કુણ્ડિકોપનિષત્ · અધ્યાય 1

કુણ્ડિકોપનિષત્
કુણ્ડિકોપનિષત્ખ્યાતપરિવ્રાજકસંતતિઃ ।
યત્ર વિશ્રાન્તિમગમત્તદ્રામપદમાશ્રયે ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં
બ્રહ્મોપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં
મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં
મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ
સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ
બ્રહ્મચર્યાશ્રમે ક્ષીણે ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ ।
વેદાનધીત્યાનુજ્ઞાત ઉચ્યતે ગુરુણાશ્રમી

દારમાહૃત્ય સદૃશમગ્નિમાધાય શક્તિતઃ ।
બ્રાહ્મીમિષ્ટિં યજેત્તાસામહોરાત્રેણ નિર્વપેત્

સંવિભજ્ય સુતાનર્થે ગ્રામ્યકામાન્વિસૃજ્ય ચ ।
સંચરન્વનમાર્ગેણ શુચૌ દેશે પરિભ્રમન્

વાયુભક્ષોઽમ્બુભક્ષો વા વિહિતૈઃ કન્દમૂલકૈઃ ।
સ્વશરીરે સમાપ્યાથ પૃથિવ્યાં નાશ્રુ પાતયેત્

સહ તેનૈવ પુરુષઃ કથં સંન્યસ્ત ઉચ્યતે ।
સનામધેયો યસ્મિંસ્તુ કથં સંન્યસ્ત ઉચ્યતે

તસ્માત્ફલવિશુદ્ધાઙ્ગી સંન્યાસં સંહિતાત્મનામ્ ।
અગ્નિવર્ણં વિનિષ્ક્રમ્ય વાનપ્રસ્થં પ્રપદ્યતે

લોકવદ્ભાર્યયાસક્તો વનં ગચ્છતિ સંયતઃ ।
સંત્યક્ત્વા સંસૃતિસુખમનુતિષ્ઠતિ કિં મુધા

કિંવા દુઃખમનુસ્મૃત્ય ભોગાંસ્ત્યજતિ ચોચ્છ્રિતાન્ ।
ગર્ભવાસભયાદ્ભીતઃ શીતોષ્ણાભ્યાં તથૈવ ચ

ગુહ્યં પ્રવેષ્ટુમિચ્છામિ પરં પદમનામયમિતિ ।
સંન્યસ્યાગ્નિમપુનરાવર્તનં યન્મૃત્યુર્જાયમાવહમિતિ ॥
અથાધ્યાત્મમન્ત્રાઞ્જપેત્ । દીક્ષામુપેયાત્કાષાયવાસાઃ ।
કક્ષોપસ્થલોમાનિ વર્જયેત્ । ઊર્ધ્વબાહુર્વિમુક્તમાર્ગો ભવતિ ।
અનિકેતશ્ચરેભિક્ષાશી । નિદિધ્યાસનં દધ્યાત્ । પવિત્રં
ધારયેજ્જન્તુસંરક્ષણાર્થમ્ । તદપિ શ્લોકા ભવન્તિ ।
કુણ્ડિકાં ચમકં શિક્યં ત્રિવિષ્ટપમુપાનહૌ ।
શીતોપઘાતિનીં કન્યાં કૌપીનાચ્છાદનં તથા

પવિત્રં સ્નાનશાટીં ચ ઉત્તરાસઙ્ગમેવ ચ ।
અતોઽતિરિક્તં યત્કિંચિત્સર્વં તદ્વર્જયેદ્યતિઃ

નદીપુલિનશાયી સ્યાદ્દેવાગારેષુ બાહ્યતઃ ।
નાત્યર્થં સુખદુઃખાભ્યાં શરીરમુપતાપયેત્

સ્નાનં પાનં તથા શૌચમદ્ભિઃ પૂતાભિરાચિરેત્ ।
સ્તૂયમાનો ન તુષ્યેત નિન્દિતો ન શપેત્પરાન્

ભિક્ષાદિવૈદલં પાત્રં સ્નાનદ્રવ્યમવારિતમ્ ।
એવં વૃત્તિમુપાસીનો યતેન્દ્રિયો જપેત્સદા

વિશ્વાય મનુસંયોગં મનસા ભાવયેત્સુધીઃ ।
આકાશાદ્વાયુર્વાયોર્જ્યોતિર્જ્યોતિષ આપોઽદ્ભ્યઃ પૃથિવી ।
એષાં ભૂતાનાં બ્રહ્મ પ્રપદ્યે । અજરમમરમક્ષરમવ્યયં પ્રપદ્યે ।
મય્યખણ્ડસુખાંભોધૌ બહુધા વિશ્વવીચયઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે માયામારુતવિભ્રમાત્

ન મે દેહેન સંબન્ધો મેઘેનેવ વિહાયસઃ ।
અતઃ કુતો મે તદ્ધર્મા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ

આકાશવત્કલ્પવિદૂરગોહ
માદિત્યવદ્ભાસ્યવિલક્ષણોઽહમ્ ।
અહાર્યવન્નિત્યવિનિશ્ચલોઽહ
મમ્બોધિવત્પારવિવર્જિતોઽહમ્

નારાયણોઽહં નરકાન્તકોઽહં
પુરાન્તકોઽહં પુરુષોઽહમીશઃ ।
અખણ્ડબોધોઽહમશેષસાક્ષી
નિરીશ્વરોઽહં નિરહં ચ નિર્મમઃ

તદભ્યાસેન પ્રાણાપાનૌ સંયમ્ય તત્ર શ્લોકા ભવન્તિ ॥
વૃષણાપાનયોર્મધ્યે પાણી આસ્થાય સંશ્રયેત્ ।
સંદશ્ય શનકૈર્જિહ્વાં યવમાત્રે વિનિર્ગતામ્

માષમાત્રાં તથા દૃષ્ટિં શ્રોત્રે સ્થાપ્ય તથા ભુવિ ।
શ્રવણે નાસિકે ગન્ધા યતઃ સ્વં ન ચ સંશ્રયેત્

અથ શૈવપદં યત્ર તદ્બ્રહ્મ બ્રહ્મ તત્પરમ્ ।
તદભ્યાસેન લભ્યેત પૂર્વજન્માર્જિતાત્મનામ્

સંભૂતૈર્વાયુસંશ્રાવૈર્હૃદયં તપ ઉચ્યતે ।
ઊર્ધ્વં પ્રપદ્યતે દેહાદ્ભિત્ત્વા મૂર્ધાનમવ્યયમ્

સ્વદેહસ્ય તુ મૂર્ધાનં યે પ્રાપ્ય પરમાં ગતિમ્ ।
ભૂયસ્તે ન નિવર્તન્તે પરાવરવિદો જનાઃ

ન સાક્ષિણં સાક્ષ્યધર્માઃ સંસ્પૃશન્તિ વિલક્ષણમ્ ।
અવિકારમુદાસીનં ગૃહધર્માઃ પ્રદીપવત્

જલે વાપિ સ્થલે વાપિ લુઠત્વેષ જડાત્મકઃ ।
નાહં વિલિપ્યે તદ્ધર્મૈર્ઘટધર્મૈર્નભો યથા

નિષ્ક્રિયોઽસ્મ્યવિકારોઽસ્મિ નિષ્કલોઽસ્મિ નિરાકૃતિઃ ।
નિર્વિકલ્પોઽસ્મિ નિત્યોઽસ્મિ નિરાલમ્બોઽસ્મિ નિર્દ્વયઃ

સર્વાત્મકોઽહં સર્વોઽહં સર્વાતીતોઽહમદ્વયઃ ।
કેવલાખણ્ડબોધોઽહં સ્વાનન્દોઽહં નિરન્તરઃ

સ્વમેવ સર્વતઃ પશ્યન્મન્યમાનઃ સ્વમદ્વયમ્ ।
સ્વાનન્દમનુભુઞ્જાનો નિર્વિકલ્પો ભવામ્યહમ્

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્નુપવિશઞ્છયાનો વાન્યથાપિ વા ।
યથેચ્છયા વસેદ્વિદ્વાનાત્મારામઃ સદા મુનિઃ

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં
બ્રહ્મોપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં
મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં
મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ
સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ કુણ્ડિકોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય