કૈવલ્યોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ કૈવલ્યોપનિષત્ ॥
ૐ સહનાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ । મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અથાશ્વલાયનો ભગવન્તં પરમેષ્ઠિનમુપસમેત્યોવાચ ।
અધીહિ ભગવન્બ્રહ્મવિદ્યાં વરિષ્ઠાં સદા સદ્ભિઃ સેવ્યમાનાં નિગૂઢામ્ ।
યથાઽચિરાત્સર્વપાપં વ્યપોહ્ય પરાત્પરં પુરુષં યાતિ વિદ્વાન્

તસ્મૈ સ હોવાચ પિતામહશ્ચ શ્રદ્ધાભક્તિધ્યાનયોગાદવૈહિ

ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃ ।
પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં વિભ્રાજતે યદ્યતયો વિશન્તિ

વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ સંન્યાસયોગાદ્યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
તે બ્રહ્મલોકેષુ પરાન્તકાલે પરામૃતાઃ પરિમુચ્યન્તિ સર્વે

વિવિક્તદેશે ચ સુખાસનસ્થઃ શુચિઃ સમગ્રીવશિરઃ શરીરઃ ।
અત્યાશ્રમસ્થઃ સકલેન્દ્રિયાણિ નિરુધ્ય ભક્ત્યા સ્વગુરું પ્રણમ્ય

હૃત્પુણ્ડરીકં વિરજં વિશુદ્ધં વિચિન્ત્ય મધ્યે વિશદં વિશોકમ્ ।
અચિન્ત્યમવ્યક્તમનન્તરૂપં શિવં પ્રશાન્તમમૃતં બ્રહ્મયોનિમ્

તમાદિમધ્યાન્તવિહીનમેકં વિભું ચિદાનન્દમરૂપમદ્ભુતમ્ ।
ઉમાસહાયં પરમેશ્વરં પ્રભું ત્રિલોચનં નીલકણ્ઠં પ્રશાન્તમ્ ।
ધ્યાત્વા મુનિર્ગચ્છતિ ભૂતયોનિં સમસ્તસાક્ષિં તમસઃ પરસ્તાત્

સ બ્રહ્મા સ શિવઃ સેન્દ્રઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્ ।
સ એવ વિષ્ણુઃ સ પ્રાણઃ સ કાલોઽગ્નિઃ સ ચન્દ્રમાઃ

સ એવ સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં સનાતનમ્ ।
જ્ઞાત્વા તં મૃત્યુમત્યેતિ નાન્યઃ પન્થા વિમુક્તયે

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સમ્પશ્યન્બ્રહ્મ પરમં યાતિ નાન્યેન હેતુના

આત્માનમરણિં કૃત્વા પ્રણવં ચોત્તરારણિમ્ ।
જ્ઞાનનિર્મથનાભ્યાસાત્પાપં દહતિ પણ્ડિતઃ

સ એવ માયાપરિમોહિતાત્મા શરીરમાસ્થાય કરોતિ સર્વમ્ ।
સ્ત્રિયન્નપાનાદિવિચિત્રભોગૈઃ સ એવ જાગ્રત્પરિતૃપ્તિમેતિ

સ્વપ્ને સ જીવઃ સુખદુઃખભોક્તા સ્વમાયયા કલ્પિતજીવલોકે ।
સુષુપ્તિકાલે સકલે વિલીને તમોઽભિભૂતઃ સુખરૂપમેતિ

પુનશ્ચ જન્માન્તરકર્મયોગાત્સ એવ જીવઃ સ્વપિતિ પ્રબુદ્ધઃ ।
પુરત્રયે ક્રીડતિ યશ્ચ જીવસ્તતસ્તુ જાતં સકલં વિચિત્રમ્ ।
આધારમાનન્દમખણ્ડબોધં યસ્મિઁલ્લયં યાતિ પુરત્રયં ચ

એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપશ્ચ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

યત્પરં બ્રહ્મ સર્વાત્મા વિશ્વસ્યાયતનં મહત્ ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં નિત્યં તત્ત્વમેવ ત્વમેવ તત્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિપ્રપઞ્ચં યત્પ્રકાશતે ।
તદ્બ્રહ્માહમિતિ જ્ઞાત્વા સર્વબન્ધૈઃ પ્રમુચ્યતે

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોગ્યં ભોક્તા ભોગશ્ચ યદ્ભવેત્ ।
તેભ્યો વિલક્ષણઃ સાક્ષી ચિન્માત્રોઽહં સદાશિવઃ

મય્યેવ સકલં જાતં મયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
મયિ સર્વં લયં યાતિ તદ્બ્રહ્માદ્વયમસ્મ્યહમ્

અણોરણીયાનહમેવ તદ્વન્મહાનહં વિશ્વમહં વિચિત્રમ્ ।
પુરાતનોઽહં પુરુષોઽહમીશો હિરણ્મયોઽહં શિવરૂપમસ્મિ

અપાણિપાદોઽહમચિન્ત્યશક્તિઃ પશ્યામ્યચક્ષુઃ સ શૃણોમ્યકર્ણઃ ।
અહં વિજાનામિ વિવિક્તરૂપો ન ચાસ્તિ વેત્તા મમ ચિત્સદાઽહમ્

વેદૈરનેકૈરહમેવ વેદ્યો વેદાન્તકૃદ્વેદવિદેવ ચાહમ્

ન પુણ્યપાપે મમ નાસ્તિ નાશો ન જન્મ દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિરસ્તિ ।
ન ભૂમિરાપો ન ચ વહ્નિરસ્તિ ન ચાનિલો મેઽસ્તિ ન ચામ્બરં ચ

એવં વિદિત્વા પરમાત્મરૂપં ગુહાશયં નિષ્કલમદ્વિતીયમ્ ।
સમસ્તસાક્ષિં સદસદ્વિહીનં પ્રયાતિ શુદ્ધં પરમાત્મરૂપમ્

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
યઃ શતરૂદ્રિયમધીતે સોઽગ્નિપૂતો ભવતિ સ વાયુપૂતો ભવતિ સ આત્મપૂતો ભવતિ સ સુરાપાનાત્પૂતો ભવતિ સ બ્રહ્મહત્યાયાઃ પૂતો ભવતિ સ સુવર્ણસ્તેયાત્પૂતો ભવતિ સ કૃત્યાકૃત્યાત્પૂતો ભવતિ તસ્માદવિમુક્તમાશ્રિતો ભવત્ત્વિત્યાશ્રમી સર્વદા સકૃદ્વા જપેત્

અનેન જ્ઞાનમાપ્નોતિ સંસારાર્ણવનાશનમ્ । તસ્માદેવં વિદિત્વૈનં કૈવલ્યં પદમશ્નુતે કૈવલ્યં પદમશ્નુત ઇતિ

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
ૐ સહનાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ । મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇત્યથર્વવેદીયા કૈવલ્યોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય