મહાભારત · અધ્યાય 5.124

ભગવન્નેવમેવૈતદ્યથા વદસિ નારદ ।
ઇચ્છામિ ચાહમપ્યેવં ન ત્વીશો ભગવન્નહમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતઃ કૃષ્ણમભ્યભાષત કૌરવઃ ।
સ્વર્ગ્યં લોક્યં ચ મામાત્થ ધર્મ્યં ન્યાય્યં ચ કેશવ ॥

ન ત્વહં સ્વવશસ્તાત ક્રિયમાણં ન મે પ્રિયમ્ . ન મંસ્યન્તે દુરાત્માનઃ પુત્રા મમ જનાર્દન ॥

અઙ્ગ દુર્યોધનં કૃષ્ણ મન્દં શાસ્ત્રાતિગં મમ ।
અનુનેતું મહાબાહો યતસ્વ પુરુષોત્તમ ॥

ન શ્રૃણોતિ મહાબાહો વચનં સાધુ ભાષિતમ્ . ગાન્ધાર્યાશ્ચ હૃષીકેશ વિદુરસ્ય ચ ધીમતઃ ।
અન્યેષાં ચૈવ સુહૃદાં ભીષ્માદીનાં હિતૈષિણામ્ ॥

સ ત્વં પાપમતિં ક્રૂરં પાપચિત્તમચેતનમ્ ।
અનુશાધિ દુરાત્માનં સ્વયં દુર્યોધનં નૃપમ્ ॥

સુહૃત્કાર્યં તુ સુમહત્કૃતં તે સ્યાઞ્જનાર્દન ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતોઽભ્યાવૃત્ય વાર્ષ્ણેયો દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ।
અબ્રવીન્મધુરાં વાચં સર્વધર્માર્થતત્ત્વવિત્ ॥

દુર્યોધન નિબોધેદં મદ્વાક્યં કુરુસત્તમ ।
શર્માર્થં તે વિશેષેણ સાનુબન્ધસ્ય ભારત ॥

મહાપ્રજ્ઞકુલે જાતઃ સાધ્વેતત્કર્તુમર્હસિ ।
શ્રુતવૃત્તોપસમ્પન્નઃ સર્વૈઃ સમુદિતો ગુણૈઃ ॥

દૌષ્કુલેયા દુરાત્માનો નૃશંસા નિરપત્રપાઃ ।
ત એતદીદૃશં કુર્યુર્યથા ત્વં તાત મન્યસે ॥

ધર્માર્થયુક્તા લોકેઽસ્મિન્પ્રવૃત્તિર્લક્ષ્યતે સતામ્ । અસતાં વિપરીતા તુ લક્ષ્યતે ભરતર્ષભ ।
વિપરીતા ત્વિયં વૃત્તિરસકૃલ્લક્ષ્યતે ત્વયિ ॥

અધર્મશ્ચાનુબન્ધોઽત્ર ઘોરઃ પ્રાણહરો મહાન્ ।
અનિષ્ટશ્ચાનિમિત્તશ્ચ ન ચ શક્યશ્ચ ભારત ॥

તમનર્થં પરિહરન્નાત્મશ્રેયઃ કરિષ્યસિ ।
ભ્રાતૄણામથ ભૃત્યાનાં મિત્રાણાં ચ પરન્તપ ॥

અધર્મ્યાદયશસ્યાચ્ચ કર્મણસ્ત્વં પ્રમોક્ષ્યસે ॥

પ્રાજ્ઞૈઃ શૂરૈર્મહોત્સાહૈરાત્મવદ્ભિર્બહુશ્રુતૈઃ । સન્ધત્સ્વ પુરુષવ્યાઘ્ર પાણ્ડવૈર્ભરતર્ષભ ।
તદ્ધિતં ચ પ્રિયં ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધીમતઃ ॥

પિતામહસ્ય દ્રોણસ્ય વિદુરસ્ય મહામતેઃ ।
કૃપસ્ય સોમદત્તસ્ય બાહ્લીકસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

અશ્વત્થામ્નો વિકર્ણસ્ય સઞ્જયસ્ય વિવિંશતેઃ ।
જ્ઞાતીનાં ચૈવ ભૂયિષ્ઠં મિત્રાણાં ચ પરન્તપ ॥

શમે શર્મ ભવેત્તાત સર્વસ્ય જગતસ્તથા । હ્રીમાનસિ કુલે જાતઃ શ્રુતવાનાનૃશંસ્યવાન્ ।
તિષ્ઠ તાત પિતુઃ શાસ્ત્રે માતુશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

એતચ્છ્રેયો હિ મન્યન્તે પિતા યચ્છાસ્તિ ભારત ।
ઉક્તમાપદ્ગતઃ પૂર્વં પિતુઃ સ્મરસિ શાસનમ્ ॥

રોચતે તે પિતુસ્તાત પાણ્ડવૈઃ સહ સઙ્ગમઃ ।
સામાત્યસ્ય કુરુશ્રેષ્ઠ તત્તુભ્યાં તાત રોચતામ્ ॥

શ્રુત્વા યઃ સુહૃદાં શાસ્ત્રં મર્ત્યો ન પ્રતિપદ્યતે ।
વિપાકાન્તે દહત્યેનં કિમ્પાકમિવ ભક્ષિતમ્ ॥

યસ્તુ નિઃશ્રેયસં વાક્યં મોહાન્ન પ્રતિપદ્યતે ।
સ દીર્ઘસૂત્રો હીનાર્થઃ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે ॥

યસ્તુ ન્નિઃશ્રેયસં શ્રુત્વા પ્રાક્તદેવાભિપદ્યતે ।
આત્મનો મતમુત્સૃજ્ય સ લોકે સુખમેધતે ॥

યોઽર્થકામસ્ય વચનં પ્રાતિકૂલ્યાન્ન મૃષ્યતે ।
શૃણોતિ પ્રતિકૂલાનિ દ્વિષતાં વશમેતિ સઃ ॥

સતાં મતમતિક્રમ્ય યોઽસતાં વર્તતે મતે ।
શોચન્તે વ્યસને તસ્ય સુહૃદો નચિરાદિવ ॥

મુખ્યાનમાત્યાનુત્સૃજ્ય યો નિહીનાન્નિષેવતે ।
સ ઘોરામાપદં પ્રાપ્ય નોત્તારમધિગચ્છતિ ॥

યોઽસત્સેવી વૃથાચારો ન શ્રોતા સુહૃદાં સતામ્ ।
પરાન્વૃણીતિ સ્વાન્દ્વેષ્ટિ તં ગૌસ્ત્યજતિ ભારત ॥

તત્વં વિરુદ્ધા તૈર્વીરૈસ્યેતત્રાણમિચ્છસિ ।
અશિષ્ટેભ્યોઽસમર્થેભ્યો મૂઢેભ્યો ભરતર્ષભ ॥

કો હિ શક્રસમાઞ્જ્ઞાતીનતિક્રમ્ય મહારથાન્ ।
અન્યેભ્યસ્ત્રાણમાશંસેત્ત્વદન્યો ભુવિ માનવઃ ॥

જન્મપ્રભૃતિ કૌન્તેયા નિત્યં વિનિકૃતાસ્ત્વયા ।
ન ચ તે જાતુ કુપ્યન્તિ ધર્માત્માનો હિ પાણ્ડવાઃ ॥

મિથ્યોપચરિતાસ્તાત જન્મપ્રભૃતિ બાન્ધવાઃ ।
ત્વયિ સમ્યઙ્ભહાબાહો પ્રતિપન્ના યશસ્વિનઃ ॥

ત્વયાઽપિ પ્રતિપત્તવ્યં તથૈવ ભરતર્ષભ ।
સ્વેષુ બન્ધુષુ મુખ્યેષુ મા મન્યુવશમન્વગાઃ ॥

ત્રિવર્ગયુક્તઃ પ્રાજ્ઞાનામારમ્ભો ભરતર્ષભ ।
ધર્માર્થાવનુરુદ્ધ્યન્તે ત્રિવર્ગાસમ્ભવે નરાઃ ॥

પૃથક્વ વિનિવિષ્ટાનાં ધર્મં ધીરોઽનુરુધ્યતે ।
મધ્યમોઽર્થં કલિં બાલઃ કામમેવાનુરુદ્ધ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાકૃતો લોભાદ્ધર્મં વિપ્રજહાતિ યઃ ।
કામાર્થાવનુપાયેન લિપ્સમાનો વિનશ્યતિ ॥

કામાર્થૌ લિપ્સમાનસ્તુ ધર્મમેવાદિતશ્ચરેત્ ।
ન હિ ધર્માદપૈત્યર્થઃ કામો વાઽપિ કદાચન ॥

ઉપાયં ધર્મમેવાહુસ્ત્રિવર્ગસ્ય વિશામ્પતે ।
લિપ્સમાનો હિ તેનાશુ કક્ષેઽગ્નિરિવ વર્ધતે ॥

સ ત્વં તાતાનુપાયેન લિપ્સસે ભરતર્ષભ ।
આધિરાજ્યં મહદ્દીપ્તં પ્રથિતં સર્વરાજસુ ॥

આત્માનં તક્ષતિ હ્યેષ વનં પરશુના યથા । યઃ સમ્યગ્વર્તમાનેષુ મિથ્યા રાજન્પ્રવર્તતે ।
ન તસ્ય હિ મતિં છિન્દ્યાદ્યસ્ય નેચ્છેત્પરાભવમ્ ॥

અવિચ્છિન્નમતેરસ્ય કલ્યાણે ધીયતે મતિઃ ।
આત્મવાન્નાવમન્યેત ત્રિષુ લોકેષુ ભારત ॥

અપ્યન્યં પ્રાકૃતં કઞ્ચિત્કિમુ તાન્પાણ્ડવર્ષભાન્ ।
અમર્ષવશમાપન્નો ન કિઞ્ચિદ્બુદ્વ્યતે જનઃ ॥

છિદ્યતે હ્યાતતં સર્વં પ્રમાણં પશ્ય ભારત ।
શ્રેયસ્તે દુર્જનાત્તાત પાણ્ડવૈઃ સહ સઙ્ગતમ્ ॥

તૈર્હિ સમ્પ્રીપમાણસ્ત્વં સર્વાન્કામાનવાપ્સ્યસિ ।
પાણ્ડવૈર્નિર્મિતાં ભૂમિં ભુઞ્જાનો રાજસત્તમ ॥

પાણ્ડવાન્પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા ત્રાણમાશસસઽન્વતઃ ।
દુઃશાસને દુર્વિષહે કર્ણે ચાપિ સસૌબલે ॥

એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય ભૂતિમિચ્છસિ ભારત ।
ન ચૈતે તવ પર્યાપ્તા જ્ઞાને ધર્માર્થયોસ્તથા ॥

વિક્રમે ચાપ્યપર્યાપ્તઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ ભારત ।
ન હીમે સર્વરાજાનઃ પર્યાપ્તાઃ સહિતાસ્ત્વયા ॥

ક્રુદ્ધસ્ય ભીમસેનસ્ય પ્રેક્ષિતું મુખમાહવે ।
ઇદં સનિહિતં તાત સમગ્રં પાર્થિવં બલમ્ ॥

અયં ભીષ્મસ્તથા દ્રોણઃ કર્ણશ્ચાયં તથા કૃપઃ ।
ભૂરિશ્રવાઃ સૌમદત્તિરશ્વત્થામા જયદ્રથઃ ॥

અશક્તાઃ સર્વ એવૈતે પ્રતિયોદ્ધું ધનઞ્જયમ્ . અજેયો હ્યર્જુનઃ સઙ્ખ્યે સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ ।
માનુષૈરપિ ગન્ધર્વૈર્મા યુદ્ધે ચેત આધિથાઃ ॥

દૃશ્યતાં વા પુમાન્કશ્ચિત્સમગ્રે પાર્થિવે બલે ।
યોઽર્જુનં સમરે પ્રાપ્ય સ્વસ્તિમાનાવ્રજેદ્ગૃહાન્ ॥

કિં તે જનક્ષયેણેહ કૃતેન ભરતર્ષભ ।
યસ્મિઞ્ચિતે જિતં તે સ્યાત્પુમાનેકઃ સ દૃશ્યતાં ॥

યઃ સદેવાન્સગન્ધર્વાન્સયક્ષાસુરપન્નગાન્ ।
અજયત્ખાણ્ડવપ્રસ્થે કસ્તં યુદ્ધેય માનવઃ ॥

તથા વિરાટનગરે શ્રૂયતે મહદદ્ભુતમ્ ।
એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્ ॥

યુદ્ધે યેન મહાદેવઃ સાક્ષાત્સન્તોષિતઃ શિવઃ . તમજેયમનાધૃષ્યં વિજેતું જિષ્ણુમચ્યુતમ્ ।
આશંસસીહ સમરે વીરમર્જુનમૂર્જિતમ્ ॥

મદ્દ્વિતીયં પુનઃ પાર્થં કઃ પ્રાર્થયિતુમર્હતિ ।
યુદ્ધે પ્રતીપમાયાન્તમપિ સાક્ષાત્પુરન્દરઃ ॥

બાહુભ્યામુદ્વહેદ્ભૂમિં દહેત્ક્રુદ્ધ ઇમાઃ પ્રજાઃ ।
પાતયેત્રિદિવાદ્દેવાન્યોઽર્જુનં સમરે જયેત્ ॥

પશ્ય પુત્રાંસ્તથા ભ્રાતૄઞ્જ્ઞાતીન્સમ્બન્ધિનસ્તથા ।
ત્વત્કૃતે ન વિનશ્યેયુરિમે ભરતસત્તમાઃ ॥

અસ્તુ શેષં કૌરવાણાં મા પરાભૂદિદં કુલમ્ ।
કુલઘ્ન ઇતિ નોચ્યેથા નષ્ટકીર્તિર્નરાધિપ ॥

ત્વામેવ સ્થાપયિષ્યન્તિ યૌવરાજ્યે મહારથાઃ ।
મહારાજ્યેઽપિ પિતરં ધૃતરાષ્ટ્રં જનેશ્વરમ્ ॥

મા તાત શ્રિયમાયાન્તીમવમંસ્થાઃ સમુદ્યતામ્ ।
અર્ધં પ્રદાય પાર્થેભ્યો મહતીં શ્રિયમાપ્નુહિ ॥

પાણ્ડવૈઃ સંશમં કૃત્વા કૃત્વા ચ સુહૃદાં વચઃ ।
સમ્પ્રીયમાણો મિત્રૈશ્ચ ચિરં ભદ્રાણ્યવાપ્સ્યસિ ॥