કેનોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ અથ કેનોપનિષત્ ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ ।
સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદં
માઽહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ
નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં મેઽસ્તુ ।
તદાત્મનિ નિરતે ય
ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
ૐ કેનેષિતં પતતિ પ્રેષિતં મનઃ
કેન પ્રાણઃ પ્રથમઃ પ્રૈતિ યુક્તઃ ।
કેનેષિતાં વાચમિમાં વદન્તિ
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ક ઉ દેવો યુનક્તિ

શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રં મનસો મનો યદ્વાચો હ વાચં
સ ઉ પ્રાણસ્ય પ્રાણઃ ચક્ષુષશ્ચક્ષુઃ ।
અતિમુચ્ય ધીરાઃ પ્રેત્યાસ્માલ્લોકાદમૃતા ભવન્તિ

ન તત્ર ચક્ષુર્ગચ્છતિ ન વાગ્ગચ્છતિ નો મનઃ ।
ન વિદ્મો ન વિજાનીમો યથૈતદનુશિષ્યાત્

અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિ ।
ઇતિ શુશ્રુમ પૂર્વેષાં યે નસ્તદ્વ્યાચચક્ષિરે

યદ્વાચાઽનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

યન્મનસા ન મનુતે યેનાહુર્મનો મતમ્ ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

યચ્ચક્ષુષા ન પશ્યતિ યેન ચક્ષૂઁષિ પશ્યતિ ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

યચ્છ્રોત્રેણ ન શૃણોતિ યેન શ્રોત્રમિદં શ્રુતમ્ ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

યત્પ્રાણેન ન પ્રાણિતિ યેન પ્રાણઃ પ્રણીયતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે

॥ ઇતિ કેનોપનિષદિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
યદિ મન્યસે સુવેદેતિ દહરમેવાપિ
નૂનં ત્વં વેત્થ બ્રહ્મણો રૂપમ્ ।
યદસ્ય ત્વં યદસ્ય દેવેષ્વથ નુ
મીમાઁસ્યેમેવ તે મન્યે વિદિતમ્

નાહં મન્યે સુવેદેતિ નો ન વેદેતિ વેદ ચ ।
યો નસ્તદ્વેદ તદ્વેદ નો ન વેદેતિ વેદ ચ

યસ્યામતં તસ્ય મતં મતં યસ્ય ન વેદ સઃ ।
અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્

પ્રતિબોધવિદિતં મતમમૃતત્વં હિ વિન્દતે ।
આત્મના વિન્દતે વીર્યં વિદ્યયા વિન્દતેઽમૃતમ્

ઇહ ચેદવેદીદથ સત્યમસ્તિ
ન ચેદિહાવેદીન્મહતી વિનષ્ટિઃ ।
ભૂતેષુ ભૂતેષુ વિચિત્ય ધીરાઃ
પ્રેત્યાસ્માલ્લોકાદમૃતા ભવન્તિ

॥ ઇતિ કેનોપનિષદિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
બ્રહ્મ હ દેવેભ્યો વિજિગ્યે તસ્ય હ બ્રહ્મણો
વિજયે દેવા અમહીયન્ત

ત ઐક્ષન્તાસ્માકમેવાયં વિજયોઽસ્માકમેવાયં મહિમેતિ ।
તદ્ધૈષાં વિજજ્ઞૌ તેભ્યો હ પ્રાદુર્બભૂવ તન્ન વ્યજાનત
કિમિદં યક્ષમિતિ

તેઽગ્નિમબ્રુવન્ જાતવેદ એતદ્વિજાનીહિ
કિમિદં યક્ષમિતિ તથેતિ

તદભ્યદ્રવત્તમભ્યવદત્કોઽસીત્યગ્નિર્વા
અહમસ્મીત્યબ્રવીજ્જાતવેદા વા અહમસ્મીતિ

તસ્મિઁસ્ત્વયિ કિં વીર્યમિત્યપીદઁ સર્વં
દહેયં યદિદં પૃથિવ્યામિતિ

તસ્મૈ તૃણં નિદધાવેતદ્દહેતિ ।
તદુપપ્રેયાય સર્વજવેન તન્ન શશાક દગ્ધું સ તત એવ
નિવવૃતે નૈતદશકં વિજ્ઞાતું યદેતદ્યક્ષમિતિ

અથ વાયુમબ્રુવન્વાયવેતદ્વિજાનીહિ
કિમેતદ્યક્ષમિતિ તથેતિ

તદભ્યદ્રવત્તમભ્યવદત્કોઽસીતિ વાયુર્વા
અહમસ્મીત્યબ્રવીન્માતરિશ્વા વા અહમસ્મીતિ

તસ્મિઁસ્ત્વયિ કિં વીર્યમિત્યપીદઁ
સર્વમાદદીય યદિદં પૃથિવ્યામિતિ

તસ્મૈ તૃણં નિદધાવેતદાદત્સ્વેતિ
તદુપપ્રેયાય સર્વજવેન તન્ન શશાકાદતુમ્ ।
સ તત એવ નિવવૃતે નૈતદશકં વિજ્ઞાતું યદેતદ્યક્ષમિતિ

અથેન્દ્રમબ્રુવન્મઘવન્નેતદ્વિજાનીહિ કિમેતદ્યક્ષમિતિ તથેતિ
તદભ્યદ્રવત્તસ્માત્તિરોદધે

સ તસ્મિન્નેવાકાશે સ્ત્રિયમાજગામ બહુશોભમાનામુમાઁ
હૈમવતીં તાઁહોવાચ કિમેતદ્યક્ષમિતિ

॥ ઇતિ કેનોપનિષદિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
સા બ્રહ્મેતિ હોવાચ બ્રહ્મણો વા એતદ્વિજયે મહીયધ્વમિતિ
તતો હૈવ વિદાઞ્ચકાર બ્રહ્મેતિ

તસ્માદ્વા એતે દેવા અતિતરામિવાન્યાન્દેવાન્યદગ્નિર્વાયુરિન્દ્રસ્તે
હ્યેનન્નેદિષ્ઠં પસ્પર્શુસ્તે હ્યેનત્પ્રથમો વિદાઞ્ચકાર બ્રહ્મેતિ

તસ્માદ્વા ઇન્દ્રોઽતિતરામિવાન્યાન્દેવાન્
સહ્યેનન્નેદિષ્ઠં પસ્પર્શ સ હ્યેનત્પ્રથમો વિદાઞ્ચકાર બ્રહ્મેતિ

તસ્યૈષ આદેશો યદેતદ્વિદ્યુતો વ્યદ્યુતદા૩ઇતીન્ ન્યમીમિષદા૩
ઇત્યધિદૈવતમ્

અથાધ્યાત્મં યદ્દેતદ્ગચ્છતીવ ચ મનોઽનેન
ચૈતદુપસ્મરત્યભીક્ષ્ણઁ સઙ્કલ્પઃ

તદ્ધ તદ્વનં નામ તદ્વનમિત્યુપાસિતવ્યં સ ય એતદેવં વેદાભિ
હૈનઁ સર્વાણિ ભૂતાનિ સંવાઞ્છન્તિ

ઉપનિષદં ભો બ્રૂહીત્યુક્તા ત ઉપનિષદ્બ્રાહ્મીં વાવ ત
ઉપનિષદમબ્રૂમેતિ

તસૈ તપો દમઃ કર્મેતિ પ્રતિષ્ઠા વેદાઃ સર્વાઙ્ગાનિ
સત્યમાયતનમ્

યો વા એતામેવં વેદાપહત્ય પાપ્માનમનન્તે સ્વર્ગે
લોકે જ્યેયે પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રતિતિષ્ઠતિ

॥ ઇતિ કેનોપનિષદિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ ।
સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદં
માઽહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ
નિરાકારોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં મેઽસ્તુ ।
તદાત્મનિ નિરતે ય
ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ કેનોપનિષદ્ ॥
અધિકાધ્યયનાય