ક્ષુરિકોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ ક્ષુરિકોપનિષત્ ॥
ૐ સહનાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ ક્ષુરિકાં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ ધારણાં યોગસિદ્ધયે ।
યં પ્રાપ્ય ન પુનર્જન્મ યોગયુક્તસ્ય જાયતે

વેદતત્ત્વાર્થવિહિતં યથોક્તં હિ સ્વયમ્ભુવા ।
નિઃશબ્દં દેશમાસ્થાય તત્રાસનમવસ્થિતઃ

કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સંહૃત્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ ।
માત્રાદ્વાદશયોગેન પ્રણવેન શનૈઃ શનૈઃ

પૂરયેત્સર્વમાત્માનં સર્વદ્વારં નિરુધ્ય ચ ।
ઉરોમુખકટિગ્રીવં કિઞ્ચિદ્ભૂદયમુન્નતમ્

પ્રાણાન્સન્ધારયેત્તસ્મિન્નાસાભ્યન્તરચારિણઃ ।
ભૂત્વા તત્ર ગતઃ પ્રાણઃ શનૈરથ સમુત્સૃજેત્

સ્થિરમાત્રાદૃઢં કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠેન સમાહિતઃ ।
દ્વે ગુલ્ફે તુ પ્રકુર્વીત જઙ્ઘે ચૈવ ત્રયસ્ત્રયઃ

દ્વે જાનુની તથોરુભ્યાં ગુદે શિશ્ને ત્રયસ્ત્રયઃ ।
વાયોરાયતનં ચાત્ર નાભિદેશે સમાશ્રયેત્

તત્ર નાડી સુષુમ્ના તુ નાડીભિર્બહુભિર્વૃતા ।
અણુરક્તાશ્ચ પીતાશ્ચ કૃષ્ણાસ્તામ્રવિલોહિતાઃ

અતિસૂક્ષ્માં ચ તન્વીં ચ શુક્લાં નાડીં સમાશ્રયેત્ ।
તત્ર સઞ્ચારયેત્પ્રાણાનૂર્ણનાભીવ તન્તુના

તતો રક્તોત્પલાભાસં હૃદયાયતનં મહત્ ।
દહરં પુણ્ડરીકં તદ્વેદાન્તેષુ નિગદ્યતે

તદ્ભિત્ત્વા કણ્ઠમાયાતિ તાં નાડીં પૂરયન્યતઃ ।
મનસસ્તુ પરં ગુહ્યં સુતીક્ષ્ણં બુદ્ધિનિર્મલમ્

પાદસ્યોપરિ યન્મર્મ તદ્રૂપં નામ ચિન્તયેત્ ।
મનોદ્વારેણ તીક્ષ્ણેન યોગમાશ્રિત્ય નિત્યશઃ

ઇન્દ્રવજ્ર ઇતિ પ્રોક્તં મર્મજઙ્ઘાનુકૃન્તનમ્ ।
તદ્ધ્યાનબલયોગેન ધારણાભિર્નિકૃન્તયેત્

ઊર્વોર્મધ્યે તુ સંસ્થાપ્ય મર્મપ્રાણવિમોચનમ્ ।
ચતુરભ્યાસયોગેન છિન્દેદનભિશઙ્કિતઃ

તતઃ કણ્ઠાન્તરે યોગી સમૂહન્નાડિસઞ્ચયમ્ ।
એકોત્તરં નાડિશતં તાસાં મધ્યે પરા સ્થિરા

સુષુમ્ના તુ પરે લીના વિરજા બ્રહ્મરૂપિણી ।
ઇડા તિષ્ઠતિ વામેન પિઙ્ગલા દક્ષિણેન ચ

તયોર્મધ્યે વરં સ્થાનં યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।
દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ પ્રતિનાડીષુ તૈતિલમ્

છિન્દ્યતે ધ્યાનયોગેન સુષુમ્નૈકા ન છિદ્યતે ।
યોગનિર્મલધારેણ ક્ષુરેણાનલવર્ચસા

છિન્દેન્નાડીશતં ધીરઃ પ્રભાવાદિહ જન્મનિ ।
જાતીપુષ્પસમાયોગૈર્યથા વાસ્યતિ તૈતિલમ્

એવં શુભાશુભૈર્ભાવૈઃ સા નાડીતિ વિભાવયેત્ ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે પુનર્જન્મવિવર્જિતાઃ

તપોવિજિતચિત્તસ્તુ નિઃશબ્દં દેશમાસ્થિતઃ ।
નિઃસઙ્ગતત્ત્વયોગજ્ઞો નિરપેક્ષઃ શનૈઃ શનૈઃ

પાશં છિત્ત્વા યથા હંસો નિર્વિશઙ્કં ખમુત્ક્રમેત્ ।
છિન્નપાશસ્તથા જીવઃ સંસારં તરતે સદા

યથા નિર્વાણકાલે તુ દીપો દગ્ધ્વા લયં વ્રજેત્ ।
તથા સર્વાણિ કર્માણિ યોગી દગ્ધ્વા લયં વ્રજેત્

પ્રાણાયામસુતીક્ષ્ણેન માત્રાધારેણ યોગવિત્ ।
વૈરાગ્યોપલઘૃષ્ટેન છિત્ત્વા તં તુ ન બધ્યતે

અમૃતત્વં સમાપ્નોતિ યદા કામાત્સ મુચ્યતે ।
સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તશ્છિત્ત્વા તં તુ ન બધ્યત ઇત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ ક્ષુરિકોપનુષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય