કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.1

કૂર્મપુરાણમ્-1
અથ શ્રીકૂર્મપુરાણમ્
પૂર્વવિભાગઃ
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્ ॥ કૂર્મ્પ્_1,મન્ગ્.1 ॥
નમસ્કૃત્વાપ્રમેયાય વિષ્ણવે કૂર્મરૂપિણે ।
પુરાણં સંપ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં વિશ્વયોનિના

સત્રાન્તે સૂતમનઘં નૈમિષીયા મહર્ષયઃ ।
પુરાણસંહિતાં પુણ્યાં પપ્રચ્છૂ રોમહર્ષણમ્

ત્વયા સૂત મહાબુદ્ધે ભગવાન્ બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
ઇતિહાસપુરાણાર્થં વ્યાસઃ સમ્યગુપાસિતઃ

તસ્ય તે સર્વરોમાણિ વચસા હૃષિતાનિ યત્ ।
દ્વૈપાયનસ્ય ભગવાંસ્તતો વૈ રોમહર્ષણઃ

ભવન્તમેવ ભગવાન્ વ્યાજહાર સ્વયં પ્રભુઃ ।
મુનીનાં સંહિતાં વક્તું વ્યાસઃ પૌરાણિકીં પુરા

ત્વં હિ સ્વાયંભુવે યજ્ઞે સુત્યાહે વિતતે હરિઃ ।
સંભૂતઃ સંહિતાં વક્તું સ્વાંશેન પુરુષોત્તમઃ

તસ્માદ્ ભવન્તં પૃચ્છામઃ પુરાણં કૌર્મમુત્તમમ્ ।
વક્તુમર્હસિ ચાસ્માકં પુરાણાર્થવિશારદ

મુનીનાં વચનં શ્રુત્વા સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ ।
પ્રણમ્ય મનસા પ્રાહ ગુરું સત્યવતીસુતમ્

રોમહર્ષણ ઉવાચ
નમસ્કૃત્વા જગદ્યોનિં કૂર્મરૂપધરં હરિમ્ ।
વક્ષ્યે પૌરાણિકીં દિવ્યાં કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્

યાં શ્રુત્વા પાપકર્માપિ ગચ્છેત પરમાં ગતિમ્ ।
ન નાસ્તિકે કથાં પુણ્યામિમાં બ્રૂયાત્ કદાચન

શ્રદ્દધાનાય શાન્તાય ધાર્મિકાય દ્વિજાતયે ।
ઇમાં કથામનુબ્રૂયાત્ સાક્ષાન્નારાયણેરિતામ્

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્

બ્રાહ્મં પુરાણં પ્રથમં પાદ્મં વૈષ્ણવમેવ ચ ।
શૈવં ભાગવતં ચૈવ ભવિષ્યં નારદીયકમ્

માર્કણ્ડેયમથાગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તમેવ ચ ।
લૈઙ્ગં તથા ચ વારાહં સ્કાન્દં વામનમેવ ચ

કૌર્મં માત્સ્યં ગારુડં ચ વાયવીયમનન્તરમ્ ।
અષ્ટાદશં સમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મણ્ડમિતિ સંજ્ઞિતમ્

અન્યાન્યુપરાણાનિ મુનિભિઃ કથિતાનિ તુ ।
અષ્ટાદશપુરાણાનિ શ્રુત્વા સંક્ષેપતો દ્વિજાઃ

આદ્યં સનત્કુમારોક્તં નારસિહમતઃ પરમ્ ।
તૃતીયં સ્કાન્દમુદ્દિષ્ટં કુમારેણ તુ ભાષિતમ્

ચતુર્થં શિવધર્માખ્યં સાક્ષાન્નન્દીશભાષિતમ્ ।
દુર્વાસસોક્તમાશ્ચર્યં નારદોક્તમતઃ પરમ્

કાપિલં માનવં ચૈવ તથૈવોશનસેરિતમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડં વારુણં ચાથ કાલિકાહ્વયમેવ ચ

માહેશ્વરં તથા સામ્બં સૌરં સર્વાર્થસંચયમ્ ।
પરાશરોક્તમપરં મારીચં ભાર્ગવાહ્વયમ્

ઇદં તુ પઞ્ચદશમં પુરાણં કૌર્મમુત્તમમ્ ।
ચતુર્ધા સંસ્થિતં પુણ્યં સંહિતાનાં પ્રભેદતઃ

બ્રાહ્મી ભગવતી સૌરી વૈષ્ણવી ચ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ચતસ્ત્રઃ સંહિતાઃ પુણ્યા ધર્મકામાર્થમોક્ષદાઃ

ઇયં તુ સંહિતા બ્રાહ્મી ચતુર્વેદૈસ્તુ સમ્મિતા ।
ભવન્તિ ષટ્સહસ્ત્રાણિ શ્લોકાનામત્ર સંખ્યયા

યત્ર ધર્માર્થકામાનાં મોક્ષસ્ય ચ મુનીશ્વરાઃ ।
માહાત્મ્યમખિલં બ્રહ્મ જ્ઞાયતે પરમેશ્વરઃ

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ ।
વંશાનુચરિતં દિવ્યાઃ પુણ્યાઃ પ્રાસઙ્ગિકીઃ કથાઃ

બ્રાહ્મણાદ્યૈરિયં ધાર્યા ધાર્મિકૈઃ શાન્તમાનસૈઃ ।
તામહં વર્તયિષ્યામિ વ્યાસેન કથિતાં પુરા

પુરામૃતાર્થં દૈતેયદાનવૈઃ સહ દેવતાઃ ।
મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા મમન્થુઃ ક્ષીરસાગરમ્

મથ્યમાને તદા તસ્મિન્ કૂર્મરૂપી જનાર્દનઃ ।
બભાર મન્દરં દેવો દેવાનાં હિતકામ્યયા

દેવાશ્ચ તુષ્ટુવુર્દેવં નારદાદ્યા મહર્ષયઃ ।
કૂર્મરૂપધરં દૃષ્ટ્વા સાક્ષિણં વિષ્ણુમવ્યયમ્

તદન્તરે ઽભવદ્ દેવી શ્રીર્નારાયણવલ્લભા ।
જગ્રાહ ભગવાન્ વિષ્ણુસ્તામેવ પુરુષોત્તમઃ

તેજસા વિષ્ણુમવ્યક્તં નારદાદ્યા મહર્ષયઃ ।
મોહિતાઃ સહ શક્રેણ શ્રિયો વચનમબ્રુવન્

ભગવન્ દેવદેવેશ નારાયણ જગન્મય ।
કૈષા દેવી વિશાલાક્ષી યથાવદ્ બ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

શ્રુત્વા તેષાં તદા વાક્યં વિષ્ણુર્દાનવમર્દનઃ ।
પ્રોવાચ દેવીં સંપ્રેક્ષ્ય નારદાદીનકલ્મષાન્

ઇયં સા પરમા શક્તિર્મન્મયી બ્રહ્મરૂપિણી ।
માયા મમ પ્રિયાનન્તા યયેદં મોહિતં જગત્

અનયૈવ જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
મોહયામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગ્રસામિ વિસૃજામિ ચ

ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતનામાગતિં ગતિમ્ ।
વિજ્ઞાયાન્વીક્ષ્ય ચાત્માનં તરન્તિ વિપુલામિમામ્

અસ્યાસ્ત્વંશાનધિષ્ઠાય શક્તિમન્તો ઽભવન્ દ્વિજાઃ ।
બ્રહ્મેશાનાદયો દેવાઃ સર્વશક્તિરિયં મમ

સૈષા સર્વજગત્સૂતિઃ પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા ।
પ્રાગેવ મત્તઃ સંજાતા શ્રીકલ્પે પદ્મવાસિની

ચતુર્ભુજા શઙ્ખચક્રપદ્મહસ્તા શુભાન્વિતા ।
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશા મોહિની સર્વદેહિનામ્

નાલં દેવા ન પિતરો માનવા વસવો ઽપિ ચ ।
માયામેતાં સમુત્તર્તું યે ચાન્યે ભુવિ દેહિનઃ

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન મુનયો વિષ્ણુમબ્રુવન્ ।
બ્રૂહિ ત્વં પુણ્ડરીકાક્ષ યદિ કાલત્રયે ઽપિ ચ ।
કો વા તરતિ તાં માયાં દુર્જયાં દેવનિર્મિતામ્

અથોવાચ હૃષીકેશો મુનીન્ મુનિગણાર્ચિતઃ ।
અસ્તિ દ્વિજાતિપ્રવર ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ શ્રુતઃ

પૂર્વજન્મનિ રાજાસાવધૃષ્યઃ શઙ્કરાદિભિઃ ।
દૃષ્ટ્વા માં કૂર્મસંસ્થાનં શ્રુત્વા પૌરાણિકીં સ્વયમ્ ।
સંહિતાં મન્મુખાદ્ દિવ્યાં પુરસ્કૃત્ય મુનીશ્વરાન્

બ્રહ્માણં ચ મહાદેવં દેવાંશ્ચાન્યાન્ સ્વશક્તિભિઃ ।
મચ્છક્તૌ સંસ્થિતાન્ બુદ્ધ્વા મામેવ શરણં ગતઃ

સંભાષિતો મયા ચાથ વિપ્રયોનિં ગમિષ્યસિ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ ખ્યાતો જાતિં સ્મરસિ પૌર્વિકીમ્

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં દેવાનામપ્યગોચરમ્ ।
વક્તવ્યં યદ્ ગુહ્યતમં દાસ્યે જ્ઞાનં તવાનઘ ।
લબ્ધ્વા તન્મામકં જ્ઞાનં મામેવાન્તે પ્રવેક્ષ્યસિ

અંશાન્તરેણ ભૂમ્યાં ત્વં તત્ર તિષ્ઠ સુનિર્દૃતઃ ।
વૈવસ્વતે ઽન્તરે ઽતિતે કાર્યાર્થં માં પ્રવેક્ષ્યસિ

માં પ્રણમ્ય પુરીં ગત્વા પાલયામાસ મેદિનીમ્ ।
કાલધર્મં ગતઃ કાલાચ્છ્વેતદ્વીપે મયા સહ

ભુક્ત્વા તાન્ વૈષ્ણવાન્ ભોગાન્ યોગિનામપ્યગોચરાન્ ।
મદાજ્ઞયા મુનિશ્રેષ્ઠા જજ્ઞે વિપ્રકુલે પુનઃ

જ્ઞાત્વા માં વાસુદેવાખ્યં યત્ર દ્વે નિહિતે ઽક્ષરે ।
વિદ્યાવિદ્યે ગૂઢરૂપે યત્તદ્ બ્રહ્મ પરં વિદુઃ

સોર્ઽચયામાસ ભૂતાનામાશ્રયં પરમેશ્વરમ્ ।
વ્રતોપવાસનિયમૈર્હેમૈર્બ્રાહ્મણતર્પણૈઃ

તદાશીસ્તન્નમસ્કારસ્તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ ।
આરાધયન્ મહાદેવં યોગિનાં હૃદિ સંસ્થિતમ્

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય કદાચિત્ પરમા કલા ।
સ્વરૂપં દર્શયામાસ દિવ્યં વિષ્ણુસમુદ્ભવમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય શિરસા વિષ્ણોર્ભગવતઃ પ્રિયામ્ ।
સંસ્તૂય વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ કૃતાઞ્જલિરભાષત

ઇર્ન્દ્દયુમ્ન ઉવાચ
કા ત્વં દેવિવિશાલાક્ષિ વિષ્ણુચિહ્નઙ્કિતે શુભે ।
યાથાતથ્યેન વૈ ભાવં તવેદાનીં બ્રવીહિ મે

તસ્ય તદ્ વાક્યમાકર્ણ્ય સુપ્રસન્ના સુમઙ્ગલા ।
હસન્તી સંસ્મરન્ વિષ્ણું પ્રિયં બ્રાહ્મણમબ્રવીત્

ન માં પશ્યન્તિ મુનયો દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
નારાયણાત્મિકા ચૈકા માયાહં તન્મયા પરા

ન મે નારાયણાદ્ ભેદો વિદ્યતે હિ વિચારતઃ ।
તન્મયાહં પરં બ્રહ્મ સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ

યેર્ઽચયન્તીહ ભૂતાનામાશ્રયં પરમેશ્વરમ્ ।
જ્ઞાનેન કર્મયોગેન ન તેષાં પ્રભવામ્યહમ્

તસ્માદનાદિનિધનં કર્મયોગપરાયણઃ ।
જ્ઞાનેનારાધયાનન્તં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્તઃ સ મુનિશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહામતિઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવીં પ્રાઞ્જલિઃ પુનરબ્રવીત્

કથં સ ભગવાનીશઃ શાશ્વતો નિષ્કલો ઽચ્યુતઃ ।
જ્ઞાતું હિ શક્યતે દેવિ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વરિ

એકમુક્તાથ વિપ્રેણ દેવી કમલવાસિની ।
સાક્ષાન્નારાયણો જ્ઞાનં દાસ્યતીત્યાહ તં મુનિમ્

ઉભાભ્યામથ હસ્તાભ્યાં સંસ્પૃશ્ય પ્રણતં મુનિમ્ ।
સ્મૃત્વા પરાત્પરં વિષ્ણું તત્રૈવાન્તરધીયત

સો ઽપિ નારાયણં દ્રષ્ટું પરમેણ સમાધિના ।
આરાધયદ્ધૃષીકેશં પ્રણતાર્તિપ્રભઞ્જનમ્

તતો બહુતિથે કાલે ગતે નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
પ્રાદુરાસીન્મહાયોગી પીતવાસા જગન્મયઃ

દૃષ્ટ્વા દેવં સમાયાન્તં વિષ્ણુમાત્માનમવ્યયમ્ ।
જાનુભ્યામવનિં ગત્વા તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ
યજ્ઞેશાચ્યુત ગોવિન્દ માધવાનન્ત કેશવ ।
કુષ્ણ વિષ્ણો હૃષીકેશ તુભ્યં વિશ્વાત્મને નમઃ

નમો ઽસ્તુ તે પુરાણાય હરયે વિશ્વમૂર્તયે ।
સર્ગસ્થિતિવિનાશાનાં હેતવે ઽનન્તશક્યે

નિર્ગુણાય નમસ્તુભ્યં નિષ્કલાયામલાત્મને ।
પુરુષાય નમસ્તુભ્યં વિશ્વરૂપાય તે નમઃ

નમસ્તે વાસુદેવાય વિષ્ણવે વિશ્વયોનયે ।
આદિમધ્યાન્તહીનાય જ્ઞાનગમ્યાય તે નમઃ

નમસ્તે નિર્વિકારાય નિષ્પ્રપઞ્ચાય તે નમઃ ।
ભેદાભેદવિહીનાય નમો ઽસ્ત્વાનન્દરૂપિણે

નમસ્તારાય શાન્તાય નમો ઽપ્રતિહતાત્મને ।
અનન્તમૂર્તયે તુભ્યમમૂર્તાય નમો નમઃ

નમસ્તે પરમાર્થાય માયાતીતાય તે નમઃ ।
નમસ્તે પરમેશાય બ્રહ્મણે પરમાત્મને

નમો ઽસ્તુ તે સુસૂક્ષ્માય મહાદેવાય તે નમઃ ।
નમઃ શિવાય શુદ્ધાય નમસ્તે પરમેષ્ઠિને

ત્વયૈવ સૃષ્ટમખિલં ત્વમેવ પરમા ગતિઃ ।
ત્વં પિતા સર્વભૂતાનાં ત્વં માતા પુરુષોત્તમ

ત્વમક્ષરં પરં ધામ ચિન્માત્રં વ્યોમ નિષ્કલમ્ ।
સર્વસ્યાધારમવ્યક્તમનન્તં તમસઃ પરમ્

પ્રપશ્યન્તિ પરાત્માનં જ્ઞાનદીપેન કેવલમ્ ।
પ્રપદ્યે ભવતો રૂપં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

એવં સ્તુવન્તં ભગવાન્ ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ ।
ઉભાભ્યામથ હસ્તાભ્યાં પસ્પર્શ પ્રહસન્નિવ

સ્પૃષ્ટમાત્રો ભગવતા વિષ્ણુના મુનિપુઙ્ગવઃ ।
યથાવત્ પરમં તત્ત્વં જ્ઞાતવાંસ્તત્પ્રસાદતઃ

તતઃ પ્રહૃષ્ટમનસા પ્રણિપત્ય જનાર્દનમ્ ।
પ્રોવાચોન્નિદ્રપદ્માક્ષં પીતવાસસમચ્યુતમ્

ત્વત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધમુત્પન્નં પુરુષોત્તમ ।
જ્ઞાનં બ્રહ્મૈકવિષયં પરમાનન્દસિદ્ધિદમ્

નમો ભગવતે તુભ્યં વાસુદેવાય વેધસે ।
કિં કરિષ્યામિ યોગેશ તન્મે વદ જગન્મય

શ્રુત્વા નારાયણો વાક્યમિન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય માધવઃ ।
ઉવાચ સસ્મિતં વાક્યમશેષજગતો હિતમ્

શ્રીભગવાનુવાચ
વર્ણાશ્રમાચારવતાં પુંસાં દેવો મહેશ્વરઃ ।
જ્ઞાનેન ભક્તિયોગેન પૂજનીયો ન ચાન્યથા

વિજ્ઞાય તત્પરં તત્ત્વં વિભૂતિં કાર્યકારણમ્ ।
પ્રવૃતિં ચાપિ મે જ્ઞાત્વા મોક્ષાર્થોશ્વરમર્ચયેત્

સર્વસઙ્ગાન્ પરિત્યજ્ય જ્ઞાત્વા માયામયં જગત્ ।
અદ્વૈતં ભાવયાત્માનં દ્રક્ષ્યસે પરમેશ્વરમ્

ત્રિવિધા ભાવના બ્રહ્મન્ પ્રોચ્યમાના નિબોધ મે ।
એકા મદ્વિષયા તત્ર દ્વિતીયા વ્યક્તસંશ્રયા ।
અન્યા ચ ભાવના બ્રાહ્મી વિજ્ઞેયા સા ગુણાતિગા

આસામન્યતમાં ચાથ ભાવનાં ભાવયેદ્ બુધઃ ।
અશક્તઃ સંશ્રયેદાદ્યામિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ ।
સમારાધય વિશ્વેશં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યસિ

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ
કિં તત્ પરતરં તત્ત્વં કા વિભૂતિર્જનાર્દન ।
કિં કાર્યં કારણં કસ્ત્વં પ્રવૃત્તિશ્ચાપિ કા તવ

પરાત્પરતરં તત્ત્વં પરં બ્રહ્મૈકમવ્યયમ્ ।
નિત્યાનન્દં સ્વયઞ્જ્યોતિરક્ષરં તમસઃ પરમ્

ઐશ્વર્યં તસ્ય યન્નિત્યં વિભૂતિરિતિ ગીયતે ।
કાર્યં જગદથાવ્યક્તં કારણં શુદ્ધમક્ષરમ્

અહં હિ સર્વભૂતાનામન્તર્યામીશ્વરઃ પરઃ ।
સર્ગસ્થિત્યન્તકર્તૃત્વં પ્રવૃત્તિર્મમ ગીયતે

એતદ્ વિજ્ઞાય ભાવેન યથાવદખિલં દ્વિજ ।
તતસ્ત્વં કર્મયોગેન શાશ્વતં સમ્યગર્ચય

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ
કે તે વર્ણાશ્રમાચારા યૈઃ સમારાધ્યતે પરઃ ।
જ્ઞાનં ચ કીદૃશં દિવ્યં ભાવનાત્રયસંસ્થિતમ્

કથં સૃષ્ટમિદં પૂર્વં કથં સંહ્રિયતે પુનઃ ।
કિયત્યઃ સૃષ્ટયો લોકે વંશા મન્વન્તરાણિ ચ ।
કાનિ તેષાં પ્રમાણાનિ પાવનાનિ વ્રતાનિ ચ

તીર્થાન્યર્કાદિસંસ્થાનં પૃથિવ્યાયામવિસ્તરે ।
કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રાશ્ચ પર્વતાશ્ચ નદીનદાઃ ।
બ્રૂહિ મે પુણ્ડરીકાક્ષ યથાવદધુનાખિલમ્

શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
એવમુક્તો ઽથ તેનાહં ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા ।
યથાવદખિલં સર્વમવોચં મુનિપુઙ્ગવાઃ

વ્યાખ્યાયાશેષમેવેદં યત્પૃષ્ટો ઽહં દ્વિજેન તુ ।
અનુગૃહ્ય ચ તં વિપ્રં તત્રૈવાન્તર્હિતો ઽભવમ્

સો ઽપિ તેન વિધાનેન મદુક્તેન દ્વિજોત્તમઃ ।
આરાધયામાસ પરં ભાવપૂતઃ સમાહિતઃ

ત્યક્ત્વા પુત્રાદિષુ સ્નેહં નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
સંન્યસ્ય સર્વકર્માણિ પરં વૈરાગ્યમાશ્રિતઃ

આત્મન્યાત્માનમન્વીક્ષ્ય સ્વાત્મન્યેવાખિલં જગત્ ।
સંપ્રાપ્ય ભાવનામન્ત્યાં બ્રાહ્મીમક્ષરપૂર્વિકામ્

અવાપ પરમં યોગં યેનૈકં પરિપશ્યતિ ।
યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ કાઙ્ક્ષન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષિણઃ

તતઃ કદાચિદ્ યોગીન્દ્રો બ્રહ્માણં દ્રષ્ટુમવ્યયમ્ ।
જગામાદિત્યનિર્દેશાન્માનસોત્તરપર્વતમ્ ।
આકાશેનૈવ વિપ્રેન્દ્રો યોગૈશ્વર્યપ્રભાવતઃ

વિમાનં સૂર્યસંકાશં પ્રાધુર્ભૂતમનુત્તમમ્ ।
અન્વગચ્છન્ દેવગણા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
દૃષ્ટ્વાન્યે પથિ યોગીન્દ્રં સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયો યયુઃ

તતઃ સ ગત્વા તુ ગિરિં વિવેશ સુરવન્દિતમ્ ।
સ્થાનં તદ્યોગિભિર્જુષ્ટં યત્રાસ્તે પરમઃ પુમાન્

સંપ્રાપ્ય પરમં સ્થાનં સૂર્યાયુતસમપ્રભમ્ ।
વિવેશ ચાન્તર્ભવનં દેવાનાં ચ દુરાસદમ્

વિચિન્તયામાસ પરં શરણ્યં સર્વદેહિનામ્ ।
અનાદિનિધનં દેવં દેવદેવં પિતામહમ્

તતઃ પ્રાદુરભૂત્ તસ્મિન્ પ્રકાશઃ પરમાત્મનઃ ।
તન્મધ્યે પુરુષં પૂર્વમપશ્યત્ પરમં પદમ્

મહાન્તં તેજસો રાશિમગમ્યં બ્રહ્મવિદ્વિષામ્ ।
ચતુર્મુખમુદારાઙ્ગમર્ચિભિરુપશોભિતમ્

સો ઽપિ યોગિનમન્વીક્ષ્ય પ્રણમન્તમુપસ્થિતમ્ ।
પ્રત્યુદ્ગમ્ય સ્વયં દેવો વિશ્વાત્મા પરિષસ્વજે

પરિષ્વક્તસ્ય દેવેન દ્વિજેન્દ્રસ્યાથ દેહતઃ ।
નિર્ગત્ય મહતી જ્યોત્સ્ના વિવેશાદિત્યમણ્ડલમ્ ।
ઋગ્યજુઃ સામસંજ્ઞં તત્ પવિત્રમમલં પદમ્

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ યત્રાસ્તે હવ્યકવ્યભુક્ ।
દ્વારં તદ્ યોગિનામાદ્યં વેદાન્તેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
બ્રહ્મતેજોમયં શ્રીમન્નિષ્ઠા ચૈવ મનીષિણામ્

દૃષ્ટમાત્રો ભગવતાત બ્રહ્મણાર્ચિર્મયો મુનિઃ ।
અપશ્યદૈશ્વરં તેજઃ શાન્તં સર્વત્રગં શિવમ્

સ્વાત્માનમક્ષરં વ્યોમતદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
આનન્દમચલં બ્રહ્મ સ્થાનં તત્પારમેશ્વરમ્

સર્વભૂતાત્મભૂતઃ સ પરમૈશ્વર્યમાસ્થિતઃ ।
પ્રાપ્તવાનાત્મનો ધામ યત્તન્મોક્ષાખ્યમવ્યયમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન વર્ણાશ્રમવિધૌ સ્થિતઃ ।
સમાશ્રિત્યાન્તિમં ભાવં માયાં લક્ષ્મીં તરેદ્ બુધઃ

સૂત ઉવાચ
વ્યાહૃતા હરિણા ત્વેવં નારાદાદ્યા મહર્ષયઃ ।
શક્રેણ સહિતાઃ સર્વે પપ્રચ્છુર્ગરુડધ્વજમ્

ઋષય ઊચુઃ
દેવદેવ હૃષીકેશ નાથ નારાયણામલ ।
તદ્ વદાશેષમસ્માકં યદુક્તં ભવતા પુરા

ઇન્દ્રદ્યુમ્નાય વિપ્રયા જ્ઞાનં ધર્માદિગોચરમ્ ।
શુશ્રૂષુશ્ચાપ્યયં શક્રઃ સખા તવ જગન્મય

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ કૂર્મરૂપી જનાર્દનઃ ।
રસાતલગતો દેવો નારદાદ્યૈર્મહર્ષિભિઃ

પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ સકલં પુરાણં કૌર્મમુત્તમમ્ ।
સન્નિધૌ દેવરાજસ્ય તદ્ વક્ષ્યે ભવતામહમ્

ધન્યં યશસ્યામાયુષ્યં પુણ્યં મોક્ષપ્રદં નૃણામ્ ।
પુરાણશ્રવણં વિપ્રાઃ કથનં ચ વિશેષતઃ

શ્રુત્વા ચાધ્યાયમેવૈકં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
ઉપાખ્યાનમથૈકં વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ઇદં પુરાણં પરમં કૌર્મં કૂર્મસ્વરૂપિણા ।
ઉક્તં દેવાધિદેવેન શ્રદ્ધાતવ્યં દ્વિજાતિભિઃ