જન્મમરણવિચાર · ભાગ 18

સાન્દ્રોદ્રેકક્ષુભિતમ્ અભિતઃ સ્વાન્તમ્ અન્તર્ નિયમ્ય પ્રાયો ધત્તે નવનવરસોલ્લેખમ્ આનન્દકન્દમ્ ॥ 1
ભૂયો ભૂયઃ પ્રલયવિભવોદ્દામદુઃખાન્તરાયો યો ઽસાવ્ અન્તર્ જયતિ હૃદયે કો ઽપિ સંવિદ્વિકાસઃ ॥ 2
ઇહ ખલુ નિખિલજગદાત્મા સર્વોત્તીર્ણશ્ ચ સર્વમયશ્ ચ વિકલ્પાસંકુચિતસંવિત્પ્રકાશરૂપઃ અનવચ્છિન્નચિદાનન્દવિશ્રાન્તઃ પ્રસરદવિરલવિચિત્રપઞ્ચવાહવાહવાહિનીમહોદધિઃ નિરતિશયસ્વાતન્ત્ર્યસીમનિ પ્રગલ્ભમાનઃ સર્વશક્તિખચિત એક એવ અસ્તિ સંવિદ્ આત્મા મહેશ્વરઃ ॥ 3
તસ્ય પ્રકાશરૂપતા ચિચ્છક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ આનન્દશક્તિઃ તચ્ચમત્કારઃ ઇચ્છાશક્તિઃ આમર્શાત્મકતા જ્ઞાનશક્તિઃ સર્વાકારયોગિત્વં ક્રિયાશક્તિઃ ઇતિ ॥ 4
ઇત્થં સર્વશક્તિયોગે ઽપિ આભિર્ મુખ્યાભિઃ શક્તિભિર્ ઉપચર્યતે સ ચ ભગવાન્ સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિમહિમ્ના સ્વાત્માનં સંકુચિતમ્ ઇવ આભાસયન્ અણુઃ ઇતિ ઉચ્યતે ॥ 5
યથોક્તમ્ વ્યાપકો હિ શિવઃ સ્વેચ્છાકૢપ્તસંકોચમુદ્રણાત્ ॥ 6
વિચિત્રફલકર્મૌઘવશાત્ તત્તચ્છરીરભાક્ ॥ 7
ઇતિ નિજસ્વરૂપગોપનકેલિલોલમ્ એવં માહેશશક્તિપરિસ્પન્દં પ્રવરગુરવઃ પ્રતિપેદિરે ॥ 8
તથા ચ આહુઃ અતિદુર્ઘટકારિત્વાત્ સ્વાચ્છન્દ્યનિર્મલાદ્ અસૌ ॥ 9
સ્વાત્મપ્રચ્છાદનક્રીડાપણ્ડિતઃ પરમેશ્વરઃ ॥ 10
અનાવૃતે સ્વરૂપે ઽપિ યદાત્માચ્છાદનં વિભોઃ ॥ 11
સૈવાવિદ્યા યતો ભેદ એતાવાન્ વિશ્વવૃત્તિકઃ ઇતિ ॥ 12
ન ચ એતાવતા ભગવતો દેશકાલાકારોપાધિવિરહિતનિરતિશયાનન્દપરિસ્યન્દાત્મકસ્ય કાચિદ્ અપિ ક્ષતિઃ પ્રત્યુત પરમમહિમ્નઃ પરિપુષ્ટિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ 13
અસ્થાસ્યદ્ એકરૂપેણ વપુષા ચેન્ મહેશ્વરઃ ॥ 14
મહેશ્વરત્વં સંવિત્ત્વં તદ્ અત્યક્ષ્યદ્ ઘટાદિવત્ ॥ 15
પરિચ્છિન્નપ્રકાશત્વં જડસ્ય કિલ લક્ષણમ્ ॥ 16
જડાદ્ વિલક્ષણો બોધો યતો ન પરિમીયતે ॥ 17
તેન બોધમહાસિન્ધોર્ ઉલ્લાસિન્યઃ સ્વશક્તયઃ ॥ 18
આશ્રયન્ત્ય્ ઊર્મય ઇવ સ્વાત્મસંઘટ્ટચિત્રતામ્ ॥ 19
ઇત્યાદિ ॥ 20
તદ્ એવમ્ અસૌ ભગવાન્ સ્વમાયાશક્ત્યાખ્યેન અવ્યભિચરિતસ્વાતન્ત્ર્યશક્તિમહિમ્ના સ્વાત્મનૈવ આત્માનં સંકુચિતમ્ ઇવ અવભાસયન્ વિજ્ઞાનાકલઃ પ્રલયાકલઃ સકલશ્ ચ સમ્પદ્યતે ॥ 21
તત્ર આણવેન એકેનૈવ મલેન સંયુક્તો વિજ્ઞાનાકલ ઉચ્યતે દ્વાભ્યામ્ આણવમાયી યાભ્યામ્ અપવેદ્યઃ પ્રલયાકલઃ ત્રિભિર્ આણવમાયીયકાર્મૈઃ સંવેદ્યઃ તૈર્ એવ કલાદિધરણ્યન્તતત્ત્વમયઃ સકલઃ તદર્થમ્ એવ અયમ્ અર્થસર્ગઃ ॥ 22
તત્ર સૃષ્ટ્યુન્મુખો ભગવાન્ શુદ્ધાધ્વનિ વર્તમાનઃ સ્વશક્તિભિઃ માયાં વિક્ષોભ્ય કલાતત્ત્વં કિંચિત્કર્તૃત્વલક્ષણં પુદ્ગલસ્ય સૃજતિ તતો ઽપિ કિંચિદ્ અવબોધાખ્યં વિદ્યાતત્ત્વં કિંચિદ્ અભિલાષરૂપં ચ રાગતત્ત્વં તદ્ એતત્ સરાગં કર્તૃતત્ત્વં ભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનતયા ત્રિધા અવચ્છિદ્યતે તત્ કાલતત્ત્વં તુલ્યત્વે ઽપિ રાગે યેન કર્તૃત્વસ્ય અવચ્છેદઃ ક્રિયતે તત્ નિયતિતત્ત્વં તદ્ એતત્ કઞ્ચુકષટ્કમ્ અન્તર્મલાવૃતસ્ય પુદ્ગલસ્ય બહિર્ આચ્છાદકમ્ ઉક્તં ચ ચિલ્લાચક્રેશ્વરમતે માયા કલા શુદ્ધવિદ્યા રાગકાલૌ નિયન્ત્રણા ॥ 23
ષડ્ એતાન્ય્ આવૃતિવશાત્ કઞ્ચુકાનિ મિતાત્મનઃ ॥ 24
એવં ચ પુદ્ગલસ્યાન્તર્મલઃ કઞ્ચુકવત્ સ્થિતઃ ॥ 25
તુષવત્ કઞ્ચુકાનિ સ્યુસ્ તસ્માજ્ જ્ઞાનક્રિયોજ્ઝિતઃ ॥ 26
ઇતિ ॥ 27
સા ચ કલા પુરુષસ્ય પરિમિતં કર્તૃત્વં પ્રકાશ્ય સુખદુઃખમોહરૂપં ભોગ્યમ્ અવ્યક્તત્વં સૃજતિ તતો ઽપિ અષ્ટગુણં બુદ્ધિતત્ત્વમ્ ઉત્પન્નં તતો ઽપિ સાત્ત્વિકરાજસતામસભેદભિન્નં ત્રિસ્કન્ધમ્ અહંકારતત્ત્વમ્ તત્ર પૂર્વસ્માત્ અહંકારાત્ મનો જાતમ્ અપરસ્માત્ ઇન્દ્રિયાણિ તૃતીયાત્ તન્માત્રાણિ એભ્યો ભૂતાનિ ઇત્ય્ એવમ્ અયમ્ એકસ્યૈવ આદિદેવસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમહિમ્ના સંસારે સંસરતઃ પરિમિતપ્રમાતૃતામ્ અવલમ્બમાનસ્ય તત્ત્વપ્રસરઃ ઉક્તં ચ ભૂતાનિ તન્માત્રગણેન્દ્રિયાણિ મૂલં પુમાન્ કઞ્ચુકયુક્ સુશુદ્ધમ્ ॥ 28
વિદ્યાદિશક્ત્યન્તમ્ ઇયાન્ સ્વસંવિત્સિન્ધોસ્ તરંગપ્રસરપ્રપઞ્ચઃ ॥ 29
તથા સઅલ ઉત્ત પુરિષુણ્ણ ઉ સઅલ્લુત્ત ઉત્તિણ્ણ ॥ 30
પરિ આણહ અત્તાણ ઉ પરિ મસિવેણ સમાણ ઉ ॥ 31
ઇતિ ॥ 32
એતેષાં ચ ઉક્તરૂપાણાં તત્ત્વાનાં પ્રમાતૃભેદે વૈચિત્ર્યાત્ પ્રમેયવૈચિત્ર્યં ભવતિ ઇતિ શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે કથિતમ્ તથા હિ શક્તિમચ્છક્તિભેદેન ધરાતત્ત્વં વિભિદ્યતે ॥ 33
સ્વરૂપસહિતં તચ્ ચ વિજ્ઞેયં દશપઞ્ચધા ॥ 34
અનેનૈવ વિધાનેન પુંસ્તત્ત્વાત્ તુ કલાન્તિકમ્ ॥ 35
ત્રયોદશવિધં જ્ઞેયં રુદ્રવત્ પ્રલયાકલઃ ॥ 36
તદ્વન્ માયાપિ વિજ્ઞેયા નવધા જ્ઞાનકેવલઃ ॥ 37
મન્ત્રાઃ સપ્તવિધાસ્ તદ્વત્ પઞ્ચધા મન્ત્રનાયકાઃ ॥ 38
ત્રિધા મન્ત્રેશ્વરેશાનાઃ શિવઃ સાક્ષાન્ ન ભિદ્યતે ॥ 39
યઃ પુનઃ સર્વતત્ત્વાનિ વેત્ત્ય્ એતાનિ યથાર્થતઃ ॥ 40

સ ગુરુર્ મત્સમઃ પ્રોક્તો મન્ત્રવીર્યપ્રકાશકઃ ॥ 41
દૃષ્ટાઃ સમ્ભાષિતાસ્ તેન સ્પૃષ્ટાશ્ ચ પ્રીતિચેતસા ॥ 42
નરાઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યન્તે સપ્તજન્મકૃતૈર્ અપિ ॥ 43
ઇતિ ॥ 44
તદ્ એવમ્ અનેકાવસાયો ઽયં તત્ત્વક્રમઃ ॥ 45
એતેષાં ચ તત્ત્વાનાં વર્ગશો યદ્ અનુગામિ રૂપમ્ એકરૂપમ્ એકરૂપકલનાસહિષ્ણુત્વાત્ સા કલા કથ્યતે ॥ 46
તથા હિ નિવર્તન્તે યતસ્ તત્ત્વવર્ગાઃ સા નિવૃત્તિર્ નામ કલા ॥ 47
સા ચ પૃથિવ્યામ્ એવ વ્યવસ્થિતા ॥ 48
કારણત્વે પૂરણાપ્યાયકારિત્વાત્ પ્રતિષ્ઠા નામ કલા ઉચ્યતે ॥ 49
સા ચ જલાદિમૂલાન્તં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતા ॥ 50
વેદ્યવિલયે સંવિદાધિક્યાત્ વિદ્યા નામ કલા ॥ 51
સા ચ પુમાદિમાયાન્તમ્ અધ્વાનમ્ અધ્યાસ્તે ॥ 52
કઞ્ચુકતરંગોપશમાત્ શાન્તા નામ કલા ઉચ્યતે ॥ 53
સા ચ શુદ્ધવિદ્યાદિશક્ત્યન્તે સ્થિતા ઇતિ ॥ 54
એતદ્ એવ અણ્ડચતુષ્ટયં પાર્થિવપ્રાકૃતમાયીયશાક્તલક્ષણમ્ ॥ 55
સર્વાતીતત્વાત્ શિવતત્ત્વે શાન્ત્યતીતા ॥ 56
ઇતિ ॥ 57
પરં તુ તત્ત્વં સ્વતન્ત્રત્વાત્ કલાતીતમ્ આસામ્ એવ કલાનાં તત્ત્વવદ્ અન્તર્ભૂતાનિ ભુવનાન્ય્ અપિ બોદ્ધવ્યાનિ એવં સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વેન ભુવનતત્ત્વકલારૂપં ત્રિવિધરૂપં પ્રમેયમ્ ઉક્તમ્ પ્રમાણમ્ અપિ તથૈવ પદમન્ત્રવર્ણતયા ત્રિવિધમ્ એવ ઇતિ એકસ્યૈવ પૂર્ણપ્રમાતુઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ સંસરતઃ ષડ્વિધે અધ્વનિ વિશ્રાન્તિર્ ઉક્તા ॥ 58
ભવન્તિ ચાત્ર દીક્ષાપરિઘટનસંગ્રહશ્લોકાઃ પદમન્ત્રવર્ણમ્ એકં પુરષોડશકં ધરેતિ ચ નિવૃત્તિઃ ॥ 59
તત્ત્વાર્ણમ્ અગ્નિનયનં રસશરપુરમ્ અસ્ત્રમન્ત્રપદમ્ અન્યા ॥ 60
મુનિતત્ત્વાર્ણં દ્વિકપદમન્ત્રં વસ્વક્ષિભુવનમ્ અપરકલા ॥ 61
અગ્ન્યર્ણતત્ત્વમ્ એકકપદમન્ત્રં સૈકભુવનમ્ ઇતિ તુર્યા ॥ 62
ષોડશ વર્ણાઃ પદમન્ત્રતત્ત્વમ્ એકં ચ શાન્ત્યતીતેયમ્ ॥ 63
ઇતિ ॥ 64
તદ્ એવમ્ આણવીં વૃત્તિમ્ આલમ્બ્ય ભગવાન્ વિચિત્રૈઃ જાત્યાયુર્ભોગૈઃ જરાયુજાણ્ડજોદ્ભેદજસ્વેદજાદિજાતં પ્રાદુર્ભાવયતિ ॥ 65
તત્ર ઉપભુક્તસ્ય અન્નપાનસ્ય પાકવશાત્ રસરૂપતયા સ્થિતસ્ય રક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જાત્મના શુક્રધાતૌ વિશ્રાન્તિર્ ભવતિ તત્ર ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે ॥ 66
તથા ચોક્તં સૌશ્રુતે ઇહ ખલુ પાઞ્ચભૌતિકસ્ય ચતુર્વિધસ્ય આહારસ્ય ષડ્રસોપેતસ્ય દ્વિવિધરસવીર્યસ્ય અષ્ટવિધરસવીર્યસ્ય અનેકપ્રકારોપભુક્તસ્ય પરિણતસ્ય યસ્ તેજોરૂપઃ સારઃ સૂક્ષ્મઃ સ રસ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્ય હૃદયં સ્થાનં સ ચ હૃદયાત્ ચતુર્વિંશતિધમનીર્ અનુપ્રવિશ્ય ઊર્ધ્વગા દશ દશ ચ અધોગામિનીઃ ચતસ્રઃ તિર્યગ્ગાઃ સકલં શરીરમ્ અહરહસ્ તર્પયતિ જીવયતિ ધારયતિ વર્ધયતિ અદૃષ્ટનિમિત્તેન કર્મણા સ ખલુ આપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાદિં પ્રાપ્ય રાગમ્ ઉપૈતિ ભવન્તિ વા અત્ર શ્લોકાઃ ॥ 67
રઞ્જિતાસ્ તેજસા ત્વ્ આપઃ શરીરસ્થેન દેહિનામ્ ॥ 68
અવ્યાપન્નાઃ પ્રસન્નેન રક્તમ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ વિદુઃ ॥ 69
રસાદ્ એવ સ્ત્રિયો રક્તં રજઃસંજ્ઞં પ્રવર્તતે ॥ 70
તદ્વશાદ્ દ્વાદશાદ્ ઊર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતિઃ ક્ષિતિમ્ ॥ 71
આર્તવં શોણિતમ્ આગ્નેયમ્ અગ્નીષોમીયત્વાત્ ગર્ભસ્ય ॥ 72
રસાદ્ રક્તં તતો માંસં માંસમેદશ્ ચ જાયતે ॥ 73
મેદસો ઽસ્થિ તતો મજ્જા મજ્જાતઃ શુક્રસમ્ભવઃ ॥ 74
એવં માંસેન શુક્રત્વં રસો યાતિ યથાક્રમમ્ ॥ 75
સ્ત્રીણાં તથૈવ માસેન ભવેદ્ આર્તવસમ્ભવઃ ॥ 76
ઇતિ ॥ 77
તદ્ એવંભૂતે માતૃપિતૃસમ્બન્ધસમ્ભૂતે અગ્નીષોમાત્મકે રક્તરેતસી કુસુમસમયાદ્ અનન્તરં જનનીજઠરે રેતઃ કલિલીભવતિ તતો બુદ્બુદમ્ તતઃ પેશી તતો ઘનઃ યાવદ્ અઙ્ગપરિગ્રહઃ અઙ્ગવ્યક્તિઃ સંવિદુલ્લાસઃ સર્વાઙ્ગસમ્પત્તિર્ ઓજઃસંચારઃ સુખદુઃખસંવિત્તિર્ ઇતિ યાવત્ પ્રજાયતે ॥ 78
ઉક્તં શ્રીચિલ્લાચક્રેશ્વરમતે સોમસૂર્યરસોલ્લાસપરસ્પરનિઘર્ષણાત્ ॥ 79
જાતવેદસિ સંજાતે મધ્યધામવિકાસિનિ ॥ 80

વીરારુણપરીણામવશાદ્ અઙ્કુરસમ્ભવઃ ॥ 81
એકરાત્રોષિતં રેતઃ સિક્તં કલિલતાં વ્રજેત્ ॥ 82
બુદ્બુદં સપ્તરાત્રેણ પેશી માસેન જાયતે ॥ 83
દ્વિતીયે માસિ ચ ઘનસ્ તૃતીયે ઽગ્નિપરિગ્રહઃ ॥ 84
ચતુર્થે વ્યઙ્ગતાઙ્ગાનાં ચેતના પઞ્ચમે ભવેત્ ॥ 85
ષષ્ઠે સર્વાઙ્ગસમ્ભેદઃ સપ્તમે ચલનોદ્ગમઃ ॥ 86
તેજો ઽષ્ટમે સંચરતિ નવમે વેદનં ભવેત્ ॥ 87
સમ્પૂર્ણદેહો દશમે માસિ જન્તુઃ પ્રજાયતે ॥ 88
જાતો ઽસૌ વાયુના સ્પૃષ્ટો યોનિયન્ત્રપ્રપીડિતઃ ॥ 89
ન સ્મરત્ય્ ઉગ્રસંતાપમ્ અનેકભવસમ્ભવમ્ ॥ 90
ક્રમેણ વૃદ્ધિમ્ આયાન્તિ તસ્યૈતે દેહહેતવઃ ॥ 91
રસઃ સ્થિતિં પ્રકુરુતે રક્તં સંજીવયત્ય્ અલમ્ ॥ 92
માંસં બૃંહયતિ પ્રાયો મેદઃ સ્નેહયતિ સ્ફુટમ્ ॥ 93
ધારયન્તિ તથાસ્થીનિ મજ્જાન્તઃસારસંશ્રયા ॥ 94
હર્ષોત્કર્ષકરં શુક્રં મૂત્રં ક્લેદવિવેકકૃત્ ॥ 95
વાય્વગ્નિસંરોધકરં પુરીષં પરિકીર્તિતમ્ ॥ 96
સ્વેદક્લેદોપકરણં ગર્ભહેતુર્ અથાર્તવમ્ ॥ 97
એવં શરીરમ્ આસાદ્ય ષાટ્કોશં તત્પરિગ્રહાત્ ॥ 98
અનપેક્ષ્ય નિજં ભાવં પુમાન્ ભાવાન્ અપેક્ષતે ॥ 99
ઇતિ ॥ 100
અયમ્ એવ ચ અર્થો નિરુક્તિકૃતાપિ ઉક્તપાર્થિવાન્ અષ્ટૌ ગુણાન્ વિદ્યાત્ ત્રીન્ માતૃતઃ ત્રીન્ પિતૃતઃ ઇત્યાદ્ય્ ઉપક્રમ્ય ઉક્તઃ ॥ 101
અત્રૈવ ઇદં પુંસ્ત્રીનપુંસકલક્ષણં પ્રકૃતિત્રયકારણમ્ સોમાધિક્યેન પુંજન્મ સૂર્યાધિક્યેન યોષિતઃ ॥ 102
સામ્યાત્ ક્લીબસ્ તુ વાતેન ભેદાત્ સ્યાદ્ બહ્વપત્યતા ॥ 103
ઇતિ ॥ 104
અવયવભેદો ઽપિ નવમે દશમે માસિ પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ ॥ 105
નિઃસાર્યતે બાણ ઇવ યન્ત્રચ્છિદ્રેણ સજ્વરઃ ॥ 106
તસ્ય ષોઢા શરીરં તત્ષટ્ત્વચો ધારયન્તિ ચ ॥ 107
અસ્થ્નાં તથા ષષ્ટ્યધિકં વિનિબદ્ધં શતત્રયમ્ ॥ 108
સ્થૂલૈઃ સહ ચતુઃષષ્ટિર્ દશના વિંશતિર્ નખાઃ ॥ 109
પાણિપાદશલાકાશ્ ચ તાસાં સ્થાને ચતુષ્ટયમ્ ॥ 110
ષષ્ટ્યઙ્ગુલીનાં દ્વે પાર્ષ્ણી ગુલ્ફેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥ 111
ચત્વાર્ય્ અરત્નિકાસ્થીનિ જઙ્ઘયોસ્ તાવદ્ એવ તુ ॥ 112
દ્વે દ્વે જાનુકપોલોરુફલકાંસસમુદ્ભવે ॥ 113
અક્ષિસ્થલૂષકે શ્રોણીફલકે ચ વિનિર્દિશેત્ ॥ 114
ભગાસ્થ્ય્ એકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ ચ પઞ્ચ ચ ॥ 115
ગ્રીવા પઞ્ચદશાસ્થીનિ જત્ર્વ્ એકં ચ તથા હનુઃ ॥ 116
તન્મૂલે દ્વે લલાટાક્ષિગણ્ડનાસાઘનાસ્થિકા ॥ 117
પર્શુકાસ્ તલકૈઃ સાર્ધમ્ અર્બુદે ચ દ્વિસપ્તતિઃ ॥ 118
દ્વૌ શઙ્ખકૌ કપાલાનિ ચત્વાર્ય્ એવ શિરસ્ તથા ॥ 119
ઉરઃ પઞ્ચદશાસ્થીનિ પુરુષસ્યાસ્થિસંગ્રહઃ ॥ 120

ઇતિ ॥ 121
એતેષ્વ્ એવ કપાલભરણતુરુણ્ડરુણ્ડરુચકનલયષ્ટીલનલકભેદેન અભિધાનાનિ શાસ્ત્રાન્તરેષુ ઉક્તાનિ ॥ 122
સ્થાનાન્તરાણિ આહ વસાવપાવહનનં નાભિક્લોમયકૃત્પ્લિહા ॥ 123
ક્ષુદ્રાન્ત્રવૃક્શકો વસ્તિઃ પુરીષાપાન એવ ચ ॥ 124
આમાશયો ઽથ હૃદયં સ્થૂલાન્ત્રં ગુદમ્ એવ ચ ॥ 125
ઉત્તરૌ ચ ગુદૌ કોષ્ઠૌ વિસ્તારો ઽયમ્ ઉદાહૃતઃ ॥ 126
કનીનિકે સાક્ષિકૂટે શષ્કુલી કર્ણપુત્રિકે ॥ 127
ગણ્ડૌ શઙ્ખૌ ભ્રુવૌ કષ્ટવેષ્ટાવોષ્ઠૌ કુકુન્દરે ॥ 128
વઙ્ક્ષણૌ વૃષણૌ વૃક્કૌ શ્લેષ્મસંઘાતિકૌ સ્તનૌ ॥ 129
ઉપજિહ્વાસ્ફિજૌ જિહ્વાજઙ્ઘે ચોરૂ ચ પિણ્ડિકે ॥ 130
તાલૂદરવસ્તિશીર્ષે ચિબુકે ગલશુણ્ડિકે ॥ 131
અક્ષિપક્ષ્મચતુષ્કં ચ પદ્ધસ્તહૃદયાનિ તુ ॥ 132
અવટુશ્ ચૈવમ્ આદીનિ સ્થાનાન્ય્ અત્ર શરીરકે ॥ 133
નવચ્છિદ્રાણિ તાન્ય્ એવ પ્રાણસ્યાયતનાનિ ચ ॥ 134
ધમનીનાં શતે દ્વે તુ પઞ્ચપેશીશતાનિ ચ ॥ 135
ઇતિ ॥ 136
સ્ત્રીણાં ચ સ્તનયોર્ ગર્તાદ્ અષ્ટાત્રિંશદધિકાઃ સપેશ્યો ધમન્યો ભવન્તિ ઇતિ સૌશ્રુતઃ ॥ 137
એકાન્નત્રિંશલ્લક્ષાણિ નવ સ્નાયુશતાનિ ચ ॥ 138
ષટ્પઞ્ચશાનિ તુ જ્ઞેયા સિરા ધમનિસંતતિઃ ॥ 139
સપ્તોત્તરં મર્મશતં દ્વે તુ સંધિશતે તથા ॥ 140
લોમ્નાં કોટ્યસ્ તુ પઞ્ચાશચ્ચતસ્રઃ કોટ્ય એવ ચ ॥ 141
રસસ્ય નવ વિજ્ઞેયા જલસ્યાઞ્જલયો દશ ॥ 142
સપ્ત વૈ તુ પુરીષસ્ય રક્તસ્યાષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ 143
શ્લેષ્મા ષટ્ પઞ્ચ પિત્તં ચ ચત્વારો મૂત્રમ્ એવ ચ ॥ 144
વસાત્રયં ચ દ્વૌ મેદો મજ્જૈકાર્ધં ચ મસ્તકે ॥ 145
શ્લેષ્મૌજસસ્ તાવદ્ એવ રેતસસ્ તાવદ્ એવ ચ ॥ 146
ઇત્ય્ એતદ્ અસ્થિરં વર્ષ્મ યસ્ય મોક્ષાય કૃત્ય્ અસૌ ॥ 147
ઇતિ સ્વસ્થસ્ય સૌમ્યધાતોર્ એવમ્ ॥ 148
અન્યથા તુ વૈલક્ષણ્યાચ્ છરીરાણામ્ અસ્વસ્થત્વાત્ તથૈવ ચ ॥ 149
દોષધાતુમલાનાં ચ પરિમાણં ન વિદ્યતે ॥ 150
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ 151
તદ્ એતત્ વિભાગેન બીભત્સદર્શનં વૈરાગ્યમુનિભિર્ અગાયિ તથા ચાહુઃ અસ્થિસ્થૂણં સ્નાયુયુતં માંસશોણિતલેપનમ્ ॥ 152
ચર્માવનદ્ધં દુર્ગન્ધિ પૂર્ણં મૂત્રપુરીષયોઃ ॥ 153
જરાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમ્ આતુરમ્ ॥ 154
રજસ્વલમ્ અનિત્યં ચ ભૂતાવાસમ્ ઇમં ત્યજેત્ મુનિઃ પારાશર્યો ઽપિ આહ સર્વાશુચિનિધાનસ્ય કૃતઘ્નસ્ય વિનાશિનઃ ॥ 155
શરીરકસ્યાપિ કૃતે મૂઢાઃ પાપાનિ કુર્વતે ॥ 156
આહારૈર્ નીયમાનાય ક્રમાદ્ દુઃખેન રમ્યતામ્ ॥ 157
કો હિ નામ શરીરાય ધર્માપેતં સમાચરેત્ ॥ 158
ઇતિ ॥ 159
એવં શરીરમ્ ઉક્ત્વા શરીરિસ્વરૂપમ્ ઉચ્યતે દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ હૃદયાદ્ અભિનિઃસૃતાઃ ॥ 160

હિતા નામાહિતા નાડ્યસ્ તાસાં મધ્યે શશિપ્રભમ્ ॥ 161
મણ્ડલં તસ્ય મધ્યસ્થ આત્મા દીપ ઇવાચલઃ ॥ 162
સ જ્ઞેયસ્ તં વિદિત્વેહ પુનર્ આજાયતે ન તુ ॥ 163
ઇદમ્ અત્ર તાત્પર્યં તં તથાભૂતમ્ આત્માનં વિદિત્વા નરો ન જન્મક્લેશમ્ અનુભવતિ કિંભૂતં યદ્ ધૃદયોક્તં દ્વાસપ્તતિસંખ્યાવચ્છિન્નં નાડીચક્રં તદ્ અન્તર્ યત્ શશિમણ્ડલં તદન્તઃસ્થં તાશ્ ચ નાડ્યો ઽશિતપીતરસસંચરણાધિકારત્વાત્ પુણ્યોપચયેન હિતાઃ તદભાવેન અહિતાઃ તાસાં સંચારક એક એવ વ્યવહારભેદાત્ પઞ્ચભેદો વાયુઃ તાસાં ચ દ્વે પ્રધાને દક્ષિણોત્તરસમ્બદ્ધે અગ્નીષોમાત્મકે તદ્દ્વારેણ પ્રાણસ્ય ઊર્ધ્વગમનમ્ અહઃ અધો ઽપાનસ્ય રાત્રિઃ એતેન અર્ધમાસમાસર્તુવત્સરાદિકાલવિભાગો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ સમપ્રાણચારો વિષુવત્ તયોર્ મધ્યે તૃતીયા દણ્ડાકારા બ્રહ્મનાડી સ્થિતા તત્ર નિરુદ્ધપ્રાણો યોગી દીપાકારમ્ આત્માનં પશ્યતિ ઇતિ અત એવોક્તં સમ્યગ્દર્શનસમ્પન્નઃ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે ॥ 164
દર્શનેન વિહીનસ્ તુ સંસારં પ્રતિપદ્યતે ॥ 165
ઇતિ ॥ 166
સંસારપ્રવૃત્તૌ ચ તસ્ય કલાતો વિષયવિભેદો મુનિભિર્ ઉક્તઃ તથા હિ પરદ્રવ્યાણ્ય્ અભિધ્યાયંસ્ તથાનિષ્ટાનિ ચિન્તયન્ ॥ 167
વિતથાભિનિવેશી ચ જાયતે ઽન્ત્યાસુ યોનિષુ ॥ 168
પુરુષો ઽનૃતવાદી ચ પિશુનઃ પુરુષસ્ તથા ॥ 169
અનિબદ્ધપ્રલાપી ચ મૃગપક્ષિષુ જાયતે ॥ 170
અદત્તાદાનનિરતઃ પરદારોપસેવકઃ ॥ 171
હિંસકશ્ ચાવિધાનેન સ્થાવરેષૂપજાયતે ॥ 172
ઇત્યાદિ અયં તુ ઉક્તયાતનસ્ય નિયોગઃ અદ્વયરૂપસ્ય આત્મનઃ કુતસ્ત્યો ઽયં ભેદઃ ઇતિ ચેત્ માયામહામોહવિકલ્પકલ્પિત ઇત્ય્ આહ આકાશમ્ એકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ ભવેત્ ॥ 173
તથાત્મૈકો ઽપ્ય્ અનેકશ્ ચ જલાધારેષ્વ્ ઇવાંશુમાન્ ॥ 174
ઇતિ ॥ 175
ન ચ અપક્વકષાયસ્ય કદાચિદ્ અપિ ઉક્તરૂપમ્ આત્મજ્ઞાનં ભવતિ તથા ચ મલિનો હિ યથાદર્શો રૂપાલોકસ્ય ન ક્ષમઃ ॥ 176
તથા હ્ય્ અપક્વકરણ આત્મજ્ઞાનસ્ય ન ક્ષમઃ ॥ 177
ઇત્યાદ્ય્ ઉક્તમ્ ॥ 178
ઇત્ય્ અલં ભૂયસા ઉક્તેન ॥ 179
એવમ્ અસૌ ભગવાન્ સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિમહિમ્ના પશુદશામ્ અવલમ્બમાનો ભોગોપદાનપ્રવણઃ સમ્પૂર્ણદેહપ્રાણબલઃ સન્ ઉક્તેન ષડધ્વજાલક્રમેણ પ્રબુદ્ધઃ શરીરપરિગ્રહમ્ આસાદયતિ ક્રમેણ ભુક્તેષુ કર્મસુ ષડ્ભિર્ ભાવવિકારૈર્ જરારોગાદિભિઃ કાયયન્ત્રે વિઘટમાને દેહસ્તમ્ભો વેપથુર્ નાડીચક્રસંકોચઃ ક્વચિદ્ વિપર્યયેણ તદ્વિકાસો મર્મભઙ્ગઃ શોષ ઇત્યાદિ પૂર્વસંસ્થાપનોપમર્દકં સર્વમ્ ઉપપદ્યતે યાવત્ વિનશ્યતિ વિનાશશ્ ચ ક્ષણિકો ઽસ્ય યદ્ય્ અપિ તથાપિ સ્થૂલયા વૃત્ત્યા દશભિર્ દશભિર્ અભિવ્યક્તઃ પ્રોક્તઃ ॥ 180
તથા હિ બાલ્યં વૃદ્ધિર્ બલં પ્રજ્ઞા ત્વક્ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ॥ 181
આસનં શયનં પુંસાં દશભિર્ દશભિર્ વ્રજેત્ ॥ 182
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ 183
તતશ્ ચ તસ્મિન્ શરીરયન્ત્રે વિઘટિતે સા સંવિત્ પ્રાણનાત્મતામ્ અવલમ્બ્ય આતિવાહિકેન દેહેન દેહાન્તરં નીયતે તતશ્ ચ આતિવાહિકં શરીરકં ભૂતભવિષ્યદ્દેહાન્તરાલે યુગ્યસ્થાનીયં સમ્ભવતિ યદારૂઢો ઽસૌ પુદ્ગલઃ શરીરાન્તરાસઙ્ગમ્ અનુભવતિ ઉક્તં ચ કોશભાષ્યે મૃત્યૂપપત્તિભવયોર્ અન્તરા ભવતીહ યઃ ॥ 184
ગમ્યદેશાનુષક્તત્વાદ્ ઉપપન્નો ઽન્તરાભવઃ ॥ 185
વ્રીહિસંતાનસાધર્મ્યાદ્ અવચ્છિન્નસમુદ્ભવઃ ॥ 186
પ્રતિબિમ્બમ્ અસિદ્ધિત્વાદ્ અસામ્યાચ્ ચ નિદર્શનાત્ ॥ 187
સ પુનર્મરણાત્ પૂર્વમ્ ઉપપત્તિક્ષણાત્ પરમ્ ॥ 188
સ્વજાતિશુદ્ધકર્માક્ષદૃશ્યકર્મવિવેકવાન્ ॥ 189
ઇતિ ॥ 190
શ્રુતિશ્ ચ દ્વે તે ચક્રે સૂર્યે બ્રહ્માણ ઋતુથા વિદુઃ ॥ 191
અથૈકં ચક્રં યદ્ ગુહા તદ્ અદ્ધાતય ઇદ્ વિદુઃ ॥ 192
ઇતિ અયમ્ અર્થઃ હે સૂર્યે ભગવતિ આત્મશક્તે બ્રહ્માણઃ બ્રહ્મવાદિનઃ ઋતુથા કાલે કાલે તે તવ સમ્બન્ધિની દ્વે ચક્રે વિદુઃ ચક્રમ્ ઇવ ચક્રં પરિવર્તસાધર્મ્યાત્ શરીરમ્ ઉચ્યતે તયોર્ દ્વિત્વં વર્તમાનભાવિભેદાત્ અતસ્ તયોર્ અન્તરે કથિતયા યુક્ત્યા યદ્ એકમ્ આતિવાહિકાખ્યં તત્ ગુહા ગુપ્તમ્ અનુપલક્ષ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ અત એવ તદ્ અદ્ધાતયઃ ઇત્ વિદુઃ યોગિન એવ જાનન્તિ ઇતિ તાત્પર્યમ્ ॥ 193
તથા ચ જાગ્રદવસ્થાયાં દૃઢકરણસ્ય પ્રમાતુર્ ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદયશ્ ચ વિષયા ભવન્તિ તથા પ્રમેયસમયે પ્રચલિતમ્ અન્તઃકરણમ્ ઇન્દ્રિયં યિયાસુતા ચ વિષયઃ તામ્ એવ યિયાસુતામ્ અધિકૃત્ય પ્રવરમુનિઃ પારાશર્યઃ સમાધિતવાન્ યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્ય્ અન્તે કલેવરમ્ ॥ 194
તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ ॥ 195
ઇતિ ॥ 196
અયમ્ અત્ર સંક્ષેપાર્થઃ સમ્ભવભોગઃ જન્મભોગઃ સ્થિતિભોગશ્ ચ ઇતિ તિસ્રઃ શરીરસ્ય પ્રાગવસ્થા ભવન્તિ હિ તથા હિ જઠરે ચેતનાયાં સંજાતાયાં ગર્ભભોગઃ પ્રસવસમયે જન્મભોગઃ પ્રસૂતસ્ય બાલ્યાદિવયઃપરાવૃત્ત્યા વિચિત્રઃ સ્થિતિભોગઃ ॥ 197
મૃતિભોગઃ યિયાસુતા ચ દ્વે ચરમાવસ્થે તત્ર મૃતિભોગઃ વિચિત્રા શરીરપીડા યિયાસુતા આતિવાહિકશરીરસમ્બદ્ધા તામ્ એવ ચ યિયાસુતામ્ ઉદ્દિશ્ય યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવમ્ ॥ 198
ઇત્યાદિ પ્રવૃત્તમ્ અત એવ ભૂતભવિષ્યદર્થહિતાર્થવાદિનઃ સ્મરન્ન્ ઇતિ શબ્દપ્રત્યયસ્ય યથાર્થઃ પ્રયોગઃ સ્યાત્ એતદ્ એવ ચ વિતત્ય શ્રીતન્ત્રાલોકે પ્રતિપાદિતમ્ મૃતિભોગઃ સમસ્તો ઽયં મર્મચ્છિન્ મૂઢતાક્ષગઃ ॥ 199
તત્રેન્દ્રિયાણાં સમ્મોહઃ શ્વાસાયાસપરીતતા ॥ 200

યસ્ ત્વ્ અસૌ ક્ષણ એવૈકશ્ ચરમઃ પ્રાણનાત્મકઃ ॥ 201
સા દેહત્યાગકાલાંશકલા પ્રાણવિયોગિની ॥ 202
તસ્યાં યદ્ એવ સ્મરતિ પ્રાક્સંસ્કારપ્રબોધતઃ ॥ 203
તદ્ એવ રૂપમ્ અભ્યેતિ સુખદુઃખવિમોહિતમ્ ॥ 204
ઇતિ ॥ 205
અત્ર ચ વિષયનૈયત્યેન વિભાગો વ્યાસમુનિનૈવ કૃતઃ ॥ 206
યદા સત્ત્વે વિવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્ ॥ 207
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન ॥ 208
તા એતાઃ શરીરાવસ્થાઃ પઞ્ચારે ચક્રે પરિવર્તમાને તસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા ॥ 209
ઇત્યાદિશ્રુતાવ્ ઉક્તાઃ ॥ 210
અન્યત્રાપિ સમ્ભવો જન્મ સત્તા ચ મૃતિશ્ ચાથ યિયાસુતા ॥ 211
એતાઃ પઞ્ચ શરીરસ્ય પરિણામવિપત્તયઃ ॥ 212
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ 213
એતદ્ એવમ્ ઉક્તરૂપેણ અસૌ આતિવાહિકેન દેહેન દેહાન્તરં નીયતે સો ઽપિ દેહઃ સુપ્તોત્થિતાત્ પ્રબોધમ્ અવાપ્ય પ્રાણિતિ ઉક્તેન ચક્રેણ સો ઽપિ વિનશ્યતિ યાવત્ અરઘટ્ટઘટીયન્ત્રવત્ પરિવર્તમાનો ઽણુઃ નાનાકાયનિકાયૈઃ સંસરતિ સંસારે ॥ 214
તથા ચ શ્રુતિઃ સસ્યમ્ ઇવ મર્ત્યઃ પચ્યતે સસ્યમ્ ઇવ જાયતે પુનઃ ॥ 215
ઇતિ ॥ 216
વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય ॥ 217
ઇત્યાદિના વ્યાસમુનિનાપિ એતદ્ ઉક્તમ્ ॥ 218
અથ કદાચિત્ પરમેશ્વરાનુગ્રહશક્તિપાતપવિત્રિતઃ કેનાપિ દીક્ષાદિના ઉપાયેન સંવિદાનન્દવિશ્રાન્તમ્ અદ્વયં નિજં રૂપં પરામૃશતિ તતઃ સ્વરૂપમ્ આલમ્બતે યથોક્તં શ્રીમાલિનીવિજયે એવમ્ અસ્યાત્મનઃ કાલે કસ્મિંશ્ચિદ્ યોગ્યતાવશાત્ ॥ 219
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય તત્ક્ષણાદ્ વોપભોગાદ્ વા દેહપાતે શિવં વ્રજેત્ ॥ 220
ઇત્ય્ એવમ્ અન્તેન ગ્રન્થેન ॥ 221
યદ્ વા ક્વાપિ પરમેશ્વરાયતને શરીરમ્ અતિવાહ્ય પૂર્વે વિધૌ ક્રમેણ પરમેશ્વરીભવતિ તદ્ ઉક્તં શ્રીસાત્ત્વતાયામ્ પ્રાસાદદ્વારદેશાચ્ ચ યત્ર શઙ્ખધ્વનિશ્ ચરન્ ॥ 222
પ્રયાતિ સર્વતો દિક્ષુ તત્ ક્ષેત્રં વૈષ્ણવં મતમ્ ॥ 223
મુનિપ્રણીતાદ્ દ્વિગુણં તદ્ એવ પરિકીર્તિતમ્ ॥ 224
સિદ્ધાવતારિતાદ્ દેવાત્ તદ્ એવ ત્રિગુણં સ્મૃતમ્ ॥ 225
ચતુર્ગુણં સ્વયં વ્યક્તાદ્ દેહાન્તે ભાવિતાત્મનામ્ ॥ 226
ફલં સાયુજ્યતાપૂર્વં વિજ્ઞેયં તુ ક્રમાત્ તતઃ ॥ 227
દુષ્ટેન્દ્રિયવશાચ્ ચિત્તં નૃણાં યત્ કલ્મષેરિતમ્ ॥ 228
તદ્ અન્તકાલે સંશુદ્ધિં યાતિ નારાયણાલયે ॥ 229
ઇતિ ॥ 230
શ્રીમદમૃતેશશિખાયામ્ અપિ યે તુ તત્ત્વાવતીર્ણાનાં શંકરાજ્ઞાનુવર્તિનામ્ ॥ 231
સ્વયંભૂમુનિદેવર્ષિમનુજાદિભુવાં ગૃહે ॥ 232
મૃતાસ્ તે તત્પુરં પ્રાપ્ય પુરેશૈર્ દીક્ષિતાઃ ક્રમાત્ ॥ 233
મર્ત્યે ઽવતીર્ય વા નાવા પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્ ॥ 234
તત્ર સ્વયંભુવો દ્વેધા કે ઽપ્ય્ અનુગ્રહતત્પરાઃ ॥ 235
કે ઽપિ સ્વકાર્યેણાયાતાઃ પૂર્વે નિર્વાણદાયિનઃ ॥ 236
ઇતિ ॥ 237
તત્રાપિ ન સર્વસ્ય મોક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ પશુમાત્રસ્ય સાલોક્યં સામીપ્યં દીક્ષિતસ્ય તુ ॥ 238
તત્પરસ્ય તુ સાયુજ્યમ્ ઇત્ય્ આજ્ઞા પારમેશ્વરી ॥ 239
યસ્ તૂર્ધ્વશાસ્ત્રગસ્ તત્ર ત્યક્તાસ્થઃ સંશયેન સઃ ॥ 240

વ્રજેદ્ આયતનં નૈવ સ ફલં કિંચિદ્ અશ્નુતે ॥ 241
દીક્ષાયતનવિજ્ઞાનદ્વેષિણો યે તુ ચેતસા ॥ 242
આચરન્તિ ચ તત્ તે વૈ સર્વે નિરયગામિનઃ ॥ 243
યે ચ સ્વભ્યસ્તવિજ્ઞાનમયાઃ શિવમયા હિ તે ॥ 244
જીવન્મુક્તા ન તેષાં સ્યાન્ મૃતૌ કાપિ વિચારણા ॥ 245
ઇતિ ॥ 246
અત એવ ઉક્તં શ્રીનિશાટને ગોદોહમ્ ઇષુપાતં વા નયનોન્મીલનં ચ વા ॥ 247
સમ્યગ્યુક્તઃ પરે તત્ત્વે ન ભૂયો જન્મભાગ્ ભવેત્ ॥ 248
યસ્માત્ પૂર્વં પરે ન્યસ્તો યેનાત્મા બ્રહ્મણિ સ્વયમ્ ॥ 249
સ્મરણં તુ કથં તસ્ય પ્રાણાન્તે સમુપસ્થિતે ॥ 250
ઇતિ ॥ 251
શ્રીરામભટ્ટારકે ઽપિ તાવત્ ક્ષેત્રં તથા તીર્થં યાવદ્ બ્રહ્મણિ નો વિશેત્ ॥ 252
તદ્ વિદિત્વા શ્વપાકો ઽપિ મત્સમો નાત્ર સંશયઃ ॥ 253
ઇતિ ॥ 254
ભગવતા ભેગિપતિનાપિ તીર્થે શ્વપચગૃહે વા નષ્ટસ્મૃતિર્ અપિ પરિત્યજન્ દેહમ્ ॥ 255
જ્ઞાનસમકાલમુક્તઃ કૈવલ્યં યાતિ હતશોકઃ ॥ 256
ઇતિ ॥ 257
શ્રીમત્પૌષ્કરાયામ્ અપિ ઉક્તમ્ ક્ષિત્યન્તાનાં ચ તત્ત્વાનાં દેવત્વેન વ્યવસ્થિતઃ ॥ 258
મન્ત્રજ્ઞો ભગવદ્ભક્તઃ શ્રદ્દધાનઃ સદાસ્તિકઃ ॥ 259
યત્ર યત્રાશ્રમે ચૈવ નિવસેત્ સંયતેન્દ્રિયઃ ॥ 260
સ્વદેહસ્થં સ્મરેન્ નિત્યં સ્વમન્ત્રં ન્યસ્તવિગ્રહઃ ॥ 261
દેહસંન્યાસકાલે તુ વિશ્રાન્તો યત્ર કુત્રચિત્ ॥ 262
પ્રયાતિ પદમ્ આદ્યં વૈ સમુત્ક્રાન્તઃ સ્વવિગ્રહમ્ ॥ 263
ઇતિ ॥ 264
અન્યત્રાપિ શરીરમ્ એવાયતનં નાન્યદ્ આયતનં વ્રજેત્ ॥ 265
તીર્થમ્ એકં શ્રયેન્ મન્ત્રમ્ અન્યતીર્થાનિ વર્જયેત્ ઇતિ ॥ 266
તથા સ્વસ્થચેષ્ટાશ્ ચ યે મર્ત્યાઃ સ્મરન્તિ મમ નારદ ॥ 267
કાષ્ઠપાષાણતુલ્યાંસ્ તાન્ અન્તકાલે સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥ 268
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ 269
ન ચ સંસ્થિતસ્ય ઉત્તમતયા અધિકારિણો લોકયાત્રાપ્રસિદ્ધાસ્રુવિમોચનાદિપરિદેવિતં કાર્યમ્ યથોક્તં શ્રીપૂર્વશાસને નિષિદ્ધં સર્વશાસ્ત્રાણાં રોદનં કાયશાસનમ્ ॥ 270
વિશેષાદ્ ભૈરવે તન્ત્રે શમ્બરં પશુકલ્પિતમ્ ॥ 271
અયુક્તમ્ ઇમમ્ આચારં ત્યજેદ્ વૈ નૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥ 272
ઇતિ ॥ 273
શ્રીમતરહસ્યતિલકે ઽપિ ઉત્તમનયાધિકારિણાં સંવૃતનિજસદાચારાણાં લોકપ્રસિદ્ધિરક્ષાયૈ તદાચારાપરિત્યાગો ઽપિ આમ્નાતઃ તથા હિ લોકાચારસ્ય વિચ્છેદો ન કર્તવ્યઃ કદાચન ॥ 274
ગુહ્યં ગુહ્યતરં કાર્યં બાહ્યં બાહ્યાન્તરં તથા ઇતિ ॥ 275
અનયોશ્ ચ પક્ષયોર્ એકતરપક્ષાવલમ્બને પ્રવરગુરવ એવ પ્રમાણમ્ ॥ 276
પિત્રુદ્દેશેન ચ યાગજપહોમોપવાસાદિ ગુરુમ્ આરાધ્ય અવશ્યં વિધાતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ શ્રીમહાકુલે આસૂત્રિતે ભાગલુપ્તે યથેષ્ટરજસાન્વિતે ॥ 277
અપિ મન્ત્રમ્ અનાહૂય મણ્ડલે વિધિચોદિતે ॥ 278
સંનિધાનં પ્રકુર્વન્તિ મન્ત્રાણાં સપ્તકોટયઃ ॥ 279
કિં પુનઃ કૌલિકામ્નાયસ્ તત્રાહૂય પ્રપૂજિતઃ ॥ 280

સમુદ્દિશ્ય પિતૄન્ ભદ્રે તદાનન્ત્યાય કલ્પતે ॥ 281
ઇતિ ॥ 282
શ્રીપ્રચણ્ડભૈરવે ઽપિ ઉક્તમ્ તનુવિત્તાશ્ ચ યે મર્ત્યા ગુરુમન્ત્રપરાયણાઃ ॥ 283
વિશેષેણ મહાયાગપૂજનં પ્રતિ ન ક્ષમાઃ ॥ 284
સિદ્ધલિઙ્ગં તદા તેષાં પિત્રર્થં પૂજયેદ્ બુધઃ ॥ 285
ઉચિતં પૂજનં તત્ર દેવાનામ્ અપિ દુર્લભમ્ ॥ 286
કુલાન્ય્ ઉદ્ધરતે તત્ર દશ પૂર્વાપરાણ્ય્ અપિ ॥ 287
ઇતિ ॥ 288
શ્રીભાગેશમતે ઽપિ વિષસર્પાગ્ન્યપસ્મારક્ષુધાત્યશનબન્ધનૈઃ ॥ 289
ચણ્ડાલોદકનિર્ઘાતરાજશાસનતસ્કરૈઃ ॥ 290
નિદાઘશીતશકટલૂતોષિતમહાવ્રજૈઃ ॥ 291
બ્રાહ્મણમ્લેચ્છપાષણ્ડિનિર્મૂલોડ્ડામરક્રમૈઃ ॥ 292
યે હતાઃ પાપકર્માણો મિત્રદ્રોહરતાશ્ ચ યે ॥ 293
સ્વામિદ્રોહકૃતાશ્ ચાન્યે યે તથાત્મોપઘાતકાઃ ॥ 294
ગુર્વિણ્યો દુશ્ચરિત્રાશ્ ચ પ્રસવેન હતાશ્ ચ યાઃ ॥ 295
તેષામ્ ઉદ્ધરણોપાયો નાન્યો ઽસ્તિ વરવર્ણિનિ ॥ 296
વિના યાગં વિના હોમં વિના મૂર્તિપરિગ્રહમ્ ॥ 297
વિના મહાજાલવિધિપ્રયોગાહૃતપુદ્ગલમ્ ॥ 298
મૃતોદ્ધરણસંજ્ઞાં ચ દીક્ષાં સર્વાધ્વવર્તિનીમ્ ઇતિ ॥ 299
તદ્ અયં તાવત્ ઊર્ધ્વશાસનવર્તિનાં ક્રમઃ ॥ 300
ઇતરેષાં તુ સ્વશાસ્ત્રસમયોપન્યસ્તાનુષ્ઠાનમ્ એવ શ્રેયઃ તદ્ અલમ્ અનેન ॥ 301
એવં સમનન્તરોદીરિતયા નીત્યા જન્મમરણપ્રબન્ધસમ્બન્ધમ્ અવધાર્ય અકૃત્રિમસ્વરૂપપરામર્શનેન જીવન્મુક્તિમ્ આસાદ્ય કૃતકૃત્યતામ્ આલમ્બન્તે સન્તઃ ॥ 302
યથોક્તમ્ વિદિતમતિસતત્ત્વાઃ સંવિદમ્ભોનિધાનાદ્ અચલહૃદયવીર્યાકર્ષનિષ્પીડનોત્થમ્ ॥ 303
અમૃતમ્ ઇતિ નિગીર્ણે કાલકૂટે ઽપિ દેવા યદિ પિબત તદાનીં નિશ્ચિતં વઃ શિવત્વમ્ ॥ 304
ઇતિ ॥ 305
શ્રીમદ્યોગેશ્વરાચાર્યપ્રસાદાસાદિતસ્થિતિઃ ॥ 306
વામદેવશ્ ચકારેદં જન્મમૃત્યુવિચારણમ્ ॥ 307
અભિનવમદમન્થરા પુરંધ્રી મધુસમયે મધુરાશ્ ચ ગીતિબન્ધાઃ ॥ 308
બત બત હૃદયં હરન્તિ વાચો લલિતપદાશ્ ચ રહસ્યવસ્તુગર્ભાઃ ॥ 309
કૃતિસ્ તત્રભવન્મહામાહેશ્વરાચાર્યવર્યશ્રીમદ્ભટ્ટવામદેવસ્ય ॥ 310
સદ્વિદ્યાનાં સંશ્રયે ગ્રન્થવિદ્વદ્વ્યૂહે હ્રાસં કાલવૃત્ત્યોપયાતે ॥ 311
તત્તત્સદ્ધર્મોદ્દિધીર્ષૈકતાનસત્પ્રેક્ષૌજઃશાલિના કર્મવૃત્ત્યૈ ॥ 312
શ્રીમત્કશ્મીરાધિરાજેન મુખ્યૈર્ ધર્મોદ્યુક્તૈર્ મન્ત્રિભિઃ સ્વૈર્ વિવેચ્ય ॥ 313
પ્રત્યષ્ઠાપિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભગ્રન્થોદ્ધૃત્યૈ મુખ્યકાર્યાલયો યઃ ॥ 314
તત્રાજીવં નિર્વિશદ્ભિર્ મુકુન્દરામાધ્યક્ષત્વાશ્રિતૈઃ સદ્ભિર્ એષઃ ॥ 315
પૂર્ત્યા શુદ્ધ્યા વ્યાખ્યયા સંસ્કૃતઃ સ્તાત્ પૂર્ણો ગ્રન્થઃ શ્રેયસે સજ્જનાનામ્ ॥ 316
તિલકમ્ ॥ 317
શ્રીસ્વાત્મચિદમૃતવપુઃશંકરાર્પણં ભૂયાત્ ॥ 318