહારાજ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

તથેત્યુક્ત્વા પુનર્વૈન્યો ગૃહીત્વાઽજગવં ધનુઃ ।
શરાંશ્ચાપ્રતિમાન્ઘોરાંશ્ચિન્તયિત્વાઽબ્રવીન્મહીમ્ ॥
પૃથુરુવાચ ।

એહ્યેહિ વસુધે ક્ષિપ્રં ક્ષરૈભ્યઃ કાઙ્ક્ષિતં પયઃ ।
મચ્છસનાતિગાં વૈ ત્વાં પ્રમથિષ્યામ્યહં શરૈઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।

તથોક્તા સાઽત્મનઃ શ્રેયશ્ચિન્તયિત્વાઽબ્રવીત્પૃથુમ્ ।
ભૂમિરુવાચ ।
વત્સં પાત્રાણિ દોગ્ધૄંશ્ચ ક્ષીરાણિ ચ સમાદિશ ॥

તતો દાસ્યામ્યહં ભદ્ર સર્વં યસ્ય યથેપ્સિતમ્ ।
દુહિતૃત્વે ચ માં વીર સઙ્કલ્પયિતુમર્હસિ ॥
નારદ ઉવાચ ।

તથેત્યુક્ત્વા પૃથુઃ સર્વં વિધાનમકરોદ્વશી ।
તતો ભૂતનિકાયાસ્તાં વસુધાં દુદુહુસ્તદા ॥

તાં વનસ્પતયઃ પૂર્વં સમુત્તસ્થુર્દુધુક્ષવઃ ।
સાઽતિષ્ઠદ્વત્સલા વત્સં દોગ્ધૃપાત્રાણિ ચેચ્છતી ॥

વત્સોઽભૂત્પુષ્પિતઃ સાલઃ પ્લક્ષો દોગ્ધાઽભવત્તદા ।
છિન્નપ્રરોહણં દુગ્ધં પાત્રમૌદુમ્બરં શુભમ્ ॥

ઉદયઃ પર્વતો વત્સો મેરુર્દોગ્ધા મહાગિરિઃ ।
રત્નાન્યોષધયો દુગ્ધં પાત્રમસ્તમયં તથા ॥

દેવાનાં વત્સ ઇન્દ્રોઽભૂત્પાત્રં દારુમયં તથા ।
દોગ્ધા ચ સવિતા દેવો દુગ્ધમૂર્જસ્કરં પ્રિયમ્ ॥

અસુરા દુદુહુર્માયામયઃપાત્રે તુ તાં તદા ।
દોગ્ધા દ્વિમૂર્ધા તત્રાસીદ્વત્સશ્ચાસીદ્વિરોચનઃ ॥

કૃષિં ચ સસ્યં ચ નરા દુદુહુઃ પૃથિવીતલે ।
સ્વાયમ્ભુવો મનુર્વત્સસ્તેષાં દોગ્ધાઽભવત્પૃથુઃ ॥

અલાબુપાત્રે ચ તથા વિષં દુગ્ધા વસુન્ધરા ।
ધૃતરાષ્ટ્રોઽભવદ્દોગ્ધા તેષાં વત્સસ્તુ તક્ષકઃ ॥

સપ્તર્ષિભિર્બ્રહ્મ દુગ્ધા તથા ચાક્લિષ્ટકર્મભિઃ ।
દોગ્ધા બૃહસ્પતિઃ પાત્રં છન્દો વત્સશ્ચ સોમરાટ્ ॥

અન્તર્ધાનં ચામપાત્રે દુગ્ધા પુણ્યજનૈર્વિરાટ્ ।
દોગ્ધા વૈશ્રવણસ્તેષાં વત્સશ્ચાસીદ્વૃષધ્વજઃ ॥

પુણ્યગન્ધાન્પદ્મપાત્રે ગન્ધર્વાપ્સરસોઽદુહન્ ।
વત્સશ્ચિત્રરથસ્તેષાં દોગ્ધા વિશ્વરુચિઃ પ્રભુઃ ॥

સ્વધાં રજતપાત્રેષુ દુદુહુઃ પિતરશ્ચ તામ્ ।
વત્સો વૈવસ્વતસ્તેષાં યમો દોગ્ધાન્તકસ્તદા ॥

એવં નિકાયૈસ્તૈર્દુગ્ધા પયોઽભીષ્ટં હિ સા વિરાટ્ ।
યૈર્વર્તયન્તિ તે હ્યદ્ય પાત્રૈર્વત્સૈશ્ચ નિત્યશઃ ॥

યજ્ઞૈશ્ચ વિવિધૈરિષ્ટ્વા પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
સન્તર્પયિત્વા ભૂતાનિ સર્વૈઃ કામૈર્મનઃપ્રિયૈઃ ॥

હૈરણ્યાનકરોદ્રાજા યે કેચિત્પાર્થિવા ભુવિ ।
તાન્બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રાયચ્છદશ્વમેધે મહામખે ॥

સ ષષ્ટિં ગોસહસ્રાણિ ષષ્ટિં નાગશતાનિ ચ ।
સૌવર્ણાનકરોદ્રાજા બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ તાન્દદૌ ॥

ઇમાં ચ પૃથિવીં સર્વાં મણિરત્નવિભૂષિતામ્ ।
સૌવર્ણીમકરોદ્રાજા બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ તાં દદૌ ॥

સ ચેન્મમાર સૃઞ્જય ચતુર્ભદ્રતરસ્ત્વયા । પુત્રાત્પુણ્યતરસ્તુભ્યં મા પુત્રમનુતપ્યથાઃ । અયજ્વાનમદક્ષિણ્યમભિ શ્વૈત્યેત્યુદાહરત્ ॥