મધ્યમકાવતાર · અધ્યાય 1

1. પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ
સંસ્કૃતભાષાયામ્મધ્યમકાવતારભાષ્યં નામ ।
(ભોટભાષાયામ્દ્બુ મ લ ઽજુગ્ પઈ બ્શદ્ પ શેસ્ વ્યવ) આર્યમઞ્જુશ્રીકુમારભૂતાય નમઃ ।
મધ્યમકશાસ્ત્રે ઽવતારાય મધ્યમકાવતારચિકીર્ષયા સર્વસમ્યક્સમ્બુદ્ધૈર્બોધિસત્ત્વૈશ્ચાપિ આદૌ ભગવતીં મહાકરુણાં બુદ્ધત્ત્વહેતુસમ્પત્પ્રધાનામ્ અશેષાપરિમિતાશરણભવચારકબદ્ધસત્ત્વપરિત્રાણલક્ષણાં સ્તુતિયોગ્યતયા દર્શયિતું ઉક્તમ્ ।
મુનીન્દ્રજાઃ શ્રાવકમધ્યબુદ્ધાઃ બુદ્ધોદ્ભવાઃખલ્વપિ બોધિસત્ત્વાત્ ।
કારુણ્યચિત્તાદ્વયબુદ્ધિબોધિચિત્તાનિ હેતુર્જિનપુત્રકાણામ્

ઇત્યાદિ શ્લોકદ્વયમ્ । તત્ર અનુત્તરધર્મૈશ્વર્યસંપદર્જનાત્, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યો ઽપિ પરમૈશ્વર્યસંપત્તેઃ, શ્રાવકાદીનાં તદાજ્ઞાવશવર્તિત્વાચ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તો મુનીન્દ્ર ઇતિ કથ્યન્તે । તેભ્યઃ શ્રાવકાદીનાં જન્મ તુ તેભ્ય ઉત્પત્તિઃ । કથમ્? બુદ્ધાનાં સમુત્પાદે પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય અવિપર્યસ્તદેશનાયાં પ્રવેશાર્થં શ્રુતિચિન્તાભાવનાનુસારમપિ યથાધિમુક્તિવચ્છ્રાવકત્વાદિપરિપૂર્ત્તિઃ । યદ્યપિ કસ્યચિત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદોપદેશશ્રવણમાત્રેણ પરમાર્થાધિગમવૈદુષ્યે સત્યપિ દૃષ્ટજન્મન્યેવ નિર્વાણપ્રાપ્તિર્ન ભવતિ, તથાપિ ઉપદેશસાધકો વિપાકનિયતફલવત્ પરજન્મનિ અભીષ્ટફલપરિપાકં નિયતં પ્રાપ્નોતિ । યથા આર્યદેવેન ઉક્તમ્- ઇહ યદ્યપિ તત્ત્વજ્ઞો નિર્વાણં નાધિગચ્છતિ । પ્રાપ્નોત્યયત્નતો ઽવશ્યં પુનર્જન્મનિ કર્મવત્ ॥ ઇતિ ॥ અતએવ મધ્યમકે ઽપિ ઉક્તમ્- સમ્બુદ્ધાનામનુત્પાદે શ્રાવકાણાં પુનઃ ક્ષયે । જ્ઞાનં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામસંસર્ગાત્ પ્રવર્તતે ॥ ઇતિ ॥
તર્હિ સમ્યગવવાદફલપ્રાપ્તિકારણાચ્છ્રાવકા ઇતિ । "કૃતં મે કરણીયં તસ્માન્ મે નાપરં જન્મ" ઇત્યાદિ ભવતિ । પુનરપરં, સત્ફલમ્ અનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધમાર્ગં વા સર્વતથાગતેભ્યઃ શ્રુત્વા તદર્થિનઃ શ્રાવણત્વાચ્છ્રાવકાઃ । યથા- સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર ઉક્તમ્-
અદ્યો વયં શ્રાવકભૂતનાથ સંશ્રાવયિષ્યામથ ચાગ્રબોધિમ્ ।
બોધીયશબ્દં ચ પ્રકાશયામસ્તેનો વયં શ્રાવકભીષ્મકલ્પાઃ ॥ ઇતિ ॥
સર્વે બોધિસત્ત્વા અપિ તથા, કિન્તુ તથા સન્તો ઽપિ શ્રાવયન્તિ એવ, અનુરૂપં રઞ્ચમાત્રમપિ ન પ્રતિપદ્યન્તે, તેષાં શ્રાવકભૂતત્વાદ્ બોધિસત્ત્વેષુ દોષો ન પ્રસજ્યતે । અયં બુદ્ધશબ્દો બુદ્ધસ્વભાવઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધાન્ ત્રીનપિ સમાખ્યાતિ, અતો બુદ્ધશબ્દેન પ્રત્યેકબુદ્ધા આખ્યાતાઃ । તે પુણ્યજ્ઞાનયોરુ ઉત્તરવૃદ્ધિવિશેષત્વાત્, શ્રાવકેભ્યો વિશિષ્ટ તરત્વાત્, પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારમહાકરુણાસર્વાકારતાદ્યભાવાત્ સર્વસમ્યક્સમ્બુદ્ધેભ્યો હીનત્વાત્ મધ્યાઃ । તસ્માદેવ તે ઉપદેશં વિના જ્ઞાનોત્પાદાદ્ આત્મમાત્રાર્થં બુદ્ધત્વાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધા ઇતિ । યથોક્તસ્વભાવત્વાત્ તે શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ તથાગતધર્મદેશનાતઃ સમુદ્ભૂતત્વાત્ મુનીન્દ્રજા ઇતિ । પુનશ્ચ તે મુનીન્દ્રાઃ કુતો જાતા ઇતિ?- બુદ્ધોદ્ભવાઃ ખલ્વપિ બોધિસત્ત્વાદ્ ઇત્યુક્તમ્ । નનુ બોધિસત્ત્વા અપિ તથાગતોપદેશત ઉત્પત્રભૂતત્વાત્ જિનપુત્રા ઇતિ કિં નોક્તાઃ? અતોઃ કથં બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વેભ્યો જાતા ઉક્તા ઇતિ? સત્યમિદમ્, તથાપિ હેતુદ્વયેન બોધિસત્ત્વા બુદ્ધભગવતાં હેતવો ભવન્તિ- અવસ્થાવિશેષત્વાત્, સમાદાપકાવતારત્વાચ્ચ । તત્ર અવસ્થાવિશેષસ્તુ તથાગતાવસ્થાબોધિસત્ત્વાવસ્થયોઃ સહેતુકત્વાત્ । સમાદાપકસ્તુ યથા આર્યમઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વભૂત એવ ભગવતઃ શાક્યમુનેઃ તત્પરેષાં તથાગતાનાં પૂર્વ એવ કાલે બોધિચિત્તસમાદાપકો મન્યતે । અત એવં તન્નિષ્ઠાફલં મુખ્યહેતુભૂતં દૃષ્ટ્વા તથાગતા બોધિસત્ત્વજાતા દિષ્ટાઃ । અતએવ હેતુસમ્પદો ઽતિગરીયસ્ત્વાત્ હેતુપૂજાકૃતે ઽપિ ફલપૂજાયામ્ અર્થાપત્તિં મત્ત્વા તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ નિશ્ચિતમ્ અપરિમિતફલદાયકમહૌષધવૃક્ષમ્ અંકુરાદિસમુદ્ગતમઞ્જુપર્ણાવસ્થાભૂતવત્ યત્નતઃ પરિપાલનીયત્વેન દર્શયિત્વા તત્સમયે આસન્નીભૂતત્રિયાનાવસક્તસત્ત્વસ્કન્ધાનાં મહાયાન એવ નિયોજનાર્થં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રશંસા કૃતા । યથા આર્યરત્નકૂટસૂત્રે-
"તદ્યથાપિ નામ કાશ્યપ! નવચન્દ્રો નમસ્ક્રિયતે સા ચેવ પૂર્ણચન્દ્રો ન તથા નમસ્ક્રિયતે, એવમેવ કાશ્યપ! યે મમ શ્રદ્દધન્તિ તે બલવન્તતરં બોધિસત્ત્વં નમસ્કર્તવ્ય, ન તથાગતઃ, તત્ કસ્ય હેતોઃ, બોધિસત્ત્વનિર્જાતા હિ તથાગતાઃ । તથાગતનિર્જાતાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાઃ ।" અત એવ એવં યુક્ત્યાગમાભ્યાં તથાગતા બોધિસત્ત્વેભ્યો જાતા ઇતિ સિદ્ધમ્ । અથવા તે બોધિસત્ત્વાઃ કિં હેતુકાઃ? ઉક્તમ્ । કારુણ્યચિત્તાદ્વયબુદ્ધિબોધિચિત્તાનિ હેતુર્જિનપુત્રકાણામ્ । તત્ર કરુણા તુ અનુકમ્પા, અત્રૈવ વક્ષ્યમાણપ્રકારસ્વભાવા । અદ્વયબુદ્ધિસ્તુ ભાવાભાવાદ્યન્તદ્વયાપેતા પ્રજ્ઞા । બોધિચિત્તં તુ આર્યધર્મસંગીતિસૂત્રે-
"બોધિસત્ત્વો બોધિચિત્તેન સર્વધર્માન્ અવબુધ્યેત્ । સર્વે ધર્મા ધર્મધાતુસમાઃ । સર્વેષામ્ આગન્તુકભૂતાપ્રતિષ્ઠિતધર્માણાં જ્ઞેયમાત્રત્વાદ્ જ્ઞાતૃશૂન્યત્વાત્ પરિજ્ઞેયમાત્રાવ-સાયિત્વેન એતાદૃશીયં ધર્મતા પ્રાણિભિરવબોદ્ધવ્યેતિ બોધિસત્ત્વેષુ યો ઽયં ચિત્તોત્પાદઃ સ બોધિસત્ત્વબોધિચિત્તોત્પાદ ઇત્યુચ્યતે । સર્વપ્રાણિભ્યો હિતસુખચિત્તમ્ । અનુત્તરં ચિત્તં , મૈત્ર્યા કોમલં ચિત્તં, કરુણતયાવિપર્યયસંચિત્તં, આનન્દતયાનનુતપ્તં ચિત્તમ્ । ઉપેક્ષાતયા વિમલં ચિત્તં, શૂન્યતયાવિપરિણામં ચિત્તમ્, અનિમિત્તતયા નિરાવરણં ચિત્તં, અપ્રણિધાનતયાપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમિતિ યથોક્તવત્" । બોધિસત્ત્વાનાં મુખ્યહેતુસ્તુ કરુણા અદ્વયપ્રજ્ઞા બોધિચિત્તમિતીમે ત્રયો ધર્માઃ સન્તિ । યથોક્તં રત્નાવલ્યામ્- શૈલેન્દ્રરાજવન્મૂલં બોધિચિત્તં દૃઢં તતઃ । દિગન્તવ્યાપિ કારુણ્યં જ્ઞાનં ચાદ્વયનિશ્રિતમ્ ॥ ઇતિ ॥
બોધિચિત્તસ્ય અદ્વયજ્ઞાનસ્ય ચ દ્વયોરપિ મૂલં કરુણયા ભૂતત્વાત્ કરુણા મુખ્યત્વેન દેષ્ટુમિષ્યતે ।
બીજં કૃપા યજ્જિનશસ્યરાશેસ્તદ્વૃદ્ધયે વારિસમા, ચિરાય ।
ભોગાય પાકશ્ચ યથૈવ માન્ય, માદૌ મમાતઃ કરુણાપ્રશંસા

યથા બાહ્યધાન્યાદિસમ્પત્તયે આદૌ મધ્યે ઽન્તે ચ બીજજલપાકાનાં મુખ્યતયા એવ ભૂતત્વાદ્ ઉપયોગિતાભાવઃ, તથા કરુણાયા એવ ત્રિકાલે ઽપિ જિનશસ્યસમ્પદે ઉપયોગિતાં એવં દેશિતા વર્તતે । એવં દયાલુસ્તુ પરદુઃખદુઃખિત એવ અશેષદુઃખીભૂતસત્ત્વાનાં પરિત્રાણાય "અવશ્યમ્ અહમ્ સમસ્તમમું લોકં દુઃખતઃ સમુદ્ધૃત્ય બુદ્ધત્વ એવ સંનિયોક્ષ્યેતિ" નિશ્ચિતં ચિત્તોત્પાદં કરોતિ । અસ્યા અપિ પ્રતિજ્ઞાયા અદ્વયજ્ઞાનપ્રહાણે સાધયિતુમશક્યત્વાદ્, અદ્વયજ્ઞાને ઽપિ આવશ્યક એવ અવતારઃ, અતઃ સર્વબુદ્ધધર્માણાં બીજં કરુણા એવ અસ્તિ । યથા રત્નાવલ્યામ્ ઉક્તમ્- કરુણાપૂર્વકાઃ સર્વે નિષ્યન્દા જ્ઞાનનિર્મલાઃ । ઉક્તા યત્ર મહાયાને કસ્તન્નિન્દેત્ સચેતનઃ ॥
બોધિચિત્તોત્પાદે ઽપિ યદિ ઉત્તરકાલે કરુણાજલેન પુનઃ પુનઃ ન સિઞ્ચિતઃ અસઞ્ચિતવિપુલફલસંભારો ઽયમ્ અવશ્યં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયોઃ પરિનિર્વાણે પરિનિર્વૃત્તો ભવિષ્યતિ । અનન્તફલાવસ્થાયાં પ્રાપ્તાયામપિ યદિ પરકાલે કરુણા પરિપાકરહિતા સ્યાદ્ અસ્યાઃ દીર્ઘકાલોપભોગો ન ભવિષ્યતિ, આર્યફલમહાસમ્ભારફલક્રમપરમ્પરાસ્વભાવો ઽપિ નિરન્તરં દીર્ઘં નાભિવર્ધેત । સમ્પ્રતિ આલમ્બનવિશેષપ્રવેશદ્વારેણપિ કરુણાયાઃ સ્વભાવવિશેષમ્ અભિવ્યજ્ય તસ્યૈ એવ પ્રણામચિકીર્ષયા-
આત્માભિસક્તૌ ત્વહમેતિ પૂર્વં રાગોદ્ભવે ભાવ ઇદં મમેતિ ।
અર્હટ્ટચર્યાવદધીનલોકે કારુણ્યવાન્ યો ઽસ્તિ નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ

ઇત્યુક્તમ્ ।
અસ્ય લોકસ્ય તુ મમાભિનિવેશાત્ પૂર્વમ્ એવ અહંગ્રહણાદ્ ઽ અસન્તમ્ આત્માનમ્ઽ અસ્તીતિ પરિકલ્પ્ય અત્રૈવ સત્યાભિનિવેશઃ, ઽઇદં તુ મમઽ ઇતિ । આત્મગ્રહવિષયતો ભિન્ને ઽશેષવિધે વસ્તુનિ અભિનિવેશો ભવતિ । આત્માત્મીયાભિનિવિષ્ટમ્ ઇદં જગત્ કર્મક્લેશબન્ધનનિબદ્ધમ્ ચક્રચાલકવિજ્ઞાનોત્ક્ષેપાધીનપ્રવેશં સંસારમહાકૂપભવાગ્રતો ગમ્ભીરનિર્બાધાવીચિપર્યન્તચલનં, સ્વયમેવ હેષ્ઠાગામિ, પ્રયત્નતઃ કથઞ્ચન આકૃષ્યમાણમ્, અજ્ઞાનાદિક્લેશકર્મજન્યસંક્લેશત્રયે ઽપિ પૌર્વાપર્યમધ્યક્રમેણ અનિશ્ચિતં, પ્રતિદિનં દુઃખદુઃખતાવિપરિણામદુઃખતાપ્રવાહાદ્ અર્હટ્ટઘટસ્યાવસ્થાતો નાતિવર્તતે, યતો બોધિસત્ત્વો દુઃખેન દુઃખિતમ્ અતિકરુણાલમ્બનેન ત્રાતુમિચ્ચતિ, અતઃ સર્વપ્રથમં ખલુ ભગવતી મહાકરુણા પ્રણમ્યતે । ઇયં બોધિસત્ત્વકરુણા તુ સત્ત્વાલમ્બનેતિ ।
ધર્માલમ્બનાં નિરાલમ્બનાં ચ કરુણામપિ અવલમ્બનદ્વારા પ્રકાશયિતુમ્ ઉક્તમ્-
જગચ્ચલે ચન્દ્રમિવામ્બુમધ્યે ચલં સ્વભાવેન વિના વિલોક્ય ।
કારુણ્યવાન્ યો ઽસ્તિ નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ, ઇતિ તત્ર યોજિતવ્યમ્ । મન્દવાયુલઘુતરંગિતસ્વચ્છજલાભ્યન્તરવ્યાપ્તચન્દ્રપ્રતિબિમ્બં પૂર્વાવલમ્બિતાશ્રયવિષયેણ સહ નશ્યતિ, તયોર્ભાવપ્રત્યક્ષે અવલમ્બત્વેન ઉદયે સતિ, ઉત્તમૈસ્તુ એતદ્વયં સ્વભાવતાપ્રકાશનસદૃશં સ્થિતં દૃશ્યતે- એવમ્ પ્રતિક્ષણં અનિત્યતાસ્વભાવશૂન્યતા ચ । તથા બોધિસત્ત્વૈઃ કરુણાપરતન્ત્રીભૂતૈરપિ સત્કાયદૃષ્ટયવિદ્યાસાગરે સાગરશ્રેષ્ઠધર્મામૃતરસોદ્ભવહેતવે સકલવિપરીતકલ્પનાલક્ષણે સમ્પૂર્ણે જગતિ અયોનિશોવિકલ્પમારુતપ્રેરિતે નીલવિસ્તૃતાવિદ્યાજલે સ્થિતાન્ પ્રાણિનઃ સ્વકર્મપ્રતિબિમ્બવત્પુરઃસ્થિતાન્ પ્રતિક્ષણં અનિત્યદુઃખપતીતાન્ સ્વભાવશૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા તયોરનિત્યતાદુઃખવિનાશસદૃશભૂતાન્ સદ્ધર્મશ્રેષ્ઠામૃતરસોદ્ભવહેતવે સકલવિપરીતકલ્પનાનિવૃત્તિલક્ષણં સમ્પૂર્ણં જગત્ બન્ધુત્વસ્વભાવભૂતં બુદ્ધત્વં સમ્યક્પ્રાપયિતુમિષ્યતે ।
તેષાં યા કરુણા સત્ત્વાલમ્બના, ધર્માલમ્બના અનાલમ્બના ચ તાં પ્રણમ્ય બોધિસત્ત્વાનાં બોધિચિત્તસ્ય દશવિધભેદાવિવક્ષયા સઃ પ્રથમબોધિચિત્તમ્ અધિકૃત્ય એવં વદતિ-
યદસ્ય ચિત્તે ખલુ બોધિસત્ત્વે, જગદ્ વિમુક્ત્યૈ કરુણાવશંગે

સમન્તભદ્રપ્રણિધાનનામ્નિ, પ્રમોદિતા સા પ્રથમેત્યવસ્થતઃ ।
બોધિસત્ત્વાનામ્ અનાસ્રવજ્ઞાનસ્ય કરુણાદિભિઃ પરિગ્રહાવિભાગોભૂમિરિતિ નામ પ્રાપ્નોતિ, ગુણાશ્રયભૂતત્વાત્ તસ્યા ચ ઉત્તરોત્તરં ગુણસંખ્યાબલાતિશયપ્રાપ્તિદાનાદિપારમિતાપાઠપરિપાકવૃદ્ધિવિશેષેણ પ્રમુદિતાદિભૂમિપ્રકારભેદેન દશવિધભેદા વ્યવસ્થાપિતાઃ, અત્ર સ્વભાવવિશેષભેદો ન ભવતિ । યથા- યથાન્તરીક્ષે શકુનેઃ પદં બુધૈર્વક્તું ન શક્યં ન ચ દર્શનોપગમ્ ।
તથૈવ સર્વા જિનપુત્રભૂમયો વક્તું ન શક્યાઃ કુત એવ શ્રોતુમ્ ॥ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વભૂમિઃ પ્રમુદિતા બોધિસત્ત્વાનાં પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ, અન્તિમશ્ચ ધર્મમેઘો દશમશ્ચિત્તોત્પાદઃ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય યથોક્તવિધિના- જગત્ નિઃસ્વભાવદર્શકં કરુણાવિશેષેણ ઉપગૃહીતં યચ્ચિતં કરુણાપરતન્ત્રં સત્ બોધિસત્ત્વસમન્તભદ્રપ્રણિધાનેન પરિણામિતં પ્રમુદિતમિતિ નામકમ્, અદ્વયજ્ઞાનં તસ્ય સહેતુકં ફલોપલક્ષણં તત્ર પ્રથમ ઇતિ કથ્યતે । દશમહાપ્રણિધાનાદીનિ દશાસંખ્યશતસાહસ્રપ્રણિધાનાનિ, તત્ર બોધિસત્ત્વઃ પ્રથમં ચિત્તોત્પાદં કરોતિ, તાનિ બોધિસત્ત્વસમન્તભદ્રપ્રણિધાનમધ્યે સમાહિતાનિ, અશેષપ્રણિધાનોપસંગ્રહત્વાત્ સમન્તભદ્રપ્રણિધાનં વિશેષેણ સન્દૃબ્ધમ્ । તત્ર યથાશ્રાવકયાને પ્રવેશફલમાર્ગસ્થિતિભેદેન અષ્ટ શ્રાવક ભૂમિવ્યવસ્થા તથા મહાયાને ઽપિ બોધિસત્ત્વાનાં દશબોધિસત્ત્વભૂમયઃ । પુનશ્ચ યથા શ્રાવકસ્ય નિર્વેધભાગીયાવસ્થોત્પાદઃ પ્રથમફલપ્રવેશાવસ્થા ન મન્યતે તથા ભાવિનાં બોધિસત્ત્વાનામપિ । રત્નમેઘસૂત્રે મહાધિમુક્તમહાચર્યાધર્મતાયા અનન્તરં પ્રાપ્તેયં પ્રથમભૂમિસ્થિતિસ્તુ બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિચિત્તાનુત્પાદભૂમિરિત્યુક્તવત્ । અધિમુક્તિચર્યાયાસ્તત્ક્ષણાસ્થિતિરપિ- ઽકુલપુત્ર! તદ્યથા- યથા ચક્રવર્તી રાજા માનુષવર્ણાતીતો ન તુ દેવવર્ણપ્રાપ્તઃ, તથૈવ બોધિસત્ત્વો ઽપિ લૌકિકશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સર્વભૂમ્યતીતઃ, ન તુ બોધિસત્ત્વપરમાર્થભૂમિપ્રાપ્તઃ । ઇતિ તત્રૈવ વ્યાખ્યાતમ્ । પુનશ્ચ યદા ઇહ પ્રમુદિતાખ્યપ્રથમભૂમૌ પ્રવેશઃ- તતઃ સમારભ્ય તુ તત્ર પ્રાપ્તઃ સ બોધિસત્ત્વેતિ પદાભિધેયઃ

તચ્ચિત્તપ્રાપ્તસ્તુ સર્વથા પૃથગ્જનભૂમ્યતિક્રાન્તાવસ્થાયાં બોધિસત્ત્વપદે- નૈવાભિધીયતે, નાન્યથા, તત્સમયે તસ્ય આર્યભૂતત્વાત્ । યથા- ભગવત્યાં પંચવિંશશતિકાયાં- "બોધિસત્ત્વ ઇત્યનુબુદ્ધસત્ત્વસ્યૈતદધિવચનમ્, યેન સર્વધર્મા બુદ્ધા જ્ઞાતાઃ । કથં જ્ઞાતાઃ? અભૂતા અસંભૂતા અવિતથાઃ, નૈતે તથા યથા બાલપૃથગ્જનૈઃ કલ્પિતાઃ । નૈતે તથા યથા બાલપૃથગ્જનૈર્લબ્ધાઃ । તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વા ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અકલ્પિતા અવિકલ્પિતા હિ બોધિઃ, અવિઠપિતા હિ બોધિઃ, અનુપલમ્ભા હિ બોધિઃ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિંસ્તથાગતેન બોધિર્લબ્ધા । અલમ્ભાત્સર્વધર્માણામનુપલમ્ભાત્સર્વધર્માણાં બોધિરિત્યુચ્યતે । એવં બુદ્ધબોધિરિત્યુચ્યતે, ન પુનર્યથોચ્યતે । યેન સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ ઇદં ચિત્તં બોધાયોત્પાદયિષ્યામ ઇતિ બોધિં મન્યન્તે, અસ્ત્યસૌ બોધિર્યસ્યાં વયં ચિત્તમુત્પાદયિષ્યામ ઇતિ, ન તે બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે, ઉત્પન્નસત્ત્વાસ્ત ઉચ્યન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ઉત્પાદાભિનિવિષ્ટાશ્ચિત્તાભિનિવિષ્ટા બોધિમભિનિવિશન્તે ।" ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । પુનશ્ચ- "અલક્ષણા હિ બોધિર્લક્ષણસ્વભાવવિનિવૃત્તા । ય એવમનુબોધઃ, ઇયમુચ્યતે બોધિરિતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । એષાં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માણામનુબોધત્વાદ્વોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । યો હિ કશ્ચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ઇમાન્ ધર્માનપ્રજાનન્નનવબુધ્યમાનો બોધિસત્ત્વ ઇત્યાત્માનં પ્રતિજાનીતે, દૂરે તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વભૂમિઃ, દૂરે બોધિસત્ત્વધર્માઃ, વિસંવાદયતિ સદેવમાનુષાસુરં લોકં બોધિસત્ત્વનામ્ના । સચેત્પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વાઙ્માત્રેણ બોધિસત્ત્વો ભવેત્, તેન સર્વસત્ત્વા અપિ બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ । નૈતત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વાઙ્માત્રં યદુત બોધિસત્ત્વભૂમિરિતિ ।" ઇત્યાદિ
ઉક્તમ્ । યથોક્તં બોધિચિત્તં પ્રાપ્તસ્તુ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં બોધિસત્ત્વશબ્દદ્વારા એવ કેવલં ન ઉક્તો ઽપિ તુ-
ગોત્રે ઽપિ ભાવો ઽસ્ય તથાગતાનાં ત્યક્તં ત્રિસંયોજનમસ્ય સર્વમ્ ।
પ્રામોદિતાં પ્રાપ્ય સ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષોબ્ધું સમર્થઃ શતલોકધાતુમ્

પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસર્વભૂમ્યતીતત્વાત્ સમન્તપ્રભેતિતથાગતભૂમ્યનુગામિમાર્ગોત્પન્નત્વાચ્ચ સ બોધિસત્ત્વઃ તથાગતગોત્રોત્પન્નઃ । તદા પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટ્વા ઇયં સત્કાયદૃષ્ટિસંશયશીલવ્રતપરમાર્થતેતિ સંયોજનત્રયેભ્યો ઽપિ સન્નિવર્તતે, તેષાં પુનરનુત્પાદાય । તત્ત્વાદ્રષ્ટુરાત્મનિ આરોપાત્ સત્કાયદૃષ્ટિર્ભવતિ, તથા સંશયતસ્તસ્યાપરમાર્ગે ઽપિ ગમનં સંભાવ્યતે, ન ચાન્યસ્ય । નિશ્ચયપ્રવેશે તસ્ય સહેતુકગુણપ્રાપ્તિઃ, ભૂમેરસપક્ષદોષનિવૃત્તેશ્ચ અસામાન્યવિશેષમુદિતોત્પાદાદ્ અતિપ્રમુદિતાવશાત્ સ બોધિસત્ત્વો ઽગ્રમુદિતામ્ અપિ ધારયતિ । પ્રમોદવિશેષભૂતત્વાદ્ ઇયમ્ ભૂમિસ્તુ પ્રમુદિતેતિ નામાપિ પ્રાપ્તા । શતલોકધાતું ક્ષોબ્ધુમપિ સમર્થઃ ।
પ્રયાતિ ભૂમેઃ ખલુ ભૂમિમૂર્ધ્વં તદાસ્ય માર્ગો કુગતેર્નિરુદ્ધઃ ।
પૃથગ્જનસ્યાવનિસંક્ષયો ઽસ્તિ યથાષ્ટમાર્યઃ કથિતસ્તથૈષઃ

ઇતિ ॥
અયમ્ યથાવબુદ્ધધર્માભ્યાસાદ્ દ્વિતીયભૂમ્યાદ્યતિક્રમાત્યુત્સાહાદ્ ભૂમેર્ભૂમિં સમાક્રમ્ય ઊર્ધ્વં પ્રયાતિ । સંક્ષેપેણ યથા સ્રોતઆપન્નાર્યઃ સ્વાનુરૂપાર્યધર્માધિગમાદ્ દોષરહિતો ગુણાન્વિતશ્ચ ભવતિ તથા અસ્મિન્ બોધિસત્ત્વે ઽપિ ભૂમ્યધિગમાત્ સ્વસ્મિન્ અનુરૂપગુણોદ્ભવાદ્ દોષક્ષયાચ્ચ સ્ત્રોતઆપત્તેરુદાહરણદ્વારા પરિદીપિતમ્ । અયમ્ બોધિસત્ત્વસ્તુ સમ્બોધિચિત્તોદય આદિકે ઽપિ પ્રત્યેકબુદ્ધાન્ સમુનીન્દ્રવાગ્જાન્ ।
જિત્ત્વૈધતે પુણ્યબલેન ચાપિ ।
યદસ્તિ તદપરો વિશેષઃ, યથા- આર્યમૈત્રીવિમોક્ષ ઉક્તમ્ "તદ્યથા કુલપુત્ર અચિરજાતો રાજપુત્રો મૂર્ધપ્રાપ્તાન્ સર્વવૃદ્ધામાત્યાનભિભવતિ કુલાભિજાત્યાધિપત્યેન, એવમેવ અચિરોત્પાદિતબોધિચિત્તસ્તથાગતધર્મરાજકુલપ્રત્યાજાત આદિકર્મિકો બોધિસત્ત્વશ્ચિરચરિતબ્રહ્મચર્યાન્ વૃદ્ધશ્રાવકાનભિભવતિ બોધિચિત્તમહાકરુણાધિપત્યેન ।"
"તદ્યથા કુલપુત્ર, યો ઽચિરજાતસ્ય મહાગરુડેન્દ્રપોતસ્ય પક્ષવાતબલપરાક્રમો નયનપરિશુદ્ધિગુણશ્ચ, સ સર્વશરીરપ્રવૃદ્ધાનાં તદન્યેષાં પક્ષિણાં ન સંવિદ્યતે, એવમેવ યઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય તથાગતમહાગરુડેન્દ્રસ્ય કુલગોત્રસંભવસ્ય બોધિસત્ત્વમહાગરુડેન્દ્રપોતસ્ય સર્વજ્ઞતાચિત્તોત્પાદબલપરાક્રમો મહાકરુણાધ્યાશયનયનપરિશુદ્ધિગુણશ્ચ, સ કલ્પશતસહસ્રનિર્યાતાનાં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ન સંવિદ્યતે ।" ઇત્યાદ્યુક્તવત્ ।
દૂરઙ્ગમાયાં તુ ધિયાધિકઃ સ્યાત્

આર્યદશભૂમિ(સૂત્રે) ઽપિ- "તદ્યથાપિ નામ ભવન્તો જિનપુત્રાઃ, રાજકુલપ્રસૂતો રાજપુત્રો રાજલક્ષણસમન્વાગતો જાતમાત્ર એવ સર્વામાત્યગણમભિભવતિ રાજાધિપત્યેન, ન પુનઃ સ્વબુદ્ધિવિચારેણ । યદા પુનઃ સ સંવૃદ્ધો ભવતિ તથા સ્વબુદ્ધિબલાધાનતઃ સર્વામાત્યક્રિયાસમતિક્રાન્તો ભવતિ, એવમેવ ભો જિનપુત્રાઃ, બોધિસત્ત્વઃ સહચિત્તોત્પાદેન સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનભિભવત્યધ્યાશયમાહાત્મ્યેન, ન પુનઃ સ્વબુદ્ધિવિચારેણ । અસ્યાં તુ સપ્તમ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ સ્વવિષયજ્ઞાનવિશેષમાહાત્મ્યાવસ્થિતત્વાત્સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધક્રિયામતિક્રાન્તો ભવતિ" ॥ ઇતિ યથોક્તવત્ । અત એવં સતિ દૂરંગમત એવ આરભ્ય બોધિસત્ત્વઃ સ્વ બુદ્ધિબલોત્પાદને ઽપિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાંશ્ચાભિભવતિ, ન ચાધોભૂમિષ્વિતિ જ્ઞેયમ્ । અસ્માદાગમાત્ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેષ્વપિ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાજ્ઞાનમપિ અસ્તીતિ નિર્ભાસેત । અસતિ ચ તથા નિઃસ્વભાવભાવપરિજ્ઞાનરહિતત્વાત્ લૌકિકવીતરાગવત્ તાનપિ પ્રથમચિત્તોત્પાદબોધિસત્ત્વા અપિ સ્વબુદ્ધિવિચારેણાપિ અભિભવન્તિ । તીર્થિકવત્ એતેષાં ત્રિધાતુષુ ચર્યાયા સર્વક્લેશપ્રહાણમપિ ન ભવતિ । રૂપાદીનાં સ્વલક્ષણાવલમ્બનવિપર્યયાત્ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યબોધો ઽપિ ન ભવતિ, આત્મપ્રજ્ઞપ્તિહેતુસ્કન્ધાવલમ્બનાત્ । યથા રત્નાવલ્યામ્ ઉક્તમ્-
"સ્કન્ધગ્રાહો યાવદસ્તિ તાવદેવાહમિત્યપિ ।
અહઙ્કારે સતિ પુનઃ કર્મ જન્મ તતઃ પુનઃ ॥
ત્રિવર્ત્મૈતદનાદ્યન્તમધ્યં સંસારમણ્ડલમ્ ।
અલાતમણ્ડલપ્રખ્યં ભ્રમત્યન્યોન્યહેતુકમ્ ॥
સ્વપરોભયતસ્તસ્ય ત્રૈકાલ્યે ચાપ્યનાપ્તિતઃ ।
અહઙ્કારઃ ક્ષયં યાતિ તતઃ કર્મ ચ જન્મ ચ ॥
"ઇતિ ॥
અપિ ચ-
અલાતચક્રં ગૃહ્ણાતિ યથા ચક્ષુર્વિપર્યયાત્ ।
તથેન્દ્રિયાણિ ગૃહ્ણન્તિ વિષયાન્ સામ્પ્રતાનિવ ॥
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પઞ્ચભૂતમયા મતાઃ ।
પ્રતિસ્વં ભૂતવૈયર્થ્યાદેષાં વ્યર્થત્વમર્થતઃ ॥
નિરિન્ધનો ઽગ્નિર્ભૂતાનાં વિનિર્ભાગે પ્રસજ્યતે ।
સમ્પર્કે લક્ષણાભાવઃ શેષેષ્વપ્યેષ નિર્ણયઃ ॥
દ્વિધાપિ ભૂતાનાં વ્યર્થત્વાત્સઙ્ગતિર્વૃથા ।
ર્થત્વાત્સઙ્ગતેશ્ચૈવં રૂપં વ્યર્થમતો ઽર્થતઃ ॥
વિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં ચ સર્વશઃ ।
પ્રત્યેકમાત્મવૈયર્થ્યાદ્ વૈયર્થ્યં પરમાર્થતઃ ॥
સુખાભિમાનો દુઃખસ્ય પ્રતીકારે યથાર્થતઃ ।
તથા દુઃખાભિમાનો ઽપિ સુખસ્ય પ્રતિઘાતજઃ ॥
સુખે સંયોગતૃષ્ણૈવં નૈઃસ્વાભાવ્યાત્ પ્રહીયતે ।
દુઃખે વિયોગતૃષ્ણા ચ પશ્યતાં મુક્તિરિત્યતઃ ॥
કઃ પશ્યતીતિ ચેચ્ચિતં વ્યવહારેણ કથ્યતે ।
નહિ ચૈત્તં વિના ચિત્તં વ્યર્થત્વાત્ર સહેષ્યતે ॥
વ્યર્થમેવં જગન્મત્વા યથાભૂત્યાત્રિરાસ્પદઃ ।
નિર્વાતિ નિરુપાદાનો નિરુપાદાનવહ્નિવત્ ॥ "ઇતિ ॥
બોધિસત્ત્વૈરેવ તથા નિઃસ્વભાવતયા દૃષ્ટમ્ ઇતિ ચેત્, ન ચાપિ તત્, શ્રાવકાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધાંશ્ચાધિકૃત્ય તથોક્તત્વાત્ । કથમિદં જ્ઞાયત ઇતિ? વક્ષ્યતે- સમનન્તરમેવ બોધિસત્ત્વાન્ અધિકૃત્ય- "બોધિસત્ત્વો ઽપિ દૃષ્ટ્વૈવં સમ્બોધૌ નિયતો મતઃ । કેવલં ત્વસ્ય કારુણ્યાદાબોધેર્ભવસન્તતિઃ ॥"
ઇત્યાદિ ઉક્તત્વાત્ । શ્રાવકદેશનાસૂત્રેષ્વપિ શ્રાવકાનાં ક્લેશાવરણપ્રહાણાર્થમ્- "ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં વેદના બુદ્બુદોપમા । મરીચિસદૃશી સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કદલીનિભાઃ । માયોપમં ચ વિજ્ઞાનમુક્તમાદિત્યબન્ધુના ॥"
ઇત્યાદિના ફેનપિણ્ડજલબુદ્બુદમરીચિજલકદલીસ્કન્ધમાયાદ્યુદાહરણેન સંસ્કારા નિર્ણીતા આચાર્યપાદૈઃ- "અનુત્પાદો મહાયાને પરેષાં શૂન્યતા ક્ષયઃ । ક્ષયાનુત્પાદયોશ્ચૈક્યમર્થતઃ ક્ષમ્યતાં યતઃ ॥" ઇતિ ॥
તથા ચ-
કાત્યાયનાવવાદે ચાસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચોભયમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધં ભગવતા ભાવાભાવવિભાવિના ॥
શ્રાવકયાને ઽપિ ધર્મનૈરાત્મ્યં દેશિતમિતિ તદા મહાયાનદેશના વ્યર્થા સ્યાદિતિ તન્મતમપિ એવં યુક્ત્યાગમાભ્યાં વિરુદ્ધં બુધ્યતે । મહાયાનદેશના ધર્મનૈરાત્મ્યમાત્રસ્ય દેશના નાસ્તિ અપિતુ બોધિસત્ત્વાનાં ભૂમિપારમિતાપ્રણિધાનમહાકરુણાદિપરિણામનાસમ્ભારદ્વય-અચિન્ત્યધર્મતાશ્ચ સન્તિ । યથા રત્નાવલ્યામુક્તમ્-
ન બોધિસત્ત્વપ્રણિધિર્ન ચર્યા પરિણામના ।
ઉક્તા શ્રાવકયાને ઽસ્માદ્ બોધિસત્ત્વઃ કુતસ્તતઃ ॥
ઇતિ ॥
બોધિચર્યાપ્રતિષ્ઠાર્થં ન સૂત્રે ભાષિતં વચઃ ।
ભાષિતં ચ મહાયાને ગ્રાહ્યમસ્માદ્ વિચક્ષણૈઃ ॥
ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રકાશાય મહાયાનદેશનાપિ યુક્તા એવ, વિસ્તૃતદેશનાયા વિવક્ષિતત્વાત્ । શ્રાવકયાને તુ ધર્મનૈરાત્મ્યં સંક્ષિપ્તલક્ષણમાત્રેણ સમાપ્યતે । યથા આચાર્યપાદૈરુક્તમ્- અનિમિત્તમનાગમ્ય મોક્ષો નાસ્તિ ત્વમુક્તવાન્ । અતસ્ત્વયા મહાયાને તત્ સાકલ્યેન દર્શિતમ્ ॥
આનુષંગિકત્વેન પર્યાપ્તમ્ । અત એવ અનાકુલબુદ્ધેઃ સ્વયમેવાર્થતત્ત્વાવબોધસમર્થત્વાત્ પ્રકૃતમેવાભિધીયતે ।
તદાત્ર સમ્બુદ્ધસુબોધિહેતુર્ભવેત્ પ્રધાનં હ્યતિરેકિ દાનમ્ ।
તસ્ય પ્રમુદિતાભૂમિપ્રાપ્તબોધિસત્ત્વસ્ય દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યસમાધિપ્રજ્ઞા-ઉપાયપ્રણિધાનબલજ્ઞાનેષ્વિતિ દશસુ દાનપારમિતૈવ અતિરિચ્યતે, કિન્તુ ન તદ્ભિન્નાનામભાવઃ ।
તદ્દાનમપિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રધાનો હેતુઃ ।
સ્વમાંસદાને ઽપિ કૃતાદરત્વાદ્ ભવેદદૃષ્ટે ઽપ્યનુમાનહેતુઃ

તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અદૃષ્ટા ગુણા બોધાદયો યે કે ઽપિ સન્તિ તે ઽપિ બાહ્યાભ્યન્તરસ્વવસ્તુદાનવિશેષાનુમાનેનૈવ સ્ફુટમ્ અનુમીયન્તે, ધૂમાદિના વહ્નયાદિવત્ । યથા બોધિસત્ત્વાનાં દાનં બુદ્ધત્વસ્ય પ્રધાનહેતુરપ્રત્યક્ષગુણનિર્ણયલક્ષણો ઽસ્તિ તથા પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામપિ દુઃખપ્રતિકારસ્ય આત્યન્તિકસુખપ્રાપ્તેશ્ચ હેતુરિતિ દેશિતુકામેન-
સુખાભિલાષી હિ જનસ્તુ સર્વઃ સુખં ન સમ્પત્તિમપાસ્ય લોકે ।
ધનં તુ દાનોદ્ગતમેવ બુદ્ધ્વા મુનિઃ પ્રધાનં સમુવાચ દાનમ્

ઉક્તમ્ । ક્ષુત્તૃડ્રોગશીતાદિપ્રતિપક્ષો દુઃખપ્રતિકારમાત્રં, ભવસુખોત્પાદહેતુપ્રતિબન્ધકવિપર્યમાત્રેણ સ્વત્વપ્રવાહપરિકલ્પિતોપઘાતાપનયો ઽસુખાત્મકે લોકે ઽતીવ અભિનિવિષ્ટઃ તથા તસ્ય સુખાભિલાષિણઃ સુખં દુઃખપ્રતિકારમાત્રસ્વભાવમ્, અભીષ્ટવિષયસમ્પત્તિઃ દુઃખપ્રતિપક્ષભૂઃ, વિપર્યયાત્મનો ભોગં વિના નોત્પાદાવલમ્બનમ્ । દુઃખપ્રતિકારહેતુભૂતાસ્તે વિષયા અપિ દાનોદ્ભૂતપુણ્યક્રિયાવસ્ત્વસંચયેષુ નોત્પદ્યન્ત ઇતિ વિચાર્ય ભગવાન્ જગદશેષાશયસ્વભાવજ્ઞઃ શીલાદિસમાખ્યાનેષુ સર્વપ્રથમં દાનમેવ આહ । અધુના દાનિપ્રાણિનઃ શીલવૈરૂપ્યે ઽપિ સ્વકાર્યાનુકૂલત્વાદ્ દાનમાહાત્મ્યમ્ આખ્યાતુમાહ-
પરીત્તકારુણ્યસુદુષ્ટચિત્તા વિકુર્વતે સ્વાર્થપરા અમી યે ।
તદિષ્ટસમ્પદ્ વ્યસનપ્રશાન્ત્યૈ સમુદ્ગતા દાનત એવ સાપિ

યે વણિગ્વત્ સ્વલ્પધનત્યાગેન અતિવિપુલફલસમ્પત્સ્કન્ધાર્થેચ્છવો ઽપિ અધિકતરાર્થાર્થિનો દિત્સાદરાઃ, સુગતપુત્રવત્ કરુણાપરતન્ત્રા દાનફલાર્થમ્ અનાયાસમેવ આદિત્સોત્સવાભિવર્ધનાસ્તે ઽપિ દાનદોષગ્રહણપરાઙમુખાઃ કેવલગુણગ્રહણોત્સાહપ્રાપ્તા અતિશયૈશ્વર્યોપસમ્પદાઃ કાયાપ્રિયદુઃખક્ષુત્તૃષ્ણાદિનાશનેન દુઃખોપશાન્તિહેતુર્ભવન્તિ । યસ્ય નિષ્કરુણસ્ય સ્વદુઃખપ્રતિકારાપેક્ષયા એવ દિત્સાયામ્ આદરઃ, સો ઽપિ-
કદાચિદસ્મિન્નપિ દાનકાલે દ્રુતં હિ લબ્ધ્વાર્યજનાભિસઙ્ગમ્ ।
તતઃ સમુચ્છિદ્ય ભવપ્રવાહં સહેતુકાં શાન્તિમતઃ પ્રયાતિ

ઇત્યુક્તમ્ । દાનપતેસ્ત્યાગિનઃ સમીપે સદ્ભિર્ગન્તવ્યમ્ ઇતિ દાનાધિમુક્તિકા દાનકાલે આર્યજનાભિસંગાત્ તદુપદેશતઃ સંસારનિર્ગુણતાં જ્ઞાત્વા નિર્મલમ્ આર્યમાર્ગં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ, દુઃખોપશાન્ત્યા ત્યક્તાવિદ્યા ભવસન્તતેરનાદિકાલતઃ પ્રવૃતાં જન્મમરણપરમ્પરાં ત્યક્ત્વા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનૈઃ પરિનિર્વૃતા ભવિષ્યન્તિ । અતઃ સામ્પ્રતં બોધિસત્ત્વાનાં દાનં ભવનિર્વાણસુખપ્રાપ્તિહેતુઃ ।
જગદ્ધિતાર્થં હિ કૃતપ્રતિજ્ઞાઃ પ્રયાન્તિ મોદં ન ચિરેણ દાનૈઃ ॥
અબોધિસત્ત્વાસ્તુ દાનસમકાલં યથોક્તદાનફલં નિયતં ન સંભુઞ્જન્તિ, તસ્માદ્ દાનફલસ્ય અપ્રત્યક્ષત્વાદ્ દાને પ્રવેશો ઽપિ ન સંભવઃ, બોધિસત્ત્વાસ્તુ દાનસમકાલમેવ અર્થિનામપિ પરિતર્પણાદ્, અભીષ્ટદાનફલસંપત્પરમાનન્દં ધારયન્તઃ, તત્રૈવ દાનફલમ્ ઉપભુઞ્જન્તિ । અતઃ સર્વદા દાને મુદિતા ભવિષ્યન્તિ । અતો યથોક્તરીત્યા-
દયાદયા ભાવમયા યતશ્ચ ।
સર્વાભ્યુદયનિઃ શ્રેયસહેતુર્દાનમ્, તતો ઽસ્તિ મૂલં ખલુ દાનવાર્તા

યતસ્તે સર્વદા દાનં પ્રતિ આદરેણ સમ્પદ્વિભાજનદ્વારા ચ મનસ્તર્પયન્તિ ।
બોધિસત્ત્વેષુ આનન્દવિશેષોત્પાદઃ કીદૃશ ઇતિ અર્થિનાં ચેત્- ઉચ્યતે-
યથા તુ દેહીતિ નિશમ્ય શબ્દં સુખોદ્ભવો બુદ્ધસુતે વિચિન્ત્ય ।
તથા સુખં શાન્તિગતે મુનૌ ન કિમુચ્યતાં સર્વસમર્પણેનિ

યાવદર્થિનાં દેહીતિ શબ્દશ્રુતાવેવ વિચાર્યમાણે બોધિસત્ત્વાનામ્ ઽઇમે માં યાચન્ત ઇતિ બુદ્ધવા વારમ્વારં યઃ સુખોત્પાદો નિર્વાણસુખાદપિ અતિરિચ્યતે, તતો બાહ્યાભ્યન્તરવસ્તુસમર્પણેન અર્થિનજનતર્પણસ્ય કિમુચ્યતામ્? પુનઃ કિમ્ તત્ તથોક્તબાહ્યાભ્યન્તરવસ્તુત્યાગિનાં બોધિસત્ત્વાનાં કાયદુઃખમપિ ન ભવિષ્યતીતિ? ઉચ્યતે- મહાત્મનાં તુ અચેતનાનામપચ્છેદવત્ કાયદુઃખોત્પાદો ઽસમ્ભવ એવ ।
આર્યગગનગઞ્જપરિપૃચ્છાસમાધૌ યથોક્તમ્-
"તદ્યથા મહાસાલવૃક્ષવનમસ્તિ । તત્ર કશ્ચિદાગત્ય એકં સરલં છિનત્તિ । તત્રાવશિષ્ટાસ્તે સાલવૃક્ષા અયં તુ છિન્નો, વયં ન છિન્ના ઇતિ ન ચિન્તયન્તિ । તેષુ નાનુરાગો ન વા કોપઃ, ન કલ્પો ન વિકલ્પઃ, તદ્વત્ બોધિસત્ત્વસ્ય યા ક્ષાન્તિઃ સા પરિશુદ્ધાગ્રગગનોપમેત્યુક્તિવત્ ।
રત્નાવલ્યામપિ એવમુક્તમ્-
શારીરં નાસ્તિ વૈ દુઃખં તત્ર દુઃખં ક્વ માનસમ્ । લોકો હિ દુઃખિતસ્તેન કરુણ્યાત્ સ્થીયતે ચિરમ્ ॥ પુનર્યો ઽલબ્ધવિરાગાવસ્થસ્તત્ર કાયસ્થિતિબાધકવિષયે સમવતીર્ણે કાયદુઃખં નિશ્ચિતમ્ ઉત્પદ્યતે, તદા સો ઽપિ સત્ત્વાર્થકૃત્યેષુ અતિવિશિષ્ટાવતારહેતુત્વેન પ્રતિષ્ઠત ઇતિ આખ્યાતમ્ ।
પ્રદાય છેત્તું સ્વવપુઃ સ્વદુઃખાત્ સ્વસંવિદા નારકદુઃખકાદિ ।
વિલોક્ય તન્નાશયિતું પરેષાં પરિશ્રમં પ્રારભતે સ શીઘ્રમ્

બોધિસત્ત્વસ્તુ દુઃખમયનરકતિર્યગ્યોનિયમલોકાદિઘોરલોકાન્તર્ગતં નિરન્તરઘોરદુઃખેન કાયચ્છેદં, સ્વકાયચ્છેદદુઃખાત્ સહસ્ત્રશો ઽપ્યધિકં પ્રવૃદ્ધમસહ્યં દુઃખં સ્વદુઃખેન તુલયિત્વા પશ્યતિ તદા સ્વકાયચ્છેદદુઃખમવિગણય્ય સત્ત્વાનાં નરકાદિદુઃખચ્છેદાય અતિશીઘ્રં વીર્યમારભતે । યથોક્તદાનપારમિતાપ્રભેદદેશનાર્થમ્ ઉક્તમ્-
પ્રદેયસઙ્ગ્રાહકદાતૃશૂન્યં વદન્તિ લોકોત્તરપારમીતિ । તત્ર પારમીતિ તુ યત્ સંસારસાગરપારં તટં, ક્લેશજ્ઞેયાવરણનિઃશેષત્યાગસ્વભાવયુક્તો બુદ્ધ એવ વા । પારંગતસ્તુ પારમિત ઇત્યુક્તમ્ । અલુગુત્તરપદે ઇત્યનેન લક્ષણેન કર્મવિભક્તિલોપં ન કૃત્વા રૂપણમ્, અથવા પૃષોદરાદિત્વાદ્ ઉત્તરપદયુક્તતયા વ્યવસ્થાપિતમ્ । પ્રજ્ઞાં ગૃહીત્વા વિશેષેણ વ્યાખ્યાતમ્, દાનાદયઃ પારમિતાતુલ્યત્વાત્ પારમિતાઃ સન્તિ । પરિણામનાવિશેષેણ પારગમનં વ્યવસ્થાપ્ય દાનં પારમિતાનામ પ્રાપ્નોત્ । વક્ષ્યમાણાઃ શીલાદયો ઽપિ તથા વિજ્ઞેયાઃ । ઇયં દાનપારમિતાપિ દેયં, પ્રતિગ્રાહકં દાયકં ચ અનાલમ્બ્ય લોકોત્તરપારમિતા અસ્તીતિ ભગવતીપ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉક્તમ્ । અનાલમ્બનસ્ય લોકોત્તરત્વાદ્ આલમ્બનં ચ વ્યવહારસત્યસંગ્રહત્વાલ્લૌકિકમેવ અસ્તિ । તત્તુ અપ્રાપ્તબોધિસત્ત્વાવસ્થાભિર્જ્ઞાતું ન શક્યતે । અપિ ચ-
ત્રયીષુ રાગોદ્ભવતઃ પ્રદિષ્ટં તદેવ વૈ લૌકિકપારમીતિ

તદેવ દાનં ત્રિષ્વવલમ્બિતં સત્ લૌકિકપારમિતેત્યુક્તમ્ । સમ્પ્રતિ યથોક્ત- ભૂમિરિતિ જ્ઞાનવિશેષેણ અતિશયગુણાનુવાદદ્વારા દેશનાર્થમેવમુક્તમ્-
તથા પ્રતિષ્ઠા જિનપુત્રચિત્તે સદાશ્રયે સુપ્રભકાન્તિમાપ્તા ।
ઘનં તમિસ્રં મુદિતા નિરસ્ય જયત્યસૌ ચન્દ્રમણિર્યથા વૈ