ઈશ્વરસિદ્ધિ (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 4

સર્વાર્થદર્શનશક્તિશાલિનમવગમયતા હિ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકર્ષવ્યવધાનજુષઃ સર્વ એવાર્થાસ્તદ્દર્શનં શક્તિશ્ચ ગોચરયિતવ્યાનિ । ન ચ વિદ્યમાનેન્દ્રિયસન્નિકર્ષયોગ્યકતિપયવિષયનિપતવૃત્તેર્લૌકિકપ્રત્યક્ષસ્ય નિરવધિરયં મહિમા સંભાવનાભૂમિરિતિ કથમિવ તદિહ સાધનમિતિ મન્યેમહિ।
ઽનાયમ્ઽ ઇતિ । સર્વાર્થસાક્ષાત્કકારસર્વકાર્યોપજનનશક્તિ સમ્પન્નશ્ચેતનવિશેષ ઈશ્વરશબ્દિતઃ સાધકાભાવાદ્બાધકબલાચ્ચ નાઙ્ગીકર્તું યોગ્ય ઇત્યર્થઃ । ઽ અતિપતિતે ઽ તિ । અતિપતિતા - અપક્રાન્તા સકલસાધકપ્રમાણસમ્ભાવના યસ્યાઃ એવમ્ભૂતા ભૂમિર્વિષયઃ, તત્ત્વાત્ - વ્યપેતસકલસાધકપ્રમાણસમ્ભાવનાત્મકવિષયત્વાદિત્યર્થઃ । અત્ર ઇતિ ઽઅતિપતિતસકલસાધકપ્રમાણસંભાવનાભૂમિત્વત્વાઽ દિતિ ઽઅતિપતિતસકલ સાધકપ્રમાણસંભાવનાભૂમિત્વત્વાઽદિતિ વા પાઠઃ સમ્ભાવ્યતે । ઽસ્ફુટેઽ તિ । સ્ફુટાનિ - પ્રસિદ્ધાનિ વિવિધાનિ બાધકાનિ યસ્યૈવમ્ભૂતત્વાચ્ચેત્યર્થઃ । ઉપક્ષિપ્તયોરીશ્વરે સાધકાભાવબાધકભાવયોઃ સાધકાભાવં તાવદાદૌ સમર્થયિતુમુપક્રમતે ઽતથાહિઽત્યાદિના । અન્યત્ - અનુમાનાદિ ।
લૌકિકસ્યેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યેશ્વરાસાધકતામુપપાદયતિ ઽવ્યવસ્થિતેઽતિ । હેતુગર્ભમિદં વિશેષણમ્ । લૌકિકપ્રત્યક્ષસ્ય વિષયા યતઃ પરિમિતા વ્યવસ્થિતાશ્ચ, અત ઇત્યર્થઃ । ઇહ - ઈશ્વરે વિષયે । સાધનંસાધકમ્ । પ્રમાણમિતિ યાવત્ । તેન - લૌકિકપ્રત્યક્ષેણ । અસિદ્ધિતઃ -અપ્રકાશતઃ । અયં ભાવઃ - ચાક્ષુષસ્ય તાવત્ પ્રત્યક્ષસ્ય રૂપરૂપિરૂપૈકાર્થસમવેતસઙ્ખ્યાદય એવ વિષયાઃ, ન તુ રસાદય ઇતિ પરિમિતતા । ઉદ્ભૂતાનભિભૂતમેવ રૂપં મહત્ત્વૈકાધિકરણં ગ્રાહ્યં ન તુ પરમાણ્વાદિગતમિતિ તત્રાપિ વ્યવસ્થિતતા । એવં રાસનાદિષ્વપિ બોધ્યમ્ । એવંભૂતસ્ય ચૈન્દ્રિયિકપ્રત્યક્ષસ્ય સર્વાર્થાદેરપ્રકાશકત્વાન્નેશ્વરે પ્રમાણત્વં સમ્ભવતિ । સર્વાર્થદર્શનકરણસામર્થ્યવિશિષ્ટો હ્યભિમતઃ સઃ । સર્વાર્થસ્ય તદ્ગ્રહણસ્ય તચ્છક્તેશ્ચ ગ્રહણમન્તરા ચ ન તસ્ય ગ્રહણં ઘટતે । સર્વાર્થેષ્વયોગ્યાનામપિ પ્રવિષ્ટત્વાચ્છક્તેશ્ચાતીન્દ્રિયત્વાત્ , જ્ઞાનસ્ય બહિરિન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાદ્વાહ્યાર્થાનાં ચ કેવલેન મનસાગ્રહાન્નેન્દ્રિયેણ કેનાપિ સર્વાર્થાદેર્ગ્રહણમ્ । તદ્ગ્રહણમન્તરા ચ ન વિશિષ્ટેશ્વરગ્રહણમ્ ।
ઽનાગૃહીતવિશેષણેઽ તિ ન્યાયાત્ । તદૈન્દ્રિયિકલૌકિકપ્રત્યક્ષં નેશ્વરે પ્રમાણં ભવિતુમર્હતીતિ

નાપિ યોગિપ્રત્યક્ષમસ્ય સાધકમ્ ; યતઃ -
પ્રત્યક્ષત્વે તદપ્યેવં વિદ્યમાનૈકગોચરમ્ ।
ભૂતાદિગોચરં નૈવ પ્રત્યક્ષં પ્રતિભાદિવત્

તત્ ખલુ યોગિવિજ્ઞાનમૈન્દ્રિયિકં ન વા ? ઐન્દ્રિયિકમપિ બહિરિન્દ્રિયસમ્ભવમાન્તરકરણજનિતં વા ? બહિરિન્દ્રિયાણિ તાવત્સમધિગતનિજવિષયસન્નિકર્ષસહકારીણિ તદ્ગોચરજ્ઞાનજનનાનીતિ જગતિ વિદિતમ્ । અતો ન રસનાદિભિરજાતાતિવૃત્તવ્યવહિતાદિ સકલવિષયવેદનપ્રસઙ્ગઃ । ન ચાવિદ્યમાનૈરજાતાદિભિઃ સંભવતિ સન્નિકર્ષઃ ; તસ્ય દ્વ્યાશ્રયત્વાદાશ્રયાભાવે તદસમ્ભવાત્ । અતો ઽપેક્ષિતોર્ઽથસન્નિકર્ષઃ । સહકારિવિરહે કથમિન્દ્રિયાણ્યતીતાદિવિષયસાક્ષાત્કારાય કલ્પેરન્? । ભવતિ ચ - યત્ યત્સહકારિ યત્કાર્યજનનમ્ , તત્તદભાવે ન તજ્જનયતિ ; યથા ક્ષિતિસલિલસહકારિ અઙ્કરકાર્યજનનબીજં ક્ષિત્યાદ્યભાવે ઽઙ્કરમ્ । અર્થસન્નિકર્ષસહકારીણિ બહિરિન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનજનનાનીતિ તાન્યપિ નાતીતે ઽનાગતે વાર્ઽથે જ્ઞાનં જનયન્તીતિ ન તદુપજનિતં પ્રત્યક્ષં યથોક્તવિષયનિયમમતિક્રામતિ । નાપ્યાન્તરકરણસમ્ભવમ્ , આન્તરગોચર એવ સુખાદૌ સ્વાન્તસ્વાતત્ર્યાત્ । બાહ્યવિષયમિતિષુ ચ મનસો નિરઙ્કુશકરણતાઙ્ગીકારે હિ કૃતં ચક્ષુરાદિભિઃ । અતશ્ચ ન કશ્ચિદન્ધો બધિરો વા ભવેત્ । ભવતિ ચાત્ર - વિમતિપદં મનો બહિરિન્દ્રિયનિરપેક્ષં ન બાહ્યપ્રત્યક્ષગોચરે પ્રવર્તતે, તત્ર તત્તન્ત્રવૃત્તિત્વાત્ । યદ્યત્ર યત્તન્ત્રવૃત્તિ ન તત્તન્નિરપેક્ષં તત્ર પ્રવર્તતે, યથાઽલોકાપેક્ષપ્રવૃત્તિ ચક્ષુઃ સ્વગોચરે ઽન્ધતમસ ઇતિ । ન ચ સિદ્ધૌષધમત્પ્રતપઃસમાધિમહિમસમાસાદિતાતિશયાનીન્દ્રિયાણિ કદાચિદપજહતિ સમાધિગતવિષયનિયમમિતિ સમ્ભવતિ ; સાંસિદ્ધિકસામર્થ્યાવિર્ભાવૈકફલત્વાત્તેષામ્ , સામર્થ્યસ્ય ચ પ્રતિનિયમાત્ । ન ખલુ સુપ્રયુક્તભેષજશતવિહિતસંસ્કારમપિ શ્રોત્રં રૂપરસવિભાગાવગમાય કલ્પતે । ભવતિ ચ - વિવાદાધ્યાસિતબાહ્યભ્યન્તરકરણપાટવાતિશયો ઽનુલ્લઙ્ઘિતસીમા, ઐન્દ્રિયિકપ્રકર્ષત્વાત્ , દૃશ્યમાનતત્પ્રકર્ષવત્ ઇત્યૈન્દ્રિયિકં જ્ઞાનં નાતીતાદિ ગોચરયતિ ।
ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજન્મનસ્તુ સત્યપિ વિશદનિર્ભાસત્વે પ્રાચ્યાનુ ભવગોચરાદનધિકમધિકં વાધ્યવસ્યતઃ સ્મૃતિવિભ્રમસ્ત્રોતસોરન્ય તરાવર્તપરિવર્તિનઃ કુતઃ પ્રામાણ્યકૂલપ્રતિલમ્ભઃ ? કુતસ્તરાં ચ પ્રત્યક્ષતયોત્તમ્ભનમ્ ? । પ્રત્યક્ષસ્ય વા સતઃ કથમિવ વિદિતવિષયનિયમવ્યતિક્રમઃ ? અતિક્રામતો વા કુતઃ પ્રત્ક્ષત્વમિતિ ન વિશ્વાનુભવૈશ્વર્યશાલિનિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
(ઇતીશ્વરે પ્રત્યક્ષપ્રમાણનિરસનમ્)
નાપિ પ્રમાણાન્તરમ્ । તત્સ્વલ્વનુમાનમાગમો વા ? અનુમાનમપિ વિશેષતોદૃષ્ટં સામાન્યતોદૃષ્ટં વા ? તત્ર સકલપદવીદવીયસિ ભગવતિ ન તાવત્સ્વલક્ષણસાક્ષાત્કારપૂર્વકાવિનાભાવાવધારણાધીનોદયત્વાદિદમનુમાનમુદતુમલમ્ । ન હ્યનવગતચરહુતભુજસ્તદવિનાભાવિતયા ધૂમમનુસન્ધાતુમીશતે । નચ સર્વાર્થનિર્માણસાક્ષાત્કારપટીયસિ લિઙ્ગં સામાન્યતોદૃષ્ટમપિ કિઞ્ચન લભ્યતે।
(ઇતીશ્વરે ઽનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યાસમ્ભવોપક્ષેપઃ)
ઽવ્યવસ્થિતેઽત્યાદીકારિકાર્થં સ્વયમેવ વિવૃણોતિ ઽસર્વાર્થેઽતિ ।
અવગમયતા - ગૃહ્ણતા । અવગમયન્ત ઇતિ પૂર્વમુદ્રિતપાઠો ઽશુદ્ધઃ । દેશવિપ્રકર્ષો દૂરદેશસ્થત્વમ્ । કાલવિપ્રકર્ષો ઽતીતત્વમનાગતત્વં ચ । સ્વભાવવિપ્રકર્ષો ઽયોગ્યત્વમતીન્દ્રિયત્વરૂપમ્ । યોગ્યાનામપિ કુડ્યાદિવ્યવહિતાનાં ચક્ષુરાદિનાગ્રહણં દૃષ્ટમ્ । સર્વાર્થેષ્વેવમ્ભૂતા અપિ પદાર્થાઃ પ્રવિષ્ટા ઇતિ ભાવઃ । એવકારો ઽપ્યર્થે । ગોચરયિતવ્યાનિ - વિષયીકરણીયાનિ । ઽનપુંસકમનપુંસકેનેઽતિ ક્લીબૈકશેષનિર્દેશો ઽયમ્ । ઽ ન ચે ઽ તિ । વિદ્યમાનેત્યનેન કાલવિપ્રકૃષ્ટસ્ય વ્યવચ્છેદઃ । ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષયોગ્યેત્યનેન વ્યવહિતસ્ય દેશવિપ્રકૃષ્ટસ્ય ચ । કતિપયેત્યનેનાતીન્દ્રિયસ્ય । કતિપયવિષયનિયતવૃત્તેઃ - નિરુક્તવિધકકતિપયપદાર્થમાત્રગ્રહણાનુગુણવ્યાપારવતઃ । નિરવધિર્મહિમા અપકર્ષાસમાનાધિકરણોત્કર્ષઃ । સ ચ જ્ઞાનસ્ય સર્વાર્થગોચરત્વરૂપઃ । તત્ - લૌકિકપ્રત્યક્ષમ્ । ઇહ - સર્વદર્શિત્વાદિવિશિષ્ટ ઈશ્વરે । સાધનં - પ્રમાણમ્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
યોગિપ્રત્યક્ષસ્યાપીશ્વરાસાધકત્વં સાધયતિ ઽપ્રત્યક્ષત્વઽ ઇતિ । પ્રત્યક્ષત્વવ્યાપકત્વાદ્વર્તમાનાર્થગ્રાહકત્વસ્ય યોગિજ્ઞાનમપિ પ્રત્યક્ષં ચેદ્વર્તમાનૈકગ્રાહિ
ભવેદિતિ ન તસ્ય સર્વાર્થગ્રાહકત્વમ્ । અતીતાદિલવિષયત્વે વા ન તત્પ્રત્યક્ષં ભવેત્ । કિન્તુ પ્રતિભાદિજ્ઞાનવદુપનીતભાનવિશેષરૂપમેવ સંશયાદિસહમિતિ ન પ્રમાણતામનુભવિતુમલમીશ્વર ઇત્યર્થઃ

નન્વેકચેતનાધીનં વિવાદાધ્યાસિતં જગત્ ।
અચેતનેનારબ્ધત્વાદરોગસ્વશરીરવત્

તથા સર્વાર્થનિર્માણસાક્ષાત્કરણકૌશલમ્ ।
કાર્યત્વાદેવ જગતસ્તત્કર્તુરનુમીયતામ્

સર્વં હિ કાર્યમુપાદાનોપકરણસમ્પ્રદાનપ્રયોજનસંવેદિચેતનરચિતમવગતં ઘટમણિકકગૃહાદિ । કાર્યં ચ વિમતિપદમવનિગિરિમહાર્ણવાદીતિ તદપિ
તથાવિધબુદ્ધિમદ્ધેતુકમધ્યવસીયતે । ન ચ કાર્યત્વમસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ , અવયવસન્નિવેશાદિભિર્હેતુભિસ્તત્સિદ્ધેઃ । ઇહ ચાન્ત્યાવયવિભ્યઃ પ્રભૃતિ આદ્વ્યણુકકમખિલમવયવિક્રમનિહીયમાનનાનાવયવવ્યતિષઙ્ગવિશેષજનિતમવગતમ્ ઇત્યન્તત ઉપાદાનં ચતુર્વિધાઃ પરમાણવઃ પ્રપઞ્ચસ્ય । તેષામાદિપરિસ્પન્દશ્ચ તદમુગુણાદૃષ્ટવિશિષ્ટતત્તત્ક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાસમવાયિકારણકક ઇતિ ઉપકરણમપિ સમસ્તભેત્રજ્ઞવર્તીનિ ધર્માધર્મલક્ષણાન્યદૃષ્ટાનિ । પ્રયોજનં પુનસ્તદભિનિર્વર્તિતવિચિત્રાર્થક્રિયાકારશ્ચેતનોપકારપ્રકારભેદો ઽપયન્તઃ । તદુપભુજસ્ત એવ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમ્પ્ર્દાનમ્ । ન ચામી સ્વસમવાયિનાવપિ ધર્માધર્માવલમવલોકયિતુમિતિ તદતિરેકી નિખિલભુવનનિર્માણ નિપુણો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તસમધિગતનિરતિશયસહજસકલવિષયસંવિદેશ્વર્યશક્યત્યતિશયઃ પુરુષધૌરેયકઃ કિમિતિ ન સામાન્યતોદૃષ્ટલિઙ્ગાદનુમીયતે ?
(ઇતીશ્વરે સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનસ્ય પ્રમાણતાપ્રતિપાદનમ્) તદિદમવિદિતાનુમાનવૃત્તસ્ય સ્વમતિરચિતતરલતર્કોલ્લસિતમિતિ પરિહસન્તિ મીમાસંકાઃ । તથાહિ - કિમિદમેકચેતનાધીનત્વં નામાભિપ્રેતં તનુભૂવનાદેઃ ? તદાયત્તત્વમિતિ ચેત્ ;
શ્લોકાર્થમેવ પ્રપઞ્ચયતિ ઽતઽ દિત્યાદિના । ઽસમધિગતેઽત્યાદિ બહુવ્રીહિવૃત્તમ્ । યૈઃ સ્વયોગ્યાર્થસન્નિકર્ષરૂપસહકારિકારણમધિગતમ્ , એવંભૂતાનિ ચક્ષુરાદીનિ
સ્વવિષયપ્રત્યક્ષજ્ઞાનજનકાનીતિ લોકે પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ । ઽઅતઽ ઇતિ । યતોર્ઽથસન્નિકર્ષસ્ય સહકારિત્વં પ્રસિદ્ધમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ , અત ઇત્યર્થઃ । ઽરસનાદિભિઽરિતિ । ઽનયનાદિભિઽરિતિ પાઠઃ સ્યાદ્વા । અજાતાતિવૃત્તૌ - આગામ્યતીતૌ । ઇન્દ્રિયેણાતીતાનાગતયોરગ્રહણે પ્રયોજકં સન્નિકર્ષાભાવમુપપાદયતિ ઽન ચેઽ તિ । રજતાદિભિરિતિ મુદ્રિતપાઠસ્તુ ન સુસઙ્ગતઃ । તસ્ય - સન્નિકર્ષસ્ય સંયોગલક્ષણસ્ય, દ્વ્યાશ્રયત્વાત્ - ઉભયસમવાયિકત્વાત્ , આશ્રયાભાવે - અન્યતરાશ્રયવિરહે, તદસમ્ભવાત્ - સન્નિકર્ષોત્પત્ત્યયોગાત્ । ઽઅતઃઽ ઇતિ સહકારિત્વાદિત્યર્થઃ । ઇન્દ્રિયેણાતીતાદિગ્રહણાસમ્ભવમુપપાદયતિ સહકારીતિ । કારણાભાવાત્કાર્યાભાવ ઇતિ ભાવઃ । અમુમર્થં પ્રયોગારૂઢં પ્રપઞ્ચયતિ ભવતિ ચેતિ । યદિત્યાદ્યુદાહરણવાક્યમ્ । યત્સહકારિ યસ્ય તદ્યત્સહકારીતિ બહુવ્રીહિવૃત્તમ્ । યાદૃક્સહકારિવિશિષ્ટમિત્યર્થઃ । એવમગ્રે ઽપિ બોધ્યમ્ । જનનમ્ - જનકમ્ । અર્થસન્નિકર્ષે ત્યાદ્યુપનયઃ । તાન્યપીતિ નિગમનમ્ । ઇન્દ્રિયાણિ નાતીતાદિગ્રાહીણિ, તદસન્નિકૃષ્ટત્વાદિતિ પ્રતિજ્ઞાહેતૂ ચાનુસન્ધેયૌ । એવં યોગિપ્રત્યક્ષસ્યબહિરિન્દ્રિયજત્વે ન સર્વાર્થગોચરત્વમિત્યુક્તમ્ । અતશ્ચેશ્વરે તસ્ય સાધનત્વાયોગઃ ફલિતઃ ।
અથ તસ્ય મનોમાત્રજન્યત્વે ઽપિ ન તત્પ્રમાણત્વં સર્વાર્થદ્યગ્રાહકત્વાદેવેત્યાહ ઽ નાપ્યાન્તરેઽ તિ । ઽ આન્તરગોચરઽ ઇતિ । કર્મધારયો ઽયમ્ । અબાહ્યવિષયે સુખાદાવેવ મનસો બહિરિન્દ્રયમદ્વાહીકૃત્ય પ્રત્યક્ષજનકત્વાદિત્યર્થઃ । મનસઃ સાક્ષાદેવ બાહ્યાર્થગ્રાહકત્વે દોષમાહ ઽ નિરઙ્કુશેઽ તિ । નિરઙ્કુશત્વમત્ર બહિરિન્દ્રિયનિરપેક્ષત્વમ્ । એવં મનસિ હેતુમુપપાદ્ય સાધ્યં પ્રયોગમુખતઃ સાધયતિ ઽ ભવતી ઽ તિ । પ્રયોગ ઇતિ શેષઃ । ન પ્રવર્તતેન ગ્રહણાનુગુણપ્રવૃત્તિમત્ । તત્તન્ત્રવૃત્તિત્વાત્ - બાહ્યાર્થેષુ બહિરિન્દ્રિયસહકારદ્વારકગ્રહણવ્યાપૃતિમત્ત્વાત્ । તન્ત્રં - પ્રયોજકં, સહકારિ વા । તત્તન્ત્રં યસ્યાઃ, એવમ્ભૂતા વૃત્તિર્યસ્ય તત્તત્તન્ત્રવૃત્તિ, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માદિતિ ચ
વ્યુત્પત્તિઃ । ઉદાહરણં ઽ યદ્યત્રે ઽ તિ । યદ્યત્ર કાર્યે યત્સહકારિસમવધાનાધીનજનનવ્યાપારવત્ તત્તદસમવધાને ન તત્કાર્યજનકતાવત્ , યથાઽલોકસહકારિકં જક્ષુર્નાલોકાભાવે સ્વાર્થઘટાદિચાક્ષુષજનકમિત્યર્થઃ । શઙ્કતે ઽ ન ચે ઽ તિ । આજન્મસિદ્ધેરપિ પ્રાક્તનતપઃ ફલત્વાત્પૃથગનુક્તિરત્ર । સિદ્ધૌષધાદિસાધ્યશ્ચેન્દ્રિયાણાં પાટવાતિશયઃ સૂક્ષ્મવિપ્રકૃષ્ટાદિગ્રહણસામર્થ્યલક્ષણઃ ।
સમધિગતવિષયનિયમમ્ - ઔત્સર્ગિકં વર્તમાનયોગ્યસન્નિકૃષ્ટાર્થમાત્રગ્રાહકત્વરૂપનિયમમ્ । અપજહતિ - પરિત્યજન્તિ । પરિહરતિ ઽ સાંસિદ્ધિકે ઽ તિ । કર્મપ્રતિબદ્ધસઙ્કુચિતપ્રવૃત્તિસ્વાભાવિકકરણશક્તિવિકાસકત્વમેવ સિદ્ધૌષ ધાદીનામ્ , નત્વપૂર્વશક્ત્યાધાયકત્વમિત્યર્થઃ । નન્વસ્ત્વેવમ્ । તાવતા યોગિચક્ષુરાદિના સર્વાર્થાગ્રહણસ્ય કિમાયાતમ્ ? અત્રાહ ઽ શક્તેશ્ચે ઽ તિ । ચક્ષુષો હિ સ્વાભાવિકં સામર્થ્યં રૂપરૂપ્યાદિગ્રહણ એવ, ન તુ યોગાદિનાપિ રસાદિગ્રહણે સામર્થ્યં તસ્ય સંભવતીત્યર્થઃ । તથાચ પાટવાતિશયાદ્ધવીયો ઽપિ સૂક્ષ્મતમં રૂપં ગૃહ્ણાતુ નામ યોગિચક્ષુઃ । નૈતાવતાતીતાદેઃ રસાદેર્વા તદ્ગ્રાહકં ભવેદિતિ ભાવઃ । અત્ર ચ ન્યાયમાહ ઽ ભવતીઽ તિ । અનુલ્લઙ્ઘિતસીમા - અનતિક્રાન્તસ્વમર્યાદઃ । મર્યાદા ચ ચક્ષુષો રૂપાદિષુ ચતુર્ષુ રૂપસ્યૈવ ગ્રાહકત્વમિતિ । એવં રસનાદાવપિ અનુસન્ધેયમ્ । ઽ દૃશ્યમાને ઽ તિ । અયોગિનામપિ ચાક્ષુષતેજોમાન્દ્યપ્રકર્ષાભ્યાં રૂપાદિગ્રહણતારતમ્યં હિ દૃષ્ટમ્ । એવમેવ યોગિચક્ષુસ્તેજઃપ્રકર્ષો ઽપિ તતો ઽપ્યધિકગોચરો ઽનતિક્રાન્તમર્યાદ એવ સિધ્યેદિત્યાશયઃ । એવમૈન્દ્રિયિકત્વે યોગિજ્ઞાનસ્ય સર્વાર્થાદ્યગ્રાહકત્વમુપપાદ્યાનૈન્દ્રિયિકત્વે ઽપિ તસ્ય યથાત્વમત એવેશ્વરે પ્રમાણત્વાસંભવં ચોપપાદયતિ ઽ ભાવને ઽ તિ । ભાવનાપ્રકર્ષપ્રયન્તે જન્મ યસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ । વિશદનિર્ભાસત્વે - વિશદપ્રકાશકત્વે - લૌકિકવિષયતાનિરૂપકત્વે । પ્રાચ્યાનુભવગોચરાત્ - પૂર્વાનુભવવિષયાત્ । અધ્યવસ્યતઃ - પ્રકાશયતઃ । પૂર્વાનુભૂતાદનધિકવિષયત્વે સ્મૃતિત્વમ્ । અધિકવિષયત્વે તુ ભ્રમત્વમ્ , કામિનીભાવયિતુઃ કામિનઃ પુરોવર્તિત્વેનાસત્યાઃ કામિન્યાઃ પ્રતિમાનસ્યેવેત્યર્થઃ । સમુદિતાશયસ્ત્વયમ્ - અનુભૂતસ્ય પૌનઃપુન્યેન સ્મૃત્યભ્યાસેન સંસ્કારપ્રચયઃ સંપદ્યતે । તત્પર્યન્તે સ્મૃત્યભ્યાસે સતિ જાયમાના સ્મૃતિરેવપ્રત્યક્ષવદ્વિશદવિષયાવભાસા ભવતીતિ પ્રત્યક્ષસમાનાકારં સ્મરણમેવ ચેદ્યોગિપ્રત્યક્ષં વિવક્ષિતમ્ , તર્હિ તસ્ય પૂર્વાનુભૂતાર્થમાત્રગોચરત્વાન્નેશ્વરગોચરત્વમ્ । સર્વાર્થગ્રહણાદિસમર્થસ્યેશ્વરસ્ય પ્રમાણાભાવેન પ્રાગનનુભૂતત્વાત્ । સ્મૃતિત્વે ચ યથાર્થાનુભવત્વલક્ષણમજ્ઞાતાર્થજ્ઞાપકત્વલક્ષણં વા પ્રામાણ્યં તન્નાર્હત્યેવ । અત એવ પ્રમાણવિશેષપ્રત્યક્ષરૂપત્વં તસ્ય ન તરાં
ઘટત ઇતિ । ઽ પ્રત્યક્ષત્વે ઽ ઇતિ

શ્લોકાર્થોપસંહારઃ ઽ પ્રત્યક્ષસ્ય વે ઽ તિ । વિદિતત્વં - પ્રસિદ્ધત્વમ્ । ઽ ન વિશ્વે ઽ તિ । સર્વસાક્ષાત્કર્તરિ સર્વકર્તરિ સર્વનિયન્તરિ ચેશ્વરે ઽસ્મદાદીનાં યોગિનાં વેન્દ્રિયરૂપં પ્રત્યક્ષં ન પ્રમાણં - ન પ્રમિતિજનકમિત્યર્થઃ । નનુ કેવલસ્ય બહિરસ્વાતન્ત્ર્યે ઽપિ યોગજપ્રકૃષ્ટાદૃષ્ટસહકૃતસ્ય તસ્ય બાહ્યેષ્વતીન્દ્રિયેષુ ત્રૈકાલિકેષુ ચાર્થેષુ પ્રવૃત્તિઃ સંભવેન્નામ । તત્ પ્રકૃષ્ટાદૃષ્ટસહકૃતમનોજન્યમેવ પ્રત્યક્ષં યોગિનાં સ્યાદીશ્વરે પ્રમાણમ્ । પ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વમિતિ વ્યવસ્થા ચાયોગિપ્રત્યક્ષૈકગોચરેતિ ચેત્ ; અત્ર બ્રૂમઃ - પ્રકૃષ્ટાદૃષ્ટવિશેષસહકારાદપિ પ્રામાણિકસર્વાર્થગ્રહણમેવ ભવેન્નામ। સર્વેશ્વરે ચૈકસ્મિન્ ન પ્રમાણં કિઞ્ચિત્ । અતો ન તત્સિદ્ધિર્યોગજપ્રત્યક્ષેણાપીતિ હાર્દમાક્ષેપ્તુઃ । એતેન પરમાત્મધ્યાનજનિતમેવ પરમાત્મવિષયમાનસપ્રત્યત્રં પ્રમાણં તસ્મિન્નિત્યપિ નિરસ્તમ્ । પરમાત્મનો ધ્યાનં હિ તજ્જ્ઞાનમન્તરા ન સંભવતિ । તચ્ચાન્તતો ગત્વા શાસ્ત્રજનિતમેવેતિ વક્તવ્યમ્ । શાસ્ત્રસ્ય ચ કાર્યપરસ્ય ન તત્ર તાત્પર્યમ્ । શ્રુતિપૌરુષેયત્વનયે પુનરન્યોન્યસંશ્રયઃ સ્પષ્ટ એવ ઈશ્વરસિદ્ધૌ તદુક્તત્વાચ્છાસ્ત્રપ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ, તત્સિદ્ધૌ ચેશ્વરસિદ્ધિરિતિ । અનુમાનં ચ ન પ્રમાણં તત્રેત્યનન્તરમેવ વક્ષ્યતે । તથા ચેશ્વરપ્રમિતેરેવાભાવાત્તન્મૂલતદ્ધ્યાનાદ્યસિદ્ધિરેવેતિ । એવં લૌકિકયૌગિકભેદેન દ્વિવિધસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યેશ્વરે ન પ્રમાણત્વમિત્યુક્તમ્ ।
કિમસ્ય તસ્મિન્નાયત્તં કિં નુ જન્માથવા સ્થિતિઃ ।
પ્રવૃત્તિર્વાઽદ્યયોસ્તાવત્ સાધ્યહીનં નિદર્શનમ્

ન ખલુ શરીરમેકચેતનાધીનોત્પત્તિસ્થિતિ । યે હિ યદ્દેહાધીનસુખદુઃખોપભોગભાગિનઃ, ભવતિ હિ તદુચિતાદૃષ્ટશાલિનાં સર્વેષામેવ તેષાં તદ્દેહિન ઇવ તદુત્પત્તિસ્થિતિનિમિત્તત્વમ્ । અપિ ચ શરીરાવયવિનઃ સ્વાવયવસમવાયલક્ષણા સ્થિતિરવયવવ્યતિષઙ્ગવિશેષાદૃતે ન ચેતયિતારં પરમપેક્ષતે । યા પુનસ્તદપેક્ષિણી પ્રાણનલક્ષણા સ્થિતિઃ, ન સા પક્ષીકૃતે ક્ષિત્યાદૌ સમ્ભવતીતિ સ્થિતિમપિ નૈકરૂપાં પક્ષસપક્ષાનુયાયિનીમુદીક્ષામહે ।
એકચેતનાધીનપ્રવૃત્તિત્વે તુ પ્રબલબહુજનસરભસપ્રયત્નપ્રચાલ્યૈરુપલતરુ રથાદિભિર્વ્યભિચારઃ । આરબ્ધત્વાદેવ ચૈતત્સાધ્યસિદ્ધાવધિકમિદમુપાદાન વિશેષવચનમ્।
અનેનાનુમાનેનાભિમતેશ્વરાકારવિશેષસિદ્ધિપ્રકારં વિશદયતિ ઽ સર્વમ્ ઽ ઇતિ । ઉપાદાનં-સમવાયિકારણમ્ । ઉપકરણં-સહકારરિકારણમ્ । સંપ્રદાનં-કાર્યં યદ્ભોગાર્થં સૃષ્ટં, સ ઉપભોક્તા । પ્રયોજનં-ક્રિયમાણવસ્તુસાધ્યં ફલમ્ । ઉપાદાનાદીનાં સંવેદી-સાક્ષાત્કર્તા યશ્ચેતનઃ તેન નિમિત્તહેતુના ક્રિયમાણં દૃષ્ટં ઘટાદિકાર્યમિત્યર્થઃ । મણિકો-મહાઘટઃ । એતદ્વાક્યેન કાર્યત્વસ્ય સકર્તૃકત્વવ્યાપ્યત્વં પ્રતિપાદિતં ભવતિ । ઉપાદાનાદિગોચરાપરોક્ષજ્ઞાન ચિકીર્ષાકૃતિમત્ત્વં કર્તૃત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્ । ઉપનયનિમને ઽ કાર્યં ચે ઽતિ । વિમતિપદં સકર્તૃકત્વાકર્તૃકત્વવિપ્રતિપત્તિવિષયીભૂતમ્ । અનેન સન્દિગ્ધસાધ્યકત્વલક્ષણં પક્ષત્વમવન્યાદેરુપપન્નમિતિ સૂચિતમ્ । સ્વરૂપાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ ઽ ન ચે ઽ તિ । પક્ષે મહ્યાદાવિતિ શેષઃ । આકૃતિમત્ત્વાદિભિઃ ક્ષિત્યાદેઃ કાર્યત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । પક્ષધર્મતાબલાત્કર્તૃવિશેષસિદ્ધિરિતિ પ્રતિપાદનાર્થં કાર્યસામાન્યોપાદાનાદિ નિર્ધારયતિ ઽ ઇહે ઽ તિ । અવયવત્વાસમાનાધિકરણાવયવિત્વામન્ત્યાવયવિત્વમ્ । અન્ત્યાવયવિત આરભ્યાદ્યાવયવિદ્વ્યણુકમભિવ્યાપ્ય સર્વમવયવિકાર્યદ્રવ્યજાત મવયવસંયોગવિશેષજનિતં પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ । ઉત્તરોત્તરાપેક્ષયા પૂર્વપૂર્વકાર્યે ઽવયવાલ્પત્વં ઽક્રમનિહીયમાનેઽ-ત્યુચ્યતે । અવયવસંશ્લેષવિશેષજનિતત્વં ચ ક્વચિત્પ્રત્યક્ષાદનુમાનાચ્ચક્વચિત્ સિદ્ધમિતિ ભાવઃ । અન્ત્યેપાદનત્વમ્ અવયવિત્વાસમાનાધિકરણાવયવત્વમ્ । ચતુર્વિધાઃ પરમાણવઃ પૃથિવીજલજ્વલનપવનપરમાણવઃ । પ્રપઞ્ચસ્ય-કાર્યદ્રવ્યપ્રપઞ્ચસ્ય । ઽ તેષા ઽ મિતિ । પરમાણૂનામાદિપરિસ્પન્દઃસર્ગાદ્યકાલીનારમ્ભકસંયોગજનકક્રિયાલક્ષણઃ અદૃષ્ટ વદાત્મસંયોગરૂપાસમવાયિહેતુજ ઇત્યદૃષ્ટાનામુપકરણત્વમિત્યર્થઃ । આદ્યપરિસ્પન્દસ્યાદૃષ્ટહેતુકત્વં ચ કણાદમુનિના સૂત્રિતમ્ ઽ અગ્રેરૂર્ધ્વજ્વલનં વાયોસ્તિર્યક્પવનમણૂનાં મનસશ્ચાદ્યં કર્માદૃષ્ટકારિતમ્ ઽ ઇતિ । ઽ પ્રયોજન ઽમિતિ । સૃષ્ટિપ્રયોજનમનવધિર્જીવોપકાર પ્રકારભેદઃ સૃજ્યપદાર્થનિર્વાહ્યનાનાવિધાર્થક્રિયારૂપઃ નાનાવિધભોગનિષ્પાદન લક્ષણો ઽસઙ્ખ્યાત ઇત્યર્થઃ। સમ્પ્રદાનં ચ સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા કાર્યપદાર્થનિષ્પાદિતં
ભોગમનુભવન્તો જીવરાશય ઇત્યાહ ઽ તદુપભુજ ઽ ઇતિ । એવં સર્વવિધપરમાણુસર્વજીવાદૃષ્ટસર્વજીવોપકારપ્રકારરૂપનિખિલ જગદુપાદાનોપકરણ- પ્રયોજનસાક્ષાત્કર્તૃત્વાદિ જીવેષિ ન સ ભવતીતિ કૈમુતિકન્યાયેન સાધયિતું સ્વીયાદૃષ્ટાસાક્ષાત્કર્તૃત્વમપિ ન તેષ્વિત્યાહ ઽ ન ચામી ઽ ઇતિ । તદતિરેકી-જીવવિલક્ષણઃ ।
ઽ યત્સિદ્ધાવન્યપ્રકરણસિદ્ધિઃ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ઽઇતિ ન્યાયસૂત્રમ્ । યત્સિદ્ધિમન્તરા પ્રકૃતોર્ઽથોં ન સિધ્યતિ, તથાભૂતઃ પ્રકૃતાર્થસિદ્ધેર્નાન્તરીયકતયા સિધ્યન્નર્થો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ । તથાચનિખિલાર્થસાક્ષાત્કારિત્વાદ્યન્તરા કર્તૃઃ ક્ષિત્યાદેઃ સકર્તૃકત્વરૂપઃ પ્રકૃતાર્થો ન સિધ્યતીતિ વિશિષ્ટકર્તૃલાભો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તનયેનેતિ ફલિતમ્ ।
તાર્કિકાભિમતમીશ્વરાનુમાનપ્રકારમિમં નિરસ્યન્તિ મીમાંસકાઃ ઽ તદિદ ઽ મિત્યાદિના । દૃષ્ટાજાતીયસ્યૈવ સાધકમનુમાનં, ન ત્વતીન્દ્રિયાર્થસ્યેત્યનુમાનવૃત્તમજાનતઃ સ્વબુદ્ધ્યત્પ્રેક્ષિતાવ્યવસ્થિતતર્કાભાસ મૂલમિદંવિલક્ષણપુરુષસાધનમિત્યર્થઃ । તર્કસ્વભાવાનભિજ્ઞસ્ય તાર્કિકત્વવ્યપદેશઃસુશોભન ઇતિ ચોપહાસો ગર્ભિતઃ । પરોક્તસ્ય તર્કસ્યાભાસત્વમુપપાદયિતુમુપક્રમતે ઽ તથાહી ઽ તિ । ઽ કિમિદમ્ ઽ ઇતિ । તનુમુવનાદેઃ-પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડાદેઃ । પિણ્ડો દેહઃ । તથાચ પુરાણરત્ને ઽ પિણ્ડઃ પૃથગ્યતઃ પુંસઃ શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણઃ ઽઇતિ । પક્ષસપક્ષયોરિતિ વાર્ઽથઃ ।
એકચેતનાયત્તત્વં જગતો વિકલ્પ્ય દૂષયતિ ઽ કિમસ્યે ઽ તિ કારિકયા । આયત્તં-કાર્યત્વેન સંબદ્ધમ્ । એકચેતનહેતુકત્વં કિં ભુવનજન્મનઃ સાધ્યતે, ઉત ભુવનસ્થિતેઃ, આહોસ્વિદ્ભુવનપ્રવૃત્તેઃ ? આદ્યયોઃ કલ્પયોરન્વયદૃષ્ટાન્તો નીરોગદેહઃ સાધ્યવિકલ ઇત્યર્થઃ । તથાચ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિર્વ્યભિચારશ્ચેતિ ભાવઃ

ચેતનાધીનતામાત્રસાધને સિદ્ધસાધ્યતા ।
ચેતનૈર્ભોક્તૃભિર્ભોગ્યઃ કર્મભિર્જન્યતે હિ નઃ

યુક્તં ચૈતત્-યદુભયવાદિસિદ્ધાનામેવ ચેતનાનાં કર્તૃત્વાભ્યુપગમઃ લાઘવાત્ । ન ચોપાદાનાદ્યનભિજ્ઞતયા તત્પ્રતિક્ષેપઃ ।
દૃષ્ટાન્તે સાધ્યશૂન્યત્વમુપપાદયતિ ઽ ન ખલ્વિ ઽ ત્યાદિના । સ્વશરીરોત્પત્તિસ્થિત્યોઃ સ્વસ્યાપ્યદૃષ્ટદ્વારા હેતુત્વં વાચ્યમ્ । તચ્છરીરાધીનોપભોગોપકારભાજામન્યેષાં ચ તત્રાદૃષ્ટદ્વારા હેતુત્વં તદ્દેહિન ઇવાસ્તીતિ એકચેતનાયત્તોત્પત્તિસ્થિતિકત્વં દૃષ્ટાન્તે નાસ્તીત્યર્થઃ । દ્વિતીયે કલ્પે સ્થિતિશબ્દાર્થવિકલ્પનમુખેન દૂષણાન્તરમપ્યાહ ઽ અપિ ચે ઽ તિ। શરીરાવયવુન ઇતિ
કર્મધારયવૃત્તમ્ । આરમ્ભકસંયોગે ઽવયવસમવેતે દૃઢે સતિ સ્વાવયવસમવેતત્વલક્ષણાવયવિનઃ સ્થિતિઃ શરીરસ્ય નિરાબાધા ઘટાદેરિવ પ્રસિધ્યત્યેવેતિ
નૈવંવિધસ્થિતેશ્ચેતનાપેક્ષતા । પ્રાણવૃત્ત્યધીનાશૈથિલ્યાવસ્થાનલક્ષણા શરીરધૃતિઃ પરં જીવનયોનિયત્નહેતુકત્વાદ્ભવેન્નામ ચેતનાપેક્ષા દૃષ્ટાન્તે વ્યાપકત્વેન સાધનસ્ય ગૃહીતૈવંવિધા સ્થિતિસ્તુ ન પક્ષે મહ્યાદૌ । તથાચ કાર્યત્વાવચ્છેદેન એવંવિધૈકચેતનાધીનાસ્થિતિકત્વસાધનેંઽશતો બાધ ઇતિ ભાવઃ । તૃતીયે કલ્પે એકચેતનાયત્તપ્રવૃત્તિકત્વે ઽનૈકાન્યમાહ ઽ એકે ઽ તિ । સરભસપ્રયત્નઃ-તીવ્રપ્રયત્નઃ । બહુજનૈકસાધ્યચલનપ્રવૃત્તિમતિ મહોપલાદૌ સાધ્યશૂન્યે સત્ત્વાદનેકાન્તતા હેતોરિત્યર્થઃ । હેતોર્વ્યર્થવિશેષણત્વં ચાહ ઽ આરબ્ધત્વાદેવે ઽ તિ । જન્યત્વસ્યૈવ હેતુત્વે વ્યભિચારાપ્રસક્તેરચેતનોપાદાનનિરૂપિતત્વસ્ય તદ્વિશેષણસ્ય વૈયર્થ્યમ્ । તથા ચ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ । અધિકં નામ નિગ્રહસ્થાનં ચ પ્રયુઞ્જત ઇતિ ભાવઃ । યદ્યપિ સમવેતદ્રવ્યત્વરૂપે ફલિતે હેતૌ ન વૈયર્થ્ય પ્રસક્તિઃ । અથાપિ યથાશ્રુતહેત્વભિપ્રાયેણ વ્યર્થવિશેષણત્વાબિધનમ્ । ફલિતે ઽપિ હેતાવનૈકાન્યં તુ દુર્વારમેવેતિ દિક્ ।
નન્વનૈકાન્ત્યપ્રસઙ્ગાદેકત્વવિશેષણં ત્યજ્યતે । ચેતનાધીનત્વમેવ તુ સાધ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાહ ઽ ચેતન ઽ તિ । યદ્યપ્યુક્તહાન્યાદ્યેવં વદતઃ પ્રસજ્યત એવ । અથાપિ તસ્યક્તિદોષત્વત્તદુપેક્ષ્યાર્થદૂષણમેવાત્રોચ્યતે । ઽ હી ઽ તિ પ્રસિદ્ધૌ । અસ્માકમપિ કાર્યસામાન્યસ્ય જીવાદૃષ્ટહેતુકત્વેન ચેતનાધીનત્વસ્ય સમ્પ્રતિપત્તેઃ ચેતનાધીનત્વમાત્રસાધને જીવૈઃ સ્દિધસાધનમ્ । ભવતશ્ચાર્થાન્તરમિતિ ભાવઃ

ઉપાદાનં પૃથિવ્યાદિ યાગદાનાદિ સાધનમ્ ।
સાક્ષાત્કર્તું ક્ષમન્તે યત્સર્વ એવ ચ ચેતનાઃ

અદ્યવદેવ વિશ્વમ્ભરાદયઃ કર્મપ્રાપ્તાગન્તુકોપચયાપચયૈકદેશશાલિનો ન યુગપદેવ નિરવશેષવિલયજનનભાગિન ઇત્યન્તિમપરમાણુસાક્ષાત્કારો ન કર્તૃભાવોપયોગી ।
નન્વદૃષ્ટદ્વારા ચેનપ્રયોજ્યત્વમાત્રં ન સાધ્યતે। કિં તુ ચેતનકર્તૃકત્વમ્ । કર્તૃત્વં ચ ક્ષિત્યાદૌ જીવાનાં નસંભવતીતિ ચેત્ ; એવં સતિ દ્વિતીયાનુમાન એવ વિશ્રાન્તિઃ । તત્રાપિ સિદ્ધસાધનમેવેત્યાહઽ યુક્ત ઽમિતિ । લાઘવપક્ષપાતિત્વાદનુમાનસ્ય સકર્તૃકત્વાનુમાનસ્યાપિ સંપ્રતિપન્નજીવ માત્રવિશ્રાન્તિરિતિ ભાવઃ । નનુ જીવસ્ય જગત્કર્તૃત્વમનુપન્નમ્ । અનુપપન્ને ચાર્થે લાઘવમકિઞ્ચિત્કરમ્ । તદીશ્વરસિદ્ધિરપ્રત્યૂહેતિ શઙ્કાં પ્રતિક્ષિપતિ ઽ ન ચોપાદાને ઽતિ ।
જીવસ્યાપ્યુપાદાનાદિસાક્ષાત્કાર ઉપપન્ન એવેત્યાહ ઽ ઉપદાન ઽમિતિ । અયમાશયઃ-તત્તદ્વૈદિકકર્મણો ઽતિશયિતતત્તત્ફલસાધનત્વમવગત્ય વેદાદ્વૈદિકાનાં વચનાચ્ચ તદનુગ્રહત એવાનુષ્ઠાય તત્તત્કર્મ યથાવિધિ સમધિગતસામર્થ્યવિશેષા જીવવિશેષા એવ પૃથિવ્યાદિભૂતચતુષ્ટયં ભૌતિકકાર્યવર્ગોપાદાનભૂતં સહકારિવર્ગં ચ સાક્ષાત્કૃત્યોપાદાય ચ જગત્સૃજેયુરિતિ ન કર્ત્રન્તરકલ્પનાવકાશ ઇતિ । યત્ યસ્માત્, ક્ષમન્તે, અતોન તત્પ્રતિક્ષેપ ઇત્યન્વયઃ પૂર્વેણ

કર્મણઃ શક્તિરૂપં યદપૂર્વાદિપદાસ્પદમ્ ।
મા ભૂત્પ્રત્યક્ષતા તસ્ય શક્તિમદ્ધ્યક્ષગોચરઃ

ન ખલુ કુલાલાદયઃ કુમ્ભાદિકાર્યમારભમાણાસ્તદુપાદાનોપકરણ- ભૂતમૃદ્દણ્ડચક્રાદિકાર્યોત્પાદનશક્તિં સાક્ષાત્કૃત્ય તત્તદારભન્તે । યદિ પરં શક્તિમવિદુષામભિલષિતસાધને તદુપાદાનાદિવ્યવહારો ઽનુપપન્નઃ, ઇહ તુ-
નનુ પ્રલયે પૃથ્વ્યાદેરાદ્યદ્વ્યણુકં વિનાશાજ્જીવાનાં ચ તદા કરણકલે વરવિધુરત્વેન જ્ઞાનોપાદાનસામર્થ્યવિરહાન્ન તેષાં સર્ગાદ્યજગત્સૃષ્ટિકર્તૃત્વં સંભવતત્યત્રાહ ઽ અદ્યવ ઽ દિતિ। ન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વાશેન પ્રલયોત્પાદૌ । કિન્તુ વર્તમાન ઇવ કાલે ભાગભેદેનૈવ તૌ ક્રમશઃ । આગન્તુકૈકદેશવૃદ્ધિહ્રાસલક્ષણૌ । તથાચ જીવેષ્વેવ કેષાઞ્ચિત્સાધનવિશેષસમાસાદિતજ્ઞાનશક્ત્યતિશયાનાં હીનાંશપ્રપૂરણાત્મકં સર્જનં પૃથિવ્યાદ્યુપાદાનસાક્ષાત્કારાદિતઃ સંભવેદેવ વિશ્વામિત્રાદીનામિવેત્યર્થઃ । નિરવશેષપ્રલયે ન પુનઃસર્ગઃ । સાવશેષલયે તુ જીવવિશેષાણાં તત્તદ્ભાગભેદકર્તૃત્વં સંભવિષ્યતીતિ નેશ્વરકલ્પનાવસર ઇતિ ભાવઃ।
નન્વદૃષ્ટમપ્યસ્તિ સહકારિ પુણ્યપાપરૂપમ્ । તત્સાક્ષાતાકરમન્રા ચ ન તદનુગુણકાર્યસર્જનં સંભવેત્ । તત્સાક્ષાત્કારો ન ચ જીવાનાં ઘટત ઇત્યત્રાહ ઽ કર્મણઃ ઽ ઇતિ । અન્યકર્તૃકયાગાદિધર્માણાં ચૌર્યાદ્યધર્માણાં ચ સાક્ષાત્કારે
ક્ષમા એવ સાક્ષિભૂતાજીવવિશેષાઃ । શાસ્રતશ્ચ તત્તત્કર્મણઃ ફલવિશેષજનન સામર્થ્યમધિગતવન્તસ્તે । તથાચ તત્તદનુગુણં સૃજેયુર્નામ। શક્તિમતઃ સાક્ષાત્કારઃ શક્તેર્જ્ઞાનમાત્રં ચ કર્તૃત્વોપયોગિ, નતુ શક્તેરપિ સાક્ષાત્કરણમ્ । સ્વસ્ય પુનઃ । કરણસામર્થ્યં ચાપેક્ષિતમ્ । તથાચ પુણ્યપાપશબ્દિતકર્મશક્ત્યસાક્ષાત્કારે ઽપિ નોપરોધઃ કર્તભાવસ્યેતિ ભાવઃ

આગમાદવગમ્યન્તે વિચિત્રાઃ કર્મશક્તયઃ ।
તેન કર્મભિરાત્માનાઃ સ્વં નિર્મિમતાં પૃથક્

અપિ ચ તદેવ ચેતનકર્તૃકં જગતિ પરિદૃશ્યતે, યદેવ શક્યક્રિયં શક્યજ્ઞાનોપાદાનાદિ ચ । ન ચ તથા મહીમહીધરમહાર્ણવાદીતિ કથમિવ તત્તત્કાર્યત્વમ્ ? કથન્તરાં ચ તદુપાદાનોપકરણાદેઃ સાક્ષાત્કારગોચરતા ? યાદૃશં હિ કાર્યમુપાદાનાદ્યભિજ્ઞપૂર્વકમવગતં ઘટમણિકાદિ, તાદૃશમેવ હિ તથાવિધબુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વાનુમાનાય પ્રભવતિ ।
અપિ ચાનીશ્વરેણ પરિમિતશક્તિજ્ઞાનેન વિગ્રહવતાનવાપ્તકામેન કૃતમવગતં ઘટાદિકાર્યમિતિ તથાવિધં બોદ્ધારમુપસ્થાપયન્ હેતુરભિમતપુરુષ સાર્વજ્ઞ્યસર્વૈશ્વર્યાદિવિપર્યયસાધાનાદ્વિરુદ્ધઃ સ્યાત્ । ન ચૈવં સતિ સર્વાનુમાનવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગ શઙ્કિતવ્યઃ । પ્રમાણાન્તરગોચરે હિ લિઙ્ગિનિ લિઙ્ગબલાદાપતતો વિપરીતવિશેષાંસ્તત્પ્રમાણમેવ પ્રતિરુણાદ્ધિ । ઇહ પુનરતિપતિતસકલમાનાન્તરકર્મભાવે સર્વનિર્માણનિપુણે સિષાધયિષિતે યાવન્તો ઽન્વયવ્યતિરેકાવધારિતાવિનાભાવભાજોધર્માસ્તાનપ્યવિશેષેણોપસ્થાપ યતિ ।
ઉપપાદયત્યેતદેવ નિદર્શનતઃ ઽ ને ઽ તિ । તુશબ્દાર્થે ઽયં પ્રયુક્તો ઽયં । યદ્વા ઇહેત્યતઃ પૂર્વં ઇતિ, સત્યમ્, ઇતિ યોજ્યમ્ । ઽ આગમા ઽ દિતિ। તેન-કર્મનિષ્ઠશક્તીનાં શાસ્રતો ઽવગમેન, કર્મભિઃ-નાનાજીવીયકર્મહેતુતઃ, કર્માનુગુણમિતિ યાવત્, આત્માનઃ-શક્તિમન્તો જીવાઃ, પૃથક્-વિભાગેન, તત્તદેકેશભેદેનેતિ યાવત્, સર્વં જગત્કાર્યદ્રવ્યજાતમ્, નિર્મિમતામ્-સૃજન્તુ ઇત્યર્થઃ

અપિ ચ-સ્વાર્થકારુણ્યભાવેન વ્યાપ્તાઃ પ્રેક્ષાવતઃ ક્રિયાઃ ।
ઈશ્વરસ્યોભયાભાવાજ્જગ્સર્ગો ન યુજ્યતે

અવાપ્તકામત્વાન્ન તાવદાત્માર્થે સૃજતિ ; પ્રલયસમયે પ્રલીનસકલકરણકલેવરાદિભોગોપકરણતયા ચ ચેતનાનાં દુઃખાભાવાત્ દુઃખિદર્શનજનિતકૃપાપ્રયુક્તિરપિ નાસ્તીતિ વ્યાપકભૂતસ્વાર્થકારુણ્ય
નિવૃત્તેર્વ્યાપ્યભૂતયા પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યાપિ નિવર્તિતવ્યમ્।
અથ કાર્યત્વહેતૌ દોષાનાહ ઽ અપિચે ઽ ત્યાદિના । તત્રાદૌ સ્વરૂપાસિદ્ધિરુપાધિમુખેન વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિશ્ચ કીર્ત્યેતે । શક્યા ક્રિયા-કરણં યસ્ય તચ્છક્યક્રયમ્ । કર્તૃં શક્યમિતિ યાવત્ । શક્યં જ્ઞાનં યસ્ય તચ્છક્યજ્ઞાનમ્, શક્યજ્ઞાનામુપાદાનાદિ યસ્ય કાર્યસ્ય તચ્છક્યજ્ઞાનોપાદાનાદિ । એવંભૂતમેવ કાર્યં સકર્તૃકં ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ । ચેતનકર્તૃકત્વરહિતં કાર્યં નાસ્તીતિ ચાનુસન્ધેમ્ । ઽ ન ચે ઽ તિ । તત્તત્કાર્યત્વમ્-તસ્ય તસ્ય કાર્યત્વં ક્ષિત્યાદેરશક્યક્રિયસ્યેત્યર્થઃ । અનેન સ્વરૂપાસિદ્ધિર્ભાગાસિદ્ધિર્વાક્તા । ઽ કથન્તરા ઽ મિતિ । ઉપાદાનોપકરણપરમાણ્વદૃષ્ટાદેઃસાક્ષાત્કર્તુમશક્યતયોપાદાનાદિસાક્ષાત્કારચિકીર્ષાકૃતિમત્પુરુષપૂર્વકત્વં કથન્તરાં ઘટતે ક્ષિતિદ્વ્યણુકાદેરિત્યર્થઃ । ક્ષિત્યાદેઃ કાર્યત્વે ચેદાગ્રહઃ , ઇષ્યતામ્ । સકર્તૃકત્વં તુ ઉપપન્નમેવેતિ(?) ભાવઃ । સોપાધિકત્વમાહ ઽ યાદૃશમ્ ઽ ઇતિ । યાદૃશં-કૃતિસાધ્યત્વાર્હં જ્ઞેયત્વાર્હેપાદાનાદિકં ચ । અનેન શક્યક્રિયત્વં શક્યજ્ઞાનોપાદાનદિકત્વં ચોપાધિરિત્યુક્તં ભવતિ । અસ્ય વ્યભિચારોન્નાયકત્વં સત્પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વં વા બોધ્યમ્ ।
એવં કાર્યત્વહેતોરભિમતકર્તૃપૂર્વકત્વાસાધકત્વમુક્ત્વાનભિમતાપાદકત્વં ચાહ ઽ અપિ ચે ઽતિ । સપક્ષે હિ ઘટાદૌ વિગ્રહવત્ત્વસ્વાર્થાપેક્ષત્વાનીશ્વરત્વાદિવિશિષ્ટકર્તૃપૂર્વકત્વેન કાર્યત્વસ્ય વ્યાપ્તિર્ગૃહીતા । વિશિષ્ટસાધ્યેન ગૃહીતવ્યાપ્તિકં ચ શરીરાદિ વિશિષ્ટમેવ કર્તારં સાધયેત્ પક્ષે ।તે ચાકારા અભિમતવિપરીતા ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્યત્વાદ્ધેતોર્વિરુદ્ધત્વમિતિ ભાવઃ । નન્વેવં સપક્ષે મહાનસાદૌ કારીષત્વાદિમતા વહ્નિના ગૃહીતવ્યાપ્તિના ધૂમેન પક્ષે પર્વતે કારીષાદિવહ્નેરેવ સાધનં સ્યાત્ । સ ચ તત્ર નાસ્તીતિ અપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગો ઽનુમાનમાત્રસ્યેત્યત્રાહ ઽ નચૈવમ્ ઽ ઇતિ । ઽ પ્રમાણાન્તરે ઽતિ । સાધ્યસ્ય પ્રમાણાન્તરગ્રહ્યત્વે લિઙ્ગબલાત્પ્રસક્તાનાં વિરુદ્ધવિશેષાણાં પ્રત્યક્ષાદિનાપવદનાત્ વહ્નિમાત્રે પ્રામાણ્યમનુમાનસ્યવ્યવસ્થાપ્યં ભવેન્નામ । પ્રમાણાન્તરાગોચરે તુ સાધ્યે લિઙ્ગબલપ્રસક્તાનાં વિપરીતવિશેષાણામપવાદકાભાવાત્તથૈવાવસ્થાનં સ્યાદિત્યાશયઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકસહચારગ્રહાદ્યદ્યદ્ધર્માવચ્છિન્નકર્તૃપૂર્વત્વેન કાર્યત્વસ્ય વ્યાપ્તિર્ગૃહીતા, તે કુલાલાદ્યનુગતા અનીશ્વત્વસંસારિત્વાદયો ભવન્તિ વ્યાપકતાવચ્છેદકત્વેન ગૃહીતાઃ ।
વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્મપ્રકારેણ સાધ્યાનુમાપકત્વસ્વાભાવ્યાચ્ચ લિઙ્ગસ્યાનીશ્વરસંસારિકર્તૃમાત્રપર્યવસાયિત્વં કાર્યત્વહેતુકસકર્તૃકત્વાનુમાનસ્યેતિ ઽ યાવન્ત ઽ ઇત્યાદિના વિવક્ષિતમ્ ।
ઈશ્વરસ્ય જત્કર્તૃત્વાસંભવાદપિ નિરુક્તાનુમાનમનીશ્વર એવ વિશ્રામ્યતીત્યભિપ્રયન્નાહ ઽ અપચે ઽ તિ । સ્વાર્થઃ-સ્વપ્રયોજનમ્ । કારુણ્યમ્-પરપ્રયોજનસમ્પાદનોપયોગિગુણવિશેષઃ પરાર્થપર્યયવન્નઃ । સ્વાર્થેચ્છાયાઃ કારુણ્યસ્ય વા સત્તયા વ્યાપ્યં બુદ્દિમત્પ્રવૃત્તિસામાન્યમિતિ પૂર્વાર્ધસ્યાર્થઃ । સિષાધયિષિતસ્યેશ્વરસ્ય ત્વવાપ્તકામત્વાન્ન સ્વાર્થઃ સાધનીયઃ કશ્ચન સમ્ભવતિ સૃષ્ટિહેતુઃ,ન વા કારુણ્યમ્, પરદુઃખદર્શનાધીનોદ્ધોધત્વાત્તસ્ય પ્રલયે ચ પરેષાં દુઃખસ્યૈવાભાવાત્ । અતઃસ્વાર્થાભિસન્ધિસમુદ્બુદ્ધકારુણ્યાન્યતરરૂપવ્યાપકનિવૃત્ત્યા જગત્કરણરૂપપ્રવૃત્તેર્નિવૃત્તિરિત્યુત્તરાર્ધસ્યાર્થઃ

સુખૈકતાનં જનયેજ્જગતકરુણયા સૃજન્ ।
તત્કર્માનુવિધાયિત્વે હીયેતાસ્ય સ્વતન્ત્રતા

ન ચોપાદાનાદિસાક્ષાત્કારિણ એવ કર્તૃત્વમિત્યપિ નિયમઃ ; ઉપીદાનમુપકરણં ચાવિદુષ એવાત્મનો જ્ઞનાદિષુ કર્તૃત્વાત્ ।
કારિકાર્થમેવ પ્રપઞ્ચયતિ ઽ અવાપ્તે ઽ ત્યાદિના । પ્રકારાન્તરેણ કારુણ્યસ્યાસંમ્ભવમાહ ઽ સુખૈકે ઽ તિ શ્લોકાર્ધેન । પ્રત્યુતઃ દુઃખાલયં જગત્સૃજતો ન કારુણ્યલેશો ઽપિ ઘટત ઇતિ ભાવઃ । નન્વીશ્વરઃ કારુણ્યેનૈવ સ્રષ્ટું પ્રવૃત્તં । અથાપિ સૃજ્યકર્માપેક્ષયા સર્જનાન્ન નૈર્ઘૃણ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત્રાહ ઽ તત્કર્મે ઽ તિ । તથા સતિ કર્મપારતન્ત્ર્યપ્રસઙ્ગાદીશ્વરત્વં ભજ્યેતેતિ ભાવઃ । ઊશાવરો યદિ જગત્કર્તા સ્યાદનવાપ્તકામત્વાદિમાન્ સ્યાદિતિ પ્રતિતર્કો ઽત્રાનુસન્ધેયઃ । પ્રતિપ્રયોગસ્ત્વગ્રે વક્ષ્યત એવ

અતઃ - અસિદ્ધત્વાદ્વિરુદ્ધત્વાદનૈકાન્ત્યાચ્ચ વર્ણિતાત્ ।
કાર્યત્વહેતોર્જગતો નયથોદિતકર્તૃતા

પ્રયોગશ્ચ ભવતિ-મહીમહીધરાદિ કાર્યંન ભવતિ, પ્રસિદ્ધકાર્યવિલક્ષણત્વાત્, ગગનવત્ ; અશક્યદર્શનોપાદાનોપકરણત્વાદ્વા, વ્યતિરેકેણ ઘટાદિવત્ । પરમાણવોન પ્રત્યક્ષાઃ નિરતિશયસૂક્ષ્મદ્રવ્યત્વાત્ તથૈવ ઘટાદિવત્ । વિમતિવિષયઃ
કાલો ન લોકશૂન્યઃ, કાલત્વાદિદાનીન્તનકાલવત્ । તનુભુવનાદીશ્વરકર્તૃકં ન ભવતિ કાર્યત્વાત્તદ્વદેવ । ઈશ્વરઃ કર્તા ન ભવતિ પ્રયોજનરહિતત્વાદશરીરત્વાદ્વા મુક્તાત્મવદિતિ ।
અથાનૈકાન્ત્યમપ્યાહોપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃપૂર્વકત્વસાધને ઽ ન ચોપાદાનાદી ઽ તિ । જ્ઞનાદિવિશેષગુણોપરાગેણૈવાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ જ્ઞાનાર્થપ્રવૃત્તિવેલાયાં નાત્મનો જ્ઞાનોપાદાનભૂતસ્વાત્મસાક્ષાત્કારિત્વં નિયમતો ઽસ્તિ । ન વા તદુપકરણાદૃષ્ટમન આદિસાક્ષાત્કર્તૃત્વ મ્ । જ્ઞાનાર્થ પ્રવૃત્તેર્જ્ઞને કર્તૃત્વં સમવાયિત્વં ચ પરમસ્તિ । તથા ચોપાદાનાદ્યભિજ્ઞપૂર્વકત્વાભાવવતિ જ્ઞાનાદૈ કાર્યત્વસ્ય સત્ત્વાદ્વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ।
નિરુક્તેશ્વરાનુમાનદૂષણાનિ સઙ્ગૃહ્ણાતિ ઽ અસિદ્ધત્વા ઽ દિતિ । કાર્યત્વસ્ય ક્ષિત્યાદાવસિદ્ધિરશક્યક્રિયત્વાદિનાકાર્યત્વાનુમાનાત્તસ્ય અનીશ્વરત્વાનવાપ્ત કામત્વશરીરિત્વાદિવિપરીતાકારક્ષેપકત્વાત્ ક્ષિત્યાદૌ કર્તુઃ સિષાધયિષિતસ્ય કાર્યત્વસ્ય વિરુદ્ધત્વમ્ । અભિમતવિપરીતાકારાક્ષેપકત્વં હેતોર્વિરુદ્ધત્વમિતિ હિ પ્રાચાં પરિભાષા । અનૈશ્વર્યાદ્યાપાદકત્વં ચાનૈશ્વર્યાદિવિશિષ્ટકર્તૃકત્વેન વ્યાપ્તેર્ઘટાદૌ કાર્યત્વહેતોર્ગૃહીતત્વાદેવ । કિઞ્ચચેતનજન્યત્વમાત્રે સાધ્યે ઽદૃષ્ટદ્વારા જીવજન્યત્વસ્ય કાર્યમાત્રે ઽભિમતત્વાત્સિદ્ધસાધનમ્ । તદુપાદાનાદિસાક્ષાત્કર્તૃકર્તૃપૂર્વકત્વં સાધ્યમિત્યુરરીકાર્યમ્ । તત્ર ચાનુપદોક્તમનૈકાન્ત્યં સ્થિતં જ્ઞાનાદ્યન્તર્ભાવેન । એવમસિદ્ધ્યાદિદોષદુષ્ટત્વાત્કાર્યત્વસ્ય તેન ક્ષિત્યાદૌ ઉપાદનોપકરણાદિસાક્ષાત્કર્તૃ કર્તૃપૂર્વકત્વં ન સાધયિતું શક્યત ઇત્યર્થઃ

અત્ર બ્રૂમો ન કાર્યત્વં ક્ષિત્યાદૌ શક્યનિહ્નવમ્ ।
સભાગત્વાત્ ક્રિયાવત્ત્વાત્ મહત્ત્વેનવિશેષિતાત્

તાદૃશાદેવ મૂર્તત્વાદ્બહ્યપ્રત્યક્ષતાન્વિતાત્ ।
સમામાન્યવશેષત્વાદિત્યાદિભ્યો ઘટાદિવત્

ન ચેદૃશ એવ સન્નિવેશઃ કાર્યઃ નેતર ઇત્યવયવસન્નિવેશવિશેષપ્રતિનિયતં રૂપભેદમુદીક્ષામહે । યત્તુ શક્યક્રિયં શક્યજ્ઞાનોપાદાનોપકરણં ચ ક્રિયત ઇત, તદસ્તુ નામ । કિન્તુ તે ક્રિયાજ્ઞાનશક્તી ક્રિયાજ્ઞાનાભ્યામેવ સમધિગમનીયે । તે ચ ક્ષિત્યાદિષુ યથોક્તસાધનબલસમુપસ્થાપિતે ઇતિ ન વિશેષઃ
પ્રસિદ્ધપ્રાકારગોપુરાદિ કાર્યેભ્યસ્તનુભુવનાદેઃ । નચૈતાવાનેવ ક્રિયાગોચર ઇતિ વિષયનિયમઃ કશ્ચિત્ ક્રિયાય દૃષ્ટઃ ; યેનેદમશક્યક્રિયમધ્યવસ્યેમ । સિદ્ધે ચ કાર્યત્વે તદુપાદાનાદિસાક્ષાત્કરણતદધિષ્ઠાનતત્પ્રેરણનિપુણઃ પુરુષવિશેષ સિધ્યત્યેવ ।
અધિષ્ઠાનં ચ તત્પ્રવૃત્ત્યનુગુણસઙ્કલ્પવદીશ્વરસન્નિકર્ષઃ, ક્ષેત્રાજ્ઞેનેવ સ્વશરીરાદૌ । સ ચ દ્રવ્યૈઃ સંયોગલક્ષણઃ, તદ્ગુણૈસ્તિસંયુક્તસમવાયરૂપઃ । પ્રવૃત્તિશ્ચ પરમાણૂનાં પરિસ્પન્દલક્ષણા ; ધર્માધર્મયોસ્તુ ફલોદયાનુકૂલતાદૃશદેશકાલાદિસહકારિસહિતતા । તાભ્યાં ધર્માધર્માભ્યામેવ ફલમ્, ચેતનાનધિષ્ઠિતાનાં સર્વેષામેતેષામચૈતન્યેનાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । ન હિ ચેતનેન વર્ધકિનાનધિષ્ઠિતા વાસી । દેશકાલાદિસહકારિ શતસમધિગમે ઽપિ યૂપાદીન્યાપાદયિતુમલમ્ । બીજાઙ્કુરાદયસ્તુ પક્ષાન્તર્ભૂતા ઇતિ તૈર્વ્યભિચારવચનમનભિજ્ઞતયૈવ શ્રોત્રિયાણામ્ । એતેન સુખાદિભિર્વ્યભિચારો ઽપિ પ્રત્યુક્તઃ । ન ચોભયવાદિસિદ્ધતામાત્રેણ ક્ષેત્રજ્ઞાનામેવેદૃશાધિષ્ઠાતૃત્વકલ્પનમુચિતમ્ ; તેષાં સૂક્ષ્મવ્યવહિતાદિદર્શના શક્તેર્નિશ્ચિતત્વાત્ । દૃષ્ટાનુસારિણી હિ સર્વત્ર કલ્પના ; ન દૃષ્વિરોધિની । ન ચૈવમીશ્વરસ્યાશક્તિર્નિશ્ચિતા ; પ્રમાણાન્તરતસ્ત(દ)ત્સિદ્ધેઃ । યથોદિતપ્રમાણબલેન સિધ્યમ્ સાંસિદ્ધિકસર્વાર્થદર્શનતત્પ્રેરણશક્તિસમ્પન્ન એવ સિધ્યતિ ; કાર્યત્વસ્ય સમર્થકર્તૃપૂર્વકત્વેન પ્રતિબન્ધાત્ ।
યત્તુ પરિમિતશક્તિજ્ઞાનાનૈશ્વર્યાદ્યાપદનાદ્ધર્મવિશેષવિપરીસાધનત્વ મુદ્ભાવિતમ્, તદતિસ્થધીયઃ, અપ્રયોજકત્વાત્તેષમ્ । ન હિ કિઞ્ચિત્ ક્રિયમાણં કર્તુરર્થાન્તરવિષયમસામર્થ્યમજ્ઞાનાં વા સ્વોત્પત્તે ઽપેક્ષતે ; સ્વસભ્પાદનસમર્થકર્તૃમાત્રાક્ષેપાત્ કેવલવ્યતિરેકાસિદ્ધેઃ । તાવતૈવોપપદ્યમાને કાર્યોદયે સમ્બન્દિનો ઽકિઞ્ચિત્કરસ્યાર્થાન્તરવિષયસ્યાભાવસ્ય હેતુત્વ કલ્પનાનુપપત્તેઃ । અપિ ચ કિં તદિતરમસ્તવસ્તુવિ, યમજ્ઞાનાદિ વ્યાપકમ્, ઉત કતિપયગોચરમિતિ વિવેચનીયમ્ । ન તાવદશેષવિષયમ્, અનુપલબ્ધેઃ । ન ખલુ કુમ્ભકારઃ કુમ્ભાતિરેકિ કિમપિ ન વિજાનાતિ । અથ કતિપયવિષયમ્ । તદપિ ન, અનિયતવિષયતયા તસ્ય તસ્યવ્યભિચારદર્શનાત્ । ન ચાસ્તિકિઞ્ચિદ્વ્યવસ્થિતમ્,
યદવિદ્યાદિમાનેવ કર્તૃતામનુભવતિ ।
ન ચ શરીરિણૈવ કર્ત્રા ભાવ્યમ્, શરીરગ્રહણેનૈવાનૈકાન્ત્યાત્ । ન ખલુ શરીરવિશિષ્ટસ્સન્નેવાયમાત્મા શરીરમુપાદત્તે, અયોગિનોયુગપદનેકશરીર ગ્રહણાયોગાત્।પૂર્વધપરિત્યાગેન દેહાન્તરપ્રાપકકર્મપ્રેરિતપ્રાણસહાય એવ દેહાન્તરં પ્રવિશતીત્યુપપાદિતમાત્મચિન્તાયામ્।
કિઞ્ચાત્મનઃ શરીરમધિતિષ્ઠતો ઽધિષ્ઠાનક્રિયાતકર્મભૂતસ્ય દેહસ્યાધિષ્ઠાતૃદશા (દેહા)નુપ્રવેશો ઽનુપપન્નઃ, યુગપદેકક્રિયાયામેકસ્ય કર્મકર્તૃત્વવિરોધાત્ । અધિતિષ્ઠાસિતદેહસંયોગવત એવ તત્પ્રવૃત્ત્યનુગુણ પ્રયત્નયોગલક્ષણમધિષ્ઠાનં દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ; અસ્ત્વેકતત્ત્વ (સત્વ)સમ્બદ્ધસ્યાધિષ્ઠાનાનુપપત્તેઃ પ્રેર્યવસ્તુસમ્ભન્ધિના પ્રેરકેણ ભવિતવ્યમિતિ ; ન પુનર્દેહસમ્બન્ધેન (ન્ધિના) ભાવ્યમિતિ । કુતો નિર્ણયઃ ? ઇત એવ, યતો ઽન્યદપ્યધિષ્ઠીયમાનં માનજણ્ડાદિ સ્વસમ્બન્ધિનૌવાધિષ્ઠીયતે । તેનાધિષ્ઠાનક્રિયાપેક્ષિતાધિષ્ઠેયપદાર્થસમ્ભન્ધમાત્રાતિરેકેણ દેહસમ્બન્ધો નામપરો નાદર્તવ્યઃ અસ્તિ ચેશ્વરસ્યાપિ જગદુપાદાનોપકરણૈસ્સમ્બન્ધ ઇત્યુક્તમેવ ।
અથ સ્વદેહવ્યતિરિક્ત વસ્તુનિ પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વં દેહદ્વારેણૈવ । દૃષ્ટં હિ દણ્ડચક્રાદિષુ કરસંયોગાદિના કુલાલાદેઃ પ્રવર્તયિતૃત્વમિત્યુચ્યેત ; તદપિ ન ; અભિધ્યાનમાત્રેણૈવ પરશરીરગતગરનિરસનવિસારણદર્શનાત્ ।
કથમસતિ શરીરે પરપ્રેરણાત્મકઃ સઙ્કલ્પ ઇતિ ચેત્ ; કિં શરીરં સઙ્કલ્પયતિ, યેન તદભાવે ન ભવેત્ ? । કરણમિતિ ચેન્ન; મનસઃ કરણત્વાત્ કિમસ્તીશ્વરસ્ય મનઃ ? બાઢમ્ । નન્વેવં વુગ્રહધર્માધર્માનૈશ્વર્યાદયઃ સાધારણધર્માઃ પ્રાદુઃષ્યુઃ । મૈવમ્ ; કાર્યત્વાક્ષિપ્તસમર્થકર્તૃમત્ત્વાત્ (ત્ત્વાર્થ) દ્રઢિમ્નૈવાપાસ્તત્વાત્ । મનસો નિત્યેન્દ્રિયતયા દેહાપગમે ઽપિ સમ્બન્ધાભ્યુપગમાદનૈકાન્તિકશ્ચ । યાવદ્ધિ દૃષ્ટાનુગુણં વ્યાપ્ત્યુપયોગિ, તાવદનુજ્ઞાયતે । નચાસ્મદાદેર્મનસાપ્યચિન્ત્યરચનસ્યાપર્યન્તવિસ્તારસ્ય મહાભૂતભૌતિકપ્રપઞ્ચસ્ય પ્રાદેશિકશરીરકઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞઃ પુણ્યપાપપરવશગતિરલં નિર્માણાયેત્યપરિમિતજ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિઃ શરીરાદ્યનપેક્ષઃ સઙ્કલ્પાદેવ સકલભુવનનિર્માણક્ષમઃ કર્તા સિદ્ધઃ ।
ઈદૃશેન કર્ત્રા ઘટાદિષુ કાર્યત્વસ્ય સમ્બન્ધો ન દૃષ્ટ ઇતિ ચેત્ ;
અતિગહનગિરિતટાધિષ્ઠાનેનાતિપ્રકૃષ્ટાદૃષ્ટચરેન્ધનનિવહસમ્બન્ધિના હુતવહવિશેષેણ મહાનસાદૌ ધૂમસ્ય વા કિં સમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ ? યેન ધૂમવિશેષદર્શનાત્ ગિરિશિખરે તથાવિધાગ્નિરનુમીયતે । યાદૃશો ધૂમો યત્રાવગતઃ તત્રૈવ તાદૃશસ્તત્સમ્પાદનસમર્થૌ દૃષ્ટાન્તભૂમાવપરિદૃષ્ટો ઽપિ સામાન્યવ્યાપ્તિબલેન પક્ષધ્રમતાવશાત્ સિધ્યતીતિત ચેત્ ; તદિદમસ્માભિરભિધીયમાનં કિમિતિ ન હૃદયમધિહોહતિ ભવતામ્ । ઇમાપિ કાર્યત્વં સમર્થકર્તૃપૂર્વકત્વેન ઘટાદિષુ વિદિતસમ્બન્ધનિયમં ક્ષિત્યાદિષુ દૃશ્યમાનં સ્વસમ્પાદનસમર્થમદૃષ્ટપૂર્વમેવ બુદ્ધિમત્કર્તારમુપસ્થાપયતિ । યથૈવ હિ દેશકાલેન્ધનપરિમાણાદિવિશેષાનાદરેણ ધૂમસ્ય સ્વોદયાનુગુણહુતવહમાત્રેણ સમ્બ્ન્ધનિયમઃ,તથૈવાનીશ્વરત્વાકિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વશરીરિત્વપુણ્યપાપપરવશત્વમનુષ્યત્વાદિ- વિશેષપ્રહાણેન કાર્યસ્ય સ્વિનિર્માણસમર્ખબુદ્ધિમત્કર્તૃમાત્રેણ સમ્બન્ધનિયમનિશ્ચય ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અપિ ચ વિભુદ્રવ્યસંયોગિનઃ પરિસ્પન્દવતશ્ચ સર્વત્ર સ્પર્શવત્ત્વાવ્યાભિચારે ઽપિ જ્ઞાનસુખાદિનિત્યદ્રવ્યવિશેષગુણાનુમિતાત્મસંયોગિનો મનસઃ કથમિવ સ્પર્શરહિતત્વમ્ ? કથં ન વાયવીયદ્રવ્યસ્યમહિમગુણશાલિનો નિયતાધિષ્ઠાનસ્પાર્શનત્વનિયમદર્શને ઽપિ ત્વગિન્દ્રિયે તદ્વિપર્યયઃ ? તૈજસસ્ય વા રૂપસ્પર્શયોરન્યત્તરસ્ય વા પ્રાકટ્યનિયમે ઽપિ રૂપોપલમ્ભસાધનતાનુમિતતૈજસભાસ્ય ચક્ષુષો નિયમેન તદુભયાનુદ્ભવાભ્યુપગમઃ ? । અથ કાર્યદર્શનાનુમિતસદ્ભાવાનાં તૈજસાદિભાવે ઽપિ તત્તદ્વિશેષાણાં યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધિતત્વાત્ તદભ્યુપગમે ઽનેકનિયમભઙ્ગપ્રસઙ્ગાચ્ચ તથાભ્યુપગમઃ, હન્ત તર્હિ પ્રકૃવિષયે ઽપિ પ્રસઢઞ્જિતધર્મવિશેષાણામનુપલમ્ભબાધાવિશેષાત્ અનેકનિયમદર્શનવિઘાતપ્રસઙ્ગાચ્ચ તથાભ્યુપગમ ઇતિ સર્વં સમાનમન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।

દૃશ્યન્તે હિ નીતયઃ । યથા-વિવાદાસ્પદં પરમાણ્વાદિ પ્રેક્ષાવપ્રેરિતં ચેષ્ટતે, અચેતનત્વાત્ ; યદચેતનં તત્તથા, યથા તથાવિધં કન્દુકાદિ । તથા વિવાદાધ્યાસિતા બાહ્યાભ્યન્તરપ્રવૃત્તય-પ્રકૃત્યુપકરણપ્રત્યક્ષપૂર્વિકાઃ કાર્યત્વાત્તદ્વદેવ ।
પ્રતિપ્રયોગાનાહ ઽ પ્રયોગશ્ચે ઽ તિ । અશક્યદર્શનોપાદાનત્વમુપાદયતિ ઽ પરમાણવ ઽ
ઇતિ । તથૈવ-વ્યતિરેકેણૈવ । કાર્યત્વસ્ય પક્ષે ક્ષિત્યાદૌ અસિદ્ધિસાધનાય પ્રયોગ ઉક્તઃ । અથ જીવૈઃ સિદ્ધસાધનત્વસાધનાર્થ પ્રલયનિરાસે પ્રયોગ ઉચ્યતે ઽ વિમતી ઽ તિ । સતિ હિ પ્રલયે સર્ગારમ્ભેસ્રષ્ટૃત્વં જીવાનાં કરણાદિવિધુરત્વાન્ન ઘટત ઇતિ કર્ત્રન્તરં મન્તવ્યં ભવેત્ । તત્ સર્વકાર્યદ્રવ્યવિરહલક્ષણઃ પ્રલયો નાસ્ત્યેવેતિ સાધ્યતે ઽત્ર । વિરુદ્ધત્વપ્રદર્શનાર્થઃ પ્રયોગઃ ઽ તનુબુનવનાદી ઽ તિ । ઈશ્વરકર્તૃકં ન ભવતીત્યનીશ્વરકર્તૃકં ભવતીત્યર્થપર્યવસાયિ । તદ્વદેવ-અન્વયેન ઘટાદિવદેવ । વિપરીતપર્યવસાયિત્વં કાર્યત્વાનુમાનસ્યોક્તમ્ । અભિમતપર્યવસાયિત્વાભાવં ચ સ્ફોરયતિ ઽ ઈશ્વર ઽ ઇતિ । ઈશ્વરઃઈશ્વરત્વાભિમતઃ । અયં ચ સત્પ્રતિપક્ષરૂપઃ ।
એવં મીમાંસકૈદ્રૂષિતમેવેશ્વરાનુમાનં તાર્કિકપ્રક્રિયામેવાવલમ્બ્ય પ્રાયશો વ્યવશ્થાપયિતુમુપક્રમતે દોષોદ્ધારમુખેન ઽ અત્ર બ્રૂમ ઽઇત્યાદિના । કાર્યત્વમ્-ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ । ક્ષિત્યાદેઃ કાર્યત્વે હેતવઃ સભાગત્વાદયઃ । સભાગત્વં-સાવયવત્વમ્ । ઽ વિત્ત્યાદિભ્ય ઽઇતિ પ્રચીનમુદ્રિતપાઠસ્તુ ન સમીચીનઃ । ક્રિયાવત્ત્વં, પરિચ્છિન્નપરિમાણવત્ત્વરૂપં મૂર્તત્વં ચ નિત્યપરમાણુસાધારણમિતિ સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન મહત્ત્વવિશિષ્ટં તદ્દેતૂકૃતમ્ । સામાન્યવિશેષઃ-દ્રવ્યત્વાદિ પૃથિત્વાદિ ચ, તચચ્ કેવલં નિત્યપરમાણ્વાદિસાધારણમિતિ બાહ્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વેન વિશેષિતં તદ્ધેતૂકૃતમ્ । આત્મનો માનસપ્રત્યક્ષત્વાત્સામાન્યવિશેષવત્ત્વાચ્ચ તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ બાહ્યત્વેન પ્રત્યક્ષં વિશેષિતમ્

15 ॥
પ્રત્યક્ષં તત્ પ્રમેયત્વાત્પદાર્થત્વાદ્ધટાદિવત્ ।
એકેચ્છાનુવિધાયીદમચૈતન્યાત્ સ્વદેહવત્

નનુ કાર્યત્વમસ્તુ નિરુક્તહેતુભિઃ । તાવતા સકર્તૃકત્વે કિમાયાતમ્ ? કાર્યસામાન્યે કર્તુઃ કારણત્વે માનાભાવાત્, કર્તાં વિનાપિ કારણાન્તરત એવ ક્ષિત્યાદેરુત્પત્તિસમ્ભવાદિત્યત્રાહ ઽ ન ચેદૃશ ઽ ઇતિ । સાવયવત્વં હ્યવયવસન્નિવેશવિશેષરૂપાકૃતિમત્ત્વમ્ । તચ્ચ પુરુશકૃતિસાધ્યમેવ દૃષ્ટમિતિ વિચિત્રાકારસ્ય મહ્યદેરપિ સકર્તૃકત્વમેષ્ટવ્યમેવ । કાર્યવિશેષત્વમેવ સકર્તૃકત્વવ્યાપ્યમસ્તુ । સ ચ વિશેષો ન ક્ષોણ્યાદિવ્યાવૃત્ત ઇતિ તસ્યાપિ સકર્તૃકત્વસિદ્ધિરપ્રતિહતા । કિઞ્ચ ઽયદ્વિશેષયોઽરિત્યાદિન્યાયેન કાર્યવિશેષો કુલાલાદેઃ કારણત્વાત્ કાર્યત્વાવચ્છિન્ને ઽપિ
કર્તૃત્વાવચ્છિન્નસ્ય કારણત્વમસ્ત્યેવેતિ કાર્યત્વમેવ સકર્તૃકત્વવ્યાપ્યં ક્ષિત્યાદૌ કર્તારંસમર્થયતીતિ ભાવઃ । યદ્વા ક્ષિત્યાદિ ન કાર્યં પ્રસિદ્ધકાર્યવિલક્ષણત્વાદિત્યત્રાપ્રયોજકત્વમાહ ઽ ન ચેદૃશ ઽ ઇતિ। કાર્યઃ-કૃતિજન્યઃ, ઉત્પત્તિમાન્ વા । કૃતિજન્યત્વે વા પ્રયોજકં ક્ષોણ્યાદ્યાકારવ્યાવૃત્તઙ્ઘટાદ્યાકારમાત્રવૃત્તિધર્મવિશેષં ન પશ્યામ ઇત્યર્થઃ । સતિ હિ તસ્મિન્ વિશેષે પ્રસિદ્ધકાર્યવૈલક્ષણ્યસ્યાકર્તૃકર્તૃકત્વવ્યાપ્તિઃ પ્રસિધ્યેત્ । અન્યથા ત્વપ્રયોજકત્વમેવ અદૃષ્ટકર્તૃકો રાજપ્રાસાદો ન કાર્યો દષ્ટકર્તૃકઘટાદિકાર્યવિલક્ષણત્વાદિત્યાદિવદિતિ ભાવઃ । નનુ શક્યક્રિયત્વાદિરેવ તાદૃશોવિશેષઃ ક્ષિત્યાદ્યાકૃતિવ્યાવૃત્ત ઇતિ ચેત્તત્રાહ ઽ યત્તુ ઽઇતિ । ઽ તદસ્તુનામે ઽ તિ । ક્ષિત્યાદૌ તાદૃશવિશેષાભાવો ઽસિદ્ધ ઇતિ હાર્દમ્ । તે-ક્રિયાજ્ઞાને । ઽ યથોક્તે ઽતિ કાર્યત્વહેતુકસકર્તૃકત્વાનુમાનલક્ષણેતિ યાવત્ । અયં ભાવઃ - ઉપાદાનાદિગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમજ્જન્યત્વં હિ સાધ્યેત મહ્યાદૌ । તત્ર ચ તદ્વિધેયકકૃતિઃ, તદુપાદાનાદ્યપરોક્ષજ્ઞાનં ચ ઘટકમસ્ત્યેવ । જ્ઞાનક્રિયયોરેવં પ્રામાણિકત્વં તદનુગુણસામર્થ્યમપિ કલ્પનીયમેવ જગત્કર્તુરિત્યશક્યક્રિયત્વાદેરસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । ક્રિયાગોચર-કૃતિવિધેયઃ । ઽ સિદ્ધ ઽ ઇતિ । પ્રામાણિકે ચ કાર્યત્વે સતિ કાર્યત્વસ્ય વિશિષ્ટકર્તૃપૂકત્વવ્યાપ્તિબલાત્ ક્ષિત્યાદૌ કર્તૃવિશેષસિદ્ધિરપ્રત્યૂહૈવેતિ ભાવઃ । ઽતદધિષ્ઠાનતપ્રેરણેઽ તિ કર્મધારયઃ । યદ્વા પરપ્રવૃત્ત્યનુગુણવ્યાપારઃ । પ્રેરમમ્ । તાદૃશવ્યાપારવતઃ પ્રેર્યેણ સન્નિકર્ષો ઽધિષ્ઠાનમિતિ ભિદા । એવં કાર્યત્વં ક્ષિત્યાદેસ્તતઃ સકર્તૃકત્વં ચ સાધિતમ્ ।
અથ સકર્તૃકત્વાનુમાનસ્ય જીવૈઃ સિદ્ધસાધનતાં પરિહર્તું કર્તૃત્વેસ્વરૂપાનુપ્રવિષ્ટમધિષ્ટાનાદિ વિવૃણોતિ ઽ અધિષ્ઠાન ઽ મિત્યાદિના । યથા જીવસ્ય શરીરાવયવાદ્યધિષ્ટાનં તત્પ્રવૃત્ત્યનુકૂલસઙ્કલ્પેન, એવં પરમાણ્યદૃષ્ટાદ્યધિષ્ઠાનં જગત્કર્તૃરીશ્વરસ્ય તત્પ્રવૃત્ત્યુનુકૂલસઙ્કલ્પેનેતિ મન્તવ્યમિત્યર્થઃ । ઽ સ ચે ઽતિ । ઈશ્વરસન્નિકર્ષઃ પરમાણ્વાદૌ સંયોગરૂપઃ અદૃષ્ટે ચ સંયુક્તસમવાયરૂપો વિભુદ્ધયસંયોગસ્યોપગમે । તદનુપગમે સંયુક્તસંયોગિસમવાયલક્ષણો બોધ્યઃ ।ઇદં ચ તાર્કિકપ્રક્રિયયા । ઽ પ્રવૃત્તિ ઽ રિતિ । આરમ્ભકસંયોગાનુકૂલક્રિયારૂપા ચ પરમાણૂનાં પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ । અદૃષ્ટસ્ય પ્રવૃત્તિં નિર્વક્તિ ઽ ધર્માધર્મયોઽ રિતિ। ઇદં પુણ્યં પાપં વાસ્મિન્ દેશે કાલે ચ ફલં જનયત્વિતીશ્વરસઙ્કલ્પમૂલાદૃષ્ટસ્ય પ્રવૃત્તિઃ
ફલોદયાનુકૂલતાદૃશદેશકાલાદિસહકારિસમાસાદનલક્ષણા ભવતીત્યર્થઃ । ઽ તાભ્યા ઽ મિતિ। એવકારો ભિન્નક્રમઃ । તાભ્યાં-ચેતનાધિષ્ઠિતાભ્યામેવ ધર્માધર્માભ્યાં પલમિત્યાન્વયઃ । નનુ કર્તારમન્તરૈવ કારણાન્તરતઃ ક્ષિત્યાદિ ભવેદિતિ શઙ્કામન્તર્નિધાય તત્પરિહારમાહ ઽ ચેતન ઽતિ । અકિઞ્ચિત્કરત્વમેવોપપાદયતિ ઽ નહી ઽ તિ । તથા ચાધિષ્ઠાતુઃ કારકચક્રપ્રયોક્તઃ કર્તૃશ્ચેતનસ્યાપેક્ષા કાર્યસામાન્યે ઽસ્યેવેતિ ક્ષિત્યાદૌ સકર્તૃકત્વં નાપહ્નવાર્હમ્ । અચેતનસ્ય કારણગ્રામસ્ય ચતનાધિષ્ઠાનમન્તરા પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ । ઉપાદાનદિગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનમન્તરા ચ તદધિષ્ઠાનલક્ષણસ્ય કર્તૃત્વસ્યાસમ્ભવાત્ ક્ષિત્યાદિકર્તૃઃ પરમાણ્વાદિસાક્ષાત્કારો ઽપ્યાવશ્યકઃ । ચિકીર્ષાપૂર્વકારકચક્રપ્રવૃત્તિહેતુકૃતિનિરૂપ્યં ચ પ્રેરણમિતિ કારકચક્રપ્રયોક્તૃત્વરૂપાધિષ્ઠાતૃત્વલક્ષણસ્યોપાદાનાદિગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમત્ત્વલક્ષણસ્ય ચ કર્તૃત્વસ્ય નાત્યન્તભેદઃ । તતશ્ચ પૂર્વત્રોપાદાનાદિગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમત્ત્વં કર્તૃત્વમુક્તમ્ । અત્રાધિષ્ઠાતૃત્વરૂપં તત્ સમર્થ્યત ઇતિ પરકૃતાસાઙ્ગત્યમિતિ શઙ્કાયા નાવસર ઇત્યવધેયમ । એવંભૂતસ્ય ક્ષિત્યાદિકર્તૃત્વસ્ય સદા સર્વદર્શિનં સર્વસમર્થં ચેશ્વરં વિનાન્યત્ર જીવેષ્વસમ્ભવાન્ન તૈઃ સિદ્ધસાધનમિતિ ચાત્ર વિવક્ષિતમ્ । ન ચોભયવાદીઽ ત્યગ્રિમગ્રન્થે ચૈતદ્વક્ષ્યતે । મધ્યે ઽનૈકાન્ત્યં પરહરતિ પ્રસંઙ્ગતઃ ઽ બીજે ઽ તિ । યત્ર યત્ર કાર્યે ન દૃષ્ટઃ કર્તા, તતત્સર્વમિપ કાર્યં પ્રકૃતે પક્ષીકૃતમ્ । પક્ષે ચ વ્યભિચારશઙ્કા ન દોષાય, અન્યથાનુમાનકથાયા એવ વિલોપપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ । ઽ એતેને ઽ તિ । પક્ષાન્તર્ભૂતત્વેનૈવેત્યર્થઃ । આદિપદેન જ્ઞાનાદિ ગ્રહ્યમ્ । ન હિ સ્વસુખજ્ઞાનાદ્યર્થપ્રવૃત્તિમાન્ જીવસ્તદોપકરણોપાદાનાદૃષ્ટસ્વાત્મસાક્ષાત્કર્તા । તત્ ઉપાદાનાદિ સાક્ષાત્કર્તૃપૂર્વકત્વરૂપસાધ્યભાવવતિ સુખજ્ઞાનાદૌ
કાર્યત્વસ્ય સત્ત્વાદ્વ્યભિચાર ઇત્યપિ સુખાદેરપિ પક્ષાન્તર્ભાવત એવ નિરસ્તમિત્યર્થઃ । તત્રાપ્યુપાદાનાદિસાક્ષાત્કર્તૃપૂર્વકત્વમીશ્વરેણૈવ નિરૂહ્યતે ઽસ્માભિરિતિ હૃદયમ્ । નનુ તર્હિ જીવસ્ય સ્વસુખાદૌ કર્તૃત્વં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । સુખાદિસમ્પાદનાર્થતસ્સાધનદર્શનોપાદાનપ્રવૃત્તિમત્ત્વાદેવોપપત્તેઃ, કુલાલાદેરિવ દૃષ્ટોપકરણાદિદર્શનોપાદાનાદિના ઘટાદૌ । અદૃષ્ટકારણાધિષ્ઠાનં તુ સર્વત્ર કાર્યે પરમાત્મન એવેતિ ધ્યેયમ્ । નન્વેવમપિ સ્વજ્ઞાનાદ્યર્થપ્રવૃત્તિપૂર્વકાલે નિયમેન સ્વસ્ય સાક્ષાત્કારાભાવાત્ સ્વજ્ઞાનાદ્યુપાદાનભૂતસ્વાત્મસાક્ષાત્કર્તૃત્વં તદા તસ્ય નાસ્તીતિ ચેત્, ન, આત્મનઃ

સ્વપ્રકાશત્વનયેન તદા સ્વાત્મસાક્ષાત્કારસ્યાપિ સંમાનયિતવ્યત્વાત્ । સ્વજ્ઞાનાદૌ સ્વસ્ય કર્તૃત્વસ્ય સ્વસ્મૃતિમાત્રેણાપિ અભ્યુપગન્તવ્યત્વાદ્વા ન દોષઃ । ઉપાદાનાદિસાક્ષાત્કર્તૃપૂર્વકત્વમિતિ નિયમસ્તુ ઈશ્વરેણૈવ તત્ર તત્ર નિર્વાહ્યેતિ ચ ન વિસ્મર્તવ્યમ । તદર્થમેવ સુખાદ્યપિ પક્ષીકૃતમિતિ બોધ્યમ્ । વ્યભિચારં પરિહૃત્ય સિદ્ધસાધનતાં પરિહરતિ ઽ ન ચોભયે ઽ તિ । પરમાણ્વદૃષ્ટાદિપ્રવૃત્ત્યનુગુણાધિષ્ઠાતૃત્વકલ્પનમિત્યર્થઃ । અયુક્તત્વે(?) હેતિમાહ ઽ તેષા ઽ મિતિ । દ્રષ્ટુમેવ તદશક્તાનાન્તદધિષ્ઠાનકથા કેતિ ભાવઃ । નન્વીશ્વરસ્યાપિ અધિષ્ઠાનસામર્થમદૃષ્ટં કથં કલ્પતે ? તત્રાહ ઽ ન ચૈવમ્ ઽ ઇતિ । અદૃષ્ટમપિ ન દૃષ્ટવિરોધીતિ ભાવઃ । કુતો ન દૃષ્ટવિરોધઃ ? અત્રાહ ઽ પ્રમાણાન્તરત ઽ ઇતિ । અત્ર ઽતદસિદ્ધેઽ રિતિ પાઠઃ સ્યાદ્વેતિ સન્દિહ્યતે । પ્રત્યક્ષાદિનેશ્વરસ્યાસિદ્ધેરસામર્થ્યસ્ય તસ્મિન્નદૃષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ । નન્વનેનૈવાનુમાનેન તસ્યાસામર્થ્યં સેત્સ્યતીત્યત્રાહ ઽ યથોદિતે ઽ તિ । ઽતત્સિદ્ધેઽ રિતિ પાઠે તુ શક્તિમદીશ્વરસ્યૈવ વિલક્ષણપ્રમાણેન સિદ્ધેરિત્યર્થઃ । કિન્તત્ ? તદાહ ઽ યથોદિતે ઽતિ । સિધ્યન્નિત્યસ્યાગ્રે ઽ હિ ઽ ઇતિ યોજ્યમ્ । ઽ સાંસિદ્ધિકે ઽ તિ । સર્વસ્યાર્થસ્ય ક્રિયાકારકફલવર્ગાન્તઃ પાતિતયા સર્વાધિષ્ઠાનં તદર્થં સર્વસાક્ષાત્કરણમપીશ્વરસ્ય પ્રાપ્તે । તે ચાકરણકત્વાન્નિત્યે એવેતિ ભાવઃ । ઽ કાર્યત્વસ્યે ઽ તિ । યત્ર કાર્યત્વં તત્ર તત્ર સમર્થકર્તૃજન્યત્વમિતિ વ્યાપ્તેરિત્યર્થઃ ।
કુલાલદેઃ કિઞ્ચિદ્વિષયાજ્ઞાનાશક્તી અપિ વિદ્યેતે । તદલ્પજ્ઞાલ્પશક્તિકર્તી વ્યાપ્તિઃ કાર્યત્વસ્ય ગૃહ્યતે ભૂયઃસહચારદર્શનબલાત્ । તદભિમતવિપરીતાપાદકત્વાદ્વિરુદ્ધત્વામિતિ શઙ્કાં ઽ યત્તુ ઽ ઇત્યાદિનાનૂદ્ય પરિહરતિ ઽ ત ઽ દિતિ । અપ્રયોજકત્વાત્-કાર્યકરણોપયુક્તત્વાભાવાત્કિઞ્ચિદ્વિષયાજ્ઞાનાદેઃ । અયં ભાવઃ-યેનાકરેણ કર્તુઃ કારણત્વં તદ્રૂપાવચ્છિન્નકર્તૃપૂર્વકત્વેનૈવ કાર્યત્વસ્ય ઘટાદૌ વ્યાપ્તિર્ગૃહીતા । કિઞ્ચિદ્વિષયાજ્ઞાનાદિમત્ત્વેન ચ ન ઘટાદૌ કારણત્વં કુલાલાદેઃ । કિન્તુ તદુપાદાનાદિસાક્ષાત્કારાધિષ્ઠાનક્ષમત્વવિશિષ્ટત્વેનૈવ । અન્યવિષયે જ્ઞાનાજ્ઞાને શક્ત્યશક્તી વા અપ્રયોજકે પ્રકૃતકાર્યોત્પાદે । તત્સમર્થકર્તૃકત્વેનૈવ વ્યાપ્તિઃ કાર્યત્વસ્ય । યથા ધૂમસ્યાદ્રૈન્ધનસંયોગવિશિષ્ટવહ્નિત્વાવચ્છિન્નેન્નૈવ સંબન્ધનિયમઃ, ન તુ રક્તત્વકારીષત્વાદ્યનુપયુક્તધર્માવચ્છિન્નેન, તદ્વદિતિ । અપ્રયોજકત્વમેવોપપાદયતિ ઽ નહી ઽ તિ । અજ્ઞાનમ્-અર્થાનત્રોપકરણાદ્યજ્ઞાનમ્ । ઽ સ્વે ઽ તિ । સ્વકારણત્વેનાનુમીયમાનસ્ય
કર્તુઃસ્વનિષ્પત્ત્યુપયોગિસામર્થ્યાદ્યેવાક્ષિપ્યતે કાર્યત્વસ્ય મસર્થકર્તૃકત્વવ્યાપ્તેરિતિ કેવલવ્યરિરેકસ્ય-કેવલસ્ય પૂર્વવર્તિમાત્રસ્યાનુપયોગિનો વ્યતિરેકસ્ય-અર્થાન્તરગોચરશક્ત્યાદ્યભાવસ્ય પ્રકૃતકાર્યે પ્રયોજકતયાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ । અર્થાન્તરવિષયશક્ત્યાદ્યભાવસ્ય વ્યતિરેકે પ્રકૃતકાર્યસ્ય વ્યતિરેક ઇતિ વ્યતિરેકસહચારસ્યાસિદ્ધેરિતિ વાર્ઽથઃ । મૂલપાઠો ઽત્રાન્યથા સ્યાદ્વા । તાવતૈવ-સ્વનિષ્પાદનોપયોગિજ્ઞાનશક્તિત એવ । અર્થાન્તરો વિષયો યસ્યેતિ બહુત્રીહિઃ । અન્યપદાર્થો જ્ઞાનાદિરર્થસિદ્ધઃ । તસ્ય પ્રતિયોગિતયાભાવે ઽન્વયઃ । સમ્બન્ધિનઃ-કાર્યનિયતપૂર્વવર્તિનઃ । અકિઞ્ચિત્કરસ્ય-પ્રકૃતકાર્યાનુપયોગિનઃ । અન્યથાસિદ્ધસ્યેતિ યાવત્ । અથ વિકલ્પમુખેનાર્થાન્તરવિષયકાજ્ઞાનાદેઃ નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમપિ પ્રતિક્ષિપતિ ઽ અપિ ચે ઽ તિ । વ્યાપકં-કાર્યસ્ય નિયતપૂર્વવૃત્તિ । ઽ ન તાવ ઽ પ્રકૃતકાર્યાતિરિક્તસકલકાર્યોપયોગિજ્ઞાનસામર્થ્યવિરહઃ કર્તરિ કુત્રાપ્યસિદ્ધ એવેતિ ભાવઃ । નનુ પ્રકૃતકાર્યાતિરિક્તકતિપયવિષયાજ્ઞાનાદિ કર્તુરિષ્ટં દૃષ્ટં ચેત્યત્રાહ ઽ અથે ઽ તિ । અર્થાન્તરયત્કિઞ્ચિદજ્ઞાનાદિ ન વ્યવસ્થિતમ્ । યથા કશ્ચિત્પટકારઃ ઘટં ન જાનાતિ કશ્ચિત્તુ જાનાતિ, કશ્ચિત્ત્વન્યન્ન જાનાતિ અન્યસ્તુ તજ્જાનાતીતિ પ્રકૃતકર્તુરન્યાન્યવિષયં જ્ઞાનમજ્ઞાનં ચાવ્યવસ્થિતં દૃશ્યતે । પટાદ્યજ્ઞાનં ઘટાદ્યજ્ઞાનં વા નિયતં કર્તુર્દુર્વચમિતિ તત્તદજ્ઞાનસ્ય તત્ર તત્રાનૈકાન્ત્યાન્ન હેતુત્વમિતિ ભાવઃ । સર્વસ્યાપિ કર્તુઃ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નિયમેન ન જ્ઞાયતે ઇતિ તુ દુર્વચમેવેત્યાહ ઽ ન ચાસ્તી ઽ તિ । નનુ સ્વવિશિષ્ટજ્ઞાનાભાવત્વેનાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વમુપેયતે । સ્વપદં પ્રકૃતકાર્યપરમ્ । વૈશિષ્ટ્યં ચ જ્ઞાને સ્વનિષ્ઠવિષયત્વાનિરૂપકત્વસ્વાન્ય નિષ્ઠવિષયતાનિરૂપકત્વોભયસમ્બન્ધેન । તથા ચ તત્તદજ્ઞાનસ્ય તત્ર તત્ર વ્યભિચારે ઽપિ નિરુક્તરૂપાવચ્છિન્નજ્ઞાનાભાવસ્ય નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વસમ્ભવ એવેતિ ચેત્, એવમપિ પૂર્વોક્મન્યથાસિદ્ધત્વં દુર્વારમેવેતિ ધ્યેયમ્ ।
કાર્યત્વસ્યાજ્ઞાત્વાદિવિરુદ્ધાકારાક્ષેપકત્વં ક્ષિત્યાદિકર્તરિ પરિહૃતમેતાવતા ।
અથ શરીરત્વલક્ષણવિપરીતાકારાક્ષેપકત્વં પરિહરતિ ઽ ન ચે ઽ તિ । કર્તુઃ શરીરવત્ત્વમેવેતિ ન નિયમઃ । એકં દેહં પરિત્યજ્ય દેહાન્તરપરિગ્રહણં કુર્વતો જીવસ્ય તદા।ડશરીરિત્વાદિત ભાવઃ । યોગિનો યોગબલાજ્જીવતો દેહાન્તરગ્રહણં કુર્વતો જીવસ્ય તદાશરીરિત્વાદિતિ ભાવઃ । યોગિનો યોગબલાજ્જીવતો દેહાન્તરગ્રહણં સશરીરસ્યૈવ દૃષ્ટમિત્યયોગિન ઇત્યુક્તમ્ । નનુ અયોગિનો ઽપિ સૂક્ષ્મશરીરવત એવ સ્થૂલદેહાન્તરગ્રહણં
પ્રેત્યેતિ ન વ્યભિચાર ઇત્યત્રાહ ઽ પૂર્વેતિ ઽ । નનુ શ્રુતિબલાદ્ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ પરિષ્વક્તસ્યૈવ જીવસ્ય ગત્યાદિરેષ્ટવ્યા । તાન્યેવેન્દ્રિયપ્રાણસંસૃષ્ટાનિ સૂક્ષ્મદેહ ઉચ્યતે । તથા ચ કર્તુઃ શરીરત્વનિયમે ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ ; અત્ર બ્રૂમઃ । એવમપિ સ્થૂલશરીરવત્ત્વનિયમે ઽનૈકાન્ત્યં સ્થિતમેવ । સૂક્ષ્મસ્ય તુ ન મુખ્યં શરીરત્વમ્ । અમુખ્યં ચ તદીશ્વરં પ્રતિ પરમાણૂનામપ્યક્ષુણ્ણમેવ । તથાહિ ન્યાયાચાર્યોદયનઃ પરમાણૂનામીશ્વર શરીરત્વમુશતીતિ ।

એવં શરીરોપાદાને કર્તૃત્વં જીવસ્યા શરીરસ્યૈવેતિ સમર્થ્ય શરીરપ્રેરણે કર્તૃત્વમપ્યશરીરસ્યૈવેત્યાહ ઽ કિઞ્ચે ઽ તિ । અધિતિષ્ઠતઃ-પ્રવર્તયતઃ અધિષ્ઠાતૃદેહાનુપ્રવેશઃ અધિષ્ઠાતૃતાવચ્છેદકઘટકતા । શરીરમધિતિષ્ઠતો ઽધિષ્ઠાતૃતાવચ્છેદકં સઙ્કલ્પાદિરેવ, ન તુ તચ્છરીરમપિ । અધિષ્ઠાનકર્મીભૂતસ્ય કાષ્ઠાદે સ્તચ્છેત્તૃતાવચ્છેદકત્વં યથા ન તદ્વદિતિ ભાવઃ । નનુ સ્વાધિષ્ઠાતૃસમ્બદ્ધસ્ય દેહસ્ય કથં નાધિષ્ઠાતૃતાવચ્છેદકતા ? ઇતિ શઙ્કતે ઽ અધિતિષ્ઠાસિતે ઽ તિ । પરિહરતિ ઽ અસ્ત્વેકે ઽ તિ । ઽએકતત્ત્વેઽ તિ પ્રાચીનમુદ્રિતપાઠો ન સંશુદ્ધઃ । ઽએકતસ્ત્વસંબદ્ધસ્યેઽ તિ વાન્યથા વા પાઠઃ સંભાવ્યતે । અત્યન્તતો ઽસમ્બદ્ધસ્યાધિષ્ઠેયેન તદધિષ્ઠાતૃત્વસ્ય કાષ્ઠાસંબદ્ધસ્ય કુઠારસ્ય ચ્છેત્તૃત્વસ્યેવાસંભવાદધિષ્ઠેયસમ્બન્ધિનાધિષ્ઠાત્રા ભવિતવ્યમિત્યેવ નિયમઃ, ન તુ દેહસંબન્ધિના ભાવ્યમિતીતિ ભાવઃ । પ્રેરણં પ્રતિ પ્રેર્યસમ્બન્ધ એવ હેતુઃ ન દેહસમ્બન્ધ ઇત્યત્ર નિયામકં પૃચ્છતિ ઽ કુત ઽ ઇતિ । તદ્વદતિ ઽ યત ઽ ઇતિ । અધિષ્ઠીયમાનં-પ્રવર્ત્યમાનમ્ । સ્વસંબન્ધિના-પ્રેર્યસંયોગિના । હસ્તાદિ વિશેષ્યમત્ર । અયમાશયઃ-શરીરિણ એવ પ્રવર્તકત્વમિતિ ન નિયમઃ । હસ્તાદેરપિ માનદણ્ડાદિપ્રવર્તકત્વાત્ । પ્રેર્યસંબન્ધિન એવ પ્રેરકત્વમિતિ ત સંભવતિ, હસ્તાદેરપિ પ્રેર્યસમ્બન્ધાદિતિ ।
શઙ્કતે ઽ અથે ઽ તિ । પ્રવર્તનં નામ પરવ્યાપારપ્રયોજકપ્રયત્નવત્ત્વમ્ । તચ્ચ પુરુષસ્યૈવ । સ ચ સ્વહસ્તવ્યાપારેણ માનદણ્ડાદિ પ્રવર્તયતિ । તથા ચ દેહતદવયવભિન્નવસ્તુપ્રવર્તને દેહહસ્તાદિવ્યાપારાપેક્ષાસ્યેવેતિ નેશ્વરસ્યાનાકૃતેઃ પરમાણ્વાદ્યધિષ્ઠાતૃત્વં સંભવતીત્યાશયઃ શઙ્કિતુઃ । ઇમમપિ નિયમમનૈકાન્ત્યેનૈવ દૂષયતિ ઽ તદપિ ને ઽ તિ । સઙ્કલ્પગરુડધ્યાનાદિમાનસવ્યાપારમાત્રેણ હસ્તાદિવ્યાપારં વિનાપિ પરશરીરસ્થવિષનિવર્તનાદિદર્શનાદ્દેહતદવયવવ્યતિરિક્તાધિષ્ઠાને દેહાદિવ્યાપારાપેક્ષાનિયમો નાસ્તીત્યર્થઃ । પ્રેર્યસંબન્ધો ઽપ્યત્ર પ્રેરકસ્ય જ્ઞાનદ્વારક એવેતિ ચ બોધ્યમ્ । પુનઃ શઙ્કતે
ઽ કથમ્ ઽ ઇતિ । જન્યજ્ઞાનાદૌ દેહસ્ય હેતુત્વાદિતિ ભાવઃ । અન્તર્નિહિતોત્તર આક્ષિપતિ ઽ કિ ઽ મિતિ । દેહસ્ય કિં સઙ્કલ્પે કર્તૃત્વમ્ ? યેન યેન તદભાવે સઙ્કલ્પો ન ઘટેતેત્યર્થઃ । શઙ્કતે ઽ કરણ ઽ મિતિ । તત્ર કરણં શરીરમિતિ ચેન્ન, મનસ એવ કરણત્વાદિત્યર્થઃ । તથા ચ શરીરાભાવે ઽપિ સ્વહેતોરેવ સઙ્કલ્પો ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ । નનુ મનસઃ કરણત્વે ઽપિ જન્યજ્ઞાનાદૌ દેહસ્યાપ્યસ્ત્યેવાપેક્ષાવચ્છેદકતયેતિ ચેદત્ર બ્રૂમઃ-બદ્ધજ્ઞાનાદાવેવ દેહાપેક્ષા, નાન્યત્ર । ઽ મનસૈવૈતાન્ કામાન્ પશ્યન્ રમતેય એતે બ્રહ્મલોકે ઽ ઽ મનસૈવ જગત્સૃષ્ટિ ઽ-મિત્યાદિના મુક્તસ્યેશ્વરસ્ય ચ મનોવત્ત્વં, તત એવ જ્ઞાનસઙ્કલ્પાદિકં ચ પ્રતીયતે । તદ્દેહવિગમે ઽપિ મનસો નિત્યેન્દ્રિયત્વોપગમાદેવ શરીરાનપેક્ષસઙ્કલ્પાદ્યુપપત્તિરિતિ । ઈશ્વરે નિત્યજ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નવાદિનાં તાર્કિકાણાં મતે તુ ન તરાં શરીરાદ્યપેક્ષા । અત્ર મનોવત્ત્વાગન્તુકસઙ્કલ્પાદિસમર્થનં તુ તદેકદેશિમતેન વા સિદ્ધાન્તચ્છાયયા વેતિ બોધ્યમ્ । મનોવત્ત્વે ઽનિષ્ટપ્રસઙ્ગં શઙ્કતે ઽ નન્વેવમ્ ઽ ઇતિ । મનોવત્ત્વસ્ય શરીરિત્વાદિવ્યાપ્યતયા શરીરિત્વાદ્યાપદ્યેતેશ્વરસ્યેત્યર્થઃ । પરિહરતિ ઽ મૈવમ્ ઽ ઇતિ । સમર્થકર્તૃપૂર્વકત્વેન કાર્યત્વસ્ય વ્યાપ્તેર્ગૃહીતત્વાત્ તતઃ ક્ષિત્યાદૌ સિધ્યતઃ કર્તુરીશ્વરસ્યાશરીરિત્વૈશ્વર્યાદ્યેવ સેત્સ્યતિ ઽ યક્ષાનુરૂપો બલિ ઽ રિતિ ન્યાયાત્ । શરીરિત્વાદ્યુપગમે ચાસામર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । યથાચૈતત્તથા ઽનચાસ્મદાદેઽ -રિત્યનન્તરવાક્યે વક્ષ્યતે । તથા ચેશ્વરે શરીરત્વાનૈશ્વર્યાદ્યાપાદનં ધર્મિગ્રાહકમાનબાધિતમિત્યર્થઃ । દ્રઢિમ્નૈવ-દૃઢતયૈવ । ઽસમર્થકર્તૃકત્વાર્થદ્રઢિમ્નૈવેઽતિ સમસ્તપાઠઃ સાધીયાન્ । મનસઃ શરીરિત્વાદિવ્યાપ્યત્વમપિ નિરાકરોતિ ઽ મનસ ઽ ઇતિ । સરીરાભાવે ઽપિ પ્રાયણાવાન્તરલયાદૌ નિત્યેન્દ્રિયતયા મનસઃ સત્ત્વાત્કાલાવચ્છેદેન શરીરવ્યાપ્યત્વં મનસો નાસ્તીત્યર્થઃ । નન્વેવમપિ સશરીરસ્યૈવ કર્તૃત્વં તત્ર તત્ર દૃષ્ટામિતિ
શરીરિકર્તૃકત્વેન વ્યાપ્તિઃ કાર્યત્વસ્ય કુતો ન ગૃહ્યત ઇત્યત્રાહ ઽ યાવદ્ધી ઽ તિ । દૃષ્ટાનુગુણં કાર્યાનુગુમત્વેન દૃષ્ટમત એવ વ્યાપ્ત્યુપયોગિ થદ્રૂપં તદવચ્છિન્નેનૈવ વ્યાપ્તિરેષ્ટવ્યા । જ્ઞાનશક્ત્યોરેવ ચ કાર્યાનુગુમતા । તે યદ્યપિ કર્મપરવશે કુલાલાદૌ શરીરાધીને ; નૈતાવતા શરીરાદેર્વ્યાપકતાવચ્છેદકકોટિનિવેશ ઇતિ ભાવઃ । એવમનભિમતાપદકત્વં પરિહૃતમ્ । અથાભિમતવિશેષસિદ્ધિપ્રકારં પ્રપઞ્ચયતિ ઽ ન ચાસ્મદાદે ઽ રિતિ । અપર્યન્તવિસ્તારસ્ય અનવધિકાયામવતો ઽપરિચ્છિન્નસ્ય પ્રાદેશિકશરીરકઃ પરિમિતદેશવર્તિપરિચ્છિન્નમૂર્તિમાન્ । અલં-સમર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
શઙ્કતે ઽ ઈદૃશેને ઽ તિ । અકર્મવશ્યત્વાશરીરિત્વસર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટકર્ત્રા કાર્યત્વસ્યાવિનાભાવો ઘટાદૌ ન દૃષ્ટ ઇતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ । સામાન્યધર્માવચ્છિન્નવ્યાપ્તિગ્રહાદેવ પક્ષધર્મતાબલસહકારાત્પક્ષીયસાધ્ય વિશેષસિદ્ધિરિતિ હાર્દેન પ્રતિબન્દીમાહ ઽ અતિગહને ઽ તિ । શઙ્કિતુર્મુખેનૈવ પરહારં વાચયતિ ઽ યાદૃશ ઽ ઇતિ । યાદૃશઃ-અતિજડિલગનતલનિચુમ્બિસન્તત- સન્તન્યમાનધારારૂપઃ । તાદૃશઃમહાવહ્નિઃ । ઽ ત ઽ દિતિ । નિરુક્તવિધમહાધૂમજનનસમર્થ ઇત્યર્થઃ । અત્ર ઽ તાદૃશતત્સંપાદનસમર્થ ઽ ઇતિ સમસ્તપાઠઃ સ્યાદ્વા । ઉત્તરતૌલ્યમાહ ઽ તદિદમ્ ઽ ઇતિ । યથા દેશકાલપરિમાણાદિવિશેષો વહ્નેરનૈકાન્ત્યાદ્ધૂમવ્યાપકતાવચ્છેદકઘટકો ન ભવતિ, કિન્ત્વાદ્રેન્ધનયુગ્વહ્નિત્વમાત્રં તથા, એવં મનુષ્યત્વાદિ સહચરિતમિપિ ન કર્તૃતાવચ્છેદકકોટિઘટકમ્ । અન્યત્રાપિ કર્તૃત્વદર્શનાત્ । કિન્તુ સામર્થ્યમાત્રં તથેત્યાહ ઽ યથૈવે ઽ તિ । ધૂમાત્પર્વતે વહ્નિવિશેષાનુમાનાત્ કાર્યત્વાત્ ક્ષિત્યાદૌ કર્તૃવિશેષાનુમાનસ્ય ન વૈલક્ષણ્યમ્ । યથા તત્રાભિમતવિશેષસિદ્ધિસ્તથા પ્રકૃતે ઽપીતે ભાવઃ ।

અથ સપક્ષદર્શનમાત્રેણ સર્વધર્માપાદને પ્રતિબન્દી વિવક્ષુરાહ ઽ અપિ ચે ઽ તિ । વિભુદ્રવ્યસંયોગિન ઇત્યનેનાવિભુત્વં મનસો વિવક્ષિતમ્ । વિભુદ્વયસંયોગસ્ય તાર્કિકૈરનુપગમાત્ । જ્ઞાનાદ્યસમવાયિકારણસંયોગાશ્રયતયા મનઃસિદ્ધિરિત જ્ઞાનેત્યાદિવિશેષણમ્ । આત્મમનઃસંયોગસ્યૈવ હિ જ્ઞાનાદાવસમવાયિહેતુત્વં તન્મતમ્ । જ્ઞાનાયૌગપદ્યાચ્ચ તસ્યાણુત્વં મતમ્, નિઃસ્પર્શત્વં ચ । સ્પર્શવત્ત્વે ભૂતત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ભૂતત્વે ચાભૂતવિશેષગુણગ્રહકત્વાસંભવાત્ । અત્રાયં પ્રતિતર્કો વિવક્ષિતઃ-મનો યદિ પરિચ્છિન્નપરિમામવત્ સ્યાત્ ક્રિયાવદ્વા તર્હિ સ્પર્શવદ્ભવેદિતિ । ભૂયઃ સહચારદૃષ્ટસ્યાપિ ક્વચિદ્વ્યભિચાર ઇત્યસ્યેદમેકં નિદર્શનમ્ । અથ નિદર્શનમન્યત્પ્રદર્શયતિ ઽ કથં ચે ઽ તિ । અનિયતાધિષ્ઠાનેતિ પદન્છેદઃ । યદ્યપિ મહતો વાયોર્ગતિશીલસ્યાનિયતાધિષ્ઠાનત્વમુદ્ભૂતસ્પર્શવત્ત્વાત્ સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષત્વં ચ ભૂયો દૃષ્ટમ્ । અથાપિ વાયવીયત્વેનાનુમિતસ્ય દેહવ્યાપિનસ્ત્વગિન્દ્રિયસ્ય નિયતાધિષ્ઠાનત્વમસ્પાર્શનત્વં ચાભિમતમ્ । અત્ર પ્રતિતર્કઃ-ત્વચો વાયવીયમહત્કાર્યત્વે ઉદ્ભૂતસ્પર્શવત્ત્વાદિ ભવેદિતિ । નિદર્શનાન્તરં ઽ તૈજસસ્યે ઽ તિ । કાર્યતેજસો મહિમગુણવતો રૂપસ્પર્શયોરુદ્ભૂતત્વં જ્વલનાદૌ । સ્પર્શમાત્રસ્યોદ્ભૂતત્વં ભર્જ્જિતકપાલવહ્ન્યાદૌ । રૂપમાત્રસ્યોદ્ભૂતત્વં પ્રભાદૌ । એવં રૂપસ્પર્શૌભયતદન્યતરોદ્ભવસ્ય ભૂયો દૃષ્ટત્વે ઽપિ ચક્ષુષો રૂપદિષુ રૂપાદિષુ
રૂપમાત્રવ્યઞ્જકત્વેનાનુમિતતૈજસભાવસ્ય તદુભયાનુદ્ભવઃ કથમિત્યર્થઃ । ચક્ષુષઃ તૈજસમહત્કર્યત્વે રૂપસ્પર્શાન્યતરોદ્ભવઃ સ્યાદિતિ પ્રસઙ્ગો ઽત્ર બોધ્યઃ । પ્રતિતર્કાણામાભાસત્વમિત્યાશયેન પ્રતિવક્તિ પરઃ ઽ અથ ઽતિ । તત્તદ્વિશેષાણામ્-ઉદ્ભૂતરૂપસ્પર્શાન્યતરસ્પાર્શનત્વસ્પર્શવત્ત્વાદીનાં ભૂયઃ । સહચારદર્શનમાત્રેણ ચક્ષુરાદાવાપાદ્.માનાનાં યોગ્યાનુપલમ્ભબાધિતત્વમિતિ નાપાદકવ્યાપકત્વમાપાદ્યસ્યેતિ ભાવઃ । યદ્યપિ મનસો ઽણુત્વાત્તત્ર સ્પર્શવત્ત્વસ્ય યોગ્યાનુપલમ્ભબાધો દુર્વચઃ । તથાપિ તત્ર તદુપગમે ઽનેકનિયમભઙ્ગપ્રસઙ્ગોસ્ત્યેવ । તદાહ ઽ તદભ્યુપગમ ઽ ઇતિ । યથા- મનસઃ સ્પર્શવત્ત્વે ભૂતત્વપ્રસઙ્ગઃ । ભૂતત્વાનુપગમે સ્પર્શવતો ભૂતત્વમેવેતિ નિયમભઙ્ગ। ભૂતત્વોપગમે ચેન્દ્રિયાન્તરવદભૂતાત્મવિશેષગુણાગ્રાહક્તવાત્તિઃ । તદ્ગ્રાહકત્વોપગમે ચાભૂતવિશેષગુણાગ્રાહકત્વનિયમસ્યાપિ ભઙ્ગ । ઇતિ । એવં ચક્ષુરાદાવપિ ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વાદિસ્વીકારે નાનાનિયમભઙ્ગપ્રસઙ્ગો ઽનુસન્ધેયઃ । વિપક્ષે બાધકવિરહેણાપાદ્યાપાદકયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાસિદ્ધિઃ । તથા ચ પ્રતિતર્કાણાં છિન્નમૂલત્વં ચ વિવક્ષિતમ્ । ઽ તથાભ્યુપગમ ઽ ઇતિ મન-પ્રભૃતેર્નિઃસ્પર્શત્વાદ્યભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ । તુલ્યનયેન ક્રતૃત્વે સશરીરત્વમિતિ નિયમો ઽપિ નાસ્તીત્યાશયવાનાહેશ્વરવાદી ઽ હન્તતર્હી ઽ તિ । સ્વસ્મિન્ પ્રસઞ્જિતપ્રતિતર્કનિરાકરમયુક્તેઃ પરમુખેનૈવાનુવાચનજનિતહર્ષદ્યોતકો ઽયં । હન્તશબ્દઃ । સશરીરત્વે શરીરદ્વારોપલમ્ભપ્રસઙ્ગ ઈશ્વરસ્ય । ક્રમવત્ત્વે ચાસાર્વજ્ઞ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ । પ્રકૃતષ્ટધર્મવત્ત્વાત્ સાર્વજ્ઞ્યાદ્યુગમશ્ચ ન સંભવતિ । સાધાનાનુષ્ઠાનરાહિત્યાત્પ્રકૃષ્ટધર્મસ્યાનુપપત્તેઃ । ઈશ્વરસ્ય સ ધર્મો નિત્ય એવોપેયત ઇતિ પક્ષે ચ ધર્મસામાન્યસ્ય વિહિતક્રિયાજન્યત્વનિયમભઙ્ગઃ । અકર્મત્વે ચેશ્વરસ્ય સશરીરત્વાયોગઃ । તચ્છરીરસ્ય નિત્યત્વોપગમે ચ સાવયવત્વસ્ય કાર્યત્વવ્યાપ્યત્વનિયમભઙ્ગઃ । તથા ચ ક્ષિત્યાદેરપિ કાર્યત્વાસિદ્ધેસ્તત્કર્તૃત્વેનેશ્વરાનુમાનાયોગ ઇતિ બહુરમૂહનીયમ્ ।
સહચારમાત્રેણ કર્તૃત્વસ્ય ન સશરીરત્વાદિવ્યાપ્તિઃ, વિપક્ષે બાધકવિરહાદિતિ ચ હાર્દમ્ ।
નનુ ચક્ષુરાદેસ્તૈજસાદિભાવે ઽપિ તત્તદ્વિશેષસ્ય પ્રમાણસિદ્ધત્વાન્ન તદ્વિરુદ્ધાપાદાનસમ્ભવઃ । નૈવં ત્વીશ્વરીયવિશેષાણાં માનસિદ્ધત્વમિતિ ચેત્તત્રાહ ઽ દૃશ્યન્ત ઽ ઇતિ । નીતયઃ-ન્યાયાઃ, અનુમાનાનિ । ઈશ્વરે ઽપ્યભિમતવિશેષેષુ સન્તિ પ્રમાણાનીત્યર્થઃ તાન્યેવ પ્રપઞ્ચયતિ ઽ યથા ઽ ઇતિ । ઽતથેઽ તિ પાઠે તુ તથા હિ નીતયો દૃશ્યન્ત ઇત્યન્વયઃ । તથા-ઈશ્વરીયાભિમતવિશેષસાધકાઃ । ઈશ્વરસ્ય સ્રષ્ટૃત્વે તાદનુમાનમુક્તં પૂર્વમ્ । તસ્ય
પ્રવર્તયિતૃત્વે તદાહ ઽ પરમાણ્વાદી ઽ તિ । વિવાદાસ્પદમિતિ પક્ષતાસમ્ભવદ્યોતકં વિશેષણમ્ । સાધ્યતદભાવાન્યતરનિર્ણયે હિ પક્ષતાતિવર્તતે । સાધ્યતદબાવવત્ત્વવિપ્રતિપત્તિવિષયીભૂતમિતિ ।તદર્થઃ । સાધ્યવત્ત્વેન સન્દિહ્યમાનમિતિ ફલિતમ્ । સાધ્યસન્દેહસ્ય પક્ષતાત્વં પ્રાચાં મતમ્ । સિદ્ધિસ્થલે ઽપ્યાહાર્યસંશયાદેવાનુમિત્સયા ભવત્યનુમાનમિતિ બોધ્યમ્ । પ્રેરણં ચ પરપ્રૃત્ત્યનુગુણસઙ્કલ્પપ્રયન્નવત્ત્વલક્ષણમ્ । પરમાણ્વાદિગોચરાવીશ્વરસ્ય સઙ્કલ્પપ્રયત્નૌ પ્રસાધ્ય સાક્ષાત્કારમપિ તાદૃશં સાધયતિ ઽ તથે ઽ તિ । તદ્વદેવ-કન્દુકાદિપ્રવૃત્તિવદેવ । કન્દુકાદિપ્રવૃત્તાવુપાદાનં કન્દુકાદિ, ઉપકરણં દણ્ડાદિ । તત્સાક્ષાત્કારી દણ્ડેન કન્દુકાદિ પ્રવર્તયતિ । તતશ્ચ તત્ર પ્રવૃત્તિરૂત્પદ્યતે । એવં પરમાણ્વાદિપ્રવૃત્તેર્જ્ઞાનાદ્યર્થાન્તરાત્મપ્રવૃત્તેરપ્યુપાદાનોપકરણપરમાણ્વાદ્યદૃષ્ટાદિસાક્ષાત્કર્તાત્ર સાધ્યતે । ન ચૈતત્સાક્ષાત્કર્તૃત્વં જીવાનામિતિ ન તૈઃ સિદ્ધસાધનમ્ । અતીન્દ્રિયાર્થાનામપિ સાક્ષાત્કારઃ ફલિતો ઽત્રાનુમાને ।
અથ સાક્ષાદેવાતીન્દ્રિયાર્થાન્ પક્ષીકૃત્ય પ્રત્યક્ષવિષયત્વં સાધયતિ ઽ પ્રત્યક્ષમ્ ઽ ઇતિ । તત્-પરમાણ્વાદિ । અતીન્દ્રિયાર્થસાક્ષાત્કર્તા કશ્ચિત્ સંભવતીત્યત્રૈવ તાત્પર્યમેવંવધાનુમાનપ્રતિપાદકાનાં પરમાચાર્યાણામ્ । ક્ષિત્યાદિકર્તુરભિમત એકત્વે પ્રયોગમાહ ઽ એકેચ્છે ઽ તિ । ઇદમચેતનપ્રપઞ્ચજાતમ્, અચૈતન્યાતમ્, અચૈતન્યાત્ અચેતનત્વાત્, એકેચ્છાનુવિધાયિ એકચેતનસઙ્કલ્પનુસારિ । અત્રાન્વય્યુદાહરણં સ્વદેહઃ

એકેનાધિષ્ઠિતાઃ કાર્યં-કુર્વતે સ્રવચેતનાઃ ।
દેહસમ્બન્ધસાપેક્ષકાર્યકૃત્ત્વાત્ ત્વગાદિવત્

એકપ્રધાનપુરુષં વિવાદાધ્યાસિતં જગત્ ।
ચેતનાચેતનાત્મત્વાદેકરાજકદેશવત્

ઇતિ શ્રીમદ્વિશિષ્ટાદ્વૈતસિદ્ધાન્તપ્રવર્તનધુરન્ધરપરમાચાર્યશ્રીભગવદ્યામુનમુનિ સમનુગૃહીતેસિદ્ધિત્રયે ઈશ્વરસિદ્ધિઃ ॥
અચેતનપ્રપઞ્ચસ્યેશ્વરેચ્છાનુવિધાયિપ્રવૃત્તિત્વં પ્રસાધ્ય ચેતનપ્રપઞ્ચસ્યાપિ તત્સાધયતિ
ઽ એકેને ઽ તિ । ત્વગાદિવત્-ત્વગાદીન્દ્રિયવત્

સર્વજગત્સ્વામિત્વસર્વેશ્વરત્વરૂપવિશેષસાધકમનુમાનમાહ ઽ એકે ઽ તિ । એકઃ પ્રધાનપુરુષો યસ્ય તદેકપ્રધાનપુરુષમ્ । એકપ્રધાનપુરુષવિશિષ્ટમિત્યર્થઃ । પુરુષસ્યૈકસ્ય પ્રાધાન્યં નિયન્તૃત્વસ્વામિત્વલક્ષણમ્ । વૈશિષ્ટ્યં નિયામ્યત્વશેષત્વાદિના