કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી · ભાગ 15

કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી
અનન્યજસપ્તતન્તૌ અનુતર્ષસ્વીકરણસ્યાત્યાવશ્યકત્વાત્ ॥ 1
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઇદાનીમ્ આત્મભુવા ક્રિયમાણે સપ્તતન્તૌ તત્સાધનત્વેનાનિર્વચનીયસુખોદ્બોધહેતુત્વેન વારુણીપ્રાશનમ્ અનુદર્શયતિ અનન્યજસપ્તતન્તાવ્ ઇતિ ॥ 1.1
* અનુતૃષ્યન્તિ અનિર્વચનીયાનન્દં પ્રાપ્નુવન્તિ અનેનેત્ય્ અનુતર્ષં કાદમ્બરં તસ્ય સ્વીકરણમ્ અનુપ્રાશનં તસ્ય પ્રાશનસ્યાત્યાવશ્યકત્વમ્ અતીવ ઈપ્સિતતમત્વમ્ અનિર્વચનીયાનન્દપ્રદાતૃત્વેન રેતઃસ્તમ્ભકત્વેન હેતુના કર્માનુષ્ઠાનાત્ પૂર્વં પ્રચેતસઃ કન્યાયાઃ સ્વીકરણં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 1.2
* મકરધ્વજ આત્મભૂઃ ઇત્ય્ અમરઃ ॥ 1.3
* સપ્તતન્તુર્ મખઃ ક્રતુર્ ઇત્ય્ અમરઃ ॥ 1.4
* નનુ અનુતર્ષસ્વીકરણમ્ અદૃષ્ટફલોદ્બોધે ઉપકારકમ્ આહો સ્વિત્ દૃષ્ટફલોદ્બોધે ઉપકારકં વેતિ સંશયવાક્યમ્ ઉપન્યસ્ય દૃષ્ટફલોદ્બોધે એવ સાક્ષાદ્ ઉપકારકં ન કિંચિત્ સ્વર્ગાદિફલવત્ આનુશ્રવિકવાક્યં કલ્પ્યમ્ ઉપકારકમ્ ઇતિ મનસિ નિશ્ચિત્ય પૂર્વસૂત્રસ્ય હેતુત્વેન દ્વિતીયં સૂત્રમ્ અનુશાસ્તિ ॥ 1.5]
રત્યાનન્દસ્યોદ્બોધે અનિર્વચનીયાનન્દસ્ય કારણભૂતત્વાત્ ॥ 2
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* રત્યાનન્દસ્યેતિ ॥ 2.1
* અનુતર્ષસ્વીકરણે કૃતે સતીતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 2.2
* અનેન વાક્યેન અનયોઃ કાર્યકારણસંગતિઃ ઉપપાદિતા ભવતિ તથા ચાયમ્ અર્થઃ અનુતર્ષસ્વીકરણે કૃતે સતિ નિધુવનવ્યાપારે રત્યાનન્દો ઽનિર્વચનીય ઉત્પદ્યતે નેતરથા સામુદ્રિકણામિશ્રિતસ્ય સૂપશાકાદિદ્રવ્યસ્યેવ નીરસઃ સ્વાદુઃ પ્રાદુર્ભૂયતે ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 2.3
* અન્યદ્ અપ્ય્ અનિર્વચનીયમ્ ઉપકારાન્તરં તૃતીયસૂત્રેણ અનુશાસ્તિ સંપ્રદર્શયતિ ॥ 2.4]
ઉદઞ્જ્યભ્યુત્થાને પ્રચેતસઃ કન્યાયાઃ સ્વીકરણસ્ય પરમકારણત્વમ્ ॥ 3
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઉદઞ્જ્યભ્યુત્થાને ઇતિ ॥ 3.1
* પાશિનઃ આત્મજાયયા સહ અતિપ્રીત્યુપચયેન તાદાત્મ્યભાવં ગમિતે સતિ નિમિત્તકારણસ્યાત્યુપકારકતયા તદ્દ્વારા સ્વકીયાનન્દસ્યાનિર્વચનીયાહ્લાદે પ્રયોજકીભૂતં ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 3.2
* અનેન વાક્યેનાત્યાવશ્યકતયા તાદૃગ્વ્યાપારસ્ય પુરસ્તાત્ તાદૃઙ્નિર્વેશનં સમ્પાદ્ય તત્પુરસ્તાત્ સપ્તતન્તોઃ કર્માધિકારે ઽધિકારિતા ઇતરથા નિમિત્તકારણે ઉત્સાહશક્તિભ્રંશાત્ સાકલ્યેન નર્મવ્યાપારધ્વંસો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 3.3
* એતસ્ય સૂત્રસ્ય રાદ્ધાન્તસૂત્રં દર્શયતિ ॥ 3.4]
પ્રયોજ્યપ્રાધાન્યકર્તૃત્વાભાવે રતિતન્ત્રં વિધાતુમ્ અશક્યત્વાત્ ॥ 4
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* પ્રયોજ્યપ્રાધાન્યે ઇતિ ॥ 4.1
* પ્રયોજ્યસ્યોદઞ્જેઃ પ્રાધાન્યકર્તૃત્વમ્ અભ્યુત્થાને સતિ સમ્પદ્યતે તદભાવે અભ્યુત્થાનાભાવે નિમિત્તાપાયે નૈમિત્તિકસ્યાપ્ય્ અપાય ઇતિ ન્યાયેન રતિતન્ત્રં લુપ્યતે કુતઃ ॥ 4.2
* નિમિત્તકારણસ્યાભાવાત્ યથા તુરીવેમાદિસત્ત્વે પટકાર્યસ્યોત્પત્તિર્ નેતરથા તથા અભ્યુત્થાનસત્ત્વે તન્ત્રવિધાનસ્યોત્પત્તિઃ ॥ 4.3
* અનેન વાક્યેનાત્યાવશ્યકત્વેનાનુતર્ષસ્વીકરણં સમ્પાદ્ય તત્પુરસ્તાત્ નિધુવનવ્યાપારે પ્રવૃત્તિર્ વિધેયા ઇતિ ભાવઃ ॥ 4.4
* ઇદાનીં સૂત્રચતુષ્ટયસ્ય સાકલ્યેન કૃત્સ્નં તાત્પર્યાર્થં સંગૃહ્ય અવ્યભિચરિતં સર્વસૂત્રાણાં રાદ્ધાન્તવાક્યં સંપ્રદર્શયતિ ॥ 4.5]
પ્રયોજ્યે નર્મવ્યાપારવિસ્તારે અભ્યુત્થાનવિશિષ્ટોદઞ્જ્યભાવે સર્વાઙ્ગીણવ્યાપારોપલક્ષિતં રતિતન્ત્રં કર્તુમ્ અધિકારાભાવાત્ ॥ 5
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* પ્રયોજ્યે નર્મવ્યાપારવિસ્તારે ઇતિ ॥ 5.1
* પૂર્વસ્મિન્ સૂત્રે વાહ્યતન્ત્રે યત્ કિંચિદ્ અવચ્છેદેનાધિકારિકત્વં નિરૂપિતમ્ અસ્મિન્ સૂત્રે તુ પ્રયોજકસ્ય સાકલ્યેન નર્મપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યાભાવે જાયમાને સતિ પ્રયોજ્યવ્યાપારે ઽપિ અત્યન્તાભાવસ્ય વિધાનં નિર્વ્યવસાયેનૈવ પ્રાપ્તં ભવતિ કિંચિદ્ વિશેષવિધાનં યત્ર નોપલભ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥ 5.2
* તસ્માદ્ અનુતર્ષસ્વીકરણાદ્ અનન્તરમ્ એવ નર્મકર્માધિકારે આધિકારિકત્વમ્ ઇતિ પઞ્ચસૂત્રાણામ્ એક એવ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ 5.3
* માઘકિરાતરઘુવંશેષુ સિદ્ધાન્તિતસ્ય વાક્યસ્યૈવાયમ્ અનુવાદઃ ન ત્વ્ અપૂર્વવિધાનં સ્વમનીષયા ઉપકલ્પ્ય પ્રોક્તમ્ ઇતિ શઙ્કનીયમ્ ॥ 5.4
* કિં ચ દ્વિતીયાવસ્થામ્ અતિક્રાન્તસ્ય દિષ્ટ્યાત્મજાયયા સહ અસંસ્તુતપ્રેમપ્રાદુષ્કરણે સંયુક્તસ્ય જનસ્ય સપ્રકારકરસોત્પત્ત્યનુભવે તાદૃઙ્મનીષાયા અભાવાત્ સીધુસંગ્રહણં પરમકારણત્વેન નાભિમતમ્ તદિતરાવસ્થાયાં તુ અન્ધસઃ શમલસ્ય અનિર્વચનીયાનન્દપ્રકાશને સ્વીકરણત્વેન સંગ્રહણમ્ અત્યાવશ્યકત્વેનાભિમતમ્ એવ ઈદૃક્સંવિદા યાથાર્થ્યજ્ઞાનં પરિકલ્પ્ય તાદૃક્કર્માધિકારે અનુતર્ષસ્વીકરણમ્ અત્યાવશ્યકતમમ્ ઇતિ નર્મવ્યાપારકર્ત્ણામ્ આપ્તવાક્યવત્ યથાર્થોપદેશમ્ અનુશાસ્તિ ॥ 5.5]
રતિતન્ત્રવિલાસે અનિર્વચનીયરસોત્પત્તૌ સીધુસંગ્રહણસ્ય પરમકારણત્વમ્ ॥ 6
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* રતિતન્ત્રવિલાસે ઇતિ ॥ 6.1
* રતિતન્ત્રવિલાસે નર્મવ્યાપારવિલાસે અનિર્વચનીયરસોત્પત્તૌ ષડ્વિધરસાદ્ અતિરિક્તો યો રસઃ અમૃતાન્ધસામ્ ઉપભોગયોગ્ય ઇતિ યાવત્ કાદમ્બરરસસ્ય અનુપ્રાશનસ્ય પરમકારણત્વમ્ તાદૃગ્રસે સમ્પીતે સતિ નિધુવનવ્યાપારવિસ્તારે રસભાવનાવિશેષચતુરાણામ્ અનિર્વચનીયસુખોદ્બોધં જનયતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 6.2
* કિં ચાન્યદ્ અપ્ય્ અનિર્વચનીયં રસવિશેષાન્તરં સીધુપ્રાશનેનાનુદર્શયતિ ॥ 6.3]
લલિતવિભ્રમબન્ધવિલાસે પુષ્કરાધિપતેર્ આત્મજાયાઃ નૈસર્ગિકસ્વભાવઃ ॥ 7

* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* લલિતવિભ્રમબન્ધેતિ ॥ 7.1
* પુષ્કરં સર્વતોમુખમ્ ઇત્ય્ અમરઃ ॥ 7.2
* પુષ્કરાધિપતેઃ આત્મજાયાઃ લલિતવિભ્રમબન્ધપ્રાદુષ્કરણં નૈસર્ગિકઃ સ્વભાવ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ॥ 7.3
* અત્ર પુષ્કરાધિપતિશબ્દેન પ્રતીચ્યાઃ કાષ્ઠાયાઃ અધિપતિર્ લક્ષ્યતે તસ્ય આત્મજાયાઃ વારુણ્યા અનુપ્રાશને ક્રિયમાણે લલિતવિભ્રમબન્ધાનાં પ્રકટીકરણે પ્રયોજિકા ભવતિ નેતરથા કૃત્સ્નવાઙ્મયસ્યાધિદૈવિકરૂપત્વાત્ નિર્વ્યવસાયેનૈવ અન્તઃકરણસ્યાહ્લાદકાઃ રુચિકરપ્રબન્ધાઃ અતલપ્રદેશાત્ કમલનિઃસરણમ્ ઇવ પ્રાશનકર્તુર્ મુખપદ્મનીડાત્ પ્રાદુર્ભૂયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 7.4
* ઇદમ્ એવ રસવિશેષાન્તરં સંનિપત્યોપકારકન્યાયેન પરમાપૂર્વસાધને પ્રયોજકીભૂતં કારણં નિર્બન્ધવર્ણાનાં શ્રવણમાત્રેણ તદ્દ્વારા મનસિજોદ્બોધે અનિર્વચનીયસાધનત્વેન પરમકારણત્વમ્ અયમ્ એવ તસ્યાઃ નૈસર્ગિકસ્વભાવ ઇતિ ॥ 7.5
* અન્યદ્ અપ્ય્ ઉપકારાન્તરમ્ ઉત્તરસૂત્રેણ સંપ્રદર્શયતિ ॥ 7.6]
ઉપશ્યામયા સહ મધુવાર ઉદઞ્જિધાર્ષ્ટ્યે પ્રયોજકઃ ॥ 8
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઉપશ્યામયેતિ ॥ 8.1
* શ્યામાવસ્થાયા ઉપ સમીપે વર્તતે સા ઉપશ્યામા તયા ચતુર્દશપઞ્ચદશહાયનાત્મિકયા યોષયા સહ મધુવારા મધુપાનાવૃત્તિઃ ઉદઞ્જિધાર્ષ્ટ્યે અત્યન્તદૃઢતરત્વે પ્રયોજકો ભવતિ અનેન વાક્યેન પરિસંખ્યાવિધેઃ સ્વરૂપં પ્રકાશિતં ભવતિ ॥ 8.2
* તથા ચાયમ્ અર્થઃ અતિક્રાન્તાવસ્થયા સહ મધુવારે જાયમાને ઉદઞ્જિધાર્ષ્ટ્યં નૈવોત્પદ્યતે તયા સહ તાદૃગ્વ્યવસાયઃ વૈયર્થ્યતાં પ્રતિપદ્યતે ન્યુબ્જઘટોપરિ જલપૂરણન્યાયેન તસ્માત્ રતિતન્ત્રવિલાસે ઉદઞ્જિધાર્ષ્ટ્યે મનીષાવતા પુરુષેણ ગલિતયૌવનયા સહ મધુવારો નૈવ કર્તવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 8.3
* નિરર્થકપ્રયાસે કસ્યાપિ મતિર્ નૈવોત્પદ્યત ઇતિ ન્યાયાત્ ॥ 8.4
* ધન્વન્તર્યાદીનાં મતમ્ અનુસૃત્ય કાપિશાયનસ્વીકરણે ઽનિર્વચનીયાહ્લાદદ્યોતકમ્ ઉપકારાન્તરમ્ અનુદર્શયતિ ॥ 8.5]
શ્યામયા સહ નિર્વેશનં યામદ્વયસોપલક્ષિતદિષ્ટાવધિરેતઃસ્તમ્ભને પરમકારણમ્ ॥ 9
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* શ્યામયા સહેતિ ॥ 9.1
* ષોડશવાર્ષિકી શ્યામેતિ વાત્સ્યાયનસૂત્રે પ્રસિદ્ધિઃ તાદૃગવસ્થયા યોષયા સહ નિવેશનં પાનં પતિષુ નિર્વિવિશુર્ મદમ્ અઙ્ગના ઇત્ય્ અત્ર નિર્વેશનશબ્દે પાનં લક્ષ્યતે યામપ્રમાણં યામદ્વયસં પ્રમાણે દ્વયસજ્ ઇતિ સૂત્રેણ પ્રમાણાર્થે દ્વયસચ્પ્રત્યયઃ તાદૃક્પ્રમાણોપલક્ષિતે દિષ્ટે કાલે કાલો દિષ્ટોપ્યનેહાપીતિ કોશસ્મરણાત્ તાવત્ કાલમ્ અભિવ્યાપ્યેતિ યાવત્ રેતઃસ્તમ્ભને પરમકારણમ્ ઇતિ તયા સહ કાપિશાયનસ્ય સ્વીકરણે ક્રિયમાણે એકયામપર્યન્તં વરાઙ્ગોપરિ વ્રીહિકણ્ડનવત્ આઘાતં કરોતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 9.2
* ઇદાનીં નર્મવ્યાપારવિસ્તારે ઽપરિચિતનર્મસુખાનન્દાય નિધુવનાત્ પૂર્વં કાપિશાયનપ્રાશનં નર્મખેદાપનુત્તયે ઽત્યાવશ્યકત્વેનાનુદર્શયતિ ॥ 9.3]
નિસ્તનૂરુહવરાઙ્ગસમ્ભેદે યોષાયા અનુપ્રાશનસ્યાત્યાવશ્યકત્વાત્ ॥ 10
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* નિસ્તનૂરુહવરાઙ્ગ ઇતિ ॥ 10.1
* નિર્ગતં તનૂરુહં યસ્માત્ તત્ નિસ્તનૂરુહં તનૂરુહાણાં પ્રાદુર્ભાવેણ રહિતં તચ્ ચ તત્ વરાઙ્ગં ચ તસ્ય સમ્ભેદનં સ્વકીયેનોદઞ્જિના મુખવિદારણં તાદૃક્કર્મણિ ક્રિયમાણે અજ્ઞાતનર્મવ્યાપારાયૈ રેયપ્રાશનં કારયિતવ્યમ્ કૃતે ઐરેયપ્રાશને મનસિજસદ્મવિદીર્ણવ્યથા સમ્ભેદકાલે નાનુભૂયતે ઇતરથા સદ્મવિદીર્ણજન્યવ્યથયા સદ્મનિ સ્થિતાનાં નાડીનાં વિપર્યાસેન વ્યાનવાયૌ સંકટવ્યથા અતિતરામ્ અનુભૂયતે તદ્વ્યથાનિવારણાર્થં નિધુવનાત્ પૂર્વં દ્વિપલપ્રમાણં કાપિશાયનં પાયયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 10.2
* તયા યોષયા કાપિશાયને પીતે સતિ ઉત્તરસૂત્રેણ પાનજન્યં યત્ સુખં તદ્ દર્શયતિ ॥ 10.3]
ક્રિયમાણે ઽનુપ્રાશને નિર્ભેદવ્યથા નાનુભૂયતે ॥ 11
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ક્રિયમાણે ઽનુપ્રાશન ઇતિ ॥ 11.1
* પ્રિયસખીદ્વારા ક્રિયમાણે ઽનુપ્રાશને સતીતિ જ્ઞેયમ્ મદાવિર્ભાવેણ અનુસંધાનાભાવાત્ નિર્ભેદજન્યા વ્યથા નાનુભૂયતે ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 11.2
* ઉત્તરસ્મિન્ ઘસ્રે ઉપકારકાન્તરમ્ અનુદર્શયતિ ॥ 11.3]
ઉત્તરસ્મિન્ ઘસ્રે અસંભેદિતમ્ ઇવ વરાઙ્ગં પરિદૃશ્યતે ॥ 12
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઉત્તરસ્મિન્ ઘસ્રે ઇતિ ॥ 12.1
* વરાઙ્ગવિદીર્ણાદ્ અનન્તરમ્ ઉત્તરસ્મિન્ ઘસ્રે દિને અસંભેદિતમ્ ઇવ અવિદીર્ણમ્ ઇવ પરિદૃશ્યતે વરાઙ્ગમ્ ઇદમ્ એવ ઉપકારકાન્તરમ્ ॥ 12.2
* યોષાયા અનુપ્રાશનેન તદ્દ્વારા ઉત્તરરૂપે ફલવૈશિષ્ટ્યં સંપ્રદર્શયતિ ॥ 12.3]
ક્રિયમાણે નર્મવ્યાપારે ઉદઞ્જેર્ ધાર્ષ્ટ્યસ્ય ફલેગ્રહિઃ પરિદૃશ્યતે ॥ 13
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ક્રિયમાણે નર્મવ્યાપાર ઇતિ ॥ 13.1
* ઉત્તરરૂપેણ ક્રિયમાણે નર્મવ્યાપારે નિધુવનવ્યાપારે ઉદઞ્જેર્ ધાર્ષ્ટ્યસ્ય યષ્ટિકાણ્ડમ્ ઇવ અતિકઠિનતાં સમ્પ્રાપ્તસ્ય મેઢ્રસ્ય ફલેગ્રહિર્ અવન્ધ્યસામર્થ્યં પરિદૃશ્યતે ॥ 13.2
* એતદ્ ઉક્તં ભવતિ કાપિશાયનસ્ય અનુપ્રાશનમાત્રેણાતિસંકુચિતત્વં પ્રાપ્તસ્ય યોષાયાઃ વરાઙ્ગસ્ય અતિદૃઢતમસ્યાપ્ય્ ઉદઞ્જેઃ વરાઙ્ગમુખવિદીર્ણને સામર્થ્યાભાવાત્ પરાભવં પ્રાપ્ત એવેત્ય્ અર્થઃ ॥ 13.3
* સંભેદિતે ઽપિ વરાઙ્ગે કાપિશાયનપ્રાશનેન અતિસંકોચં પ્રાપ્તસ્ય યોષાયાઃ વરાઙ્ગસ્ય વિવરકરણે ઉદઞ્જૌ મહતી વ્યથા પ્રાદુર્ભૂયતે ઇતિ ભાવઃ ॥ 13.4

* અનેન વાક્યેન દ્વિતીયવૃત્તાવ્ અપિ પુનઃ યો ઽનિવિદીર્ણસુખં પુરુષો ઽનુભૂયતે ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ 13.5
* શ્યામયા સહ નિર્વેશને રતિસુખોદ્બોધનં વીર્યસ્તમ્ભનં કાલાવધિં ચ પ્રોક્તમ્ ઉપશ્યામયા સહ ક્રીડને સમુપસ્થિતૌ તત્રાપિ ઐરેયસ્વીકરણસ્ય અત્યાવશ્યકત્વેનાનુવિધાનં વિદધાતિ ॥ 13.6]
ઉપશ્યામયા સહ વ્યાનતાદિબન્ધે સમુપસ્થિતૌ પાશિન આત્મજાયાઃ સ્વીકરણે અનિર્વચનીયસુખાનુભવે હેતુઃ કારણત્વમ્ ॥ 14
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઉપશ્યામયા સહેતિ ॥ 14.1
* અપ્રાપ્તયૌવનાભિઃ સહ બાહ્યતન્ત્રે મનીષાયાઃ સમુપસ્થિતૌ અણુમાત્રં તસ્યૈ પ્રાશયિતવ્યં તાવન્માત્રેણૈવ ઉભયોઃ આનન્દસુખાનુલબ્ધેઃ ચુમ્બનાદિવ્યાપારે અનુવિધીયમાને અલ્પસ્વીકારમાત્રેણ આનન્દાનુભવદર્શનાત્ ન તત્ર આધિક્યેન પાશિનઃ ॥ 14.2
* આત્મજાયાઃ સ્વીકરણમ્ ઇતિ હેતુવાદં મનસિ નિધાય ઔત્તરીયં સૂત્રમ્ અનુશાસ્તિ ॥ 14.3]
અપ્રાપ્તયૌવનાભિઃ સહ સમ્પ્રયોગે અણુમાત્રપ્રાશનેન ચરિતાર્થત્વાત્ ॥ 15
અપ્રાપ્તયૌવનાભિઃ સહેતિ ॥ 16
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઇદાનીમ્ ઉત્કટયૌવનાવસ્થાયામ્ ઐરેયપ્રાશનં રતિતન્ત્રવિલાસે ઉપદિશ્યતે નેતરાવસ્થાયામ્ ઉપયોગાભાવાદ્ અનધિકારિત્વાદ્ ઇત્ય્ આલોચ્ય દ્વિતીયાવસ્થાયામ્ અત્યાવશ્યકત્વમ્ ઇતિ પૌરસ્ત્યસૂત્રેણાનુદર્શયતિ ॥ 16.1]
તીયપ્રત્યયસ્ય પ્રકૃતિભૂતાયામ્ અવસ્થાયાં કશ્યસ્વીકરણસ્યાત્યાવશ્યકત્વં સતિ પૂર્વરૂપસંયોગે ॥ 17
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* તીયપ્રત્યયસ્ય પ્રકૃતિભૂતાયામ્ ઇતિ ॥ 17.1
* તીયપ્રત્યયસ્ય પ્રકૃતિભૂતાયામ્ અવસ્થાયાં દ્વિતીયાયામ્ અવસ્થાયાં દ્વેસ્ તીય ઇત્ય્ અનેન દ્વિશબ્દાત્ તીયપ્રત્યયે સતિ દ્વિતીયશબ્દો નિષ્પદ્યતે તસ્યામ્ અવસ્થાયાં કશ્યસ્વીકરણસ્યાત્યાવશ્યકત્વમ્ સતિ પૂર્વરૂપસંયોગે તાદૃગવસ્થાવત્યાઃ યોષાયાઃ સંનિધાને સતીતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 17.2
* નનુ દૃષ્ટપ્રયોજનમ્ ઉદ્દિશ્ય સ્વીકરણં વિધીયતે વા અદૃષ્ટફલમ્ ઉદ્દિશ્ય વા દૃષ્ટપ્રયોજનસ્યૈવાત્રાકાઙ્ક્ષિતત્વાન્ નાદૃષ્ટપ્રયોજનમ્ ઉદ્દિશ્યેતિ દૃષ્ટપ્રયોજનં તુ ઉદઞ્જિદાર્ઢ્યપૂર્વરૂપસ્ય દૃષ્ટપ્રયોજનં તુ આસ્યોરોજાદ્યવયવેષુ ઉસ્રાધિક્યસ્યાત્યાધિક્યત્વેન સંદર્શનમ્ એતસ્ય ફલત્રિતયસ્યાનુભવાર્થં દ્વિતીયાવસ્થાવતા પુરુષેણ યોષયા સહ અત્યાવશ્યકત્વેન સીધુગ્રહણં રતિવિલાસકાલે સર્વથૈવ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 17.3
* સંપ્રસારણવિશિષ્ટતીયપ્રત્યયસ્ય પ્રકૃતિભૂતાયામ્ અવસ્થાયાં તુ નાત્યાવશ્યકમ્ ઇત્ય્ આહ ॥ 17.4]
તદિતરાવસ્થાયાં તુ નાધિકારકત્વમ્ ॥ 18
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* તદિતરાવસ્થાયામ્ ઇતિ ॥ 18.1
* દિષ્ટકન્યયા વ્યાપ્તાયામ્ અવસ્થાયામ્ ઉરોજન્ધયાયામ્ અવસ્થાયાં ચ તસ્ય પ્રાશને નાધિકારિકત્વમ્ ઇતિ ॥ 18.2
* ઉભયત્ર હેતુત્વેન સૂત્રદ્વયં પ્રદર્શયતિ ॥ 18.3]
એકત્ર પરિજ્ઞાનાભાવાત્ ॥ 19
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* એકત્ર પરિજ્ઞાનાભાવાદ્ ઇતિ ॥ 19.1
* એકત્ર પૌગણ્ડવયસઃ પુરુષકલ્પસ્ય ઉત્તરસ્મિન્ કાલે ઉપશ્યામયા સમીકૃતે અનેહસિ અન્ધસઃ રસસ્ય રેતસઃ પરિપક્વતાયાઃ અભાવાત્ તાદૃક્કર્માધિકારે નાધિકારિતા ॥ 19.2]
ઇતરત્ર પાઞ્ચભૌતિકાવયવાનાં ક્ષીણતરત્વાચ્ ચ ॥ 20
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ઇતરત્રેતિ ॥ 20.1
* જીર્ણાવસ્થાયામ્ અપિ તદાનીં દિષ્ટકન્યયા સહ અતિનર્મવ્યવસાયેન સર્વાસામ્ ઇન્દ્રિયવૃત્તાનાં સ્વકીયપ્રવૃત્તૌ ક્ષીણતરત્વસ્ય દૃશ્યમાનત્વાન્ નાધિકારકત્વમ્ ॥ 20.2
* બાલસ્ય તથા જરાવતઃ પુરુષસ્ય ઉભયોઃ નર્મકર્માધિકારે નાધિકારિતેતિ સૂત્રદ્વયસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ ॥ 20.3
* કારણરૂપોપાધૌ સત્યાં કાર્યરૂપસ્યોપાધેઃ અનુદર્શનમ્ ઇતિ ન્યાયેન પદ્માયાઃ અનુગ્રહેણ પરિપૂરિતાનાં સાર્વભૌમાદીનામ્ એવ અનયા પુષ્પધનુષઃ સરણ્યા અનુવર્તનં સાર્વકાલિકં નિત્યકર્માધિકારવત્ યુક્તતરં નાન્યેષામ્ ઇતિ પ્રકરણોપસંહારમ્ અનુદર્શયતિ ॥ 20.4]
હરિપ્રિયાવતાં જનાનામ્ એતચ્ છાખેણાનુવર્તનમ્ અત્યાવશ્યકમ્ ॥ 21
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* હરિપ્રિયાવતાં જનાનામ્ ઇતિ ॥ 21.1
* નનુ એકત્ર વિધાને નિષેધવાક્યં કુત્ર વિધીયતે ઇત્ય્ ઉક્તં ચેત્ પૂર્વોક્તજનપ્રતિયોગિકેષુ પ્રવર્તતે ઇત્ય્ આશયેનાહ ॥ 21.2]
તદિતરેષામ્ એતચ્છાખે પ્રવૃત્તિર્ ન વિધીયતે ॥ 22
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* તદિતરેષામ્ ઇતિ ॥ 22.1
* ક્ષીરોદજાયાઃ વિભવેન રહિતાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 22.2

* નનુ અત્યાવશ્યકત્વેન ઈદૃક્કર્મવિધાનં કુત્રાભિવ્યાપ્તમ્ ઇતિ ચેત્ તત્ સ્થાનં સંપ્રદર્શયતિ ॥ 22.3]
પારિશેષ્યાજ્ જલધિસમ્ભવયા યુક્તેષ્વ્ એતચ્ છાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ॥ 23
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* પારિશેષ્યાદ્ ઇતિ ॥ 23.1
* પરિશેષસ્ય ભાવઃ પારિશેષ્યં તસ્માત્ નિષેધવ્યાપ્ત્યા રહિતાત્ પારાવારતનૂજયા સંયુક્તેષ્વ્ એવ કાપિ શાયનસ્વીકરણશાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિઃ અનિર્વચનીયાનન્દબોધાય પ્રવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 23.2
* મતાન્તરમ્ અનુદિશતિ ॥ 23.3]
ગોત્રાપત્યઘસ્રે અનુતર્ષસ્વીકરણસ્યાત્યાવશ્યકત્વમ્ ઇતિ માર્કણ્ડેયાદિઃ ॥ 24
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ગોત્રાપત્યઘસ્રેષ્વ્ ઇતિ ॥ 24.1
* ગોત્રાયાઃ અપત્યં તસ્ય ઘસ્રં દિનં તસ્મિન્ દિને અનુતર્ષસ્વીકરણમ્ ઇતિ મૃકણ્ડતનૂજસ્ય મતમ્ ॥ 24.2
* તદિતરેષાં મતમ્ ઉત્તરસૂત્રેણાનુદર્શયતિ ॥ 24.3]
કાવ્યઘસ્રેષ્વ્ અત્યાવશ્યકતમમ્ ઇતિ સુરથવૈશ્યૌ ॥ 25
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* કાવ્યઘસ્રેષ્વ્ ઇતિ ॥ 25.1
* શુક્રો દૈત્યગુરુઃ કાવ્ય ઇતિ કોશાભિધાનાત્ ઘસ્રો દિનાહની વા ત્વ્ ઇત્ય્ અમરઃ ॥ 25.2
* સુરથાદય ઇતિ આદિશબ્દેન વૈશ્યસ્ય સંગ્રહઃ ॥ 25.3
* નિયમવિધેઃ તાત્પર્યાર્થં સંપ્રદર્શયતિ ॥ 25.4]
વાક્યદ્વયસ્ય શક્ત્યુપાસનાવતાં વિનિયોગાત્ ॥ 26
તદિતરેષાં યથાકાલોપદેશઃ ॥ 27
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* વાક્યદ્વયસ્યેતિ ॥ 27.1
* શક્ત્યુપાસનાવતામ્ એવાયં નિયમઃ યત્ ઘસ્રદ્વયે ઽપ્ય્ અનુવર્તનં તદિતરેષાં જનાનાં પ્રલમ્બઘ્નમતાનુયાયિનાં તુ યથાકાલોપદેશ ઇતિ ન ઘસ્રદ્વયે પરિસંખ્યાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 27.2
* કિંચ ॥ 27.3]
દ્વિતીયવર્ણે સાર્વકાલિકમ્ અભ્યનુજ્ઞાનમ્ ॥ 28
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* દ્વિતીયવર્ણે ઇતિ ॥ 28.1
* ક્ષત્રજાતૌ દ્વિતીયવર્ણે કાપિશાયનસ્વીકરણવિધાનં સાર્વકાલિકં તામસીપ્રકૃતેઃ ઉપાસનાધિકારવતાં નિરન્તરં કાદમ્બરસ્વીકરણં કર્તવ્યત્વેનાભિમતમ્ ॥ 28.2
* અપરોક્ષાનુભવેન તત્સ્વરૂપાનુદર્શને ઉપાદાનકારણત્વાત્ આત્મભુવઃ તનોઃ ઉપાસનાધિકારવત્ ન ઘસ્રયોઃ અનુવર્તનમ્ ॥ 28.3
* ઔપદેશિકવર્ણસ્ય નિયમવિધાનં વિદધાતિ ॥ 28.4]
યાગહેતુના પ્રથમવર્ણસ્ય યથાવાચનિકાભ્યનુજ્ઞાનમ્ ॥ 29
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* યાગહેતુનેતિ ॥ 29.1
* વાજપેયે સુરાગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતિ સૌત્રામણ્યાં સુરાગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતીતિ વાક્યદ્વયેન પ્રથમવર્ણિકસ્ય યથાવાચનિકમ્ એવ ગ્રહણપ્રાશનેષુ આધિકારિકો વિધિઃ ॥ 29.2
* તથા ચાયમ્ અર્થઃ વાજપેયે તુ ગ્રહણમાત્રસ્યૈવાભ્યનુજ્ઞાનં પ્રાશનાભ્યનુજ્ઞાનં તુ તૃતીયવર્ણસ્યૈવ તથા ચાનુશ્રવિકવાક્યં વિમાથં કુર્વતે વાજસૃત ઇતિ ॥ 29.3
* સૌત્રામણ્યાં તુ યાગકર્તુર્ એવ પ્રાશનં નિગમવાક્યેનાભિધીયતે નેતરેષામ્ ઋત્વિજામ્ તત્રાપ્ય્ આઘ્રાણેનૈવ પ્રાશનપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ મતાન્તરમ્ ઇતિ ઋષ્યન્તરાણાં વચનમ્ ઇતિ ॥ 29.4
* સાર્વકાલિકાભ્યનુજ્ઞાનં તુ રસાધિપતીનામ્ એવ નાન્યેષાં જનાનામ્ ઇતિ પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ॥ 29.5]
ખણ્ડમણ્ડલાધિપત્યાદીનામ્ ઇન્દિરાવતાં જનાનામ્ અપિ સીધુગ્રહણસ્ય વિલાસઃ સાર્વકાલિકઃ ॥ 30
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* ખણ્ડમણ્ડલાધિપત્યાદીનામ્ ઇતિ ॥ 30.1
* અલ્પવિષયસ્ય શાસનકર્ત્ણાં રાજ્ઞાં લોકમાતુર્ અનુગ્રહેણ પરિપૂરિતાનાં સીધુગ્રહણેન વિલાસાનુભવઃ વિલાસાનામ્ અનુભવનં સાર્વકાલિકમ્ ન સુરથવૈશ્યાદીનાં મતમ્ અનુસૃત્ય પ્રવર્તનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 30.2

* યુવતીનાં પ્રાશને નિયમવિધિં સંપ્રદર્શયતિ ॥ 30.3]
સ્વકીયપ્રિયસાહચર્યેણ યુવતીનામ્ અભ્યનુજ્ઞાનમ્ ॥ 31
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* સ્વકીયપ્રિયસાહચર્યેણેતિ ॥ 31.1
* નિધુવનકાલે એવ સ્વપતિભિઃ સાર્ધં કાદમ્બરસ્વીકરણસ્યાભ્યનુજ્ઞાનં નેતરાવસ્થાયાં કુતઃ ઉપયોગાભાવાત્ નિષ્ફલપ્રયાસે સ્વીકરણસ્ય વૈયર્થ્યાપત્તેઃ ॥ 31.2
* નિયમવિધાવ્ અપિ કિંચિદ્ વિશેષાન્તરમ્ અનુબધ્નાતિ ॥ 31.3]
તત્રાપ્ય્ અનન્યજમખેષ્વ્ એવ નેતરત્ર વિધાનમ્ ॥ 32
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* તત્રાપિ અનન્યજમખેષ્વ્ એવેતિ ॥ 32.1
* અનન્યજેન ક્રિયમાણેષુ મખેષ્વ્ એવ અત્યાવશ્યકત્વેન અનુતર્ષસ્વીકરણવિધાનં નેતરત્ર તદતિરિક્તકાલેષ્વ્ ઇતિ ॥ 32.2
* યોષાયાઃ અત્ર યોષાસંગ્રહેણ ઉપશ્યામાદીનામ્ એવ સંગ્રહઃ ન વિભ્રંશિતદ્વિતીયાવસ્થાનામ્ આસ્યપદ્મેન પ્રાશનં તુ અત્યુત્કૃષ્ટફલવિશેષાન્તરં નિશ્ચિત્ય અત્યાવશ્યકત્વેન પ્રાશનમ્ અનુદર્શયતિ ॥ 32.3]
યોષાયાઃ આસ્યપદ્મેન પ્રાશનં ભાષાયાઃ પ્રબોધે અવ્યભિચરિતકારણમ્ ॥ 33
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* યોષાયાઃ આસ્યપદ્મેનેતિ ॥ 33.1
* યોષાયાઃ આસ્યપદ્મેન પ્રાશને ક્રિયમાણે યથેચ્છિકી ભાષાયાઃ અનુસ્ફુર્તિર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 33.2
* અનેન વાક્યેન શ્રવણાદિવ્યવસાયરહિતે ઽપિ જને નિષ્પ્રયાસેનૈવ ત્રિદશાનાં ગીઃ સ્વમુખાત્ પ્રાદુર્ભૂયત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 33.3
* અન્યદ્ અપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટતરં ફલવિશેષાન્તરં સ્વીકારમાત્રેણ સંપ્રદર્શયતિ ॥ 33.4]
શ્યામાયા આસ્યસહસ્રપત્ત્રાદ્ અનુપ્રાશનમ્ અપરોક્ષાનુભવેન મૂલપ્રકૃતેઃ સ્વરૂપસ્યાનુદર્શનમ્ ॥ 34
* [<કોમ્મેન્તર્ zઉર્ કાદમ્બરીસ્વીકરણસૂત્રમઞ્જરી>
* શ્યામાયા આસ્યસહસ્રપત્ત્રાદ્ ઇતિ ॥ 34.1
* શ્યામાયાઃ કમલપ્રસૂનાત્ અનુપ્રાશનં પ્રત્યક્ષાનુભવેન સાક્ષાત્ મૂલપ્રકૃતેઃ સ્વરૂપાનુદર્શને હેતુઃ કારણમ્ ઇતિ તયા સહ સંપ્રાશને ક્રિયમાણે કૃત્સ્નસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કારણભૂતાયાઃ મૂલપ્રકૃતેઃ સાકં સંગતો ભવતિ ॥ 34.2
* યદ્ વા તત્સ્વરૂપં સાક્ષાદ્ અવ્યવધાનેન પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 34.3
* અનેન વાક્યેન સાયુજ્યાદિકં ફલમ્ અપિ નિરાયાસેન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 34.4
* રતિકાલે સીધુપાનં કર્તવ્યં વિધિબોધિતમ્ ॥ 34.5
* તત્ પુરસ્તાત્ કામશાસ્ત્રે પ્રોક્તં ક્રીડાનુવર્ણનમ્ ॥ 34.6
* તત્ સર્વં તુ પ્રકર્તવ્યં યોષાયાઃ સુખલબ્ધયે ॥ 34.7
* સ્વસ્યાપિ સુખબોધાય અપત્યોત્પત્તિહેતવે ॥ 34.8
* ફલદ્વયં સ પ્રાપ્નોતિ પ્રજાં કામસુખં તથા ॥ 34.9
* ઉર્વશીલોકમ્ આપ્નોતિ અન્તકાલે તુ સઃ પુમાન્ ॥ 34.10
* ઇતિ શ્રીમહારાજર્ષિવર્યેણ પુરૂરવસા વિરચિતં કામિજનાનાં વિનોદાય રતિવિલાસાઙ્ગભૂતં કાદમ્બરસ્વીકરણસૂત્રં સવ્યાખ્યાનં સમાપ્તિમ્ અગમત્ ॥ 34.11]