કાત્યાયનીતન્ત્રટીકા · અધ્યાય 1

ઓંશ્રીગણેશાયનમઃ ઓંઅચલૌગિરીશગિરિશૌમાતામહતાંચતાતતાંયાતૌ સર્વસ્યયત્પ્રભાવાદ્વંદે
પર્ણાંલતાંતુગિરિજાંતાં ૧ યેસંતિશ્રુતિમૌલિસારરસિકાયજ્વાનેવંપરે સ્વર્વામાધરમાધુરમાધુરી
પરિચયેસંરંભિણસ્સંતુતે ૨ અસ્માકંતુતદેવલોચનચમત્કારાયભૂયાચ્ચિરં પ્રાલેયાચલકંદરોદરરૂ
રીખેલત્તુમૈનંવપુઃ ૩ મૈનંમત્સીરૂપમિતિબાહ્યોર્થઃ મેનાયાંભવંમૈનમુમારૂપમિતિગૂઢોર્થઃ શ્રી
મલ્લક્ષ્મવતીંલક્ષ્મીંમાતરંદેશિકોત્તમાં પિતરંરઙ્ગનાથાખ્યંદેશિકોત્તમમાશ્રયે ૪ શૈવોપનામ
કોવિત્તોનીલકંઠોભિધાનતઃ સપ્તશતીસપ્તશતમંત્રસંખ્યાવિભાજકે ૫ કાત્યાયનોતંત્રમધ્યેપ
ટલાનાંવિવોધિનીં વ્યાખ્યાંકરોતિશિવયોસ્તોષાયજનતામુદે ૬ અથેદંસપ્તશતીસ્તોત્રંમાર્કંડેય
ઉવાચેત્યારભ્યસાવર્ણિર્ભવિતામનુરિત્યંતંત્રયોદશાધ્યાયાત્મકંમાર્કંડેયપુરાણાંતર્ગતંસર્વકામદુઘેન
કેનચિન્નિર્મિતંકિંતુવેદવદનાદ્યેવ તદુક્તંભુવનેશ્વરીસંહિતાયાં યયાવૈદોહ્ય?નાદિર્હિતદ્વત્સપ્તશતી
સ્મૃતેતિ મેરુતંત્રેપિ સપ્તશત્યાસ્તુસકલંતત્વંવેદગુહમેવહિ પાદોનંશ્રીહરિર્વેત્તિવેત્યર્ધંતુપ્રજાપ
તિઃ વ્યાસસ્તુર્યાંશકંવેતિકોટ્યંશમિતરેજનાઇતિવ્યાસેનપ્રકટીકૃતત્વાત્તુવ્યાસકૃતમિતિલોકે
વ્યવહારઃ રુદ્રયામલેપિ અસ્તિગુતમંદેવ્યામાહાત્મ્યંસર્વસિદ્ધિદં વાક્યૈરર્થૈશ્ચપદ્યૈશ્ચસપ્તશત્યા
ત્મકંશુભં સવિશેષપરંસાક્ષાચ્ચિચ્છક્તિમહિમાશ્રયં તાત્પર્યગત્યાતત્કૃત્સ્નંનિર્વિશેષચિદાશ્રયમિ
તિ તત્રાસ્યસ્તોત્રસ્યસપ્તશતીસપ્તશતીચેતિનામદ્વયંતદ્વ્યુત્પત્તિર્મેરુતંત્રે સપ્તશત્યાશ્ચરિત્રેતુપ્રથમે
કા.ત. પૃ૦૧ અ) પદ્મજોમુનિઃછંદોગાયત્રમુદિતંમહાકાલીતુદેવતા વાગ્વીજંપાવકસ્તત્વંધર્માર્થેવિનિયોજનં પ્ર
યોજનં પ્રયોગાનાંતુનવતિર્મારણેમોહનેઽત્રતુ ઇત્યાદિઉચ્ચાટેસ્તેંભનેચાત્રપ્રયોગાનાંશતદ્વયંમધ્યમે
તુચરીત્રેસ્થાતૃતીયેઽથચરિત્રકેવિદ્વેષવશ્યયોશ્ચાત્રપ્રયોગાદિક્કૃતૈર્મતાઃ એવંસપ્તશતંચાત્રપ્રયોગાઃ
સંપ્રકીર્તિનાઃ તસ્માત્સપ્તશતીત્યેવંપ્રોક્તંવ્યાસેનધીમતા મહાવિદ્યેત્યાદિસત્યઃસપ્તકલ્પેતથાદિમે
વ્રહ્મેંદ્રગુરુશુક્રાણાંવિષ્ણુરુદ્રસુરદ્રસુરદ્વિષાં ઉપાસ્યાદેવતાજાતાસ્તાશ્ચાત્રવ્રહ્મણાસ્તુતાઃ તસ્મા
ત્સપ્તશતીત્યેવંવ્યાસેનપરિકીર્તિતા તથામધ્યમચરિત્રેલક્ષ્મીલલિતાકાલીદુર્ગાગાયત્ર્યરુંધતૌ
સરસ્વતીઇતિ તથાકાલીતારાછિન્નમસ્તાસુમુખીભુવનેશ્વરી બાલાકુબ્જેતિસપ્તસતીનાંમંત્રા
ગુપ્તરૂપેણકથિતાઃ તસ્માત્સપ્તસતીતિનામ તથાતૃતીયચરિત્રેવ્રાહ્મ્યાદ્યાશ્ચામુંડાંતાઃસપ્ત ત
થાનંદાશાતાક્ષીશાકંભરીભીમારક્તદંતિકાદુર્ગાભ્રામર્યસ્સત્યઃસપ્તસછ્રવ્યાઉક્તાસ્તસ્માત્સપ્તસતી
નામેત્યાદિમેરુતંત્રેસ્પષ્ટં તત્રહોમેતર્પણેમાર્જનેમંત્રૈઃસંપુટીકરણેચસપ્તશતમંત્રવિભાગંકૃત્વૈવ હો
માદિકં સપ્તશતમંત્રૈઃકર્તવ્યમન્યથાવિફલંભવતીતિવક્ષ્યમાણકાત્યાયનીતંત્રવચનાદસ્યસપ્ત
શતીસ્તોત્રસ્યસપ્તશતમંત્રવિભાગોઽવશ્યમપેક્ષિતઃસતુમંત્રવિભાગઃકાત્યાયનીતંત્રેઉક્તઃ સચ
કાત્યાયનોતંત્રવ્યાખ્યાનેનસ્પષ્ટીક્રિયતે ॥
પૃ૦ ૧બ) ઈશ્વરુવાચ માર્કંડેયુવાચાદ્યિતિ અસ્યાર્થઃમર્કંડેયુપુવાચેત્યાદ્યઃપ્રથમેકોમંત્રિત્યર્થઃ ત
તસ્તદુત્તરંદ્વિતીયસ્વરાકારસ્તેનસંયુતઃસંયુક્તોવ્યોમહકારસ્તસ્યાદિવર્ણઃસકારસ્તેનસાઇ
તિસિદ્ધંતમારભ્યનૃપમિત્યક્ષરદ્વયમંતિમંયેષાંતેતદંતિમાષ્ટાદશતત્સંખ્યાકાઃશ્લોકાત્મ
કામંત્રાભવંતીત્યર્થઃ તત્રયદ્યપિસાવર્ણિઃસૂર્યતનયિત્યારભ્યપ્રત્યુવાચસતંવૈશ્યઃપ્રશ્રયાવનતોનૃ
પમિત્યર્દ્ધાત્પૂર્વંસપ્તશ્લોકાઃપ્રત્યુવાચસતંવૈશ્યિતિત્વર્ધશ્લોકેવતથાપિઅંત્યાર્ધશ્લોકસ્યૈવમંત્રત્વં
સ્વીકૃત્યછત્રિન્યાયેનાશ્લોકાર્દ્ધપિશ્લોકવ્યવહારઃકૃતિતિબોધ્યં તથાચપ્રથમમંત્રેણસહિ
ઈશ્વરુવાચ માર્કાંડેયુવાચાદ્યોમંત્રઃશ્લોકાત્મકાસ્તતઃ વ્યો
માદિવર્ણમારભ્યદ્વિતીયસ્વરસંયુતં ૧ નૃપમિત્યંતિમામંત્રાભવં
ત્યષ્ટાદશપ્રિયે વૈશ્યવાક્યંતતઃશ્લોકાવ્યોમાદ્યાસંવમંત્રકાઃ

તાએકોનવિંશતિમંત્રાસ્સપન્નાઃવૈશ્યવાક્યમિતિ વૈશ્યુવાચેત્યેકોમંત્રિત્યર્થઃ તતસ્ત્તદુત્તરં
વ્યોમાદ્યાદિતિ લ્યબ્લોપેપંચમીવ્યોમહકારસ્તદાદ્યઃસકારસ્તમારભ્યોત્યર્થઃ તમારભ્યશ્લોકા
અર્થાચ્ચત્વારઃતેપંચમંત્રકાભવંતીતિશેષઃચતુઃશ્લોકાનામેવતાવત્પર્યંતંસત્વાત્ નનુચતુર્ષુશ્લોકે
ષુપંચમંત્રત્વંકથમિતિચેત્પ્રથમશ્લોકસ્યાર્દ્ધભાગસ્યમંત્રત્વસ્વીકારાત્ તદુક્તંભુવનેશીસંહિતાયાં
સમાધિનીમમંત્રોયમર્થોમંત્રસ્તતસ્ત્રયઃ અંતિમાર્દ્ધેન
સહિતાઃપંચમંત્રાઉદીરિતાઇતિ

કા.તં. પૃ૦ ૨અ) નૃપસ્યોક્તિરિતિ રાજોવાચેત્યેકીમંત્રોભવતીતિશેષઃ માંતવર્ણોમકારાંતવર્ણોયકારઃકથંભૂતૈ
કારેણયુક્તસ્તેનયૈઇતિસિદ્ધંસાદિતાદૌઅથચસકારોબિંદુસંયુક્તોંતેવસાનેઇદૃશૌમંત્રૌદ્વૌમ
તૌયૈર્નિરસ્તિતિશ્લોકેખંડદ્વયંકૃત્વામંત્રદ્વયંસંપાદનોયમિતિભાવઃ ૩ તતોવૈશ્યુવાચેતીતિ વૈશ્ય
ઉવાચેત્યેકોમંત્રિત્યર્થઃ સ્વરેષુએકાદશઃસ્વરેકારઃસ્વાદિઆદૌઅથચવહ્નિબીજંરકારઃક
થંભૂતંબિંદુયુક્તંતેનરમિતિતદંતેયસ્યૈતાદૃશંમનુપંચકંસ્યાદિત્યર્થઃ અત્રાપ્યેવમેતદ્યથાપ્રાહે
નૃપસ્યોક્તિર્માંતવર્ણૈકારેણયુગાદિતઃ સકારોબિંદુસંયુક્તોંતેમંત્રા
વીદૃશૌમતૌ ૩ તતોવૈશ્યુવાચેતિસ્વરૈકાદશાદિતઃવન્હિબીજંબિં
દુયુક્તમંતોસ્યાત્મનુપંચકં ૪ માર્કંડેયુવાચૈકસ્તતોમંત્રત્રયંભવેત્
તાદિવર્ણંચભુવનસ્વરયુગ્વારુણાંતિમમ્

ત્યારભ્યનિષ્ટુરમિત્યંતાઃ ચત્વારેવશ્લો
કાસ્તેષુપૂર્વન્યાયેનાદિમાર્ધાંતિમાર્ધેનસહિતમધ્યશ્લોકત્રયેણપંચમંત્રત્વંબોધ્યમ્ ૪ માર્કંડેયુવા
ચૈકિતિમાર્કંડેયુવાચેત્યેકોમંત્રિત્યર્થઃ તતસ્તાદિવર્ણંતકારાદિવર્ણોયસ્યભુવનસ્વરૌકાર
સ્તદ્યુક્વારુણોઅકારઃસોંતિમેયસ્યૈતાદૃશંમંત્રત્રયંભવેત્ અત્રાપિતતસ્તાવિત્યારભ્યપાર્થિવાવિત્યં
તશ્લોકાર્દ્ધાંતિમશ્લોકાર્ધયોઃપૃથક્કરણેનમધ્યૈકશ્લોકેનમંત્રત્રયત્વંબોધ્યં તદુક્તંભુવનેશીસંહિતા
યાં તતસ્તાવર્દ્ધમેતત્સ્યાદિતિ

પૃ૦ ૨બ) રાજોવાચેતિ રાજોવાચેત્યેકોમંત્રિત્યર્થઃ તતોભકારાદિર્યેષાંતાઇતિ અંતેયોષાંતાદૃશાઃષણ્મંત્રામતા
જ્ઞેયાઇત્યર્થઃ અત્રાપિપ્રથમાંતિમાર્ધદ્વયપૃથક્કરણેનષણ્મંત્રત્વંબોધ્યમ્ ભગવન્નિદમર્ધંસ્યાદિતિ અંતિ
માર્ધસ્યતુઉવાચાંતાસ્તુયેમંત્રાસ્તેર્ધમંત્રાત્મિકાઃ પ્રિયેઇતિહરગૌરીતંત્રવચનાન્મત્રત્વંબોધ્યં અથો
વાચેતિ અથાનંતરમ્રિપીરુવાચેત્યેકોમંત્રિત્યર્થઃ તદનંતરંજ્ઞાનમસ્તીત્યારભ્યસર્વેશ્વરેશ્વરી
માર્કંડેયુવાચૈકસ્તતોમંત્રત્રયંભવેત્ તાદિવર્ણંચભુવનસ્વરયુગ્વારુણાંતિમં ૫ રાજો
વાચેતિષણ્મંત્રાભાદિતાંતાઃશુભાનને અથોવાચૃષિર્જ્ઞાનમસ્તીત્યારભ્યપાર્વતિ ૬ સ
ર્વેશ્વરેશ્વરીત્યંતામંત્રાદ્વાદશકીર્તિતાઃ રાજોવાચેતિભગવન્નાદાવંતેવિદાંવર ૭ મંત્ર
ત્રયમિદંખ્યાતંપશ્ચાદૃષિરુવાચ નિત્યૈવસાજગન્નાદૌપ્રભુરંતેષ્ટમંત્રકા

ત્યંતામંત્રાદ્વાદશકીતિતાઃ પ્રથમાર્ધંમધ્યેદશશ્લોકાવશિષ્ટમંતિમાર્ધંમિલિત્વાપૂર્વન્યાયે
નદ્વાદશમંત્રાજ્ઞેયાઃ ૫ ૬ રાજોવાચેતિરાજોવાચેત્યેકોમંત્રઃ અથાદૌભગવન્નિતિઅંતેવિદા
વરેતિ તાદૃશશ્લોકદ્વયેપ્રથમાથમધ્યશ્લોકાંતિમાર્ધાત્મકંમંત્રત્રયમિદંપૂર્વન્યાયેનખ્યાત ।
મિત્યર્થઃ પશ્ચાદૃષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતાદૌનિત્યૈવસાજગદિતિઅંતેપ્રભુરિતિદૃશાયેસપ્તશ્લો
કાસ્તેષુપ્રથમાર્ધમધ્યશ્લોકષટ્કોતિમાર્ધાત્મકાષ્ટમંત્રાઇત્યર્થઃ

કા.તં. પૃ૦ ૩અ) અથવ્રહ્મોવાચેતિ વ્રહ્મોવાચેત્યેકોમંત્રઃતતસ્ત્વંસ્વાહાદિકામહાસુરાવિત્યંતિમાયેચતુર્દશ
શ્લોકાસ્તેપૂર્વન્યાયેનપ્રથમાર્ધમધ્યત્રયોદશશ્લોકાંતિમાર્ધાત્મકાપંચદશમંત્રાઇત્યર્થઃ

ઋષિરેવમિતિ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃએવંસ્તુતેત્યાદ્યાઃકેશવાંતિમાયેષટ્શ્લોકાસ્તેપ્રથમા
ર્ધમધ્યશ્લોકપંચકાંતિમધિકાઃસપ્તમંત્રાભવંતીત્યર્થઃ તતોભગવદુક્તિર્ભગવાનુવાચેત્યે
અથવ્રહ્મોવાચતતસ્ત્વાંસ્વાહાત્વંસ્વધાદિમાઃ મહાસુરાંતિમામંત્રામતાઃપંચ
દશપ્રિયે ૯ ઋષિરેવંસ્તુતેતાદ્યાઃસમસ્યુઃકેશવાંતિમાઃ તતોભગવદુ
ક્તિઃસ્યાદ્ભવેતામિત્યુભૌમનૂ ૧૦ અયર્ષિવીચિતાભ્યામિત્યેતન્મંત્રદ્વય
શિવે ઋષ્યુક્તિશ્ચતથેત્યુક્તેત્યાદિમંત્રદ્વયંભવેત્

કો
મંત્રઃભવેતામદ્યમેતુષ્ટાવિતિશ્લોકેખંડદ્વયેનદ્વૌમંત્રાવિત્યર્થઃ ૧૦ અથર્ષિરિતિ
ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃવંચિતાભ્યામિતિવંચિતાભ્યામિત્યાદિકમેતન્મંત્રદ્વયંભવેત્
વંચિતાભ્યામયંમંત્રોપ્યર્ધમંત્રોજલપ્રદિતિહરગૌરીતંત્રાર્ધમંત્રો
વશિષ્ટેકઃશ્લોકમંત્રિતિમંત્રદ્વયંઋષીરુવાચેત્યેકો
મંત્રઃતથેત્યુક્તેત્યાદિશ્લોકદ્વયાત્મકંમંત્રદ્વયંનાત્રા
ર્ધમંત્રોસ્તિ

પૃ૦ ૩બ) નનુસર્વેશ્લોકાઇહાધ્યાયેકતિજાતાસ્તત્રાહ સર્વેશ્લોકાઇતિ ઇહપ્રથમાધ્યાયેસર્વશ્લોકાશ્ચતુ
ષ્પાદાત્મકાષ્ટયુક્સપ્તતિરષ્ટાધિકાસપ્તતિર્મતાઇત્યર્થઃ મધ્યેર્ધશ્લોકમંત્રાસ્તુપૂર્વોક્તપ્રકારેણ
ચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ ઇદમેવજ્ઞાપકંમધ્યેમધ્યેર્ધમંત્રકરણે ૧૨ ઉવાચાંતાઃકતિસંતિતત્રાહ ઉવા
સર્વેશ્લોકાઇહાધ્યાયેત્વષ્ટયુક્સપ્તતિર્મતાઃ મધ્યેર્ધશ્લોક
મંત્રાસ્તુચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ ૧૨ ઉવાચાંતાસ્તત્રબોધ્યાંમંત્રા
ભુવનસંખ્યકાઃ સંહત્યાહુતયોજ્ઞેયાશ્ચતુર્ભિરધિકંશતમ્

ઇતિકાત્યાયનીતંત્રેસપ્તશતીમંત્રવિભાગેવિંશઃપટલઃ

ચાંતા ઇતિઋષિરુવાચ રાજોવાચેત્યાદયુવાચમંત્રાભુવનસંખ્યકાશ્ચતુર્દશસંખ્યામવંતિ અસ્ત્વે
તત્સંહત્યાહુતપઃકતિજાતાસ્તત્રાહ સંહત્યેતિ અસ્યાર્થઃસ્પષ્ટેવ ૧૩ ઇતિકાત્યાયનીતંત્રવ્યાખ્યા
યાંવિંશઃપટલઃ

કા.ત. પૃ૦ ૪અ) ઈશ્વરુવાચ દ્વિતીયેઋષ્યુવાચેતીતિ દ્વિતીયાધ્યાયેઋષિરુવાચેતિપ્રથમોમંત્રિત્યર્થઃ તેનસહાષ્ટ
ષષ્ટિશ્લોકમેલનેનનવષષ્ટિઆહુતયોજાતાએકોનસપ્તતિરિતિફલિતં આહુતિરિત્યેકવચનમાર્ષં
તતસ્તૃતીયેધ્યાયેહેદેશિકેગુરુરૂપિણિપાર્વતિઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ ૧ તતઃપંચત્રિંશત્શ્લોક
ઈશ્વરુવાચ દ્વિતીયેઋષ્યુવાચેતિનવષષ્ટ્યાહુતિઃક્રમા
ત્ તતસ્તૃતીયેધ્યાયેતુઋષિરુવાચેતિદેશિકે ૧ પંચત્રિં
શચ્ચૈવમંત્રાઃશ્લોકજ્ઞેયાવરાનને દેવ્યુવાચેતિમંત્રાંતેમંત્રશ્લો
કસ્તંતઃપરં ૨ ઋષેરુક્તિઃપુનઃશ્લોકાઃપંચમંત્રાઃસનાતનાઃ
એવમાહુતયસ્તત્રચત્વારિંશંચ્ચતુર્યુતાઃ ૩ ચતુર્થેક્રમતોદે
વિઋષ્યુક્તિઃષટ્ચતુવિંશતિઃ પુનસ્તથૈવૃષ્યુક્તિઃશ્લોકૌ
દ્વૌમંત્રરૂપિણૌ

રૂપામંત્રાઇત્યર્થઃ તતોદેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રસ્તદંતેએકોમંત્રશ્લોકેકશ્લોકાત્મકોમંત્રિત્યર્થઃ

તતૃષેરુક્તિઃ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃપુનઃપંચશ્લોકાઃપંચમંત્રાઇત્યર્થઃ એવંપ્રકારેણચતુર્યુતા
શ્ચત્વારિંશદાહુતયિત્યર્થઃ ૩ ચતુર્થેઇતિ ચતુર્થેઅધ્યાયેઋષ્યુક્તિઃઋષિરુવાચેતિમંત્રઃતતઃષ
ટ્વિંશતિશ્લોકાત્મકામંત્રાઃપુનરૃષિરુવાચે
ત્યેકોમંત્રઃતતોદ્વૌશ્લોકૌમંત્રરૂપિણૌ

પૃ૦ ૪બ) તન્મધ્યેએવંસ્તુતાસુરૈર્દેવોતિમંત્રોઽતિગુહ્યોભવતિઅતિપાવનશ્ચભવતિએતદ્રહસ્યંશિવજાનાતિનાસ્મત્યા
મદૃષ્ટિગોચરમ્ તતોદેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતોવ્રિયતામિતિષોડશક્ષરોર્ધશ્લોકાત્મકોમંત્રિત્યર્થઃ ૫ દેવા
ઊચુરિતિ દેવાઊચુરિત્યેકોમંત્રઃ તંમંત્રમુક્ત્વાભગવત્યાકૃતંસર્વમિતિવદેત્કિયત્પર્યંતંવદેત્તત્રાહ મંત્રો
યમિતિ દ્વાદશશતે ઉત્તરાવર્ણાસ્તદ્યુક્તદ્યુક્તઃશતવર્ણાઢ્યઃદ્વાદશાધિકશતવર્ણાત્મિકઃસાર્ધત્રિ
શ્લોકાત્મકિતિયાવત્ તાવત્પર્યંતમેકોમંત્રિત્યર્થઃ ઇદમેકમંત્રત્વવિધાનંકામનાપરત્વેનકેવલમંત્રજપ
એવંસ્તુતેતિમંત્રોયમતિગુહ્યઃસુપાવનઃ દેવ્યુવાચેતિવ્રિયતાંમંત્રોયંષોડશાક્ષરઃ ૫ દેવા
ઊચુસ્તતશ્ચોક્તાભગવત્યાકૃતંવદેત્ મંત્રોયંશતવર્ણાઢ્યોદ્વાદશોત્તરયુક્પુનઃ

પરતયાક્વચિદુક્તંતત્સર્વોત્તમંભવતીતિસૂચનાયપ્રસંગાદુક્તં નતુસાર્ધત્રિશ્લોકાત્મકમંત્રેણૈકાહુતિઃક
ર્તવ્યેત્યભિપ્રાયેણપટલાંતેવક્ષ્યમાણસંખ્યાયાવિરોધાપત્તેઃ તસ્માદત્રાપિખંડંકૃત્વાહોમઃકર્તવ્યઃ તત્રભુ
વનેશીસંહિતાયાંભગવત્યેતદર્ધંસર્વાશાપૂરકંસ્મૃતમિત્યુક્તત્વાદ્ભગવત્યાકૃતંસર્વમિત્યર્ધશ્લોકાત્મક
એકોમંત્રસ્તતઃશ્લોકત્રયાત્મકાઃત્રયોમંત્રાઇતિબોધ્યમ્ ૬ ॥ ॥
કા.ત. પૃ૦ ૫અ) તતોઋષીરુવાચેતિ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ અંતેતદંતેઇતિપ્રસાદિનેત્યાદયશ્ચત્વારઃ શ્લોકાયેસ્યુસ્તાવંતેવમં
ત્રાભવંતીત્યર્થઃ ૭ સર્વાધ્યાયમંત્રસંખ્યાંમેલયતિ શ્લોકાશ્ચતુર્થેઇતિપંચત્રિંશદિતિ પંચત્રિંશત્શ્લોકાત્મકા
મંત્રાઃપચોવાચાંતાર્થાદ્બૌધ્યાઃ તત્રૈવાર્ધમંત્રદ્વયમેલનેચત્વારિંશદ્દ્વિયુક્તાદ્વિચત્વારિંશન્માંત્રાભવંતિઇત્ય
તતોઋષિરુવાચાંતિતિપ્રાસાદિતેતિવૈ
ચતુઃસંખ્યાસ્તુયેશ્લોકામંત્રાસ્તાવંતે
વહિ ૭ શ્લોકાશ્ચતુર્થેઃધ્યાયેતુપંચત્રિં
શત્યરેશ્વરિ અર્ધમંત્રદ્વયેનૈવચત્વારિં
શદ્દ્વિયુક્પુનઃ ૮ એવંમધ્યચરિત્રસ્ય
પંચાશચ્ચશતોત્તરં તથાપંચયુતંમંત્રા
મહાલક્ષ્મ્યાવિભેદતઃ ૯ ઇતિકાત્યા
યનીતંત્રેએકવિંશઃપટલઃ

ર્થઃ ૮ મધ્યમચરિત્રસંખ્યાંમેલયતિ એવંમધ્યચરિત્રસ્યેતિસ્પષ્ટં ૯ પ્રથમંશતંતદુત્તરંપંચયુતંપંચા
શદિત્યર્થઃ ૧૫૫ ઇતિકાત્યાયનીતંત્રકાશેએકાવિંશઃપટલઃ ૨૧ ॥ ॥ ॥
પૃ૦ ૫બ) પંચમાધ્યાયેઋષિરુવાચેતીતિ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતઃપુરાઇત્યારભ્યવિષ્ણુમાયાંપ્રતુષ્ટુવુરિ
ત્યંતાઃ શ્લોકરૂપાઃ ષણ્મંત્રાભવંતીત્યર્થઃ તતોદેવાઊચુરિત્યેકોમંત્રઃ ૧ નમોદેવ્યાદીતિ નમોદેવ્યૈ
ઇત્યારભ્યવિનમ્રમૂર્તિભિરિત્યંતાઃ શ્લોકાસ્ત્રિંશદ્વંતિતન્મધ્યેવિષ્ણુમાયેતિશબ્દિતેત્યાદિભ્રાંતિરૂપે
ણસંસ્થિતેત્યંતિમાએતત્પદઘટિતાયેમંત્રાએકવિંશતિસંખ્યાકાસ્તેખંડત્રયેણત્રિષષ્ટિર્ભવંતીત્યર્થઃ

કથંખંડત્રયંકર્તવ્યમિતિચેન્નાહ અવતારૌરિતિ એતત્પદલબ્ધાંકૈઃપૃથઙ્મંત્રાઃકર્તવ્યાઃખંડત્રયં
ઋષિરુવાચેતિપુરાવિષ્ણુમાયાંપ્રતુષ્ટુવુઃષણ્મંત્રાશ્લોકરૂપાસ્તેદેવાઊચુસ્તતઃપરં ૧ નમોદે
વ્યાદિનઃ શ્લોકાસ્ત્રિંશદ્દ્વિનમ્રમૂર્તિભિઃ વિષ્ણુમાયાદિતોભ્રાંતિરૂપાતેત્રીણિષષ્ટિયુક્
૨ અવતારૈઃપૃથઙ્મંત્રાસ્તેષાંત્રિષષ્ટિરાહુતિઃ ॥
કર્તવ્યંતત્રાકારેણાવર્ગસ્યગ્રહણંતેનચ
ષોડશસંખ્યાલક્ષ્યતે વકારેણવરરુચિસંકેતેનચતુઃસંખ્યાયાગ્રહણંમિલિત્વાવિષ્ણુમપિત્યા
દિનમસ્તસ્યૈપર્યંતંવિંશત્યક્ષરાત્મકઃ પ્રથમઃખંડઃતારેઇતિતકારેણષટ્સંખ્યાયાગ્રહણંરકારે
ણદ્વિત્વસંખ્યાયામિલિત્વાષ્ટાક્ષરાત્મકોદ્વિતીયઃખડઃયદ્યપ્યેતત્ગ્રંથાનુરોધેનાયંદ્વિતીયઃખંડઃપ્રા
પ્તસ્તથાપિવેદાક્ષરોનનુર્મધ્યેમહાલક્ષ્મ્યાઃપ્રતોષકૃત્ લક્ષ્મીસૂક્તેતુતાશબ્દેનાયમેવોચ્યતેશિવે
ઇતિચ

કા.ત. પૃ૦ ૬અ) તુત્રિંશેપટલેવચનાત્ તૃતીયખંડોજ્ઞેયઃનમસ્તસ્યૈઇતિતુદ્વિતીયખંડઃ એવંપ્રતિશ્લોકંસંપન્નાયેત્રયોમં
ત્રાઃસ્તેષાંત્રિષષ્ટિરાહુતિરાહુતયોજ્ઞેયાઇત્યર્થઃ ૩ સંમૂલાક્ષરાત્તંત્રાંતરાચ્ચમંત્રત્રયેલબ્ધેગુપ્તવત્યાંકેનચિ
જ્જલ્પિતંયાદેવીસર્વભૂતેષુવિષ્ણુમાયેતિશબ્દિતાનમસ્તસ્યૈનમોનમિતિચતુર્વિંશત્યક્ષરોમંત્રસ્ત્રિવારમુ
ઇંદ્રિયાણામધિષ્ટાત્રીત્યેકઃશ્લોકાત્મકઃપરઃ

ચિતિરૂપેણમંત્રેણાપ્યાહુતિત્રયમુચ્ચરેત્ એવંમં
ત્રાશીતિસ્તેપૂર્વૈઃસહસુરેશ્વરિ ૪

ચ્ચાર્યાહુતિત્રયં ભવતીતિતત્કેનગુરુણાબોધિતમિતિસેવપ્રષ્ટવ્યઃ તથાચવિંશત્યક્ષરઃપ્રથમોમંત્રોદ્વિતી
યશ્ચતુરક્ષરઃ અષ્ટાક્ષરસ્તૃતીયોમંત્રિતિસિદ્ધં ઇંદ્રિયાણામધિષ્ટાત્રીતિ ॥ અયમેકશ્લોકાત્મકોમંત્રઃ

ચિતિરૂપેણેતિ ચિતિરૂપેણયાકૃત્સ્નમિતિમંત્રેણપૂર્વોક્તયુક્ત્યાઆહુતિત્રયંકુર્યાદિત્યર્થઃ એવંમંત્રા
ઇતિ વિષ્ણુમાયેત્યાદિતઃપૂર્વૈસ્ત્રયોદશમંત્રૈઃસહેવંપ્રો
ક્તપ્રકારેણસપ્તષષ્ટિમંત્રમેલનેઅશીતિમંત્રાભવંતીત્યર્થઃ

પૃ૦ ૬બ) અથપ્રથમોક્તમુવાચમંત્રદ્વયંમેલયિત્વાશીતિસંખ્યાસંપાદિનેતિબોધ્યમ્ તતિતિ સ્તુતેતિયુગલંસ્તુતાસુરૈ
રિત્યાદિકંમંત્રદ્વયમિત્યર્થઃ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃએવંસ્તવાદિયુક્તનામિત્યારભ્યત્વયાકસ્માન્નગૃહ્યતેઇત્યંતં
સપ્તદશમંત્રાઇત્યર્થઃ ૫ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતોવૈનિશ્ચયેનનિશેતિનિશમ્યેતિવચઃશુંભિત્યાદિત્રિત
યૈઃશ્લૌકૈર્મત્રાસ્ત્રયઃશુદ્ધભેદાઃપ્રકીર્તિતાઃ શુદ્ધભેદેત્યુપરંજકતયાવિશેષણમ્ ૬ અથદૂતેતિ દૂતુવાચેત્યેકો
તત્રસ્તુતેતિયુગલમૃષિરુવાચિત્યથ એવંસ્તવાદિયુક્તાનાંત્વયાકસ્માન્નગૃહ્યતે ૫ મંત્રાઃસપ્તદશૈતેતુ
ઋષ્યુક્તિશ્ચનિશેતિવૈઇત્યાદિત્રિતયૈર્મંત્રાઃશુદ્ધભેદાઃપ્રકીર્તિતાઃ ૬ અથદૂતુવાચેતિદેવિદૈત્યે ।
શ્વરસ્તતઃ ઇત્યાદ્યાનવમંત્રાશ્ચપુનરૃષિરુવાચહ ૭ ઇત્યુક્તેત્યાદિમંત્રેણેહૈકેનચસરસ્વતીદેવ્યુવાચ
તતઃશ્લોકાશ્ચત્વારોમંત્રભેદતઃ ૮ અથદૂતુવાચેતિગૌરવામાગમિષ્યસિમંત્રામૂ૦શ્ચતઃસંખ્યકાસ્તુદે
વ્યુવાચતતઃપરં ૯ મૂ

મંત્રઃ દેવિદૈત્યેશ્વરિત્યાદયોનવમંત્રાઃ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ ૭ ઇત્યુક્તેત્યાદીતિ ઇત્યુક્તાસાતદાદેવી
ત્યેકેનશ્લોકેનૈવેહસરસ્વતીપ્રાપ્યતિતિશેષઃ સારસ્વતપ્રદોયંમંત્રિતિભાવઃ તતોદેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ
તતઃશ્લોકાશ્ચત્વારોમંત્રાઃ ૮ અથદૂતુવાચેતિ દૂતુવાચેત્યેકોમંત્રઃ ગૌરવામાગમિષ્યસીત્યંતાશ્ચતુઃસં
ખ્યામંત્રાઃદેવ્યુવાચેતિર્કૈઃ

કા.ત. પૃ૦ ૭અ) એવમિતિ એવમેતદ્બલીશુંભિત્યારભ્યસચયુક્તંકરોતુયદિત્યંતંમંત્રદ્વયં એવંરીત્યાતેસર્વેશ્લોકાથચનવસં
ખ્યા અંગમંત્રાશ્ચઅત્રનવશબ્દઃસપ્તસંખ્યાબોધકોલક્ષણયાવક્ષ્યમાણસંખ્યાનુરોધાત્ અંગશબ્દોપ્યા?રં
ભવાચક્રઃ અંગંતુદેહાવયવેપુંસ્યારંભેપ્રકીર્તિતમિતિકોશાત્તથાચારંભમંત્રાઇત્યર્થઃ તેચૃષિરુવાચદેવ્યુ
એવમેતદ્બલીશુંભઃસચયુક્તંકરોતુયત્ ઇતિમંત્રદ્વયંશ્લોકાંગમંત્રાશ્ચતેનવ ૧૦ એકોનત્રિં
શચ્ચશતાદધિકામંત્રરૂપકાઃ ઋષિરુવાચેત્યાકર્ણ્યશ્લોકાશ્ચત્વારીરિતાઃ ૧૧ પુનરૃષિ
રુવાચેતિતેનાજ્ઞપ્તસ્તતઃપરમ્ મંત્રત્રયમિદંપ્રોક્તંદેવ્યુવાચેતિવૈતતઃ ૧૨ ૧૨

વાચેત્યાદયઃ સર્વેમંત્રામિલિત્વાત્તસ્મિન્નધ્યાયેઐતેએકોનપંચાશત્સંખ્યામંત્રાઃપૂર્વોક્તા અશીતિમંત્રાશ્ચ
શ્ચમિલિત્વાશતાધિકાએકોનત્રિંશન્મંત્રકાજાતાઇત્યર્થઃ ૧૦ તતષષ્ટેધ્યાયેઋષિરુવાચેત્યાકર્ણ્યેતિ
ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃતતિત્યાકર્ણેત્યાદ્યાશ્ચત્વારઃશ્લોકામંત્રાઈરિતાઃ ૧૧ પુનરૃષિરુવાચેતિ ઋષિ
રુવાચેત્યેકોમંત્રઃતેનાજ્ઞાપ્તસ્તતઃશીઘ્રમિત્યાદિમં
ત્રત્રયંપ્રોક્તંદેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ

પૃ૦ ૭બ) દૈત્યેશ્વરેણેતિ દૈત્યેશ્વરેણપ્રહિતિત્યેકોમંત્રઃ અથોઅનંતરંઋષિરુવાચેતિમંત્રઃ અથાનંતરમિ
ત્યુક્તાંતેઇત્યુક્તપદસ્યાંતેસોભ્યધાવતિતિપદિત્યાદિતદાદયોદ્વાદશશ્લોકૈસ્તત્સંખ્યાદેવતા
હુતયોભવંતિ ૧૩ આદિતાહુતીઃકથયતિ ચતુર્વિંશતિભેદાઇતિ ષષ્ટેધ્યાયેચતુર્વિંશતિસં
ખ્યાઆહુતયિત્યર્થઃ ૧૪ તતઃસપ્તમાધ્યાયેઋષ્યુક્તિરિતિ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતાજ્ઞપ્ત
દૈત્યેશ્વરેણપ્રહિતેકોમંત્રઃપ્રકીર્તિતઃ અર્થોઋષિરુવાચાથેત્યુક્તાંતેસૌભ્યધાવત

ઇત્યાદિદ્વાદશશ્લોકાઃષષ્ટેધ્યાયેપ્રકીર્તિતાઃ ચતુર્વિંશતિભેદાસ્તાદેવતાહુતયઃક્રમા
ત્ ૧૪ ઋષ્યુક્તિરાજ્ઞપ્તેત્યાદિત્રયોવિંશતિમાતરઃ ઋષિરુવાચતાવાતીતૌમંત્રભેદદ્વ
યંક્રમાત્ ૧૫ સપ્તવિંશત્પદોદેવિભવંત્યાહુતયઃક્રમાત્ અત્રાધ્યાયદ્વયેદેવિધૂમ્રા
ક્ષીંતિપ્રકીર્તિતા

ઇત્યાદિ આજ્ઞપ્તાસ્તેનતોદૈત્યાઇત્યાદયસ્ત્રયોવિંશતિસંખ્યામાતરહુઆહુતયોભવંતીત્યર્થઃઋ
ષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃતાવાનીતાવિતિમંત્રદ્વયમ્ ૧૫ સપ્તવિંશદિતિ હેદેવીઅદેતાઆહુતયઃ
સર્વાઃસપ્તવિંશતિસંખ્યાભવંતીત્યર્થઃ અત્રાધ્યાયદ્વયેધૂમ્રાક્ષીદેવતાતદુપાસકેનેદમધ્યાય
દ્વયમવશ્યંપઠનીયમિત્યર્થઃ

કા.ત. પૃ૦ ૮અ) ઋષિશ્ચંડેચનિહતેતિ અષ્ટમાધ્યાયેઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ ચંડેચનિહતેઇત્યાદ્યધ્યાયાવસાનકં
અધ્યાયાંતંત્રિષષ્ટ્યાહુતયઃપ્રોક્તાસ્તન્મધ્યેએકૈવાર્ધશ્લોકાહુતિરન્યાઃશ્લોકરૂપાઃએકષષ્ટિસંખ્યા
આહુતયઃઋષિરુવાચેત્યેકાહુતિઃમિલિતાત્રિષષ્ટ્યાહુતયઃ તત્રપ્રાકૃતમંત્રસ્યશ્લોકાત્મકસ્ય
વિચ્છેદકરણાપેક્ષ્યયાંતેવિદ્યમાનસ્યૈવાર્ધસ્યહતેમાતૃગણાઇત્યસ્યમંત્રત્વમુચિતં ૧૭ ર
ઋષિશ્ચંડેચનિહતેઇત્યધ્યાયાવસાનકં ત્રિષષ્ટ્યાહુતયઃપ્રોક્તાએકાપ્યર્ધાહુ
તિસ્તથા ૧૭ રક્તાક્ષ્યાદેવતા અષ્ટૌદેવતાસ્તુપ્રકીર્તિતાઃ રાજોવિચિત્રમિત્યા
દિશ્લોકદ્વયમુદાહૃતં ૧૮ ઋષિશ્ચકારકોપંહીત્યાદિશ્લોકસ્વરૂપતઃ સ
પ્તત્રિંશચ્ચવિજ્ઞેયાદેવતામંત્રરૂપતઃ ૧૯ એકચત્વારિંશદિતિઆહુતિર્નવમેશુ
દેવતાભૈરવીતારાશૃણુગોપ્યંવરાનને

ક્તાષ્ટ્યાઇતિદેવીલલાટાન્તિસૃતાયારક્તાક્ષ્યાવ્રાહ્મ્યાદ્યાષ્ટૌશક્તયોદેવતાસ્મિ
ન્નધ્યાયેભવંતિતદુપાસકૈરયમધ્યાયોનિયમેનપઠનીયિતિભાવઃનવમેધ્યાયેરાજો
વિચિત્રેતિ રાજોવાચેત્યેકઃ વિચિત્રમિત્યાદિશ્લોકદ્વયં ૧૮ ઋષિશ્ચકારેતિઋષિ
વાચેત્યેકઃચકારકોપમિત્યારભ્યશ્લોકરૂપાઃસપ્તવિંશન્મંત્રાઃ ૧૯ એકચત્વેતિસર્વા
આહુતયોનવમાધ્યાયેએકચત્વારિંશદ્ભ
વંતિ અસ્યાધ્યાયસ્યભૈરવીતારાદેવતોતિપૂર્વવત્

પૃ૦ ૮બ) દશમેધ્યાયેઋષિર્નિશુંભમિતિ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃનિશુંભંનિહતમિત્યાદિદ્વયમંત્રદ્વયંભવતીત્ય
ર્થઃ તતોદેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતેકૈવાહમિત્યાદ્યૌઅનુત્તમૌદ્વૌમંત્રાવિત્યર્થઃ ૨૧ પુનર્દેવ્યેકેતિ
પુનર્દેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રિત્યર્થઃ તદુત્તરમેકમંત્રેણઅહંવિભૂત્યેતિમંત્રેણસહપૂર્વોક્તાષ્ટૌમંત્રાઃ
સંપન્નાઃ ઋષિરુવાચેત્યેકઃ તતઃપ્રવૃતેઇત્યાદિસાર્ધદ્વાવિંશતિમંત્રાભવંતિતત્રદ્વાવિંશત્શ્લોક
ઋષિર્નિશુંભંનિહતમિત્યાદિદ્વયમંત્રકં તતોદેવીતિમંત્રૌદ્વાવેકોવાહમનુત્તમૌ

પુનર્દેવ્યેકમંત્રેણાપ્યષ્ટૌમંત્રાઉદાહૃતાઃ ઋષિસ્તતઃપ્રવૃતેસાર્ધદ્વાવિંશતિર્મતાઃ

દ્વાવિંશન્મનવસ્તત્રાપ્યેકોહ્યર્ધમનુર્મતઃ દશમેસિંહમાસીનાશૂલપાશવિધારિણિ

મુખ્યાચતુર્ભુજાબાણચાપહસ્તાશુભેક્ષણા ઇતિકાત્યાયનીતંત્રેદ્વાવિંશઃપટલઃ

ઋષિઃસુમેધાવિખ્યાતઃપ્રોક્તોદેવ્યાહૃતેશુભે ચતુસ્ત્રિંશત્તથાશ્લોકામંત્રાસ્તત્સંખ્ય
કાઃસ્મૃતાઃ

રૂપામંત્રાજજ્વલશ્ચાગ્નયિતિએકોંતિમોર્ધમનુઃ અસ્મિન્નધ્યાયેસર્વેમંત્રાદ્વાત્રિંશદ્ભવંતીબોધ્યમ્ દશમેઇ
ત્યાદિસ્પષ્ટપૂર્વવત્ જ્ઞેયમ્ ૨૨ ઇતિકાત્યાયનીતંત્રપ્રકાશેદ્વાવિંશતિતમઃપટલઃ ૨૨ ॥ ઋષિઃસુ
મેધેતિ । એકાદશેઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ દેવ્યાહતેઇત્યારભ્યચતુસ્ત્રિંશત્શ્લોકાસ્તાવતેવમંત્રા
ઇત્યર્થઃ

કા.ત. પૃ૦ ૯અ) તતિતિ દેવ્યુવાચેતિમંત્રઃ એકેનવરદાહમિત્યુત્તરમંત્રેણયુક્તઃ તથાચમંત્રદ્વયંબોધ્યમ્ દેવાઊચુ
રિત્યેકઃ સર્વાબાધાપ્રશમનમિત્યુતરૈકમંત્રેણયુક્તસ્તેનમંત્રદ્વયંફલિતં ૨ દેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ
તતોવૈવસ્વતેંતરેપ્રાપ્તિત્યાદયશ્ચતુર્દ્દશશ્લોકામંત્રાઃ ૩ પંચસંયુતાઃ પંચાશદાહુતયોઽર્ધમંત્રે
તતોદેવ્યેકમંત્રેણવરદાહંસુરેશ્વરિ દેવાઊચુસ્તતઃસર્વાબાધાપ્રશ
મનંતથા ૨ શ્લોકેનૈકેનદેવેશિદેવ્યુવાચતતઃપરમ્ વૈવસ્વતેંતરેપ્રા
પ્તેત્યાદિશ્લોકાશ્ચતુર્દશ ૩ સાર્ધાસર્વાહુતિર્દેવિપંચાશત્પંચસંયુતા
વૈષ્ણવીચસંયુતા વૈષ્ણવીદેવતાહ્યત્રમહાગરુડવાહના ૪ દેવ્યુ
વાચેતિચતતેભિસ્તવૈશ્ચમાંતદા દૂરેત્યર્ધેનસહિતાષ્ટાવિંશ ।
તિરૂપકાઃ

ણસહિતા અસ્મિન્નધ્યાયેભવંતીત્ય ર્થઃ સચાર્દ્ધમંત્રોર્થાદવશિષ્ટેવવૈષ્ણવીદેવતા
પૂર્વવદ્બોધ્યા ૪ દેવ્યુવાચેતીતિ દેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતેભિસ્તવૈશ્ચમામિત્યારભ્યદૂરાદેવપ
લાયંતેઇત્યંતિમાધેનસહિતાષ્ટાવિંશતિસંખ્યાવિશિષ્ટશ્લોકરૂપમંત્રાબોધ્યા

પૃ૦ ૯બ) તતશ્ચેતિ ઋષિરુવાચેત્યેકોમંત્રઃ તતિત્યુક્તાસાભગવતીશ્લોકમાદિતાદૌકૃત્વા પ્રથમાર્ધશ્લોકેન
સહિતાયેનવશ્લોકાસ્તૈસ્તત્સંખ્યાકાહુતયોભવંતીર્થઃ તદુક્તંકાત્યાયનીતંત્રે ઇત્યુક્તેત્યર્ધમંત્રોયંજ
પાત્શૌર્યપ્રદાયકિતિ ૬ સર્વાધ્યાયાહુતોઃકથયતિ એવંત્વિતિસ્પષ્ટં તતસ્ત્રયોદશેઇતિ ઋષિરુવા
ચેત્યેકોમંત્રઃ ૭ એતત્તેકથિતંભૂપેતિ એતત્તેકથિતંભૂપેત્યારભ્યાંતિમાર્ધેનસહિતંયત્ત્રયંશ્લોકાનાંત
તતશ્ચર્ષિરુવાચાંતિત્યુક્તાશ્લોકમાદિતઃ અર્ધયુઙ્નવભિઃશ્લોકૈર્મંત્રાસ્તત્સંખ્યકામતાઃ
૬ એવંતુદ્વાદશેધ્યાયેએકચત્વારિંશદાહુતિઃ તતસ્ત્ર
યોદશેધ્યાયેઋષિરુવાચિત્યર્થઃ ૭ એતત્તે
કથિતંભૂપેત્યાદિસાર્ધત્રયંમનુઃ
માર્કંડેયુવાચેતિ
ઇતિતસ્યવચોદિતઃ

ન્મનુઃસાર્ધાસ્ત્રયઃશ્લોકાત્મકામંત્રાઇતિયાવત્ માર્કંડેયુવાચેત્યેકઃ ઇતિતસ્યવચોદિત આર્ષપ્રયોગઃ
આદિતિતિછેદઃ આદિતઃપ્રથમતઃ ઇતિતસ્યવચઃશ્રુત્વેત્યર્ધાત્મકેકોમંત્રિત્યર્થઃ તતશ્લોકષટ્
કંસાર્ધપંચમંત્રાત્મકંભવતિ સૃષ્ટીરૂપદધાતીતિન્યાયેનાર્ધશ્લોકેપિશ્લોકવ્યવહારઃ તતપંચશ્લોકરૂ
પામંત્રા અર્થશ્લોકેકોમંત્રોમિલિત્વાષણ્મંત્રાભવંતીત્યર્થઃ ૨૨

કા.ત. પૃ૦ ૧૦અ) દેવ્યુવાચેત્યેકોમંત્રઃ યત્સાર્થ્યતેત્વયાભૂપેત્યેકઃ અત્રવિશેષમાહ શ્લોકેનૈકેનેતિ અનેનૈવશ્લોકેનાસકૃ
દાવર્તિતેન શ્રીભગવતીતોષકૃદ્ભવતીત્યર્થઃ તેનચાત્રાર્ધમંત્રત્વંનસ્વીકર્તવ્યમિતિતાત્પર્યં ૯ માર્કંડેય
ઉવાચેત્યેકઃ તતોવબ્રેનૃપોરાજ્યમિત્યાદિમંત્રદ્વયં દેવ્યુવાચેત્યેકઃ સ્વલ્પશ્લોકત્રયેણસ્વલ્પપદાદિશ્લોક
ત્રયેણાત્રષડાહુતિઃષડાહુતયોભવંતીત્યર્થઃ નનુશ્લોકત્રયે કથંષડાહુતિત્વંતત્રાહ અત્રાર્દ્ધાનામેવ
શ્લોકષટ્કંતતોદેવીવાક્યંસ્યાત્પરમેશ્વરિ યત્પ્રાર્થ્યતેત્વયાભૂપશ્લોકે
નૈકેનતોષકૃત્ ૯ માર્કંડેયુવાચેતિતતોવવ્રેમનુદ્વયં દેવ્યુવાચ પુ
નશ્ચૈવસ્વલ્પશ્લોકત્રયેણૈવૈ ૧૦ અર્ધાનામેવમંત્રત્વાદ્ભવંત્યત્રષડાહુ
તિઃ તતોમાર્કંડેય ઇતિઇતિદત્વાતયોરિતિ ૧૧ દ્વૌમંત્રૌપુનરુચ્ચા
ર્યસાવર્ણિર્ભવિ
તામનઃએકોન
ત્રિંશત્સંખ્યાકા
હુતિરત્રવિધી
યતે ૧૨

મંત્રત્વાદિતિ અર્દ્ધમંત્રષટ્કેનષડાહુતયોભવંતીત્યર્થઃ ૧૦ તતોમાર્કંડેયેતિ માર્કંડેયુવાચેત્યેકો
મંત્રઃ ઇતિદત્વાતતોરિતિ ઇતિદત્વેત્યર્દ્ધશ્લોકેવમંત્રિત્યર્થઃ પુનરનંતરંદ્વૌમંત્રૌભૂવાંતર્હિતાસદ્ય
ઇત્યેકશ્લોકાત્મકેકોમંત્રઃ સૂર્યાજ્જન્મસમાસાદ્યેત્યર્ધાત્મકોદ્વિતીયોમંત્રઃ તૌદ્વૌમંત્રાવુચ્ચાર્યાંતેસા
વર્ણિર્ભવિતામનુરિત્યેકપાદાત્મકંમંત્રમંતેપઠેદિતિશેષઃ ગ્રંથસમાપ્તિબોધકંપઠેન્નત્વસ્યાહુતિરિત્ય
ર્થઃ તદુક્તંકાત્યાયનીતંત્રે ઇતિદત્વેત્યર્ધમંત્રો
વાંછિતાર્થપ્રપૂરણેઇતિ

પૃ૦ ૧૦બ) એવંત્રયોદશેધ્યાયેઇતિ ઇદંપૂર્વત્રાન્વેતિ હોમતર્પણકર્મણિતિઉત્તરત્રાન્વેતિ હોમાદિષુસપ્તશતમં
ત્રાઃકર્તવ્યાઇત્યર્થઃ તેનકામનાનુસારેણૈકદ્વિત્રિમંત્રજપેનાયંમંત્રવિગનિયમોયથાદુર્ગેસ્મૃતે
ત્યાદિકેવલમંત્રાણાં જપાદિષ્વિતિબોધ્યં અતેવભગવત્યાકૃતમિત્યારભ્યસાર્ધત્રિંશ્લોકાત્મક
એકોમંત્રોભગવતાપૂર્વમુક્તિતિબોધ્યં ૧૩ સત્સંપ્રદાયેતિ તદુક્તંભુવનેશ્વરીસંહિતાયાં ઇયંસપ્ત
શતીદેવી જ્વલદ્વન્હિર્નસંશયઃ સુરક્ષિતઃ સુખાયસ્યાદન્યથાગૃહદાહકૃદિતિ ૧૪ ઇત્થંકા
એવંત્રયોદશેધ્યાયેહોમતર્પણકર્મણિ શતાનિસપ્તસંખ્યાનિપ્રોક્તાનિનવશૈલજે
૧૩ મકારાદિર્નુકારાંતોમનુઃપરમદુર્લભઃ સત્સંપ્રદાયવિધિનાજ્ઞાતવ્યોમમબ
લ્લભે ૧૪ અન્યથાવિફલોમંત્રઃ સત્યંસત્યંમયોદિતં ઇતિશ્રીકાત્યાયનીતંત્રેત્ર
યોવિંશઃપટલઃ

ત્યાયનીતંત્રરહસ્યાર્થલબ્ધેનુગમેસપ્રમાણેસત્યયુગમારભ્યાદ્યપર્યંતંસર્વદેશીયૈઃસર્વશિષ્ટૈરા
શ્રિતેસત્યપિતમનુગમમનાદૃત્યોન્મત્તવક્તૈશ્ચિદ્ગુપ્તવતીગ્રંથેપ્રલપિતં યથાસોચિંતયત્તદાતત્રે
ત્યર્ધશ્લોકાત્મકોમનુઃ તથાકિન્તુતેષાંકથં તેકિન્વિત્યર્ધશ્લોકકૌમનૂ તથાતેષાંકૃતેક
રોમીતિદ્વાવર્ધશ્લોકકૌમનૂ ઇત્યાદિસર્વ

કા.તા. પૃ૦ ૧૧અ) ત્રસપ્તશત્યાંમંત્રાણાંપ્રમાણાભાવેનાકુલીભાવઃકૃતસ્તથાન્યૈરપિટીકાકારૈઃક્વચિદાદિશ્લોકે
વાર્ધમંત્રત્વંક્વચિન્મધ્યશ્લોકેવાર્ધંમંત્રત્વંસ્વીકૃત્યસર્વસપ્તશતીમંત્રાણામાકુલીભાવઃ કૃતસ્તેનચ
સર્વાનુષ્ટાનેષુલોકૈરધર્મઃકારિસ્તાદૃશાધર્મચારિણાંકાગતિર્ભવેદિતિપરમેશ્વરેવજાતા ।
તિનનુકિમિદંમંત્રત્વંમનનત્રાણરૂપત્વમિતિચેન્ન તસ્યબ્રાહ્મણેસત્વાન્મંત્રત્વમતિવ્યાપ્તંભવેત્વિ
હિતાર્થાભિધાયકોમંત્રિત્યુક્તેવસંતાપકપિંજલાનાલભતિત્યસ્યમંત્રસ્યવિધિરૂપત્વાદવ્યાપ્તિ
રિતિચેન્મૈવં શાસ્ત્રકારાયંમંત્રમિતિવ્યવહરંતિસેવમંત્રિતિ સમાખ્યાનસ્યનિર્દોષલક્ષણત્વાત્
સ્પષ્ટીકૃતંચૈતજ્જૈમિતિનાતચ્ચોદકેષુમંત્રાખ્યેતિસૂત્રેણમીમાંસાયાં અસ્તિચસપ્તશતીમંત્રેપિશિ
વસ્યમંત્રત્વમિતિવ્યવહારઃસ્યાદેતત્જૈમિનિનાર્થૈકત્વાદેકત્વાદેકંવાક્યંસાકાંક્ષંચેદ્વિભાગે
સ્યાદિતિસૂત્રેણૈકવાક્યત્વલક્ષણમભિહિતંતસ્યાયમર્થઃ યદ્વિભાગેસાકાંક્ષમવિભાગેચૈકાર્થંત
દૈકંવાક્યમિતિ તત્રવિભાગેસાકાંક્ષમિત્યુક્તેતિવ્યાપ્તિઃસ્યાત્ સ્યોનંતેસદનંકૃણોમિઘૃતસ્ય
ધારયાસુષેવંકલ્પયામિતસ્મિન્સીદામૃતેપ્રતિતિષ્ટબ્રીહીણાંમેધસુમનસ્યમાનિતિ અત્રત
સ્મિન્નિત્યાદિ પદસમૂહસ્યવિભાગેસતિપ્રકૃતવાચિતચ્છબ્દનિર્ણયાયપૂર્વપદસમૂહસાકાંક્ષા
ત્વમસ્તિતત્ વ્યવચ્છેતુમેકાર્થમિત્યુચ્યતેહિતત્રૈકાર્થત્વમસ્તિપૂર્વાર્ધસ્યસદનકરણમર્થઃ ઉ
ત્તરાર્ધસ્યપુરોડાશપ્રતિષ્ટાન સ્યોનંસમીચીનંસુષેવંસુષ્ટુસેવિતંયોગ્યંમેધસારપુરોડાશેત્ય
પૃ૦ ૧૧બ) ર્થઃ અત્રદ્વયોઃસમૂહયોર્વાક્યદ્વયત્વમુભયવાદિસિદ્ધંતદેકાર્થમિત્યનેનવ્યાવર્ત્યતેએકાર્થમિત્યુક્તે
ઽતિવ્યાપ્તિઃસ્યાત્ ભગોવાંવિભજતુપૂષાવાંવિભજતુ અનયોર્વિભિન્નમંત્રત્વેનસમંતત્વેનપદસમૂ
હયોસ્તાત્પર્યવિષયસ્યદ્રવ્યંવિભાગરૂપસ્યાર્થસ્યૈકત્વાત્તત્ વ્યવચ્છેત્તુંવિભાગેસાકાંક્ષમિત્યુક્તં
તથાસતિમંત્રત્વપર્યાસ્યધિકરણૈકવાક્યત્વયોઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યાસ્યાતાદૃશાર્ધશ્લોકા
નામન્વેષણેસોચિંતયત્તદાતત્રેત્યેવમાદયેવાર્ધશ્લોકાઃસંભવતીતિચેત્તદસત્ અવ્યાસ્યતિ
વ્યાપ્તિદોષસ્યદુષ્પપરિહરત્વાત્ હુંફડાદિમંત્રેષુમંત્રત્વેપ્યેકવાક્યત્વાભાવાત્ બ્રાહ્મણગ્રંથેએક
વાક્યત્વેપિમંત્રત્વાભાવાત્ તથાચતાદૃશસમાનાધિકરણ્યસ્યક્વચિત્સત્વેપિસર્વત્રાસત્વાત્
કિંચત્રયોદશેધ્યાયેસ્વલ્પૈરહોભિર્નૃપતેઇત્યાદિશ્લોકત્રયેણપરસ્પરાપેક્ષિતાનાંષડર્દ્ધાનાં
ષણ્મંત્રસ્વીકારેણભગવતાતન્નિયમસ્યાસ્વીકારાચ્ચકિંચપૂર્વોક્તવચનૈઃસર્વત્રનિર્વાહેજાતે
તન્નિમિત્તસ્વીકારેઉપયોગાભાવાચ્ચવક્ષ્યમાણકારિકાવિરોધસ્યદુષ્પરિહરત્વાચ્ચતસ્માન્મદુ
ક્તાર્થેવસાધીયાનિતિસુધિયોવિભાવયંતુ અત્રકેચિદનુગમૈકરસિકાએવમાહુઃ યેસપ્તશ
ત્યામષ્ટસપ્તત્યુત્તરપંચશતશ્લોકાઃ સંતિતત્રયત્સંખ્યશ્લોકમધ્યેઉવાચાંતમંત્રાઃ સંતિતત્રોવા
ચાંનમંત્રવિભાગસ્યદર્શિતત્વાદુવાચાંતમંત્રપૂર્વોત્તરભાગસ્યાર્ધશ્લોકદ્વયસ્યમંત્રદ્વયત્વંબોધ્યં
કા.ત. પૃ૦ ૧૨અ) યથાપ્રથમચરિત્રંઅષ્ટાદશશ્લોકાંતિમશ્લોકમધ્યેવૈશ્યુવાચેત્યુવાચાંતમંત્રોસ્તિતત્રપૂર્વોત્તરાર્ધશ્લો
કદ્વયસ્યમંત્રદ્વયત્વંતનપ્રત્યુવાચસતંવૈશ્યિત્યાદિરર્ધમંત્રઃ વૈશ્યુવાચેતિ ચૈકોમંત્રઃ સમાધિર્ના
મવૈશ્યોહમિત્યાદ્યર્ધાત્મકેકોમંત્રેવંસપ્તશત્યાંસર્વત્રાનુગમઃ યત્રચાધ્યાયાંતેર્ધશ્લોકઃ સ્વ
ભાવતેવપતતિ યથાજજ્વલશ્ચાગ્નયઃ શાંતાઇતિતથાહતે માતૃગણસ્તસ્મિન્નનર્તાસૃઙ્
મદોદ્ધતિતિતત્રાર્ધશ્લોકાત્મકેવસમંત્રોબોધ્યઃ પ્રથમચરિત્રાંતે ઋષિરુવાચેત્યુવાચમં
ત્રસ્તુપૂર્વશ્લોકાંતેઉત્તરશ્લોકાદૌચપતિતોનશ્લોકમધ્યેઇતિનપૂર્વોત્તરાર્ધયોર્મંત્રદ્વયત્વં
એવંસપ્તશત્યાંવિનાપ્રમાણં સપ્તશતમંત્રવિભાગોનુગમેનૈવસિધ્યતિ અયંચાનુગમઃસ્તો
ત્રકારેણૈવશ્લોકમધ્યેઉવાચાંતમંત્રકરણેનદર્શિતિતિ તત્રવદામઃ સત્યોયમનુગમો
ભવતાંયદિકાત્યાયનીતંત્રવચનવિરુદ્ધોનસ્યાત્તદેવતુદુર્ઘટં તથાહિભવદનુગમાનુરો
ધેનત્રયોદશાધ્યાયેસ્વલ્પૈરહોભિર્નૃપતે ઇત્યાદિશ્લોકત્રચતુષ્ટયંભવતિકાત્યાયનીતં
ત્રાનુરોધેનતુમંત્રષટ્કભવતિ તતશ્ચકાત્યાયનીતંત્ર વિરોધોદુરુદ્ધરેવેતિ મદુક્તેવ
પંથારમણિપદ્રસુધિયોવિભાવયંતુ તત્રયદિશિષ્ટાસ્તમનુગમમાશ્રિત્યતદનુગમા
નુરોધેનસપ્તશતમંત્રવિભાગંસ્વીકુર્વંતિતર્હિવયમપિસ્વીકુર્મોનાસ્માકમાગ્રહઃ ઇતિ
પૃ૦ ૧૨બ) હંસઃસારંયથાદતેસારાસારવિવેકઃ ત્યક્ત્વાસારંતથાસારસંગીકુરુતપંડિતાઃ અથાસ્યસપ્તશત
મંત્રવિભાગસ્યપ્રાચીનોક્તાઃકારિકાલિખ્યતં માર્કંડેયુવાચેતિપ્રથમોમંત્રીરિતઃ તતોમંત્રાઃ
સપ્તદશાપ્યર્ધશ્લોકાત્મકસ્તતઃ ૧ વૈશ્યોક્તિરગ્નતોર્ધંસ્યાત્તતોમંત્રાસ્ત્રયઃસ્મૃતાઃ કથંતિત્યપ્ય
ર્ધંસ્યાદ્રાજોવાચેતિમંત્રકઃ ૨ તતશ્ચાર્દ્ધદ્વયંમંત્રૌવૈશ્યોક્તિસ્તદનંતરં તતોર્ધમંત્રઃસંપ્રોક્તસ્ત્ર
યઃશ્લોકામનુત્રયં ૩ કરોમિકિંયદર્ધંસ્યાન્માર્કંડેયવચસ્તતઃ તતસ્તાવિદમર્ધંસ્યાદેકઃશ્લો
કાત્મકોમનુઃ ૪ ઉપવિષ્ટાવિત્યર્ધમંત્રોરાજોવાચમનુસ્તથાભગવન્નિતિચાર્ધંસ્યાચ્ચતુઃશ્લો
કીચતુષ્ટયં ૫ મમાસ્યેત્યર્ધમંત્રસ્યાન્મુનિવાક્યંતતઃપરં જ્ઞાનમસ્તીત્યર્ધમંત્રોદશમંત્રા ।
સ્તતઃપરં ૬ સંસારેત્યર્ધમંત્રઃસ્યાદ્રાજોવાચમનુસ્તતઃ ભગવન્કેત્યર્ધમંત્રોમનુઃશ્લોકાત્મક
સ્તતઃ ૭ તત્સર્વમર્ધંમુનિવાક્નિત્યૈવેત્યર્ધમંત્રકઃષણ્મંત્રાસ્તુતતઃપ્રોક્તાનિદ્રામિત્યર્ધમંત્રકઃ

વ્રહ્મોવાચ તતોર્ધઃસ્યાત્ત્રયોદશતતઃપરં બોધશ્ચેત્યર્ધમંત્રઃસ્યાન્મુનિવાક્યંતતઃપરં ૯ એવંસ્તુતેત્ય
ર્ધમંત્રઃપંચમંત્રાસ્તતઃપરં ઉક્તવંતાવર્ધમનુર્ભગવદ્વાક્યમેવચ ૧૦ ભવેતામિદમર્ધંસ્યાત્કિમન્યેનેતિ
ચાર્ધકં મુનિવાક્યંપુનશ્ચાર્ધંતતઃસ્યાચ્છ્લોકમંત્રકઃ ૧૧ મુનિવાક્યંતતોમંત્રૌદ્વૌપ્રોક્તૌચરમૌપરૌ
ઇત્યેવંપ્રથમેધ્યાયેમંત્રસંખ્યાસમીરિતા ૧૨ ઇતિપ્રથમોધ્યાયઃ ૧ દ્વિતીયેઋષિવાક્યસ્યાદષ્ટષ
ષ્ટ્યણવઃસ્મૃતા તૃતીયેમુનિવાક્યંતુપંચત્રિંશત્તથાણવઃ ૧ દેવીવાક્યંતતશ્ચૈકઃશ્લોકોમુનિવચ
કા.ત. પૃ૦ ૧૩) સ્તથા પંચશ્લોકાસ્તતોમંત્રાસ્તૃતીયોધ્યાયીરિતઃ ૨ ચતુથેમુનિવાક્યંતુષડ્વિંશતિરથાણવઃમુ
નિવાક્યં તતોમંત્રાદ્વયંદેવીવચસ્તથા ૩ અર્દ્ધશ્લોકાત્મકોમંત્રોદેવાઊચુસ્તતઃપરં ભગવત્યેત્યર્ધ
મંત્રસ્તતઃશ્લોકત્રયંસ્મૃતં ૪ મુનિવાક્યંવેદમંત્રાઃસ્યાદધ્યાયોથપંચમે મુનિવાક્યંચષટ્શ્લોકા
દેવાઊચુસ્તતઃપરં ૫ પંચશ્લોકાસ્તુતેમંત્રાયાદેવીત્યાદિતઃપુનઃ ભ્રાંતિદેવ્યંતિમામંત્રાએક
વિંશતિરીરિતાઃ ૬ તેષાંખંડત્રયેણૈવત્રિષષ્ટ્યાહુતયોભવન્ વિંશત્યક્ષરપર્યંતંપ્રથમઃખંડં
ઈરિતઃ ૭ વેદાક્ષરોદ્વિતીયસ્તુતૃતીયોષ્ટાક્ષરઃસ્મૃતઃ ઇંદ્રિયેત્યેકમંત્રઃસ્યાચ્ચિતિરૂપેતિચત્ર
યં ૮ પૂર્વવચ્ચતતોમંત્રૌદ્વૌમુનેર્વાક્યમેવચ સપ્તદશાથમંત્રાસ્યુર્મુનિવાક્યંત્રયોણવઃ ૯ ઇત
વાક્યંનવશ્લોકામુનેર્વાક્યંસકૃન્મનુઃ દેવીવાક્યંવેદમંત્રાદૂતવાક્યંતતઃપરં ૧૦ ચત્વારસ્તુ
પુનઃશ્લોકાદેવીવાક્યંમનુદ્વયં અથષષ્ટેમુનેર્વાક્યંચત્વારઃશ્લોકમંત્રકાઃ ૧૧ સપ્તમેથમુનિ
ર્વાક્યંત્રયોવિંશતિમંત્રકાઃ મુનિવાક્યંચમંત્રૌદ્વૌભવેતામષ્ટમેતતઃ ૧૨ મુનિવાક્યંત્રિષ ।
ષ્ટ્યાત્સાહુતયોર્ધાહુતયોર્ધાહુતિસ્તથા નવમેરાજવાક્યંતુશ્લોકદ્વયમતઃપરં ૧૩ મુનિ
વાક્યંતતઃસપ્તત્રિંશત્શ્લોકાસ્તુમંત્રકાઃ દશમેમુનિવાક્યંતુમંત્રદ્વયમતઃપરં ૧૪ દેવી
વાક્યંચમંત્રૌદ્વૌપુનર્દેવ્યેકમંત્રકઃ મુનિવાક્યંતતોદ્વાવિંશત્યાહુતયીરિતાઃ ૧૫ અર્દ્ધમં
ત્રોંતિમઃપ્રોક્તાસ્તતેકાદશેપુનઃ મુનિવાક્યંચતુસ્ત્રિંશત્શ્લોકદેવીવચસ્તતઃ ૧૬ એકમં
કા.ત. પૃ૦ ૧૪અ) ત્રસ્તતોદેવાઊચુરિત્યેષમંત્રકઃ એકમંત્રોંબિકાવાક્યંચતુર્દશતથાણવઃ ૧૭ અર્ધમંત્રોંતિમઃપ્રોક્તો
દ્વાદશેથાંબિકાવચઃ અષ્ટાવિંશતિમંત્રાસ્યુરેકાપ્યર્ધાહુતિસ્તથા ૧૮ પુનરૃષિસ્તતોર્ધંસ્યાન્નવશ્લો
કાસ્ત્રયોદશે એકાદશાર્ધાહુતયોદ્વાદશશ્લોકમંત્રકાઃ ૧૯ ઉવાચવચનૈઃષડ્ભિરેકોનત્રિંશદી
રિતાઃ ગૌડપાદીયભાષ્યાબ્ધેઃકારિકામૃતમુદ્ધૃતં ૨૦ પિબંતુવિબુધાઃસર્વેમૃતિનાશોયતોભવેત્
ઇતિકારિકાબલિસમાપ્તા ॥ રહસ્યોદ્ઘાટનેનાંબામાક્રોધમવલંવતાં દેષવંતઃસુતાઃસંતિક્ષ
માશીસાહિમાતરઃ ૧ રંગનાથસુતેનેયંશ્રીલક્ષ્મીતનયેનચ નીલકંઠેનવિદુષામંત્રસંખ્યાપ્રકા
શિકા ૨ કાત્યાયનીતંત્રવર્યેકૃતાટીકાયથામતિ પ્રીયતીતેનમેદેવીભુવનેશીમહેશ્વરી

ઇતિશ્રીરંગભટ્ટસુતલક્ષ્મીગર્ભજશૈવોપનામકંઠકૃતાયાંકાત્યાયનીતંત્રેમંત્રવ્યાખ્યાપ્રકાશિ
કાયાંટીકાયાંત્રયોવિંશઃપટલઃસમાપ્તઃ