મહાભારત · અધ્યાય 16.11

એવમુક્તાસ્તુ તે તેન પૌરજાનપદા જનાઃ ।
વૃદ્ધેન રાજ્ઞા કૌરવ્ય નષ્ટસઞ્જ્ઞા ઇવાભવન્ ॥

તૂષ્ણીમ્ભૂતાંસ્તતસ્તાંસ્તુ વાષ્પકણ્ઠાન્મહીપતિઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપાલઃ પુનરેવાભ્યભાષત ॥

વૃદ્ધં ચ હતપુત્રં ચ ધર્મપત્ન્યા સહાનયા ।
વિલપન્તં બહુવિધં કૃપણં ચૈવ સત્તમાઃ ॥

પિત્રા સ્વયમનુજ્ઞાતં કૃષ્ણદ્વૈપાયનેન વૈ ।
વનવાસાય ધર્મજ્ઞા ધર્મજેન નૃપેણ હ ॥

સોહં પુનઃપુનર્યાચે શિરસાઽવનતોઽનઘાઃ ।
ગાન્ધાર્યા સહિતં તન્માં સમનુજ્ઞાતુમર્હથ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા કુરુરાજસ્ય વાક્યાનિ કરુણાનિ તે ।
રુરુદુઃ સર્વશો રાજન્સમેતાઃ કુરુજાઙ્ગલાઃ ॥

ઉત્તરીયૈઃ કરૈશ્ચાપિ સઞ્છાદ્ય વદનાનિ તે ।
રુરુદુઃ શોકસન્તપ્તા મુહૂર્તં પિતૃમાતૃવત્ ॥

હૃદયૈઃ શૂન્યભૂતૈસ્તે ધૃતરાષ્ટ્રપ્રવાસજમ્ ।
દુઃખં સન્ધારયન્તો હિ નષ્ટસઞ્જ્ઞા હવાભવન્ ॥

તે વિનીય તમાયાસં ધૃતરાષ્ટ્રવિયોગજમ્ ।
શનૈઃ શનૈસ્તદાઽન્યોન્યમબ્રુવન્સ્વમતાન્યુત ॥

તતઃ સઞ્ચિન્ત્ય તે સર્વે વાક્યાન્યથ સમાસતઃ ।
એકસ્મિન્બ્રાહ્મણે કાર્યમાવેસ્યોચુર્નરાધિપમ્ ॥

તતઃ સ્વાચરણો વિપ્રઃ સમ્મતોઽર્થવિશારદઃ ।
સમ્ભાવ્યો બહ્વૃચો રાજન્વક્તું સમુપચક્રમે ॥

અનુમાન્ય મહારાજં સદઃ સમનુભાષ્ય ચ ।
વિપ્રઃ પ્રગલ્ભો મેધાવી સ રાજાનમુવાચ હ ॥

રાજન્વાક્યં જનસ્યાસ્ય મયિ સર્વં સમર્પિતમ્ ।
વક્ષ્યામિ તદહં વીર તજ્જુષસ્વ નપાધિપ ॥

યથા વદસિ રાજેન્દ્ર સર્વમેતત્તથા વિભો ।
નાત્ર મિથ્યા વચઃ કિઞ્ચિત્સુહૃત્ત્વં નઃ પરસ્પરમ્ ॥

ન જાત્વસ્ય ચ વંશસ્ય રાજ્ઞાં કશ્ચિત્કદાચન ।
રાજાઽસીદ્યઃ પ્રજાપાલઃ પ્રજાનામપ્રિયોઽભવત્ ॥

પિતૃવન્માતૃવચ્ચૈવ ભવન્તઃ પાલયન્તિ નઃ ।
ન ચ દુર્યોધનઃ કિઞ્ચિદયુક્તં કૃતવાન્નૃપઃ ॥

પ્રિયાણિ કુર્વન્સર્વેષામનુવૃત્ત્યર્થમુદ્યતઃ । યથા બ્રવીતિ ધર્માત્મા મુનિઃ સત્યવતીસુતઃ ।
તથા કુરુ મહારાજ સ હિ નઃ પરમો ગુરુઃ ॥

ત્યક્તા વયં તુ ભવતા દુઃખશોકપરાયણાઃ ।
ભવિષ્યામશ્ચિરં રાજન્ભવદ્ગુણશતૈર્હૃતાઃ ॥

યથા શન્તનુના ગુપ્તા રાજ્ઞા ચિત્રાઙ્ગદેન ચ । ભીષ્મવીર્યોપગૂઢેન પિત્રા તવ ચ પાર્થિવ ।
ભવદ્બુદ્ધિયુજા ચૈવિ પાણ્ડુના પૃથિવીક્ષિતા ॥

તથા દુર્યોધનેનાપિ રાજ્ઞા સુપરિપાલિતાઃ । ન સ્વલ્પમપિ પુત્રસ્તે વ્યલીકં કૃતવાન્નૃપ ।

પિતરીવ સુવિશ્વસ્તાસ્તસ્મિન્નપિ નરાધિપે ।
વયસા સ્મ યથા સમ્યગ્ભવતો વિદિતં તથા ॥

તથા વર્ષસહસ્રાણિ કુન્તીપુત્રેણ ધીમતા ।
પાલ્યમાના ધૃતિમતા સુખં વિન્દામહે નૃપ ॥

રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં ભવતાં પુણ્યકર્મણામ્ ।
કુરુસંવરણાદીનાં ભરતસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

વૃત્તં સમનુયાત્યેષ ધર્માત્મા ભૂરિદક્ષિણઃ ।
નાત્ર વાચ્યં મહારાજ સુસૂક્ષ્મમપિ વિદ્યતે ॥

ઉષિતાઃ સ્મ સુખં નિત્યં ભવતા પરિપાલિતાઃ ।
સુસૂક્ષ્મં ચ વ્યલીકં તે સપુત્રસ્ય ન વિદ્યતે ॥

યત્તુ જ્ઞાતિવિમર્દેઽસ્મિન્નાત્થ દુર્યોધનં પ્રતિ ।
ભન્તમનુનેષ્યામિ તત્રાપિ કુરુનન્દન ॥

ન તદ્દુર્યોધનકૃતં ન ચ તદ્ભવતા કૃતમ્ ।
ન કર્ણસૌબલાભ્યાં ચ કુરવો યત્ક્ષયં ગતાઃ ॥

દૈવં તત્તુ વિજાનીમો યન્ન શક્યં પ્રબાધિતુમ્ ।
દૈવં પુરુષકારેણિ ન શક્યમપિ બાધિતુમ્ ॥

અક્ષૌહિણ્યો મહારાજ દશાષ્ટૌ ચ સમાગતાઃ ।
અષ્ટાદશાહેન હતાઃ કુરુભિર્યોધપુઙ્ગવૈઃ ॥

ભીષ્મદ્રોણકૃપાદ્યૈશ્ચ કર્ણેન ચ મહાત્મના ।
યુયુધાનેન વીરેણ ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન ચાહવે ॥

ચતુર્ભિઃ પાણ્ડુપુત્રૈશ્ચ ભીમાર્જુનયમૈસ્તથા ।
ન ચ ક્ષયોઽયં નૃપતે ક્રતે દૈવબલાદભૂત્ ॥

અવશ્યમેવ સઙ્ગ્રામે ક્ષત્રિયેણ વિશેષતઃ ।
કર્તવ્યં નિધનં કાલે મર્તવ્યં ક્ષત્રબન્ધુના ॥

તૈરિયં પુરુષવ્યાઘ્રૈર્વિદ્યાબાહુબલાન્વિતૈઃ ।
પૃથિવી નિહતા સર્વા સહયા સરથદ્વિપા ॥

ન સ રાજ્ઞાં વધે સૂનુઃ કારણં તે મહાત્મનામ્ ।
ન ભવાન્ન ચ તે ભૃત્યા ન કર્ણો ન ચ સૌબલઃ ॥

યદ્વિશસ્તાઃ કુરુશ્રેષ્ઠ રાજાનશ્ચ સહસ્રશઃ ।
સર્વં દૈવકૃતં વિદ્ધિ કોત્ર કિં વક્તુમર્હતિ ॥

ગુરુર્મતો ભવાનસ્ય કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ ।
ધર્માત્માનમતસ્તુભ્યમનુજાનીમહે સુતમ્ ॥

લભતાં વીરલોકં સ સસહાયો નરાધિપઃ । દ્વિજાગ્ર્યૈઃ સમનુજ્ઞાતસ્ત્રિદિવે મોદતાં સુખમ્ ।

પ્રાપ્સ્યતે ચ ભવાન્પુણ્યં ધર્મે ચ સતતં સ્થિતઃ ।
વેદ ધર્મં મહાબાહો લૌક્યં વૈદિકમેવ ચ ॥

દૃષ્ટાપદાનાશ્ચાસ્માભિઃ પાણ્ડવાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
સમર્થાસ્ત્રિદિવસ્યાપિ પાલને કિં પુનઃ ક્ષિતેઃ ॥

અનુવર્ત્સ્યન્તિ વા ધીમન્સમેષુ વિષમેષુ ચ ।
પ્રજાઃ કુરુકુલશ્રેષ્ઠ પાણ્ડવાઞ્શીલભૂષણાન્ ॥

બ્રહ્મદેયાગ્રહારાંશ્ચ પારિબર્હાંશ્ચ પાર્થિવઃ ।
પૂર્વરાજાતિસર્ગાંશ્ચ પાલયત્યેવ પાણ્ડવઃ ॥

દીર્ઘદર્શીં મૃદુર્દાન્તઃ સદા વૈશ્રવણો યથા ।
અક્ષુદ્રસચિવશ્ચાયં કુન્તીપુત્રો મહામનાઃ ॥

અપ્યમિત્રે દયાવાંશ્ચ શુચિશ્ચ ભરતર્ષભઃ ।
ઋજુ પશ્યતિ મેધાવી પુત્રવત્પાતિ નઃ સદા ॥

વિપ્રિયં ચ જનસ્યાસ્ય સંસર્ગાદ્ધર્મજસ્ય વૈ ।
ન કરિષ્યન્તિ રાજર્ષે તથા ભીમાર્જુનાદયઃ ॥

મન્દા મૃદુષુ કૌરવ્ય તીક્ષ્ણેષ્વાશીવિષોપમાઃ ।
વીર્યવન્તો મહાત્માનઃ પૌરાણાં ચ હિતે રતાઃ ॥

ન કુન્તી ન ચ પાઞ્ચાલી ન ચોલૂપી ન સાત્વતી ।
અસ્મિઞ્જને કરિષ્યન્તિ પ્રતિકૂલાનિ કર્હિચિત્ ॥

ભવત્કૃતમિમં સ્નેહં યુધિષ્ઠિરવિવર્ધિતમ્ ।
ન પૃષ્ઠતઃ કરિષ્યન્તિ પૌરા જાનપદા જનાઃ ॥

અધર્મિષ્ઠાનપિ સતઃ કુન્તીપુત્રા મહારથાઃ ।
માનવાન્પાલયિષ્યન્તિ ભૂત્વા ધર્મપરાયણાઃ ॥

સ રાજન્માનસં દુઃખમપનીય યુધિષ્ઠિરાત્ ।
કુરુ કાર્યાણિ ધર્મ્યાણિ નમસ્તે પુરુષર્ષભ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્ય તદ્વચનં ધર્મ્યમનુમાન્ય ગુણોત્તરમ્ ।
સાધુસાધ્વિતિ સર્વઃ સ જનઃ પ્રતિગૃહીતવાન્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રાશ્ચ તદ્વાક્યમભિપૂજ્ય પુનઃપુનઃ ।
વિસર્જયામાસ તદા પ્રકૃતીસ્તુ શનૈઃશનૈઃ ॥

સ તૈઃ સમ્પૂજિતો રાજા શિવેનાવેક્ષિતસ્તથા ।
પ્રાઞ્જલિઃ પૂજયામાસ તં જનં ભરતર્ષભ ॥

તતો વિવેશ ભવનં ગાન્ધાર્યા સહિતો નિજમ્ ।
આગતાયાં ચ શર્વર્યાં સુખં શેતે નરાધિપઃ ॥