કેનોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

ૐ
તત્સદ્બ્રાહૃણે નમઃ
કેનોપનિષદ્
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગનિ વાક્પ્રાશ્ર્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ સર્વં બ્રાહૃઔપનિષદં માહં બ્રાહૃ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રાહૃ નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં મેઽસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ।
ૐ શાન્તિઃ! શાન્તિઃ! શાન્તિઃ!!!
પ્રથમ ખણ્ડ
સમ્બન્ધ-ભાષ્ય
ઽકેનેષિતમ્ઽ ઇત્યાદ્યોપનિષત્ પરબ્રાહૃવિષયા વક્તવ્યા ઇતિ નવમસ્યાધ્યાયસ્ય આરમ્ભઃ। પ્રાગેતસ્માત્ કર્માણિ અશેષતઃ પરિસમાપિતાનિ, સમસ્તકર્માશ્રયભૂતસ્ય ચ પ્રાણસ્યોપાસનાન્યુક્તાનિ, કર્માઙ્ગસામવિષયાણિ ચ। અનન્તરં ચ ગાયત્રસામવિષયં દર્શનં વંશાન્તમુક્તં કાર્યમ્।
સર્વમેતદ્યથોક્તં કર્મ ચ જ્ઞાનં ચ સમ્યગનુષ્ઠિતં નિષ્કામસ્ય મુમુક્ષોઃ સચ્વશુદ્ધયર્થં ભવતિ। સકામસ્ય તુ જ્ઞાનરહિતસ્ય કેવલાનિ શ્રૌતાનિ સ્માર્તાનિ ચ કર્માણિ દક્ષિણમાર્ગપ્રતિપત્તયે પુનરાવૃત્તયે ચ ભવન્તિ। સ્માભાવિક્યા ત્વશાસ્ત્રીયયા પ્રવૃચ્યા પશ્વાદિસ્થાવરાન્તા અધોગતિઃ સ્યાત્। "અથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણ ચ ન તાનિમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ જાયસ્વ મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયઁ સ્થાનમ્"(છા.ઉ.5।10।8) ઇતિ શ્રુતેઃ ; "પ્રજા હ તિસ્ત્રોઽત્યાયમીયુઃ" (ઐ.આ.2।1।1।4) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્।
વિશુદ્ધસચ્વસ્ય તુ નિષ્કામસ્ય એવ બાહ્રાદનિત્યાત્ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધાદ્ ઇહ કૃતાત્પૂર્વકૃતાદ્ધા સંસ્કારવિશેષોભ્દવાદ્વિરક્તસ્ય પ્રત્યગાત્મવિષયા જિજ્ઞાસા પ્રવર્તતે। તદેતદ્વસ્તુ પ્રશ્નપ્રતિવચનલક્ષણયા શ્રુત્યા પ્રદશ્ર્યતે ઽકેનેષિતમ્ઽ ઇત્યાદ્યયા। કાઠકે ચોક્તમ્ "પરાઞ્ચિ" ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્। કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્" (ક.ઉ.2।11) ઇત્યાદિ। "પરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્બ્રાઆહૃણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન। તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્ સમિત્પાણિઃ શ્રોત્તિયં બ્રાહૃનિષ્ઠમ્" (મુ.ઉ.1।2।12) ઇત્યાદ્યાથર્વણે ચ।
એવં હિ વિરક્તસ્ય પ્રત્યગાત્મવિષયં વિજ્ઞાનં શ્રોતું મન્તું વિજ્ઞાતું ચ સામથ્ર્યમુપપદ્યતે, નાન્યથા। એતસ્માચ્ચ પ્રત્યગાત્મબ્રાહૃવિજ્ઞાનાત્સંસારબીજમજ્ઞાનં કામકર્મપ્રવૃત્તિકારણમશેષતો નિવર્તતે, "તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ" (ઈ.ઉ.7) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્, "તરતિ શોકમાત્મવિત્" (છા.ઉ.7।1।3) ઇતિ "ભિદ્યતે હ્મદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ। ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ઘ્ષ્ટે પરાવરે" (મુ.ઉ.2।2।8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ।
કર્મસહિતાદપિ જ્ઞાનાદેતત્ સિધ્યતીતિ ચેત્ ?
ન ; વાજસનેયકે તસ્યાન્યકારણત્વવચનાત્। "જાયા મે સ્યાત્" (બૃ.ઉ.1।4।17) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય "પુત્રેણાયં લોકો જય્યો નાન્યેન કર્મણા, કર્મણા પિતૃલોકો વિદ્યયા દેવલોકઃ" (બૃ.ઉ.1।5।16) ઇત્યાત્મનોઽન્યસ્ય લોકત્રયસ્ય કારણત્વમુક્તં વાજસનેયકે।
તત્રૈવ ચ પારિવ્રાજ્યવિધાને હેતુરુક્તઃ "કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ"(બૃ.ઉ.4।4।22) ઇતિ। તત્રાયં હેત્વર્થઃ-- પ્રજાકર્મતત્સંયુક્તવિદ્યાભિર્મનુષ્યપિતૃદેવલોકત્રયસાધનૈરનાત્મલોકપ્રતિપત્તિકારણૈઃ કિં કરિષ્યામઃ। ન ચાસ્માકં લોકત્રયમનિત્યં સાધનસાધ્યમિષ્ટમ્, યેષામસ્માકં સ્વાભાવિકોઽજોઽજરોઽમૃતોઽભયો ન વર્ધતે કર્મણા નો કનીયાન્નિત્યશ્ચ લોક ઇષ્ટઃ। સ ચ નિત્યત્વાન્નાવિદ્યાનિવૃત્તિવ્યતિરેકેણાન્યસાધનનિષ્પાદ્યઃ। તસ્માત્પ્રત્યગાત્મબ્રાહૃવિજ્ઞાનપૂર્વકઃ સર્વૈષણાસંન્યાસ એવ કર્તવ્ય ઇતિ।
કર્મસહભાવિત્વવિરોધાચ્ચ પ્રત્યગાત્મબ્રાહૃવિજ્ઞાનસ્ય ન હ્રુપાત્તકારકફલભેદવિજ્ઞાનેન કર્મણા પ્રત્યસ્તમિતસર્વભેદદર્શનસ્ય પ્રત્યગાત્મબ્રાહૃવિષયસ્ય સહભાવિત્વમ્ ઉપપદ્યતે, વસ્તુપ્રધાન્યે સતિ અપુરુષતન્ત્રત્વાદ્ બ્રાહૃવિજ્ઞાનસ્ય। તસ્માદ્ઘ્ષ્ટાઘ્ષ્ટેભ્યો બાહ્રસાધનસાધ્યેભ્યો વિરક્તસ્ય પ્રત્યગાત્મવિષયા બ્રાહૃજિજ્ઞાસેયમ્ ઽકેનેષિતમ્ઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા પ્રદશ્ર્યતે। શિષ્યાચાર્યપ્રશ્નપ્રતિવચનરૂપેણ કથનં તુ સૂક્ષ્મવસ્તુવિષયત્વાત્ સુખપ્રતિપત્તિકારણં ભવતિ। કેવલતર્કાગમ્યત્વં ચ દર્શિતં ભવતિ।
"નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા" (ક.ઉ.1।2।9) ઇતિ શ્રુતેશ્ચ। "આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ" (છા.ઉ.6।14।2) "આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં પ્રાપદિતિ" (છા.ઉ.4।9।3) "તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન" (ગીતા 4।34) ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિનિયમાચ્ચ કશ્ચિદ્ ગુરું બ્રાહૃનિષ્ઠં વિધિવદુપેત્ય પ્રત્યગાત્મવિષયાદન્યત્ર શરણમ્ અપશ્યન્નભયં નિત્યં શિવમચલમ્ ઇચ્છન્પપ્રચ્છેતિ કલ્પ્યતે--
1.1.1
ૐ કેનેષિતં પતતિ પ્રેષિતં મનઃ। કેન પ્રાણઃ પ્રથમઃ પ્રૈતિ યુક્તઃ। કેનેષિતાં વાચમિમાં વદન્તિ। ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ક ઉ દેવો યુનક્તિ

એ.1.1.1
કેન ઇષિતં કેન કત્ર્રા ઇષિતમ્ ઇષ્ટમભિપ્રેતં સત્ મનઃ પતતિ ગચ્છતિ સ્વવિષયં પ્રતીતિ સમ્બધ્યતે ઇષેરાભીક્ષ્ણ્યાર્થસ્ય ગત્યર્થસ્ય ચેહાસમ્ભવાદિચ્છાર્થસ્યૈવૈતદ્રૂપમિતિ ગમ્યતે। ઇષિતમિતિ ઇટ્પ્રયોગસ્તુચ્છાન્દસઃ। તસ્યૈવ પ્રપૂર્વસ્ય નિયોગાર્થે પ્રેષિતમિત્યેતત્। તત્ર પ્રષિતમિત્યેવોક્તે પ્રેષયિતૃપ્રેષણવિશેષવિષયાકાઙ્ક્ષા સ્યાત્ કેન પ્રેષયિતૃવિશેષેણ, કીઘ્શં વા પ્રેષણમિતિ। ઇષિતમિતિ તુ વિશેષણે સતિ તદુભયં નિવર્તતે કસ્યેચ્છામાત્રેણ પ્રેષિતમિત્યર્થવિશેષનિર્ધારણાત્।
યદ્યેષોઽર્થેઽભિપ્રેતઃ સ્યાત્, કેનેષિતમિત્યેતાવતૈવ સિદ્ધત્વાત્પ્રેષિતમિતિ ઇચ્છયા કર્મણા વાચા વા કેન પ્રેષિતમિત્યર્થવિશેષોઽવગન્તું યુક્તઃ।
ન, પ્રશ્નસામથ્ર્યાત્, દેહાદિસંદ્યાતાદનિત્યાત્કર્મકાર્યાદ્વિરક્તઃ અતોઽન્યત્કૂટસ્થં નિત્યં વસ્તુ બુભુત્સમાનઃ પૃચ્છતીતિ સામથ્ર્યાદુપપદ્યતે। ઇતરથા ઇચ્છાવાક્કર્મભિર્દેહાદિસંદ્યાતસ્ય પ્રેરયિતૃત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ પ્રશ્નોઽનર્થક એવ સ્યાત્।
એવમપિ પ્રેષિતશબ્દસ્યાર્થો ન પ્રદર્શિત એવ।
ન ; સંશયવતોઽયં પ્રશ્ન ઇતિ પ્રેષિતશબ્દસ્યાર્થવિશેષ ઉપપદ્યતે। કિં યથાપ્રસિદ્ધમેવ કાર્યકરણસંદ્યાતસ્ય પ્રેષયિતૃત્વમ્, કિં વા સંદ્યાતવ્યતિરિક્તસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય ઇચ્છામાત્રેણૈવ મનઆદિપ્રેષયિતૃત્વમ્, ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાર્થ યેનેષિતં પતતિ પ્રેષિતં મન ઇતિ વિશેષણદ્વયમુપપદ્યતે।
નનુ સ્વતન્ત્રં મનઃ સ્વવિષયે સ્વયં પતતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ; તત્ર કથં પ્રશ્ન ઉપપદ્યત ઇતિ, ઉચ્યતે--યદિ સ્વતન્ત્રં મનઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયે સ્યાત્, તર્હિ સર્વસ્ય અનિષ્ટચિન્તનં ન સ્યાત્। અનર્થં ચ જાનન્સઙ્કલ્પયતિ। અભ્યગ્રદુઃખે ચ કાર્યે વાર્યમાણમપિ પ્રવર્તત એવ મનઃ। તસ્માદ્યુક્ત એવ કેનેષિતમિત્યાદિ પ્રશ્નઃ।
કેન પ્રાણઃ યુક્તઃ નિયુક્તઃ પ્રેરિતઃ સન્ પ્રેતિ ગચ્છતિ સ્વવ્યાપારં પ્રતિ। પ્રથમ ઇતિ પ્રાણવિશેષણં સ્યાત્ તત્પૂર્વકત્વાત્ સર્વેન્દ્રિયપ્રવૃત્તીનામ્। કેન ઇષિતાં વાચમ્ ઇમાં શબ્દલક્ષણાં વદન્તિ લૌકિકાઃ। તથા ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ સ્વે સ્વે વિષયે ક ઉ દેવઃ ઘોતનવાન્ યુનક્તિ નિયુઙ્ક્તે પ્રેરયતિ

એવં પૃષ્ટવતે યોગ્યાયાહ ગુરુઃ। શ્રૃણુ યત્ ત્વં પૃચ્છસિ, મનઆદિકરણજાતસ્ય કો દેવઃ સ્વવિષયં પ્રતિ પ્રેરયિતા કથં વા પ્રેરયતીતિ।
1.1.2
શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રં મનસો મનો યદ્વચો હ વાચં સ ઉ પ્રાણસ્ય પ્રાણશ્ચક્ષુષશ્ચક્ષુરતિમુચ્ય ધીરાઃ પ્રેત્યાસ્માલ્લોકાદમૃતા ભવિન્તિ

એ.1.1.2
શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રં શ્રૃણોત્યનેનેતિ શ્રોત્રમ્ શબ્દસ્ય શ્રવણં પ્રતિ કરણં શબ્દાભિવ્યઞ્જકં શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્ તસ્ય શ્રોત્રં સઃ યસ્ત્વયા પૃષ્ટઃ ઽચક્ષુઃ શ્રોત્રં કૌ દેવો યુનક્તિઽ ઇતિ।
અસાવેવંવિશિષ્ટઃ શ્રોત્રાદીનિ નિયુઙ્ક્ત ઇતિ વક્તવ્યે, નન્વેતદનનુરૂપં પ્રતિવચનં શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રસિતિ।
નૈષ દોષઃ તસ્યાન્યથા વિશેષાનવગમાત્। યદિ હિ શ્રોત્રાદિવ્યાપારવ્યતિરિક્તેન સ્વવ્યાપારેણ વિશિષ્ટઃ
શ્રોત્રાદિનિયોક્તા અવગમ્યેત દાત્રાદિપ્રયોક્તૃવત્, તદેતમનનુરૂપં પ્રતિવચનં સ્યાત્। ન ત્વિહ શ્રોત્રાદીનાં પ્રયોક્તા સ્વવ્યાપારવિશિષ્ટો લવિત્રાદિવદધિગમ્યતે। શ્રોત્રાદીનામેવ તુ સંહતાનાં વ્યાપારેણાલોચનસઙ્કલ્પવ્યવસાયલક્ષણેન ફલાવસાનલિઙ્ગેનાવગમ્યતે--અસ્તિ હિ શ્રોત્રાદિભિરસંહતઃ યત્પ્રયોજનપ્રયુક્તઃ શ્રોત્રાદિકલાપઃ ગૃહાદિવદિતિ। સંહતાનાં પરાર્થત્વાદવગમ્યતે શ્રોત્રાદીનાં પ્રયોક્તા તસ્માદનુરૂપમેવેદં પ્રતિવચનં શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમિત્યાદિ।
કઃ પુનરત્ર પદાર્થઃ શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમિત્યાદેઃ ? ન હ્રત્ર શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રાન્તરેણાર્થઃ, યથા પ્રકાશસ્ય પ્રકાશાન્તરેણ।
નૈષ દોપઃ। અયમત્ર પદાર્થઃ--શ્રોત્રં તાવત્સ્વવિષયવ્યઞ્જનસમર્થં દ્દષ્ટમ્। તત્તુ સ્વવિષયવ્યઞ્જનસામથ્ર્યં શ્રોત્રસ્ય ચૈતન્યે હ્રાત્મજ્યોતિષિ નિત્યેઽસંહતે સર્વાન્તરે સતિ ભવતિ, ન અસતિ ઇતિ અતઃ શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમિત્યાદ્યુપપદ્યતે। તથા ચ શ્રુત્યન્તરાણિ--"આત્મનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે"
(ક.ઉ.4।3।6) "તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ" (ક.ઉ.2।2।15, શ્વે.6।14, મુ.2।2।10) "યેન સૂર્યસ્તપતિ તેજસેદ્ધઃ" (તૈ.બ્રાઆ.3।12।9।7) " ઇત્યાદીનિ। યદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતેઽખિલમ્" (ગીતા 15।12) "ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત" (ગીતા 13।33) ઇતિ ચ ગીતાસુ। કાઠકે ચ "નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામ્" (2।2।13) ઇતિ શ્રોત્રાદ્યેવ સર્વસ્યાત્મભૂતં ચેતનમિતિ પ્રસિદ્ધમ્ ; તદિહ નિવત્ર્યતે અસ્તિ કિમપિ વિદ્વદ્બુદ્ધિગમ્યં સર્વાન્તરતમં કૂટસ્થમજમજરમમૃતમભયં
શ્રોત્રાદેરપિ શ્રોત્રાદિ તત્સામથ્ર્યનિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રતિવચનં શબ્દાર્થશ્ચોપપદ્યત એવ।
તથા મનસઃ અન્તઃકરણસ્ય મનઃ। ન હ્રન્તઃકરણમ્ અન્તરેણ ચૈતન્યજ્યોતિષો દીધિતીં સ્વવિષયસઙ્કલ્પાધ્યવસાયાદિસમર્થં સ્યાત્। તસ્માન્મનસોઽપિ મન ઇતિ। ઇહ બુદ્ધિમનસી એકીકૃત્ય નિર્દેશો મનસ ઇતિ।
યદ્વાચો હ વાચમ્ ; યચ્છબ્દો યસ્માદર્થે શ્રોત્રાદિભિઃ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે--યસ્માચ્છોત્રસ્ય શ્રોત્રમ્, યસ્માન્મનસો મન ઇત્યેવમ્। વાચો હ વાચમિતિ દ્વિતીયા પ્રથમાત્વેન વિપરિણમ્યતે, પ્રાણસ્ય પ્રાણ ઇતિ દર્શનાત્। વાચો હ વાચમિત્યેતદનુરોધેન પ્રાણસ્ય પ્રણમિતિ કસ્માદ્ દ્વિતીયૈવ ન ક્રિયતે ! ન ;વહૂનામનુરોધસ્ય યુક્તત્વાત્। વાચમિત્યસ્ય વાગિત્યેતાવદ્વક્તવ્યં સ ઉ પ્રાણસ્ય પ્રાણ ઇતિ શબ્દદ્વયાનુરોધેન ; એવં હિ બહૂનામનુરોધો યુક્તઃ કૃતઃ સ્યાત્।
પૃષ્ટં ચ વસ્તુ પ્રથમયૈવ નિર્દેષ્ટું યુક્તમ્। સ યસ્ત્વયા પૃષ્ટઃ પ્રાણસ્ય પ્રાણાખ્યવૃત્તિવિશેષસ્ય પ્રાણઃ તત્કૃતં હિ પ્રાણસ્ય પ્રાણનસામથ્ર્યમ્। ન હ્રાત્મનાનધિષ્ઠિતસ્ય પ્રાણનમુપપદ્યતે, "કો હ્રેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાદ્યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્" (તૈ.ઉ.2।7।1) ઽઊધ્ર્વં પ્રાણમુન્નયત્યપાનં પ્રત્યગસ્યતિઽ (ક.ઉ.2।2।3) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ। ઇહાપિ ચ વક્ષ્યતે યેન પ્રાણ ;પ્રણીયતે તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ ઇતિ।
શ્રોત્રાદીન્દ્રિયપ્રસ્તાવે ઘ્રાણસ્યૈવ ગ્રહણં યુક્તં ન તુ પ્રાણસ્ય।
સત્યમેવમ્ ; પ્રાણગ્રહણેનૈવ તુ ઘ્રાણસ્ય ગ્રહણં કૃતમેવ મન્યતે શ્રુતિઃ। સર્વસ્યૈવ કરણકલાપસ્ય યદર્થપ્રયુક્તા પ્રવૃત્તિઃ, તદબ્રાહૃએતિ પ્રકરણાર્થે વિવક્ષિતઃ।
તથા ચક્ષુષશ્ચક્ષૂરૂપપ્રકાશકસ્ય ચક્ષુષો યદ્રૂપગ્રહણસામથ્ર્યં તદાત્મચૈતન્યાધિષ્ઠિતસ્યૈવ। અતઃ ચક્ષુષશ્ચક્ષુઃ।
પ્રષ્ટુઃ પૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાતુમિષ્ટત્વાત્ શ્રોત્રાદેઃ શ્રોત્રાદિલક્ષણં યથોક્તં બ્રાહૃ ઽજ્ઞાત્વાઽ ઇત્યધ્યાહ્યિયતે ; અમૃતા ભવન્તિ ઇતિ ફલશ્રુતેશ્ચ। જ્ઞાનાદ્ધ્યમૃતત્વં પ્રાપ્યતે। જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ઇતિ સામથ્ર્યાત્। શ્રોતાધિકરણકલાપમુજ્ઝિત્વા--શ્રોત્રાદૌ હ્રાત્મભાવં કૃત્વા, તદુપાધિઃ સન્ તદાત્મના જાયતે મ્રિયતે સંસરતિ ચ। અતઃ શ્રોત્રાદેઃ શ્રોત્રાદિલક્ષણં બ્રાહૃઆત્મેતિ વિદિત્વા ; અતિમુચ્ય શ્રોત્રાદ્યાત્મભાવં પરિત્યજ્ય-યે શ્રોત્રાદ્યાત્મભાવઃ શક્યઃ પરિત્યક્તુમ્-પ્રેત્ય વ્યાવૃત્ય અસ્માત્ લોકાત્ પુત્રમિત્રકલત્રબન્ધુષુ મમાહંભાવસંવ્યવહારલક્ષણાત્, ત્યક્તસર્વૈષણા ભૂત્વેત્યર્થઃ અમૃતા અમરણધર્માણો ભવન્તિ।
"ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃ" (કૈવલ્ય.1।2) "પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્ પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્। કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્" (ક.ઉ.2।1।1) "યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હ્મદિ શ્રિતાઃ ... અત્ર બ્રાહૃ સમશ્નુતે" (ક.ઉ.2।3।14) ઇત્યાદિ
શ્રુતિભ્યઃ અથવા, અતિમુચ્યેત્યનેનૈવૈષણાત્યાગસ્ય સિદ્ધત્વાદ્ અસ્માલ્લોકાત્ પ્રેત્ય અસ્માચ્છરીરાદપેત્ય મૃત્વેત્યર્થઃ

યસ્માચ્છ્રોત્રાદેરપિ શ્રોત્રાદ્યાત્મભૂતં બ્રાઆહૃ, અતઃ--
1.1.3
ન તત્ર ચક્ષુર્ગચ્છતિ ન વાગ્ગચ્છતિ નો મનો ન વિદ્મો ન વિજાનીમો યથૈતદનુશિષ્યાદન્યદેવ
તદ્વિ દિતાદથો અવિદિતાદધિ। ઇતિ શુશ્રુમ પૂર્વેષાં યે નસ્તદ્વયાચચક્ષિરે

એ.1.1.3
ન તત્ર તખિન્બ્રાહૃણિ ચક્ષુઃ ગચ્છતિ, સ્વાત્મનિ ગમનાસમ્ભવાત્। તથા ન વાગ્ ગચ્છતિ। વાચા હિ શબ્દ ઉચ્ચાર્યમાણોઽભિધેયં પ્રકાશયતિ યદા, તદાભિધેયં પ્રતિ વાગ્ગચ્છતીત્યુચ્યતે। તસ્ય ચ શબ્દસ્ય તન્નિર્વર્તકસ્ય ચ કરણસ્યાત્મા બ્રાઆહૃ। અતો ન વાગ્ગચ્છતિ યથાગ્નિર્દાહકઃ પ્રકાશકશ્ચાપિ સન્ ન હ્રાત્માનં પ્રકાશયતિ દહતિ વા, તદ્વત્।
નો મનઃ મનશ્ચાન્યસ્ય સઙ્કલ્પયિતૃ અધ્યવાસાયિતૃ ચ સત્ નાત્માનં સઙ્કલ્પયત્યધ્યવસ્યતિ ચ, તસ્યાપિ બ્રાઆહૃઆત્મેતિ। ઇન્દ્રિયમનોભ્યાં હિ વસ્તુનો વિજ્ઞાનમ્। તદગોચરત્વાન્ન વિદ્મઃ તદ્બ્રાહૃ ઈદ્દશમિતિ।
અતો ન વિજાનીમો યથા યેન પ્રકારેણ એતદ્ બ્રાહૃ અનુશિષ્યાદ્ ઉપદિશેચ્છિષ્યાયેત્યભિપ્રાયઃ। યદ્ધિ કરણગોચરં તદન્યસ્મૈ ઉપદેષ્ટું શક્યં જાતિગુણક્રિયાવિશેષણૈઃ। ન તજ્જાત્યાદિવિશેષણવદ્બ્રાહૃ તસ્માદ્વિષમં શિષ્યાનુપદેશેન પ્રત્યાયયયિતુમિતિ ઉપદેશે તદર્થગ્રહણે ચ યત્નાતિશયયકર્તવ્યતાં દર્શયતિ।
ઽન વિદ્મો ન વિજાનિમો યથૈતદનુશિષ્યત્ઽ ઇતિ અત્યન્તમ્ એવોપદેશપ્રકારપ્રત્યાખ્યાને પ્રાપ્તે તદપવાદોઽયમુચ્યતે। સત્યમેવં પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈર્ન પરઃ પ્રત્યાયયિતું શક્યઃ; આગમેન તુ શક્યત એવ પ્રત્યાયયિતુમિતિ તદુપદેશાર્થમાગમમાહ--
અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધીતિ। અન્યદેવ પૃથગેવ તદ્ યત્પ્રકૃતં શ્રોત્રાદીનાં શ્રોત્રાદીત્યુક્તમવિષયશ્વ તેષામ્; તદ્ વિદિતાદ્ અન્યદેવ હિ। વિદિતં નામ યદ્વિદિક્રિયયાતિશયેનાપ્તં વિદિક્રિયાકર્મભૂતં ક્કચિત્ કિઞ્ચિત્કસ્યચિદ્વિદિતં સ્યાદિતિ। સર્વમેવ વ્યાકૃતં વિદિતમેવ; તસ્માદન્યદેવેત્યર્થઃ।
અવિદિતમજ્ઞાતં તર્હિતિ પ્રાપ્તે આહ--અથો અપિ અવિદિતાદ્ વિદિતવિપરીતાદવ્યાકૃતાવિદ્યાલક્ષણાદ્વયાકૃતબીજાત્, અધિ ઇતિ ઉપર્યર્થે, લક્ષણયા અન્યદ્ ઇત્યર્થઃ। યદ્ધિ યસ્માદધિ ઉપરિ ભવતિ, તત્તસ્માદન્યદિતિ પ્રસિદ્ધમ્।
યદ્વિદિતં તદલ્પં મત્ર્યં દુઃખાત્મકં ચેતિ હેયમ્। તસ્માદ્વિદિતાદન્યદ્બ્રાહૃ ઇત્યુક્તે ત્વહેયત્વમુક્તં સ્યાત્। તથા અવિદિતાદધિ ઇત્યુક્તેઽનુપાદેયત્વમુક્તં ત્યાત્। કાર્યાર્થં હિ કારણમન્યદન્યેન ઉપાદીયતે। અતશ્વ ન વેદિતુઃ અન્યસ્મૈ પ્રયોજનાયાન્યદુપાદેયં ભવતીતિ। એવં વિદિતાવિદિતાભ્યામન્યદિતિ હેયોપાદેયપ્રતિષેધેન સ્વાત્મનોઽનન્યત્વાદ્ બ્રાહૃવિષયા જિજ્ઞાસા શિષ્યસ્ય નિર્વર્તિતા સ્યાત્ ન હ્રન્યસ્ય ખાત્મનો વિદિતાવિદિતાભ્યામ્ અન્યત્વં વસ્તુનઃ સંભવતીત્યાત્મા બ્રાહૃઓત્યેષ વાક્યાર્થઃ; "અયમાત્મા બ્રાહૃ" (માણ્ડૂ.) "ય આત્માપહતપાપ્મા" (છા.ઉ.8।7।1)"યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્ બ્રાહૃ" (બૃ.ઉ.3।4ય1) "ય આત્મા સર્વાન્તરઃ" બૃ.ઉ.3।4।1) ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરેભ્યશ્ચેતિ।
એવં સર્વાત્મનઃ સર્વવિશેષરહિતસ્ય ચિન્માત્રજ્યોતિષો બ્રાહૃત્વપ્રતિપાદકસ્ય વાક્યાર્થસ્ય આચાર્યોપદેશપરમ્પરયા પ્રાપ્તત્વમાહ--ઇતિ શુશ્રુમેત્યાદિ। બ્રાહૃ ચ એવમાચાર્યોપદેશપરમ્પરયા એવાધિગન્તવ્યં ન તર્કતઃ પ્રવચનમેધાબહુશ્રુતતપોયજ્ઞાદિભ્યશ્ચ, ઇતિ એવં શુશ્રુમ શ્રુતવન્તો વયં પૂર્વેષામ્ આચાર્યાણાં વચનમ્; યે આચાર્યા નઃ અસ્મભ્યં બ્રાહૃ વ્યાચચક્ષિરે વ્યાખ્યાતવન્તઃ વિસ્પષ્ટં કથિતવન્તઃ, તેષામ્ ઇત્યર્થઃ।
ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિઽ ઇત્યનેન વાક્યેન આત્મા બ્રાહૃએતિ પ્રતિપાદિતે શ્રોતુરાશઙ્કા જાતા--કથં ન્વાત્મા બ્રાહૃ। આત્મા હિ નામાધિકૃતઃ કર્મણ્યુપાસને ચ સંસારી કર્મોપાસનં વા સાધનમનુષ્ઠાય બ્રાહૃઆદિદેવાન્સ્વર્ગં વા પ્રાપ્તુમિચ્છતિ। તત્તસ્માદન્ય ઉપાસ્યો વિષ્ણુરીશ્વર ઇન્દ્રઃ પ્રાણો વા બ્રાહૃ ભવિતુમર્હતિ, ન ત્વાત્મા; લોકપ્રત્યયવિરોધાત્। યથાન્યે તાર્કિકા ઈશ્વરાદન્ય આત્મા ઇત્યાચક્ષતે, તથા કર્મિણોઽમું યજામું યજેત્યન્યા એવ દેવતા ઉપાસતે। તસ્માદ્યુક્તં યદ્વિદિતમુપાસ્યં તદ્બ્રાહૃ ભવેત્, તતોઽન્ય ઉપાસક ઇતિ। તામેતામાશઙ્કા શિષ્યલિઙ્ગેનોપલક્ષ્ય તદ્વાક્યાદ્વા આહ--મૈવં શઙ્કિષ્ઠાઃ--
1.1.4
યદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે। તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

એ.1.1.4
યત્ ચૈતન્યમાત્રસત્તાકમ્, વાચા વાગિતિ જિહ્વામૂલાદિષ્વષ્ટસુ સ્થાનેષુ વિષક્તમાગ્નેયં વર્ણાનામ્ અભિવ્યજ્જકં કરણમ્, વર્ણાશ્ચાર્થસઙ્કેતપરિચ્છિન્ના એતાવન્ત એવં ક્રમપ્રયુક્તા ઇતિ; એવં તદભિવ્યઙ્ગયઃ શબ્દઃ પદં વાગિતિ ઇચ્યતે; ઽઅકારો વૈ સર્વા વાક્સૈષા સ્પર્શાન્તાઃસ્થોષ્મભિવ્ર્યજ્યમાના વહ્ની નાનારૂપા ભવતિઽ (એ.આ.2।3।71।3) ઇતિ શ્રુતેઃ। મિતમમિતં સ્વરઃ સત્યાનૃતે એષ વિકારોં યસ્યાસ્તયા વાચા પદત્વેન પરિચ્છિન્નયા કરણગુણવત્યા--અનભ્યુદિતમ્ અપ્રકાશિતમનભ્યુક્તમ્।
યેન બ્રાહૃણા વિવક્ષિતેઽર્થે સકરણા વાગ્ અભ્યુદ્યતે ચૈતન્યજ્યોતિષા પ્રકાશતે પ્રયુજ્યત ઇત્યેતદ્યદ્વાચો હ વાગિત્યુક્તમ્, "વદન્વાક્" (બૃ.ઉ.1।4।7) "યો વાચમન્તરો યમયતિ"(બૃ.ઉ.3।7।17) ઇત્યાદિ ચ વાજસનેયકે। "યા વાક્ પુરુષેષુ સા ઘોષેષુ પ્રતિષ્ઠિતા કશ્ચિત્તાં વેદ બ્રાઆહૃણઃ" ઇતિ પ્રશ્નમુત્પાદ્ય પ્રતિવચનમુક્તમ્ "સા વાગ્યયા સ્વપ્ને ભાષતે" ઇતિ સા હિ વક્તુર્વક્તિર્નિત્યા વાક્ ચૈતન્યજ્યોતિઃસ્વરૂપા "ન હિ વક્તુર્વક્તેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.4।3।16) ઇતિ શ્રુતેઃ।
તદેવ આત્મસ્વરૂપં બ્રાહૃ નિરતિશયં ભૂમાખ્યં બૃહચ્વાદ્ બ્રાહૃએતિ વિદ્ધિ વિજાનીહિ ત્વમ્। યૈર્વાગાદ્યુપાધિભિર્વાચો હ વાક્ ચક્ષુષશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રં મનસો મનઃ કર્તા ભોક્તા વિજ્ઞાતા નિયન્તા પ્રશાસિતા વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રાહૃ ઇત્યેવમાદયઃ સંવ્યવહારા અસંવ્યવહારે નિર્વિશેષે પરે સામ્યે બ્રાહૃણિ પ્રવર્તન્તે, તાન્વ્યુદસ્ય આત્માનમેવ નિર્વિશેષં બ્રાહૃ વિદ્ધીતિ એવશબ્દાર્થઃ નેદં બ્રાહૃ યદિદમ્ ઇત્યુપાધિભેદવિશિષ્ટમનાત્મેશ્વરાદિ ઉપાસતે ઘ્યાયન્તિ। તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ ઇત્યુક્તેઽપિ નેદં બ્રાહૃ ઇત્યનાત્મનોઽબ્રાહૃત્વં પુનરુચ્યતે નિયમાર્થમ્ અન્યબ્રાહૃબુદ્ધિપરિસંખ્યાનાર્થં વા

1.1.5
યન્મનસા ન મનુતે યેનાહુર્મનો મતમ્। તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

એ.1.1.5
યન્મનસા ન મનુતે; મન ઇત્યન્તઃકરણં બુદ્ધિમનસોરેકત્વેન ગૃહ્રતે। મનુતેઽનેનેતિ મનઃ સર્વકરણસાધારણમ્, સર્વવિષયવ્યાપકત્વાત્। "કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રાદ્ધાશ્રદ્ધા ઘૃતિર્હીર્ધીરિત્યેતત્સર્વં મન એવ" (બૃ.ઉ.1।5।3) ઇતિ શ્રુતેઃ કામાદિવૃત્તિમન્મનઃ। તેન મનસા યત્ ચૈતન્યજ્યોતિર્મનસઃ અવભાસકં ન મનુતે ન સઙ્કલ્પયતિ નાપિ નિશ્ચિનોતિ લોકઃ, મનસોઽવભાસકત્વેન નિયન્તૃત્વાત્ સર્વવિષયં પ્રતિ પ્રત્યગેવેતિ સ્વાત્મનિ ન પ્રવર્તતેઽન્તઃકરણમ્। અન્તઃસ્થેન હિ ચૈતન્યજ્યોતિષાવભાસિતસ્ય મનસો મનનસામથ્ર્યમ્; તેન સવૃત્તિકં મનો યેન બ્રાહૃણા
મતં વિષયીકૃતં વ્યાપ્તમ્ આહુઃ કથયન્તિ બ્રાહૃવિદઃ। તસ્માત્ તદેવ મનસ આત્માનં પ્રત્યક્ચેતયિતારં બ્રાહૃ વિદ્ધિ। નેદમિત્યાદિ પૂર્વવત્

1.1.6
યચ્ચક્ષુષા ન પશ્યતિ તેન ચક્ષૂઁષિ પશ્યતિ। તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

એ.1.1.6
યત્ ચક્ષુષા ન પશ્યતિ ન વિશયિકરોતિ અન્તઃકરણવૃત્તિસંયુક્તેન લોકઃ, યેન ચક્ષૂંષિ અન્તઃકરણવૃત્તિભેદભિન્નાશ્ચક્ષુર્વૃત્તિઃ પશ્યતિ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષા વિષયીકરોતિ વ્યાપ્નોતિ તદેવેત્યાદિ પૂર્વવત્

1.1.7
યચ્છ્રોત્રેણ ન શ્રુણોતિ યેન શ્રોત્રમિદઁશ્રુતમ્। તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

એ.1.1.7
યત્ શ્રોત્રેણ ન શ્રૃણોતિ દિગ્દેવતાધિષ્ઠિતેન આકાશકાર્યેણ મનોવૃત્તિસંયુક્તેન ન વિષયીકરોતિ લોકઃ યેન શ્રોત્રમ્ ઇદં શ્રુતં યત્પ્રસિદ્ધં ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષા વિષયીકૃતં તદેવ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

1.1.8
યત્પ્રાણેન ન પ્રાણિતિ યેન પ્રાણઃ પ્રણીયતે। તદેવ બ્રાહૃ ત્વં વિદ્ધિ નેદં તદિદમુપાસતે

એ.1.1.7
યત્ પ્રાણેન ઘ્રાણેન પાર્થિવેન નાસિકાપુટાન્તરવસ્થિતે નાન્તઃકરણપ્રાણવૃત્તિભ્યાં સહિતેન યન્ન પ્રાણિતિ ગન્ધવન્ન વિષયીકરોતિ, યેન ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષાવભાસ્યત્વેન સ્વવિષય પ્રતિ પ્રાણઃ પ્રણીયતે તદેવેત્યાદિ સર્વં સમાનમ્

ઇતિ પ્રથમ ખણ્ડઃ

દ્વિતીય ખણ્ડ
એવં હેયોપાદેયવિપરીતસ્ત્વમાત્મા બ્રાહૃએતિ પ્રત્યાયિતઃ શિષ્યઃ અહમેવ બ્રાહૃએતિ સુષ્ઠુ વેદાહમિતિ મા ગૃહ્ણીયાદિત્યાશયાદાહાચાર્યઃ શિષ્યબુદ્ધિવિચાલનાર્થમ્--યદીત્યાદિ।
નન્વિષ્ટૈવ સુવેદાહમ્ ઇતિ નિશ્ચિતા પ્રતિપત્તિઃ।
સત્યમ્, ઇષ્ટા નિશ્ચિતા પ્રતિપત્તિઃ; ન હિ સુવેદાહમિતિ। યદ્ધિ વેદ્યં વસ્તુ મિષયીભવતિ, તત્સુષ્ઠુ
વેદિતું શક્યમ્ દાહ્રમિવ દગ્ધુમ્ અગ્નેર્દગ્ધુઃ ન ત્વગ્નેઃ સ્વરૂપમેવ। સર્વસ્ય હિ વેદિતુઃ સ્વાત્મા બ્રાહ્નેતિ સર્વવેદાન્તાનાં સુનિશ્ચિતોઽર્થઃ। ઇહ ચ તદેવ પ્રતિપાદિતં પ્રશ્નપ્રતિવચનોક્ત્યા ઽશ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમ્ઽ ઇત્યાદ્યાયા। ઽયદ્વાચાનભ્યુદિતમ્ઽ ઇતિ ચ વિશેષતોઽવધારિતમ્। બ્રાહૃવિત્સમ્પ્રદાયનિશ્વયશ્રોક્તઃ ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિઽ ઇતિ। ઉપન્યસ્તમુપસંહરિષ્યતિ ચ ઽઅવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્ઽ ઇતિ। તસ્માદ્યુક્તમેવ શિષ્યસ્ય સુવેદેતિ બુદિંધ નિરાકર્તુમ્।
ન હિ વેદિતા વેદિતુર્વેદિતું શક્યઃ અગ્નિર્દગ્ધુરિવ દગ્ધુમગ્નેઃ। ન ચાન્યો વેદિતા બ્રાહૃણોઽસ્તિ યસ્ય વેદ્યમન્યત્સ્યાહ્યહૃ। "નાન્યદતોઽસ્તિ વિશાતૃ" (બૃ.ઉ.3।8।11) ઇત્યન્યો વિજ્ઞાતા પ્રતિષિઘ્યતે।
તસ્માત્ સુષ્ઠુ વેદાહં બ્રાહૃએતિ પ્રતિપત્તિર્મિથ્યૈવ તસ્માદ્ યુક્તમેવાહાચાર્યો યદીત્યાદિ।
યદિ મન્યસે સુવેદેતિ દહરમેવાપિ નૂનમ્। ત્વં વેત્થ બ્રાહૃણો રૂપં યદસ્ય ત્વં યદસ્ય ચ દેવેષેવથ નુ મીમઁસ્યમેવ તે મન્યે વિદિતમ્

યદિ કદાચિદ્ મન્યસે મુવેદેતિ સુષ્ઠુ વેદાહં બ્રાહૃએતિ। કદાચિદ્યથાશ્રુતં દુર્વિજ્ઞેયમપિ ક્ષીણદોષઃ સુમેધાઃ કશ્ચિત્ પ્રતિપદ્યતે કશ્ચિન્નેતિ સાશઙ્કમાહ યદિત્યાદિ। દ્દષ્ટં ચ "ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દ્દશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતહ્યહૃ" (છા.ઉ.8।7।4) ઇત્યુક્તે પ્રાજાપત્યઃ પણ્ડિતોઽપ્યસુરરાડ્ વિરોચનઃ સ્વભાવદોષવશાદનુપદ્યમાનમપિ વિપરીતમર્થં શરીરમાત્મેતિ પ્રતિપન્નઃ। તથેન્દ્રો દેવરાટ્ સકૃદ્દ્વિસ્ત્રિરુક્તં ચાપ્રતિપદ્યમાનઃ સ્વભાવદોષક્ષયમપેક્ષ્ય ચતુર્થે પર્યાયે પ્રથમોક્તમેવ બ્રાહૃ પ્રતિપન્નવાન્। લોકેઽપિ એકસ્માદ્ ગુરોઃ શ્રૃણ્વતાં કશ્ચિદ્યથાવત્પ્રતિપદ્યતે કશ્ચિદયથાબત્ કશ્ચિદ્વિપરીતં કશ્ચિન્ન પ્રતિપદ્યતે। કિમુ વક્તવ્યમતીન્દ્રિયમાત્મતચ્વમ્? અત્ર હિ વિપ્રતિપન્નાઃ સદસદ્વાદિનસ્તાર્કિકાઃ સર્વે। તસ્માદ્વિદિતં બ્રાહૃએતિ સુનિશ્ચિતોક્તમપિ વિષમપ્રતિપત્તિત્વાદ્ યદિ મન્યસે ઇત્યાદિ સાશઙ્કં વચનં યુક્તમેવ આચાર્યસ્ય। દહરમ્ અલ્પમેવાપિ નૂનં ત્વં વેત્થ જાનિષે બ્રાહૃણો રૂપમ્।
કિમનેકાનિ બ્રાહૃણો રૂપાણિ મહાન્ત્યર્ભકાણિ ચ, યેનાહ દહરમેવેત્યાદિ?
બાઢમ્;અનેકાનિ હિ નામરૂપોપાધિકૃતાનિ બ્રાહૃણો રૂપાણિ, ન સ્વતઃ। સ્વતસ્તુ "અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથારસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્" (ક.ઉ.1।3।15, નૃસિંહોત્તર, 1, મુક્તિક.2।72) ઇતિ શબ્દાદિભિઃ સહ રૂપાણિ પ્રતિષિધ્યન્તે।
નનુ યેનૈવ ધર્મેણ યદ્રૂપ્યતે તદેવ તસ્ય સ્વરૂપમિતિ બ્રાહૃણોઽપિ યેન વિશેષેણ નિરૂપણં તદેવ તસ્ય સ્વરૂપં સ્યાત્। અત ઉચ્યતે--ચૈતન્યં પૃથિવ્યાદીનામન્યતમસ્ય સર્વેષાં વિપરિણતાનાં વા ધર્મો ન ભવતીતિ બ્રાહૃણો રૂપમિતિ બ્રાહૃ રૂપ્યતે ચૈતન્યેન। તથા ચોક્તમ્ "વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રાહૃ" (બૃ.ઉ.3।9।28) "વિજ્ઞાનધન એવ" (બૃ.ઉ.2।4।12) "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃ" (તૈ.ઉ.2।1।1) "પ્રજ્ઞાનં
બ્રાહૃ"(ઐ.ઉ.5।3) ઇતિ ચ બ્રાહૃણો રૂપં નિર્દિષ્ટં શ્રુતિષુ।
સત્યમેવમ્; તથાપિ તદન્તઃ કરણદેહેન્દ્રિયોપાધિદ્વારેણૈવ વિજ્ઞાનાદિશબ્દૈર્નિર્દિશ્યતે, તદનુકારિત્વાદ્ દેહાદિવૃદ્ધિસઙ્કોચચ્છેદાદિષુ નાશેષુ ચ, ન સ્વતઃ। સ્વતસ્તુ "અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્" (કે.ઉ.2।3) ઇતિ સ્થિતં ભવિષ્યતિ।
યદસ્ય બ્રાહૃણો રૂપમિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ। ન કેવલમધ્યાત્મોપાધિપરિચ્છિન્નસ્યાસ્ય બ્રાહૃણો રૂપં ત્વમલ્પં વેત્થ; યદપ્યધિદૈવતોપાધિપરિચ્છિન્નસ્યાસ્ય બ્રાહૃણો રૂપં દેવેષુ વેત્થ ત્વમ્ તદપિ નૂનં દહરમેવ વેત્થ ઇતિ મન્યેઽહમ્। યદધ્યાત્મં યદ્યપિ દેવેષુ તદપિ ચોપાધિપરિચ્છિન્નત્વાદહરત્વાન્ન નિવર્તતે। યત્તુ વિધ્વસ્તસર્વોપાધિવિશેષં શાન્તમ્ અનન્તમેકમદ્વૈતં ભૂમાખ્યં નિત્યં બ્રાહૃ, ન તત્સુવેધમિત્યભિપ્રાયઃ।
યત એવમ્ અથ નુ તસ્માત્ મન્યે અદ્યાપિ મીમાંસ્યં વિચાર્યમેવ તે તવ બ્રાહૃ। એવમાચાર્યોક્તઃ શિષ્ય એકાન્તે ઉપવિષ્ટઃ સમાહિતઃ સન્, યથોક્તમાચાર્યેણ આગમમર્થતો વિચાર્ય, તર્કતશ્ર્વ નિર્ધાર્ય, સ્વાનુભવં કૃત્વા, આચાર્યસકાશમુપગમ્ય ઉવાચ--મન્યેઽહમથેદાનીં વિદિતં બ્રાહૃએતિ

કથમિતિ, શ્રુણુ--
1.2.2
નાહં મન્યે સુવેદેતિ નો ન વેદેતિ વેદ ચ। યો નસ્તદ્વેદ તદ્વેદ નો ન વેદેતિ વેદ ચ

એ.1.2.2
ન અહં મન્યે સુવેદેતિ, નૈવાહં મન્યે સુવેદ બ્રાહૃએતિ। નૈવ તર્હિ વિદિતં ત્વયા બ્રાહૃએત્યુક્તે આહ--નો ન વેદેતિ વેદ ચ। વેદ ચેતિ ચ શબ્દાન્ન વેદ ચ।
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધં નાહં મન્યે સુવેદેતિ, નો ન વેદેતિ, વેદ ચ ઇતિ। યદિ ન મન્યસે સુવેદેતિ, કથં મન્યસે વેદ ચેતિ। અથ મન્યસે વેદૈવેતિ, કથં ન મન્યસે સુવેદેતિ। એકં વસ્તુ યેન જ્ઞાયતે, તેનૈવ તદેવ વસ્તુ ન સુવિજ્ઞાયત ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધં સંશયવિપર્યયૌ વર્જયિત્વા। ન ચ બ્રાહૃ સંશયિતત્વેન જ્ઞેયં વિપરીતત્વેન વેતિ નિયન્તું શક્યમ્। સંશયવિપર્યયૌ હિ સર્વત્રાનર્થકરત્વેનૈવ પ્રસિદ્ધૌ।
એવમાચાર્યેણ વિચાલ્યમાનોઽપિ શિષ્યો ન વિચચાલ, ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિઽઇત્યાચાર્યોક્તાગમસમ્પ્રદાયબલાત્ ઉપપત્ત્યનુભવબલાચ્ચ; જગર્જ ચ બ્રાહૃવિદ્યાયાં ધ્ઢનિશ્ચયતાં દર્શયન્નાત્મનઃ। કથમિત્યુચ્યતે--યો યઃ કશ્ચિદ્ નઃ અસ્માકં સબ્રાહૃચારિણાં મધ્યે તન્મદુક્તં વચનં તચ્વતો વેદ, સ તહ્યહૃ વેદ।
કિં પુનસ્તદ્વચનમિત્યત આહ નો ન વેદેતિ વેદ ચ ઇતિ। યદેવ ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિઽ ઇત્યુક્તમ્, તદેવ વસ્તુ અનુમાનાનુભવાભ્યાં સંયોજ્ય નિશ્ચિતં વાક્યાન્તરેણ નો ન વેદેતિ વેદ ચ ઇત્યવોચત્ આચાર્યબુદ્ધિસંવાદાર્થં મન્દબુદ્ધિગ્રહણવ્યપોહાર્થં ચ। તથા ચ ગર્જિતમુપપન્નં ભવતિ ઽયો નસ્તદ્વેદ તદ્વેતઽ ઇતિ

શિષ્યાચાર્યસંવાદાત્પ્રતિનિવૃચ્ય સ્વેન રૂપેણ શ્રુતિઃ સમસ્તસંવાદનિર્વૃત્તમર્થમેવ બોધયતિ--યસ્યામતમિત્યાદિના--
1.2.3
યસ્યામતં તસ્ય મતં સતં યસ્ય ન વેદ સઃ। અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્

એ.1.2.3
યસ્ય બ્રાહૃવિદઃ અમતમ્ અવિજ્ઞાતમ્ અવિદિતં બ્રાહૃએતિ મતમ્ અભિપ્રાયઃ નિશ્ચયઃ, તસ્ય મતં જ્ઞાતં સમ્યગ્ બ્રાહૃએત્યભિપ્રાયઃ। યસ્ય પુનઃ મતં જ્ઞાતં વિદિતં મયા બ્રાહૃએતિ નિશ્ચયઃ, ન વેદૈવ સઃ ન બ્રાહૃ વિજાનાતિ સઃ।
વિદ્વદવિદુષોર્યથોક્તૌ પક્ષૌ અવધારયતિ--અવિજ્ઞાતં વિજાનતામિતિ, અવિજ્ઞાતમ્ અવતમ્ અવિદિતમેવ બ્રાહૃ વિજાનતાં સમ્યગ્વિદિતવતામિત્યેતત્। વિજ્ઞાતં વિદિતં બ્રાહૃ અવિજાનતામ્, અસમ્યગ્દર્શિનામ્, ઇન્દ્રિયમનોબુદ્ધિષ્વેવાત્મદર્શિનામિત્યર્થઃ; ન ત્વત્યન્તમેવાવ્યુત્પન્નબુદ્ધીનામ્। ન હિ તેષાં વિજ્ઞાતમ્ અસ્માભિબ્ર્રાહૃએતિ મતિર્ભવતિ। ઇન્દ્રિયમનોબુદ્ધયુપાધિષ્વાત્મદર્શિનાં તુ બ્રાહૃઓપાધિવિવેકાનુપલમ્ભાત્, બુદ્ધયાદ્યુપાધેશ્વ વિજ્ઞાતત્વાદ્ વિદિતં બ્રાહૃએત્યુપપદ્યતે ભ્રાન્તિરિત્યતોઽસમ્યગ્દર્શનં પૂર્વપક્ષત્વેનોપન્યસ્યતે--વિજ્ઞાતમવિજાનતામિતિ। અથવા હેત્વર્થ ઉત્તરાર્ધોઽવિજ્ઞાતમિત્યાદિઃ

ઽઅવિજ્ઞાતં વિજાનતામ્ઽ ઇત્યવધૃતમ્। યદિ બ્રાહૃઆત્યન્તમ્ એવાવિજ્ઞાતમ્, લૌકિકાનાં બ્રાહૃવિદાં ચાવિશેષઃ પ્રાપ્તઃ। ઽઅવિજ્ઞાતં વિજાનતામ્ઽઇતિ ચ પરસ્પરવિરુદ્ધમ્। કથં તુ તદ્બ્રાહૃ સમ્યગ્વિદિતં ભવતીત્યેવમર્થમાહ--
1.2.4
પ્રતિબોધવિદિતં મતમમૃતત્વં હિ વિન્દતે। આત્મના વિન્દતે વીર્યં વિદ્યયા વિન્દતેઽમૃતમ્

એ.1.2.4
પ્રતિબોધવિદિતં બોધં બોધં પ્રતિવિદિતમ્। બોધશબ્દેન બૌદ્ધાઃ પ્રત્યયા ઉચ્યન્તે। સર્વે પ્રત્યયા વિષયીભવન્તિ યસ્ય સ આત્મા સર્વબોધાન્પ્રતિ બુધ્યતે। સર્વપ્રત્યયદર્શી ચિચ્છક્તિસ્વરૂપમાત્રઃ પ્રત્યયૈરેવ પ્રત્યયેષ્વવિશિષ્ટતયા લક્ષ્યતે; નાન્યદ્દ્વારમન્તરાત્મનો વિજ્ઞાનાય।
અતઃ પ્રત્યયપ્રત્યગાત્મતયા વિદિતં બ્રાહૃ યદા, તદા તન્મતં તત્ સમ્યગ્દર્શનમિત્યર્થઃ સર્વપ્રત્યયદર્શિત્વે ચોપજનનાપાયવર્જિતદ્દક્સ્વરૂપતા નિત્યત્વં વિશુદ્ધસ્વરૂપત્વમાત્મત્વં નિર્વિશેષતૈકત્વં ચ સર્વભૂતેષુ સિદ્ધં ભવેત્; લક્ષણભેદાભાવાદ્વયોમ્ન ઇવ ઘટગિરિગુહાદિષુ। વિદિતાવિદિતાભ્યામન્યદ્બ્રાહૃએત્યાગમવાક્યાર્થ એવં પરિશુદ્ધ એવોપસંહ્મતો ભવતિ। "દ્દષ્ટેદ્ર્રષ્ટા શ્રુતેઃ શ્રોતા મતેર્મન્તા વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતા" ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરમ્।
યદા પુનર્બોધક્રિયાકર્તેતિ બોધક્રિયાલક્ષણેન તત્કર્તારં વિજાનાતીતિ બોધલક્ષણેન વિદિતં પ્રતિબોધવિદિતમિતિ વ્યાખ્યાયતે, યથા યો વૃક્ષશાખાશ્ચાલયતિ સ વાયુરિતિ તદ્વત્; તદા બોધક્રિયાશક્તિમાનાત્મા દ્રવ્યમ્, ન બોધસ્વરૂપ એવ। બોધસ્તુ જાયતે વિનશ્યતિ ચ। યદા બોધો જાયતે, તદા બોધક્રિયયા સવિશેષઃ। યદા બોધો નશ્યતિ, તદા નષ્ટબોધો દ્રવ્યમાત્રં નિર્વિશેષઃ। તત્રૈવં સતિ વિક્રિયાત્મકઃ સાવયવોઽનિત્યોઽશુદ્ધ ઇત્યાદયો દોષા ન પરિહર્તું શક્યન્તે।
યદપિ કાણાદાનામ્ આત્મમનઃસંયોગજો બોધ આત્મનિ સમવૈતિ; અત આત્મનિ બોદ્ધૃત્વમ્, ન તુ વિક્રિયાત્મક આત્મા; દ્રવ્યમાત્રસ્તુ ભવતિ ઘટ ઇવ રાગસમવાયી; અસ્મિન્ પક્ષેઽપ્યચેતનં દ્રવ્યમાત્રં બ્રાહૃએતિ "વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રાહૃ" (બૃ.ઉ.3।9।28) "પ્રજ્ઞાનં બ્રાહૃ" (ઐ.ઉ.5।3) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો બાધિતાઃ સ્યુઃ। આત્મનો નિરવયવત્વેન પ્રદેશાભાવાત્ નિત્યસંયુક્તત્વાચ્ચ મનસઃ સ્મૃત્યુત્પત્તિનિયમાનુપપત્તિરપરિહાર્યા સ્યાત્। સેસર્ગધર્મિત્વં ચાત્મનઃ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિરુદ્ધં કલ્પિતં સ્યાત્। "અસઙ્ગો ન હિ સજ્જતે" (બૃ.ઉ.3।6।26) "અસક્તં સર્વભૃત્" (ગીતા 13।14) ઇતિ હિ શ્રુતિસ્મૃતિ। ન્યાયશ્ચ--ગુણવદ્ગુણવતા સંસૃજ્યતે, નાતુલ્યજાતીયમ્। અતઃ નિર્ગુણં નિર્વિશેષં સર્વવિલક્ષણં કેનચિદપ્યતુલ્યજાતીયેન સેસૃજ્યત ઇત્યેતદ્ ન્યાયવિરુદ્ધં ભવેત્। ત્સ્માત્ નિત્યાલુપ્તજ્ઞાનસ્વરૂપજ્યોતિરાત્મા બ્રાહૃએત્યયમર્થઃ સર્વબોધબોદ્ધૃત્વે આત્મનઃ સિધ્યતિ, નાન્યથા। તસ્માત્ ઽપ્રતિબોધવિદિતં મતમ્ઽઇતિ યથાવ્યાખ્યાત એવર્થેઽસ્માભિઃ।
યત્પુનઃ સ્વસંવેદ્યતા પ્રતિબોધવિદિતમિત્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થો વણ્ર્યતે, તત્ર ભવતિ સોપાધિકત્વે આત્મનો બુદ્ધયુપાધિસ્વરૂપત્વેન ભેદં પરિકલ્પ્યાત્મનાત્માનં વેત્તીતિ સંવ્યવહારઃ- "આત્મન્યેવાત્માનં પશ્યતિ" (બૃ.ઉ.4।4।23) "સ્વયમેવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ" (ગીતા 10।15) ઇતિ ન તુ નિરુપાધિકસ્યાત્મન એકત્વે સ્વસંવેદ્યતા પરસંવેદ્યતા વા સમ્ભવતિ। સંવેદનસ્વરૂપત્વાત્સંવેદનાન્તરાપેક્ષા ચ ન સમ્ભવતિ, યથા પ્રકાશસ્ય પ્રકાશાન્તરાપેક્ષયા ન સમ્ભવઃ તદ્વત્।
બૌદ્ધપક્ષે સ્વસંવેદ્યતાયાં તુ ક્ષણભઙ્ગુરત્વં નિરાત્મકત્વં ચ વિજ્ઞાનસ્ય સ્યાત્ "ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાત્" (બૃ.ઉ.4।3।30) "નિત્યં વિભું સર્વગતમ્" (મુ.ઉ.1।1।6) "સ વા એષ મહાનજ આત્માજરોઽમરોઽમૃતોઽભયઃ" (બૃ.ઉ.4।4।25) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો બાધ્યેરન્।
યત્પુનઃ પ્રતિબોધશબ્દેન નિર્નિમિત્તો બોધઃ પ્રતિબોધઃ યથા સુપ્તસ્ય ઇત્યર્થ પરિકલ્પયન્તિ, સકૃદ્ધિજ્ઞાનં પ્રતિબોધ ઇત્યપરે; નિર્નિમિત્તઃ સનિમિત્તઃ સકૃદ્વાસકૃદ્વા પ્રતિબોધ એવ હિ સઃ। અસૃતત્વમ્ અમરણભાવં સ્વાત્મન્યવસ્થાનં મોક્ષં હિ યસ્માદ્ વિન્દતે લભતે યથોક્તાત્ પ્રતિબોધાત્પ્રતિબોધવિદિતાત્મકાત્, તસ્માત્પ્રતિબોધવિદિતમેવ મતમિત્યભિપ્રાયઃ। બોધસ્ય હિ પ્રત્યગાત્મવિષયત્વં ચ મતમમૃતત્વે હેતુઃ। ન હ્રાત્મનોઽનાત્મત્વમમૃતત્વં ભવતિ। આત્મત્વાદાત્મનોઽમૃતત્વં નિર્નિમિત્તમેવ, એવં મત્ર્યત્વમાત્મનો યદવિદ્યયા અનાત્મત્વપ્રતિપત્તિઃ।
કથં પુનર્યથોક્તયાત્મવિદ્યયામૃતત્વં વિન્દત ઇત્યત આહઆત્મના સ્વેન રૂપણ વિન્દતે લભતે વીર્યં બલં સામર્થયમ્। ધનસહાયમન્ત્રૌષધિતપોયોગકૃતં વીર્યં સૃત્યું ન શક્નોત્યભિભવિતુમ્ અનિત્યવસ્તુકૃતત્વાત્; આત્મવિદ્યાકૃતં તુ વીર્યમાત્મનૈવ વિન્દતે, નાન્યેન ઇત્યતોઽનન્યસાધનત્વાદાત્મવિદ્યાવીર્યસ્ય તદેવ વીર્યં મૃત્યું શક્નોત્યભિભવિતુમ્। યત એવમાત્મવિદ્યાકૃતં વીર્યમાત્મનૈવ વિન્દતે, અતઃ વિદ્યયા આત્મવિષયયા વિન્દતેઽમૃતમ્ અમૃતત્વમ્। "નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યઃ" (મુ.ઉ.3।2।4) ઇત્યાથર્વણે। અતઃ સમર્થો હેતુઃ અમૃતત્વં હિ વિન્દત ઇતિ

કષ્ટા ખલુ સુરનરતિર્યક્પ્રેતાદિષુ સંસારદુઃખબહુલેષુ પ્રાણિનિકાયેષુ જન્મજરામરણરોગાદિસંપ્રાપ્તિરજ્ઞાનાત્। અતઃ--
1.2.5
ઇહ ચેદવેદીદથ સત્યમસ્તિ ન ચેદિહાવેદીન્મહતી વિનષ્ટિઃ। ભૂતેષુ ભૂતેષુ વિચિત્ય ધીરાઃ પ્રેત્યાસ્માલ્લોકાદમૃતા ભવન્તિ

એ.1.2.5
ઇહ એવ ચેદ્ મનુષ્યોઽધિકૃતઃ સમર્થઃ સન્ યદિ અવેદીદ્ આત્માનં યથોક્તલક્ષણં વિદિતવાન્ યથોક્તેન પ્રકારેણ, અથ તદા અસ્તિ સત્યં મનુષ્યજન્મન્યસ્મિન્નવિનાશોઽર્થવત્તા વા સદ્ભાવો વા પરમાર્થતા વા
સત્યં વિદ્યતે। ન ચેદિહાવેદીદિતિ, ન ચેદ્ ઇહ જીવશ્ચેદ્ અધિકૃતઃ અવેદીત્ ન વિદિતવાન્; તદા મહતિ દીર્ઘા અનન્તા વિનષ્ટિઃ વિનાશનં જન્મજરામરણાદિપ્રબન્ધવિચ્છેદલક્ષણા સંસારગતિઃ।
તસ્માદેવં ગુણદોષૌ વિજાનન્તો બ્રાઆહૃણાઃ ભૂતેષુ ભૂતેષુ સર્વભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ એકમાત્મતચ્વં બ્રાહૃ વિચિત્ય વિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્ય ધીરાઃ ધીમન્તઃ પ્રેત્ય વ્યાવૃત્ય મમાહંભાવલક્ષણાદવિદ્યારૂપાદસ્માલ્લોકાદ્ ઉપરમ્ય સર્વાત્મૈકભાવમદ્વૈતમાપન્નાઃ સન્તઃ અમૃતા ભવન્તિ બ્રાહૃઐવ ભવન્તીત્યર્થઃ। "સ યો હ વૈ તત્પરં બ્રાહૃ વેદ બ્રાહૃઐવ ભવતિ" (મુ.ઉ.3।2।9) ઇતિ શ્રુતેઃ॥

તૃતીય ખણ્ડ
ઽઅવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્ઽ ઇત્યાદિશ્રવણાદ્ યદસ્તિ તદ્વિજ્ઞાતં પ્રમાણૈઃ યન્નાસ્તિ તદવિજ્ઞાતં શશવિષાણકલ્પમત્યન્તમેવાસદ્દ્દષ્ટમ્; તથેદં બ્રાહૃઆવિજ્ઞાતત્વાદસદેવેતિ મન્દબુદ્ધીનાં વ્યામોહો મા ભૂદિતિ તદર્થેયમાખ્યાયિકા આરભ્યતે।
તદેવ હિ બ્રાહૃ સર્વપ્રકારેણ પ્રશાસ્તૃ દેવાનામપિ પરો દેવઃ; ઈશ્વરાણામપિ પરમેશ્વરઃ, દુર્વિજ્ઞેયઃ, દેવાનાં જયહેતુઃ, અસુરાણાં પરાજયહેતુઃ; તત્કથં નાસ્તીત્યેતસ્યર્થસ્યાનુકૂલાનિ હ્રુત્તરાણિ વચાંસિ દ્દશ્યન્તે।
અથવા બ્રાહૃવિદ્યાયાઃ સ્તુતયે। કથમ્? બ્રાહૃવિજ્ઞાનાદ્ધિ અગ્ન્યાદયો દેવા દેવાનાં શ્રેષ્ઠત્વં જગ્મુઃ તતોઽપ્યતિતરામિન્દ્ર ઇતિ।
અથવા દુર્વિજ્ઞેયં બ્રાહૃએત્યેતત્ બ્રાદશ્ર્યતે--યેનાગ્ન્યાદયોઽતિતેજસોઽપિ ક્લેશેનૈવ બ્રાહૃ વિદિતવન્તસ્તથેન્દ્રો દેવાનામીશ્વરોઽપિ સન્નિતિ।
વક્ષ્યમાણોપનિષદ્વિધિપરં વા સર્વં બ્રાહૃવિદ્યાવ્યતિરેકેણ પ્રાણિનાં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદ્યભિમાનો મિથ્યા ઇત્યેતદ્દર્શનાર્થં વા આખ્યાયિકા, યથા દેવાનાં જયાદ્યભિમાનઃ તદ્વદિતિ।
1.3.1
બ્રાહૃ હ દેવેભ્યો વિજિગ્યે તસ્ય હ બ્રાહૃણો વિજયે દેવા અમહીયન્ત

એ.1.3.1
બ્રાહૃ યથોક્તલક્ષણં પરં હ કિલ દેવેભ્યોઽર્થાય વિજિગ્યે જયં લબ્ધવત્ દેવાનામસુરાણાં ચ સંગ્રામેઽસુરાઞ્જિત્વા જગદરાતીનિશ્વરસેતુભેતૃન્ દેવેભ્યો જયં તત્ફલં પ્રાયચ્છજ્જગતઃ સ્થેમ્ને। તસ્ય હ કિલ બ્રાહૃણો વિજયે દેવાઃ અગ્ન્યાદયઃ અમહીયન્ત મહિમાનં પ્રાપ્તવન્તઃ

તદા આત્મસંસ્થસ્ય પ્રત્યગાત્મન ઈશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સર્વક્રિયાફલસંયોજયિતુઃ પ્રાણિનાં સર્વશક્તેઃ જગતઃ સ્થિતિં ચિકીર્ષોઃ અયં જયો મહિમા ચેત્યજાનન્તઃ-
1.3.2
ત ઐક્ષન્તાસ્માકમેવાયં વિજયોઽસ્માકમેવાયં મહિમેતિ। તદ્ધૈષાં વિજજ્ઞૌ તેભ્યો હ પ્રાદુર્બભૂવ તન્ન વ્યજાનત કિમિદં યક્ષમિતિ

એ.1.3.2
તે દેવાઃ ઐક્ષન્ત ઈક્ષિતવન્તઃ અગ્ન્યાદિખરૂપપરિચ્છિન્નાત્મકૃતોઽસ્માકમેવાયં વિજયઃ અસ્માકમેવાયં મહિમા અગ્નિવાટિવન્દ્રત્વાદિલક્ષણો જયફલભૂતોઽસ્માભિરનુભૂયતે; નાસ્મત્પ્રત્યગાત્મભૂતેશ્વરકૃત ઇતિ।
એવં મિથ્યાભિમાનેક્ષણવતાં તદ્ હ કિલ એષાં મિથ્યેક્ષણં વિજજ્ઞૌ વિજ્ઞાતવદ્ બ્રાહૃ। સર્વેક્ષિતૃ હિ તત્ સર્વભૂતકરણપ્રયોક્તૃત્વાત્। દેવાનાં ચ મિથ્યાજ્ઞાનમુપલભ્ય મૈવાસુરવદ્ દેવા મિથ્યાભિમાનાત્પરાભવેયુરિતિ તદનુકમ્પયા દેવાન્મિથ્યાભિમાનાપનોદનેનાનુગૃહ્ણિયામિતિ તેભ્યઃ દેવેભ્યઃ હ કિલાર્થાય પ્રાદુર્બભૂવ સ્વયોગમાહાત્મ્યનિર્મિતે નાત્યદ્ભુતેન વિસ્માપનીયેન રૂપેણ દેવાનામિન્દ્રિયગોચરે પ્રાદુર્બભૂવ પ્રાદુર્ભૂતવત્। તત્ પ્રાદુર્ભૂતં બ્રાહૃ ન વ્યજાનત નૈવ વિજ્ઞાતવન્તઃ દેવાઃ કિમિદં યક્ષં પૂજ્યં મહદ્ભૂતમિતિ

1.3.3
તેઽગ્નિમબ્રાઉવઞ્જાતવેદ એતદ્વિજાનીહિ કિમિદં યક્ષમિતિ તથેતિ

એ.1.3.3
તે તદજાનન્તો દેવઃ સાન્તર્ભયાસ્તદ્વિજિજ્ઞાસવઃ અગ્નિમ્ અગ્રગામિનં જાતવેદસં સર્વજ્ઞકલ્પમ્ અબ્રાઉવન્ ઉક્તવન્તઃ। હે જાતવેદઃ એતદ્ અસ્મદ્ગોચરસ્થં યક્ષં વિજાનીહિ વિશેષતો બુધ્યસ્વ ત્વં નસ્તેજસ્વી કિમેતદ્યક્ષમિતિ

1.3.4
તદભ્યદ્રવત્તમભ્યવદક્તોઽસીત્યગ્નિર્વા અહમસ્મીત્યબ્રાવીજ્જાતવેદા વા અહમસ્મીતિ

એ.1.3.4
તથા અસ્તુ ઇતિ તદ્ યક્ષમ્ અભિ અદ્રવત્ તત્પ્રતિ ગતવાનગ્નિઃ। તં ચ ગતવન્તં પિપૃચ્છિષું તત્સમીપેઽપ્રગલ્ભત્વાત્તૂષ્ણીભૂતં તદ્યક્ષમ્ અભ્યવદદ્ અïગ્ન પ્રતિ અભાષત કોઽસીતિ। એવં બ્રાહૃણા પૃષ્ટોઽગ્નિઃ અબ્રાવીત્--અગ્નિર્વા અગ્નિનામાહં પ્રસિદ્ધો જાતવેદા ઇતિ ચ નામદ્વયેન પ્રસિદ્ધતયાત્માનં શ્લાઘયન્નિતિ

1.3.5
તïસ્મસ્ત્વયિ કિં વીર્યમિત્યપીદંસર્વં દહેયં યદિદં પૃથિવ્યામિતિ

એ.1.3.5
એવમુક્તવન્તં બ્રાહૃઆવોચત્ તસ્મિન્ એવં પ્રસિદ્ધગુણનામવતિ ત્વયિ કિં વીર્યં સામથ્ર્યમ્ ઇતિ। સોઽબ્રાવીદ્ ઇદં જગત્ સર્વં દહેયં ભસ્મીકુર્યાં યદ્ ઇદં સ્થાવરાદિ પૃથિવ્યામ્ ઇતિ। પૃથિવ્યામિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, યતોઽન્તરિક્ષસ્થમપિ દહ્રત એવાગ્નિના

1.3.6
તસ્મૈ તૃણં નિદધાવેતદ્દહેતિ। તદુપપ્રેયાય સર્વજવેન તન્ન શશાક દગ્ધં સ તત એવ નિવવૃતે નૈતદશકં વિજ્ઞાતું યદેતદ્યક્ષમિતિ

એ.1.3.6
તસ્મૈ એવમભિમાનવતે બ્રાહૃ તૃણં નિદધૌ પુરાગ્નેઃ સ્થાપિતવત્। બ્રાહૃણા ઽએતત્ તૃણમાત્રં મમાગ્રતઃ દહ; ચેદસિ દગ્ધું સમર્થઃ, મુઞ્ચ દગ્ઘૃત્વાભિમાનં સર્વત્રઽ ઇત્યુક્તઃ તત્ તૃણમ્ ઉપપ્રેયાય તૃણસમીપં ગતવાન્ સર્વજવેન સર્વોત્સાહકૃતેન વેગેન। ગત્વા તત્ ન શશાક નાશકદ્દગ્ધુમ્।
સ જાતવેદાઃ તૃણં દગ્ધુમશક્તો વ્રીડિતો હતપ્રતિજ્ઞઃ તત એવ યક્ષાદેવ તૂષ્ણીં દેવાન્પ્રતિ નિવવૃતે નિવૃત્તઃ પ્રતિગતવાન્ ન એતદ્ યક્ષમ્ અશકં શક્તવાનહં વિજ્ઞાતું વિશેષતઃ યદેતદ્યક્ષમિતિ

1.3.7
અથ વાયુમબ્રાઉવન્વાયવેતદ્વિજાનિહિ કિમેતદ્યક્ષમિતિ તથેતિ

1.3.8
તદભ્યદ્રવત્તમભ્યવદત્કોઽસીતિ વાયુર્વા અહમસ્મીત્યબ્રાવીન્માતરિશ્વા વા અહમસ્મીતિ

1.3.8
તïસ્મ##઼સ્ત્વયિ કિં વીર્યમિત્ય પીદઁસર્વમાદદીય યદીદં પૃથિવ્યામિતિ

1.3.10
તસ્મૈ તૃણં નિદધાવેતદાદત્સ્વેતિ તદુપપ્રેયાય સર્વજવેન તન્ન શશાકાદાતું સ તત એવ નિવવૃતે નૈતદશકં વિજ્ઞાતું યદેતદ્યક્ષમિતિ

એ.1.3.7-10
અથ અનન્તરં વાયુમબ્રાઉવન્ હે વાયો એતદદ્વિજાનીહીત્યાદિ સમાનાર્થં પૂર્વેણ। વાનાગ્દમનાગ્દન્ધનાદ્વા વાયુઃ। માતર્યન્તરિક્ષે શ્વયતીતિ માતરિશ્વા। ઇદં સર્વમપિ આદદીય ગૃહ્ણીયાં યદિદં પૃથિવ્યામિત્યાદિ સમાનમેવ॥7-10॥
1.3.11
અથેન્દ્રમબ્રાઉવન્મઘવન્નેતદ્વિજાનીહિ કિમેતદ્યક્ષમિતિ તથેતિ તદભ્યદ્રવત્તસ્માત્તિરોદધે

એ.1.3.11
અથેન્દ્રમબ્રાઉવન્મઘવન્નેતદ્વિજાનીહિત્યાદિ પર્વવત્। ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરો મઘવા બલવચ્વાત્ તથેતિ તદભ્યદ્રવત્। તસ્માત્ ઇન્દ્રાદાત્મસમીપં ગતાત્ તહ્યહૃ તિરોદધે તિરોભૂતમ્। ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રત્વાભિમાનોઽતિતરાં નિરાકર્તવ્ય ઇત્યતઃ સંવાદમાત્રમપિ નાદાદ્ બ્રાહૃએન્દ્રાય

1.3.12
સ તસ્મિન્નેવાકાશે સ્ત્રિયમાજગામ બહુશોભમાનામુમાઁહૈમવતીં તાઁહોવાચા કિમેતદ્યક્ષમિતિ

એ.1.3.12
તદ્યક્ષં યસ્મિન્નાકાશે આકાશપ્રદેશે આત્માનં દર્શયિત્વા તિરોભૂતમિન્દ્રશ્ચ બ્રાહૃણસ્તિરોધાનકાલેયસ્મિન્નાકાશે આસીત્, સ ઇન્દ્રઃ તસ્મિન્નેવ આકાશે તસ્થૌ કિં તદ્યક્ષમિતિ ધ્યાયન્; ન નિવવૃતેઽગ્ન્યાદિવત્।
તસ્યેન્દ્રસ્ય યક્ષે ભકિંત બુદ્ધ્વા વિદ્યા ઉમારૂપિણી પ્રાદુરભૂત્સ્ત્રીરૂપા। સ ઇન્દ્રઃ તામ્ ઉમાં બહુશોભમાનામ્--સર્વેષાં હિ શોભમાનાનાં શોભનતમા વિદ્યા, તદા બહુશોભમાનેતિ વિશેષણમુપપન્નં ભવતિ, હૈમવતીં હેમકૃતાભરણવતીમિવ બહુશોભમાનામિત્યર્થઃ અથવા ઉમૈવા હિમવતો દુહિતા હૈમવતી નિત્યમેવ સર્વજ્ઞેનેશ્વરેણ સહ વર્તત ઇતિ જ્ઞાતું સમર્થેતિ કૃત્વા તામ્--ઉપજગામ ઇદ્રસ્તાં હ ઉમાં કિલ ઉવાચ પપ્રચ્છ--બ્રાઊહિ કિમેતદ્ દર્શયિત્વા તિરોભૂતં યક્ષમિતિ

ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ

ચતુર્થ ખણડ
1.4.1
સા બ્રાહૃએતિ હોવાચ બ્રાહૃણો વા એતદ્વિજયે મહિયધ્વમિતિ તતો હૈવ વિદાઞ્ચકાર બ્રાહૃએતિ

એ.1.4.1
સા બ્રાહૃએતિ હોવાચ હ કિલ બ્રાહૃણો વૈ ઈશ્વરસ્યૈવ વિજયેઈશ્વરેણૈવ જિતા અસુરાઃ; યૂયં તત્ર નિમિત્તમાત્રમ્, તસ્યૈવ વિજયે--યૂયં મહિયધ્વં મહિમાનં પ્રાપ્નુથ। એતદિતિ ક્રિયાવિશેષણાર્થમ્। મિથ્યાભિમાનસ્તુ યુષ્માકમ્--અસ્માકમેવાયં વિજયોઽસ્માકમેવાયં મહિમેતિ। તતઃ મસ્માદુમાવાક્યાદ્ હ એવ વિદાઞ્ચકાર બ્રાહૃએતિ ઇન્દ્રઃ, અવધારણાત્ તતો હૈવ ઇતિ, ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ

યસ્માદગ્નિવાટિવન્દ્રા એતે દેવા બ્રાહૃણઃ સંવાદદર્શનાદિના સામિપ્યમુપગતાઃ-
1.4.2
તસ્માદ્વા એતે દેવા અતિતરામિવાન્યાન્દેવાન્યદગ્નિર્વાયુરિન્દ્રસ્તે હ્રેનન્નેદિષ્ઠ પસ્પૃશુસ્તે હ્રેનત્પ્રથમો વિદાઞ્ચકાર બ્રાહૃએતિ

એ.1.4.2
તસ્માત્ સ્વૈર્ગુણૈઃ અતિતરામિવ શક્તિગુણાદિમહાભાગ્યૈઃ અન્યાન્ દેવાન્ અતિતરામ્ અતિશેરત ઇવ એતે દેવાઃ। ઇવ શબ્દોઽનર્થકોઽવધારણાર્થો વા। યદ્ અગ્નિઃ વાયુઃ ઇન્દ્રઃ તે હિ દેવા યસ્માદ્
એનદ્ બ્રાહૃ નેદિષ્ઠમ્ અન્તિકતમં પ્રિયતમં પસ્પર્શુઃ સ્પૃષ્ટવન્તો યથોક્તૈબ્ર્રાહૃણઃ સંવાદાદિપ્રકારૈઃ, તે હિ યસ્માચ્ચ હેતોઃ એનદ્ બ્રાહૃ પ્રથમઃ પ્રથમાઃ પ્રધાનાઃ સન્ત ઇત્યેતત્, વિદાઞ્ચકાર વિદાઞ્ચકુરિત્યેતહ્યહૃએતિ

યસ્માદગ્નિવાયૂ અપિ ઇન્દ્રવાક્યાદેવ વિદાઞ્ચક્રતુઃ, ઇન્દ્રેણ હિ ઉમાવાક્યાત્પ્રથમં શ્રુતં બ્રાહૃએતિ--
1.4.3
તસ્માદ્વા ઇન્દ્રોઽતિતરામિવાન્યાન્દેવાન્સ હ્રેનન્નેદિષ્ઠં પસ્પર્શ સ હ્રેનત્પ્રથમો વિદાઞ્ચકાર બ્રાહૃએતિ

એ.1.4.3
તસ્માદ્વૈ ઇન્દ્રઃ અતિતરામિવ અતિશેરત ઇવ અન્યાન્ દેવાન્। સ હ્રેનન્નેદિષ્ઠં પસ્પર્શ યસ્માત્ સ હ્રેનત્પ્રથમો વિદાઞ્ચકાર બ્રાહૃએત્યુક્તાર્થં વાક્યમ્

1.4.4
તસ્યૈષ આદેશો યદેતદ્વિદ્યુતો વ્યદ્યુતદા 3 ઇતિન્ન્યમીમિષદા 3 ઇત્યધિદૈવતમ

એ.1.4.4
તસ્ય પ્રકૃતસ્ય બ્રાહૃણ એષ આદેશ ઉપમોપદેશઃ। નિરુપમસ્ય બ્રાહૃણો યેનોપમાનેનોપદેશઃ સોઽયમાદેશ ઇત્યુચ્યતે। કિં તત્ ? યદેતત્ પ્રસિદ્ધં લોકે વિદ્યુતો વ્યદ્યુતદ્ વિદ્યોતનં કૃતવદિત્યેતદનુપપન્નમિતિ વિદ્યુતો વિદ્યોતનમિતિ કલ્પ્યતે। આ 3 ઇત્યુપમાર્થઃ। વિદ્યુતો વિદ્યોતનમિવેત્યર્થઃ, "યથા સકૃદ્વિદ્યુતમ્" ઇતિ શ્રુત્યન્તરે ચ દર્શનાદ્ વિદ્યુદિવ હિ સકૃદાત્માનં દર્શયિત્વા તિરોભૂતં બ્રાહૃ દેવેભ્યઃ।
અથવા વિદ્યુતઃ ઽતેજઃઽ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્। વ્યદ્યુતદ્ વિદ્યોતિતવત્ આ 3 ઇવ વિદ્યુતસ્તેજઃ
સકૃદ્વિદ્યોતિતવદિવેત્યભિપ્રાયઃ। ઇતિશબ્દ આદેશપ્રતિનિર્દેશાર્થઃ--ઇત્યયમાદેશ ઇતિ। ઇચ્છબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ।
અયં ચાપરસ્તસ્યાદેશઃ। કોઽસૌ ? ન્યમીમિષદ્ યથા ચક્ષુઃ ન્યમીમિષદ્ નિમેષં કૃતવત્। સ્વાર્થે ણિચ્। ઉપમાર્થ એવ આકારઃ। ચક્ષુષો વિષયં પ્રતિ પ્રકાશતિરોભાવ ઇવ ચેત્યર્થઃ। ઇતિ અધિદૈવતં દેવતાવિષયં બ્રાહૃણ-ઉપમાનદર્શનમ્

1.4.5
અથાધ્યાત્મં યદેતદ્ગચ્છતીવ ચ મનોઽનેન ચૈતદુપસ્મરત્યભીક્ષ્ણઁ સઙ્કલ્પઃ

એ.1.4.5
અથ અનન્તરમ્ અધ્યાત્મં પ્રત્યગાત્મવિષય આદેશ ઉચ્યતે। યદેતદ્ ગચ્છતીવ ચ મનઃ। એતદ્બ્રાહૃ ઢૌકત ઇવ વિષયીકરોતીવ। યચ્ચ અનેન મનસા એતદ્ બ્રાહૃ ઉપસ્મરતિ સમીપતઃ સ્મરતિ સાધકઃ અભીક્ષ્ણં ભુશમ્। સેકલ્પશ્ચ મનસો બ્રાહૃવિષયઃ। મનૌપાધિકત્વાદ્ધિ મનસઃ સંકલ્પસ્મૃત્યાદિપ્રત્યયૈરભિવ્યજ્યતે બ્રાહૃ, વિષયીક્રિયમાણમિવ। અતઃ સ એષ બ્રાહૃણોઽધ્યાત્મમાદેશઃ।
વિદ્યુન્નિમેષણવદધિદૈવતં દ્રુતપ્રકાશનધર્મિ, અધ્યાત્મં ચ મનઃપ્રત્યયસમકાલાભિવ્યક્તિધર્મિ--ઇત્યેષ આદેશઃ। એવમાદિશ્યમાનં હિ બ્રાહૃ મન્દબુદ્ધિગમ્યં ભવતીતિ બ્રાહૃણ આદેશોપદેશઃ। ન હિ નિરુપાધિકમેવ બ્રાહૃ મન્દબુદ્ધિભિરાકલયિતું શક્યમ્

કિં ચ--
1.4.6
તદ્ધ તદ્વનં નામ તદ્વનમિત્યુપાસિતવ્યં સ ય એતદેવં વેદાભિ હૈનઁ સર્વાણિ ભૂતાનિ સંવાઞ્છન્તિ

એ.1.4.6
તદ્ બ્રાહૃ હ કિલ તદ્વનં નામ તસ્ય વનં તદ્વનં તસ્ય પ્રણિજાતસ્ય પ્રત્યગાત્મભૂતત્વાદ્વનં વનનીયં સંભજનીયમ્। અતઃ તદ્વનં નામ, પ્રખ્યાતં બ્રાહૃ તદ્વનમિતિ યતઃ, તસ્માત્ તદ્વનમિતિ અનેનૈવ ગુણાભિધાનેન ઉપાસિતવ્યં ચિન્તનીયમ્।
અનેન નામ્નોપાસનસ્ય ફલમાહ। સ યઃ કશ્ચિદ્ એતદ્ યથોક્તં બ્રાહૃ એવં યથોક્તગુણં વેદ ઉપાસ્તે અભિ હ એનમ્ ઉપાસકં સર્વાણિ ભૂતાનિ અભિ સંવાઞ્છન્તિ હ પ્રાર્થયન્ત એવ યથા બ્રાહૃ

એવમનુશિષ્ટઃ શિષ્ય આચાર્યમુવાચ--
1.4.7
ઉપનિષદં ભો બ્રાઊહીત્યુક્તા ત ઉપનિષદ્ બ્રાઆહૃઈ વાવ ત ઉપનિષદમબ્રાઊમેતિ

એ.1.4.7
ઉપનિષદં રહસ્યં યચ્ચિન્ત્યં ભો ભગવન્ બ્રાઊહિ ઇતિ।
એવમુક્તવતિ શિષ્યે આહાચાર્યઃ ઉક્તા આભિહિતા તે તવ ઉપનિષત્। કા પુનઃ સેત્યાહ--બ્રાઆહૃઈં બ્રાઆહૃણઃ પરમાત્મન ઇયં બ્રાઆહૃઈં તામ્, પરમાત્મવિષયત્વાદતીતવિજ્ઞાનસ્ય, વાવ એવ તે ઉપનિષદમબ્રાઊમેતિ ઉક્તામેવ પરમાત્મવિષયામુપનિષદમબ્રાઊમેત્યવધારયત્યુત્તરાર્થમ્।
પરમાત્મવિષયામુપનિષદં શ્રુતવતઃ ઉપનિષદં ભો બ્રાઊહીતિ પૃચ્છતઃ શિષ્યસ્ય કોઽભિપ્રાયઃ ? યદિ તદવચ્છુતસ્યાર્થસ્ય પ્રશ્નઃ કૃતઃ, તતઃ પિષ્ટપેષણવત્પુનરુક્તોઽનર્થકઃ પ્રશ્નઃ સ્યાત્। અથ
સાવશેષોક્તોપનિષત્સ્યાત્, તતસ્તસ્યાઃ ફલવચનેનોપસંહારો ન યુક્તઃ "પ્રેત્યાસ્માલ્લોકાદમૃતા ભવન્તિ" (કે.ઉ.2।5) ઇતિ। તસ્માદુક્તોપનિષચ્છેષવિષયોઽપિ પ્રશ્નેઽનુપપન્ન એવ, અનવશેષિતત્વાત્। કસ્તહ્ર્રભિપ્રાયઃ પ્રષ્ટુરિત્યુચ્યતે--
કિં પૂર્વોક્તોપનિષચ્છેષતયા તત્સહકારિસાધનાન્તરાપેક્ષા, અથ નિરપેક્ષૈવ। સાપેક્ષા ચેદપેક્ષિતવિષયામુપનિષદં બ્રાઊહિ। અથ નિરપેક્ષા ચેદવધારય પિપ્પલાદવન્નાતઃ પરમસ્તીત્યેવમભિપ્રાયઃ। એતદુપપન્નમાચાર્યસ્યાવધારણવચનમ્ ઽઉક્તા ત ઉપનિષત્ઽ ઇતિ।
નનુ નાવધારણમિદમ્, યતોઽન્યદ્વક્તવ્યમાહ ઽતસ્યૈ તપો દમઃઽ ઇત્યાદિ।
સત્યમ્, વક્તવ્યમુચ્યતે આચાર્યેણ ન તૂક્તોપનિષચ્છેષતયા તત્સહકારિસાધનાન્તરાભિપ્રાયેણ વા; કિં તુ બ્રાહૃવિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયાભિપ્રાયેણ વેદૈસ્તદઙ્ગૈશ્ચ સહપાઠેન સમીકરણાત્તપઃ પ્રભૃતીનામ્। ન હિ વેદાનાં શિક્ષાદ્યઙ્ગાનાં ચ સાક્ષાદ્બ્રાહૃવિદ્યાશેષત્વં તત્સહકારિસાધનત્વં વા સમ્ભવતિ।
સહપાઠિતાનામપિ યથાયોગં વિભજ્ય વિનિયોગઃ સ્યાદિતિ ચેચ્; યથા સૂક્તવાકાનુમન્ત્રણમન્ત્રણાં યથાદૈવતં વાભાગઃ, તથા તપો દમકર્મસત્યાદીનામપિ બ્રાહૃવિદ્યાશેષત્વં તત્સહકારિસાધનત્વં વેતિ કલ્પ્યતે। વેદાનાં તદઙ્ગાનાં ચાર્થપ્રકાશકત્વેન કર્માત્મજ્ઞાનોપાયત્વમિત્યેવં હ્રયં વિભાગો યુજ્યતે અર્થસમ્બન્ધોપપત્તિસામથ્ર્યાદિતિ ચેત્।
ન; અયુક્તેઃ। ન હ્રયં વિભાગો ઘટનાં પ્રાઞ્ચતિ। ન હિ સર્વક્રિયાકારકફલભેદબુદ્ધિતિરસ્કારિણ્યા બ્રાહૃવિદ્યાયાઃ શેષાપેક્ષા સહકારિસાધનસમ્બન્ધો વા
યુજ્યતે। સર્વવિષયવ્યાવૃત્તપ્રત્યગાત્મવિષયનિષ્ઠત્વાચ્ચ બ્રાહૃવિદ્યાયાસ્તત્ફલસ્ય ચ નિઃશ્રેયસસ્ય "મોક્ષમિચ્છન્સદા કર્મ ત્યજેદેવ સસાધનમ્। ત્યજતૈવ હિ તજ્જ્ઞેયં ત્યક્તુઃ પ્રત્યક્પરં પદમ્॥" તસ્માત્કર્મણાં સહકારિત્વં કર્મશેષાપેક્ષા વા ન જ્ઞાનસ્યોપપદ્યતે। તતોઽસદેવ સૂક્તવાકાનુમન્ત્રણવદ્યથાયોગં વિભાગ ઇતિ। તસ્માદવધારણાર્થતૈવ પ્રશ્નપ્રતિવચનસ્યોપપદ્યતે। એતાવત્યેવેયમ્ ઉપનિષદુક્તાન્યનિરપેક્ષા અમૃતત્વાય

1.4.8
તસ્યૈ તપો દમઃ કર્મે તિ પ્રતિષ્ઠા વેદાઃ સર્વાઙ્ગાનિ સત્યમાયતનમ્

એ.1.4.8
તસ્માદિહ વાતીતેષુ વા બહુષુ જન્માન્તરેષુ તપઆદિભિઃ કૃતસચ્વશુદ્ધેજ્ર્ઞાનં સમુત્પદ્યતે યથાશ્રુતમ્; "યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ। તસ્યૈતે કથિતા હ્રર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ" (શ્વે.ઉ.6।23) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્। "જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ" (મહા.શા.204।8) ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ।
ઇતિશબ્દઃ ઉપલક્ષણત્વપ્રદર્શનાર્થઃ। ઇતિ એવમાદ્યન્યદપિ જ્ઞાનોત્પત્તેરુપકારકમ્ "અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમ્" (ગીતા 13।7) ઇત્યાદ્યુપદર્શિતં ભવતિ। પ્રતિષ્ઠા પાદૌ પાદાવિવાસ્યાઃ તેષુ હિ સત્સુ પ્રતિતિષ્ઠતિ બ્રાહૃવિદ્યા પ્રવર્તતે, પદ્ભયામિવ પુરુષઃ। વેદાશ્ચત્વારઃ સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ શિક્ષાદીનિ ષટ્ કર્મજ્ઞાનપ્રકાશકત્વાદ્વેદાનાં તદ્રક્ષણાર્થત્વાદ્ અઙ્ગાનાં પ્રતિષ્ઠાત્વમ્।
અથવા, પ્રતિષ્ઠાશબ્દસ્ય પાદરૂપકલ્પનાર્થત્વાદ્ વેદાસ્ત્વિતરાણિ સર્વાઙ્ગાનિ શિરઆદીનિ। અસ્મિન્ પક્ષે શિક્ષાદીનાં વેદગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં કૃતં પ્રત્યેતવ્યમ્। અઙ્ગિનિ હિ ગૃહીતેઽઙ્ગનિ ગૃહીતાનિ એવ ભવન્તિ, તદાયત્તત્વાદઙ્ગાનામ્।
સત્યમ્ આયતનં યત્ર તિષ્ઠત્યુપનિશત્ તદાયતનમ્। સત્યમિતિ અમાયિતા અકૌટિલ્યં વાઙ્ભનઃકાયાનામ્। તેષુ હ્રાશ્રયતિ વિદ્યા યે અમાયાવિનઃ સાધવઃ, નાસુરપ્રકૃતિષુ માયાવિષુ; "ન યેષુ જિહૃમનૃતં ન માયા ચ" (પ્ર.ઉ.1।16) ઇતિ શ્રુતેઃ। તસ્માત્સત્યમાયતનમિતિ કલ્પ્યતે। તપઆદિષુ એવ પ્રતિષ્ઠાત્વેન પ્રાપ્તસ્ય સત્યસ્ય પુનરાયતનત્વેન ગ્રહણં સાધનાતિશયત્વજ્ઞાપનાર્થમ્। "અશ્વમેધસહસ્ત્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્। અશ્વમેધસહસ્ત્રાચ્ચ સત્યમેકં વિશિષ્યતે॥" (વિષ્ણુસ્મૃ.8) ઇતિ સ્મૃતેઃ

1.4.9
યો વા એતામેવં વેદાપહત્ય પાપ્માનમનન્તે સ્વર્ગો લોકે જ્યેયે પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રતિતિષ્ઠતિ

એ.1.4.9
યો વૈ એતાં બ્રાહૃવિદ્યામ્ ઽકેનેષિતમ્ઽ ઇત્યાદિના યથોક્તાં એવં મહાભાગામ્ ઽબ્રાહૃ હ દેવેભ્યઃઽ ઇત્યાદિના સ્તુતાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠાં વેદ ઽઅમૃતત્વં હી વિન્દતેઽ ઇત્યુક્તમપિ બ્રાહૃવિદ્યાફલમન્તે નિગમયતિ--અપહત્ય પાપ્માનમ્ અવિદ્યાકામકર્મલક્ષણં સેસારબીજં વિધૂય અનન્તે અપર્યન્તે સ્વર્ગે લોકે સુખાત્મકે બ્રાહૃણીત્યેતત્। અનન્તે ઇતિ વિશેષણાન્ન ત્રિવિષ્ટપે અનન્તશબ્દ ઔપચારિકોઽપિ સ્યાદ્ ઇત્યત આહ--જ્યેયે ઇતિ। જ્યેયે જ્યાયસિ સર્વમહત્તરે સ્વાત્મનિ મુખ્યે એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ। ન પુનઃ સંસારમાપદ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ

ઇતિ ચદુર્થઃ ખણ્ડઃ