કૃષ્ણોપનિષત્ · અધ્યાય 1

કૃષ્ણોપનિષત્
॥ શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ હરિઃ ૐ ॥
યો રામઃ કૃષ્ણતામેત્ય સાર્વાત્મ્યં પ્રાપ્ય લીલયા ।
અતોષયદ્દેવમૌનિપટલં તં નતોઽસ્મ્યહમ્

ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરંગૈસ્તુષ્ટુવાંસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ।
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યોઽરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।
॥ અથ પ્રથમ ખંડઃ ॥
હરિઃ ૐ । શ્રીમહાવિષ્ણું સચ્ચિદાનન્દલક્ષણં રામચન્દ્રં
દૃષ્ટ્વા સર્વાણ્ગસુન્દરં મુનયો વનવાસિનો વિસ્મિતા બભૂવુઃ ।
તં હોચુર્નોઽવદ્યમવતારાન્વૈ ગણ્યન્તે આલિણ્ગામો ભવન્તમિતિ ।
ભવાન્તરે કૃષ્ણાવતારે યૂયં ગોપિકા ભૂત્વ મામાલિણ્ગથ
અન્યે યેઽવતારાસ્તે હિ ગોપા ન સ્ત્રીશ્ચ નો કુરુ । અન્યોન્યવિગ્રહં
ધાર્યં તવાણ્ગસ્પર્શનાદિહ । શાશ્વતસ્પર્શયિતાસ્માકં
ગૃણ્હીમોઽવતારાન્વયમ્

રુદ્રાદીનાં વચઃ શૃત્વા પ્રોવાચ ભગવાન્સ્વયમ્ ।
અણ્ગયણ્ગં કરિષ્યામિ ભવદ્વાક્યં કરોમ્યહમ્

મોદિતાસ્તે સુરા સર્વે કૃતકૃત્યાધુના વયમ્ ।
યો નન્દઃ પરમાનન્દો યશોદો મુક્તિગેહિની

માયા સા ત્રિવિધા પ્રોક્તા સત્ત્વરાજસતામસી ।
પ્રોક્તા ચ સાત્ત્વિકી રુદ્રે ભક્તે બ્રહ્મણિ રાજસી

તામસી દૈત્યપક્ષેષુ માયા ત્રેધા હ્યુદાહૃતા ।
અજેયા વૈષ્ણવી માયા જપ્યેન ચ સુતા પુરા

દેવકી બ્રહ્મપુત્ર સા યા વેદૈરુપગીયતે ।
નિગમો વસુદેવો યો વેદાર્થઃ કૃષ્ણરામયોઃ

સ્તુવતે સતતં યસ્તુ સોઽવતીર્ણો મહીતલે ।
વને વૃન્દાવને ક્રીડણ્ગોપગોપીસુરૈઃ સહ

ગોપ્યો ગાવ ઋચસ્તસ્ય યષ્ટિકા કમલાસનઃ ।
વંશસ્તુ ભગવાન્ રુદ્રઃ શૃણ્ગમિન્દ્રઃ સગોસુરઃ

ગોકુલં વનવૈકુણ્ઠં તાપસાસ્તત્ર તે દ્રુમાઃ ।
લોભક્રોધાદયો દૈત્યાઃ કલિકાલસ્તિરસ્કૃતઃ

ગોપરૂપો હરિઃ સાક્ષાન્માયાવિગ્રહધારણઃ ।
દુર્બોધં કુહકં તસ્ય માયયા મોહિતં જગત્

દુર્જયા સા સુરૈઃ સર્વૈર્ધૃષ્ટિરૂપો ભવેદ્વિજઃ ।
રુદ્રો યેન કૃતો વંશસ્તસ્ય માયા જગત્કથમ્

બલં જ્ઞાનં સુરાણાં વૈ તેષાં જ્ઞાનં હૃતં ક્ષણાત્ ।
શેશનાગો ભવેદ્રામઃ કૃષ્ણો બ્રહ્મૈવ શાશ્વતમ્

અષ્ટાવષ્ટસહસ્રે દ્વે શતાધિક્યઃ સ્ત્રિયસ્તથા ।
ઋચોપનિષદસ્તા વૈ બ્રહ્મરૂપા ઋચઃ સ્ત્રિયાઃ

દ્વેષાશ્ચાણૂરમલ્લોઽયં મત્સરો મુષ્ટિકો જયઃ ।
દર્પઃ કુવલયાપીડો ગર્વો રક્ષઃ ખગો બકઃ

દયા સા રોહિણી માતા સત્યભામા ધરેતિ વૈ ।
અઘાસુરો મહાવ્યાધિઃ કલિઃ કંસઃ સ ભૂપતિઃ

શમો મિત્રઃ સુદામા ચ સત્યાક્રૂરોદ્ધવો દમઃ ।
યઃ શઙ્ખઃ સ સ્વયં વિષ્ણુર્લક્ષ્મીરૂપો વ્યવસ્થિતઃ

દુગ્ધસિન્ધૌ સમુત્પન્નો મેઘઘોષસ્તુ સંસ્મૃતઃ ।
દુગ્દોદધિઃ કૃતસ્તેન ભગ્નભાણ્ડો દધિગૃહે

ક્રીડતે બાલકો ભૂત્વા પૂર્વવત્સુમહોદધૌ ।
સંહારાર્થં ચ શત્રૂણાં રક્ષણાય ચ સંસ્થિતઃ

કૃપાર્થે સર્વભૂતાનાં ગોપ્તારં ધર્મમાત્મજમ્ ।
યત્સ્રષ્ટુમીશ્વરેણાસીતચ્ચક્રં બ્રહ્મરૂપદૃક્

જયન્તીસંભવો વાયુશ્ચમરો ધર્મસંજ્ઞિતઃ ।
યસ્યાસૌ જ્વલનાભાસઃ ખડ્ગરૂપો મહેશ્વરઃ

કશ્યપોલૂખલઃ ખ્યાતો રજ્જુર્માતાઽદિતિસ્તથા ।
ચક્રં શંખં ચ સંસિદ્ધિં બિન્દું ચ સર્વમૂર્ધનિ

યાવન્તિ દેવરૂપાણિ વદન્તિ વિભુધા જનાઃ ।
નમન્તિ દેવરૂપેભ્ય એવમાદિ ન સંશયઃ

ગદા ચ કાળિકા સાક્ષાત્સર્વશત્રુનિબર્હિણી ।
ધનુઃ શાર્ઙ્ગં સ્વમાયા ચ શરત્કાલઃ સુભોજનઃ

અબ્જકાણ્ડં જગત્બીજં ધૃતં પાણૌ સ્વલીલયા ।
ગરુડો વટભાણ્ડીરઃ સુદામા નારદો મુનિઃ

વૃન્દા ભક્તિઃ ક્રિયા બુદ્ધિઃ સર્વજન્તુપ્રકાશિની ।
તસ્માન્ન ભિન્નં નાભિન્નમાભિર્ભિન્નો ન વૈ વિભુઃ ।
ભૂમાવુત્તારિતં સર્વં વૈકુણ્ઠં સ્વર્ગવાસિનામ્

॥ ઇતિ પ્રથમ ખણ્ડઃ ॥
॥ અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
શેષો હ વૈ વાસુદેવાત્ સંકર્ષણો નામ જીવ આસીત્ ।
સોઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ ।
તતઃ પ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞક આસીત્ ।
તસ્માત્ અહંકારનામાનિરુદ્ધો હિરણ્યગર્ભોઽજાયત ।
તસ્માત્ દશ પ્રજાપતયો મરીચ્યાદ્યાઃ
સ્થાણુદક્ષકર્દમપ્રિયવ્રતોત્તનપાદવાયવો વ્યજાયન્ત ।
તેભ્યોઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ ચ ।
તસ્માચ્છેષાદેવ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સમુત્પદ્યન્તે ।
તસ્મિન્નેવ પ્રલીયન્તે ।
સ એવ બહુધા જાયમાનઃ સર્વાન્ પરિપાતિ ।
સ એવ કાદ્રવેયો વ્યાકરણજ્યોતિષાદિશાસ્ત્રણિ નિર્મિમાણો
બહુભિર્મુમુક્ષુભિરુપાસ્યમાનોઽખિલાં ભુવમેકસ્મિન્
શીર્ષ્ણ સિદ્ધાર્થવદવધ્રિયમાણઃ સર્વૈર્મુનિભિઃ
સંપ્રાર્થ્યમાનઃ સહસ્રશિખરાણિ મેરોઃ
શિરોભિરાવાર્યમાણો મહાવાય્વહંકારં નિરાચકાર ।
સ એવ ભગવાન્ ભગવન્તં બહુધા વિપ્રીયમાણઃ અખિલેન સ્વેન
રુપેણ યુગે યુગે તેનૈવ જયમાનઃ સ એવ સૌમિત્રિરૈક્ષ્વાકઃ
સર્વાણિ ધાનુષશાસ્ત્રાણિ સર્વાણ્યસ્ત્રશાસ્ત્રાણિ બહુધા
વિપ્રીયમાણો રક્ષાંસિ સર્વાણિ વિનિઘ્નંશ્ચાતુર્વર્ણ્યધર્માન્
પ્રવર્તયામાસ ।
સ એવ ભગવાન્ યુગસંધિકાલે શારદાભ્રસંનિકાશો
રૌહિણેયો વાસુદેવઃ સર્વાણિ ગદાદ્યાયુધશાસ્ત્રાણિ
વ્યાચક્ષાણો નૈકાન્ રાજન્યમણ્ડલાન્નિરાચિકીર્ષુઃ
ભૂભારમખિલં નિચખાન ।
સ એવ ભગવાન્ યુગે તુરિયેઽપિ બ્રહ્મકુલે જાયમાનઃ સર્વ
ઉપનિષદઃ ઉદ્દિધીર્ષુઃ સર્વાણિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ
વિસ્તારયિષ્ણુઃ સર્વાનપિ જનાન્ સંતારયિષ્ણુઃ
સર્વાનપિ વૈષ્ણવાન્ ધર્માન્ વિજૃમ્ભયન્
સર્વાનપિ પાષણ્ડાન્ નિચખાન ।
સ એષ જગદન્તર્યામી ।
સ એષ સર્વાત્મકઃ ।
સ એવ મુમુક્ષુભિર્ધ્યેયઃ ।
સ એવ મોક્ષપ્રદઃ ।
એતં સ્મૃત્વા સર્વેભ્યઃ પાપેભ્યો મુચ્યતે ।
તન્નામ સંકીર્તયન્ વિષ્ણુસાયુજ્યં ગચ્છતિ ।
તદેતદ્ દિવા અધીયાનઃ રાત્રિકૃતં પાપં નાશયતિ ।
નક્તમધીયાનો દિવસકૃતં પાપં નાશયતિ ।
તદેતદ્વેદાનાં રહસ્યં તદેતદુપનિષદાં રહસ્યમ્
એતદધીયાનઃ સર્વત્રતુફલં લભતે
શાન્તિમેતિ મનઃશુદ્ધિમેતિ સર્વતીર્થફલં લભતે
ય એવં વેદ દેહબન્ધાદ્વિમુચ્યતે ઇત્યુપનિષત્ ॥
॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
હરિઃ ૐ તત્સત્
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરંગૈસ્તુષ્ટુવાંસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ।
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યોઽરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।
॥ ઇતિ કૃષ્ણોપનિષત્સમાપ્તા ॥
॥ ભારતીરમણમુખ્યપ્રાણંતર્ગત શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
અધિકાધ્યયનાય