ઈશાવાસ્યોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

ઈશાવાસ્યોપનિષદ્
ઓં પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં
પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।
ઈશા વાસ્યમિત્યાદયો મન્ત્રાઃ કર્મસ્વવિનિયુક્તાઃ ।
તેષામકર્મશેષસ્યાત્મનો યાથાત્મ્યપ્રકાશકત્વાત્ ।
યાથાત્મ્યં ચાત્મનઃ શુદ્ધત્વાપાપવિદ્ધત્વૈકત્વનિત્યત્વાશરીરત્વસર્વગતત્વાદિ વક્ષ્યમાણમ્ ।
તચ્ચ કર્મણા વિરુધ્યેતેતિ યુક્ત એવૈષાં કર્મસ્વવિનિયોગઃ ।
ન હ્યેવં લક્ષણમાત્મનો યાથાત્મ્યમુત્પાદ્યં વિકાર્યમાપ્યં સંસ્કાર્યં કર્તૃભોક્તૃરૂપં વા યેન કર્મશેષતા સ્યાત્ ।
સર્વાસામુપનિષદામાત્મયાથાત્મ્યનિરૂપણેનૈવ ઉપક્ષયાત્ ।
ગીતાનાં મોક્ષધર્માણાં ચૈવં પરત્વાત્ ।
તસ્માદાત્મનોઽનેકત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિ ચાશુદ્ધત્વાપાપવિદ્ધત્વાદિ ચોપાદાય લોકબુદ્ધિસિદ્ધકર્માણિ વિહિતાનિ ।
યો હિ કર્મફલેનાર્થી દૃષ્ટેન બ્રહ્મવર્ચસાદિનાદૃષ્ટેન સ્વર્ગાદિના ચ દ્વિજાતિરહં ન કાણકુબ્જત્વાદ્યનધિકારપ્રયોજકધર્મવાનિત્યાત્માનં મન્યતે સોઽધિક્રિયતે કર્મસ્વિતિ હ્યધિકારવિદો વદન્તિ ।
તસ્માદેતે મન્ત્રા આત્મનો યાથાત્મ્યપ્રકાશનેન આત્મવિષયં સ્વાભાવિકમજ્ઞાનં નિવર્તયન્તઃ શોકમોહાદિસંસારધર્મવિચ્છિત્તિસાધનમાત્મૈકત્વાદિવિજ્ઞાનમુત્પાદયન્તિ ।
ઇત્યેવમુક્તાધિકાર્યભિધેયસમ્બન્ધપ્રયોજનાન્મન્ત્રાન્સંક્ષેપતો વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
૧
ઈશા વાસ્યમિદં સર્વં યત્કિઞ્ચ જગત્યાં જગત્ ।
તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથા મા ગૃધઃ કસ્ય સ્વિદ્ધનમ્

શા.ભા.૧
ઈશા ઈષ્ટ ઇતીટ્તેનેશા ।
ઈશિતા પરમેશ્વરઃ પરમાત્મા સર્વસ્ય ।
સ હિ સર્વમીષ્ટે સર્વજન્તૂનામાત્મા સન્પ્રત્યગાત્મતયા તેન સ્વેન રૂપેણાત્મનેશા વાસ્યમાચ્છાદનીયમ્ ।
કિમ્? ઇદં સર્વ યત્કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચિજ્જગત્યાં પૃથિવ્યાં જગત્તત્સર્વં સ્વેનાત્મના ઈશેન પ્રત્યગાત્મતયાહમેવેદં સર્વમિતિ પરમાર્થસત્યરૂપેણાનૃતમિદં સર્વં ચરાચરમાચ્છાદનીયં સ્વેન પરમાત્મના ।
યથા ચન્દનાગર્વાદેરુદકાદિસમ્બન્ધજક્લેદાદિજમૌપાધિકં દૌર્ગન્ધ્યં તત્સ્વરૂપનિઘર્ષણેન આચ્છાઘતે સ્વેન પારમાર્થિકેન ગન્ધેન ।
તદ્વદેવ હિ સ્વાત્મનિ અધ્યસ્તં સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિલક્ષણં જગદદ્વૈતરૂપં જગત્યાં પૃથિવ્યામ્, જગત્યામિતિ ઉપલક્ષણાર્થત્વાત્સર્વમેવ નામરૂપકર્માખ્યં વિકારજાતં પરમાર્થસત્યાત્મભાવનયા ત્યક્તં સ્યાત્ ।
એવમીશ્વરાત્મભાવનયા યુક્તસ્ય પુત્રાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસ એવાધિકારો ન કર્મસુ ।
તેન ત્યક્તેન ત્યાગેનેત્યર્થઃ ।
ન હિ ત્યક્તો મૃતઃ પુત્રો વા ભૃત્યો વા આત્મસમ્બન્ધિતાયા અભાવાતાત્માનં પાલયતિ અતસ્ત્યાગેન ઇત્યયમેવ વેદાર્થઃ ભુઞ્જીથાઃ પાલયેથાઃ ।
એવં ત્યક્તૈષણસ્ત્વં મા ગૃધઃ ગૃધિમાકાઙ્ક્ષાં મા કાર્ષીર્ધનવિષયાં કસ્યસ્વિદ્ધનં કસ્યચિત્પરસ્ય સ્વસ્ય વા ધનં મા કાઙ્ક્ષીરિત્યર્થઃ ।
સ્વિદિત્યનર્થકો નિપાતઃ ।
અથવા મા ગૃધઃ ।
કસ્માત્? કસ્યસ્વિદ્ધનમિત્યાક્ષેપાર્થો ન કસ્યચિદ્ધનમસ્તિ યદ્ગૃધ્યેત ।
આત્મૈવેદં સર્વમિતીશ્વરભાવનયા સર્વં ત્યક્તમત આત્મન એવેદં સર્વમાત્મૈવ ચ સર્વમતો મિથ્યાવિષયાં ગૃધિં મા કાર્ષીરિત્યર્થઃ

૨
એવમાત્મવિદઃ પુત્રાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસેનાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠતયાત્મા રક્ષિતવ્ય ઇત્યેષ વેદાર્થઃ ।
અથ ઇતરસ્યાનાત્મજ્ઞતયા આત્મગ્રહણાય અશક્તસ્યેદમુપદિશતિ મન્ત્રઃ
કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ ।
એવં ત્વયિ નાન્યથેતોઽસ્તિ ન કર્મ લિપ્યતે નરે

શા.ભા.૨
કુર્વન્નેવ ઇહ નિવર્તયન્નેવ કર્માણ્યગ્નિહોત્રાદીનિ જિજીવિષેજ્જીવિતુમિચ્છેચ્છતં શતસઙ્ખ્યાકાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્ ।
તાવદ્ધિ પુરુષસ્ય પરમાયુર્નિરૂપિતમ્ ।
તથા ચ પ્રાપ્તાનુવાદેન યજ્જિજીવિષેચ્છતં વર્ષાણિ તત્કુર્વન્નેવ કર્માણીત્યેતદ્વિધીયતે ।
એવમેવમ્પ્રકારેણ ત્વયિ જિજીવિષતિ નરે નરમાત્રાભિમાનિનીત એતસ્માદગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણિ કુર્વતો વર્તમાનાત્પ્રકારાદન્યથા પ્રકારાન્તરં નાસ્તિ યેન પ્રકારેણાશુભં કર્મ ન લિપ્યતે કર્મણા ન લિપ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ શાસ્ત્રવિહિતાનિ કર્માણ્યગ્નિહોત્રાદીનિ કુર્વન્નેવ જિજીવિષેત્ ।
કથં પુનરિદમવગમ્યતે પૂર્વેણ સંન્યાસિનો જ્ઞાનનિષ્ઠોક્તા દ્વિતીયેન તદશક્તસ્ય કર્મનિષ્ઠેતિ ।
ઉચ્યતેઃ જ્ઞાનકર્મણોર્વિરોધં પર્વતવદકમ્પ્યં યથોક્તં ન સ્મરસિ કિમ્ ।
ઇહાપ્યુક્તંઽયો હિ જિજીવિષેત્સ કર્મ કુર્વન્ઽઽઈશાવાસ્યમિદં સર્વમ્ઽઽતેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથાઃઽઽમા ગૃધઃ કસ્યસ્વિદ્ધનમ્ઽ ઇતિ ચ ।
ઽન જીવિતે મરણે વા ગૃધિં કુર્વીતારણ્યમિયાદિતિ ચ પરમ્ ૑ તતો ન પુનરિયાત્ઽ ઇતિ સંન્યાસાસનાત્ ।
ઉભયોઃ ફલભેદં ચ વક્ષ્યતિ ।
ઇમૌ દ્વાવેવ પન્થાનાવનુનિષ્ક્રાન્તતરૌ ભવતઃ ક્રિયાપથશ્ચૈવ પુરસ્તાત્સંન્યાસશ્ચોત્તરેણ ।
નિવૃત્તિમાર્ગેણ એષણાત્રયસ્ય ત્યાગઃ ।
તયોઃ સંન્યાસપથ એવાતિરેચયતિ ।
"ન્યાસ એવાત્યરેચયત્"ઇતિ ચ તૈત્તિરીયકે ।
"દ્વાવિમાવથ પન્થાનૌ યત્ર વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો નિવૃત્તશ્ચ વિભાવિતઃ" ॥
ઇત્યાદિ પુત્રાય વિચાર્ય નિશ્ચિતમુક્તં વ્યાસેન વેદાચાર્યેણ ભગવતા વિભાગઞ્ચાનયોઃ દર્શયિષ્યામઃ

૩
અથેદાનીમવિદ્વન્નિન્દાર્થોઽયં મન્ત્ર આરભ્યતે
અસુર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાવૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કે ચાત્મહનો જનાઃ

શા.ભા.૩
અસુર્યાઃ પરમાત્મભાવમદ્વયમપેક્ષ્ય દેવાદયોઽપ્યસુરાસ્તેષાઞ્ચ સ્વભૂતા લોકા અસુર્યા નામ ।
નામશબ્દોઽનર્થકો નિપાતઃ ।
તે લોકાઃ કર્મફલાનિ ।
લોક્યન્તે દૃશ્યન્તે ભુજ્યન્ત ઇતિ જન્માનિ ।
અન્ધેનાદર્શનાત્મકેનાજ્ઞાનેન તમસાવૃતા આચ્છાદિતાઃ તાંસ્થાવરાન્તાન્પ્રેત્ય ત્યક્ત્વેમં દેહમભિગચ્છન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્ ।
આત્માનં ઘ્નન્તીત્યાત્મહનાઃ ।
કે તે જનાઃ યેઽવિદ્વાંસઃ ।
કથં ત આત્માનં નિત્યં હિંસન્તિ ।
અવિદ્યાદોષેણ વિદ્યમાનસ્યાત્મનઃ તિરસ્કરણાત્વિદ્યમાનસ્ય આત્મનો યત્કાર્યં ફલમજરામરત્વાદિસંવેદનલક્ષણં તદ્ધતસ્યેવ તિરોભૂતં ભવતીતિ પ્રાકૃતાવિદ્વાંસો જનાઃ જનાઃ આત્મહન ઉચ્યન્તે ।
તેન હ્યાત્મહનનદોષેણ સંસરન્તિ તે

૪
યસ્યાત્મનો હનનાદવિદ્વાંસઃ સંસરન્તિ તદ્વિપર્યયેણ વિદ્વાંસો જના મુચ્યન્તે તે નાત્મહનઃ તત્કીઘ્શમાત્મતચ્વમિત્યુચ્યતે
અનેજદેકં મનસો જવીયો નૈનદ્દેવા આપ્નુવન્પૂર્વમર્ષત્ ।
તદ્ધાવતોઽન્યાનત્યેતિ તિષ્ઠત્તસ્મિન્નપો માતરિશ્વા દધાતિ

શા.ભા.૪
અનેજત્ન એજત્ ।
એજૃ કમ્પને, કમ્પનં ચલનં સ્વાવસ્થાપ્રચ્યુતિસ્તદ્વર્જિતં સર્વદૈકરૂપમિત્યર્થઃ ।
તચ્ચૈકં સર્વભૂતેષુ મનસઃ સઙ્કલ્પાદિલક્ષણાદ્જવીયો જવવત્તરમ્ ।
કથં વિરુદ્ધમુચ્યતે ધ્રુવં નિશ્ચલમિદં મનસો જવીય ઇતિ ચ ।
નૈષ દોષઃ ।
નિરુપાધ્યુપાધિમત્ત્વેનોપપત્તેઃ તત્ર નિરુપાધિકેન સ્વેન રૂપેણોચ્યતે અનેજદેકમિતિ મનસોઽન્તઃકરણસ્ય સઙ્કલ્પવિકલ્પલક્ષણસ્યોપાધેરનુવર્ત્તનાદિહ દેહસ્થસ્ય મનસો બ્રહ્મલોકાદિદૂરગમનં સઙ્કલ્પેન ક્ષણમાત્રાદ્ભવતીત્યતો મનસો જવિષ્ઠત્વં લોકે પ્રસિદ્ધમ્ ।
તસ્મિન્મનસિ બ્રહ્મલોકાદીન્ દ્રુતં ગચ્છતિ સતિ પ્રથમં પ્રાપ્ત ઇવાત્મચૈતન્યાવભાસો ગૃહ્યતેઽતો મનસો જવીય ઇત્યાહ ।
નૈનદ્દેવા દ્યોતનાદ્દેવાશ્ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણ્યેતત્પ્રકૃતમાત્મતત્ત્વં નાપ્નુવન્ન પ્રાપ્તવન્તઃ ।
તેભ્યો મનો જવીયઃ મનોવ્યાપારવ્યવહિતત્વાદાભાસમાત્રમપિ આત્મનો નૈવ દેવાનાં વિષયીભવતિ ।
યસ્માજ્જવનાન્મનસોઽપિ પૂર્વમર્ષત્પૂર્વમેવ ગતં વ્યોમવદ્વ્યાપિત્વાત્સર્વવ્યાપિ તદાત્મતત્ત્વ સર્વસંસારધર્મવર્જિતં સ્વેન નિરુપાધિકેન સ્વરૂપેણાવિક્રિયમેવ સદુપાધિકૃતાઃ સર્વાઃ સંસારવિક્રિયા અનુભવતીત્યવિવેકિનાં મૂઢાનામનેકમિવ ચ પ્રતિદેહં પ્રત્યવભાસત ઇત્યેતદાહ ।
તદ્ધાવતો દ્રુતં ગચ્છતોઽન્યાનાત્મવિલક્ષણાન્મનોવાગિન્દ્રિયપ્રભૃતીનત્યેતિ અતીત્ય ગચ્છતિ ઇવ ।
ઇવાર્થં સ્વયમેવ દર્શયતિ તિષ્ઠદિતિ સ્વયમવિક્રિયમેવ સદિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્નાત્મતત્ત્વે સતિ નિત્યચૈતન્યસ્વભાવે માતરિશ્વા વાયુઃ સર્વપ્રાણભૃત્ક્રિયાત્મકો યદાશ્રયાણિ કાર્યકરણજાતાનિ યસ્મિન્નોતાનિ પ્રોતાનિ ચ યત્સૂત્રસંજ્ઞકં સર્વસ્ય જગતો વિઘારયિતૃ સ માતરિશ્વા૑ અપઃ કર્માણિ પ્રાણિનાં ચેષ્ટાલક્ષણાનિ, અગ્ન્યાદિત્યપર્જન્યાદીનાં જ્વલનદહનપ્રકાશાભિવર્ષણાદિલક્ષણાનિ દધાતિ વિભજતિ ઇત્યર્થઃ ।
ધારયતીતિ વા"ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે" (તૈ. ઉ. ૨ । ૮ । ૧) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
સર્વા હિ કાર્યકરણાદિવિક્રિયા નિત્યચૈતન્યાત્મસ્વરૂપે સર્વાસ્પદભૂતે સત્યેવ ભવન્તીત્યર્થઃ

૫
ન મન્ત્રાણાં જામિતાસ્તિતિ પૂર્વમન્ત્રોક્તમપ્યર્થ પુનરાહ
તદેજતિ તન્નૈજતિ તદ્દૂરે તદ્વન્તિકે ।
તદન્તરસ્ય સર્વસ્ય તદુ સર્વસ્યાસ્ય બાહ્યતઃ

શા.ભા.૫
તદાત્મતત્ત્વં યત્પ્રકૃતં તદેજતિ ચલતિ તદેવ ચ નૈજતિ સ્વતો નૈવ ચલતિ સ્વતોઽચલમેવ સત્
ચલતીવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ તદ્દૂરે વર્ષકોટિશતૈરપ્યવિદુષામપ્રાપ્યત્વાદ્દૂર ઇવ ।
તદુ અન્તિકે ઇતિ ચ્છેદઃ ।
તદ્વન્તિકે સમીપેઽત્યન્તમેવ વિદુષામાત્મત્વાન્ન કેવલં દૂરેઽન્તિકે ચ ।
તદન્તરભ્યન્તરેઽસ્ય સર્વસ્ય"ય આત્મા સર્વાન્તરઃ"(બૃ. ઉ. ૩ । ૪ । ૧) ઇતિ શ્રુતેઃ અસ્ય સર્વસ્ય જગતો નામ રૂપક્રિયાત્મકસ્ય તદુ અપિ સર્વસ્ય અસ્ય બાહ્યતો વ્યાપકત્વાદાકાશવન્નિરતિશયસૂક્ષ્મત્વાદન્તઃ ।
"પ્રજ્ઞાનઘન એવ"(બૃ. ઉ. ૪ । ૫ । ૧૩) ઇતિ ચ શાસનાન્નિરન્તરં ચ

૬
યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મન્યેવાનુપશ્યતિ ।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં તતો ન વિજુગુપ્સતે

શા.ભા.૬
યઃ પરિવ્રાડ્મુમુક્ષુઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યવ્યક્તાદીનિ સ્થાવરાન્તાનિ આત્મન્યેવાનુપશ્યત્યાત્મવ્યતિરિક્તાનિ ન પશ્યતીત્યર્થઃ, સર્વભૂતેષુ ચ તેષ્વેવ ચાત્માનં તેષામપિ ભૂતાનાં સ્વમાત્માનમાત્મત્વેન યથાસ્ય દેહસ્ય કાર્યકરણસઙ્ધાતસ્યાત્મા અહં સર્વપ્રત્યયસાક્ષિભૂતશ્ચેતયિતા કેવલો નિર્ગુણોઽનેનૈવ સ્વરૂપેણાવ્યક્તાદીનાં સ્થાવરાન્તાનામહમેવાત્મેતિ સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં નિર્વિશેષં યસ્ત્વનુપશ્યતિ સ તતસ્તસ્માદેવ દર્શનાન્ન વિજુગુપ્સતે વિજુગુપ્સાં ઘૃણાં ન કરોતિ ।
પ્રાપ્તસ્યૈવાનુવાદોઽયમ્ ।
સર્વા હિ ઘૃણાત્મનોઽન્યદ્દુષ્ટં પશ્યતો ભવતિ, આત્માનમેવાત્યન્તવિશુદ્ધં નિરન્તરં પશ્યતો ન ઘૃણાનિમિત્તમર્થાન્તરમસ્તીતિ પ્રાપ્તમેવ ।
તતો ન વિજુગુપ્સત ઇતિ

૭
ઇમમેવાર્થમન્યોઽપિ મન્ત્ર આહ
યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ

શા.ભા.૭
યસ્મિન્કાલે યથોક્તાત્મનિ વા તાન્યેવ ભૂતાનિ સર્વાણિ પરમાર્થાત્મદર્શનાદાત્મૈવાભૂદાત્મૈવ સંવૃતઃ પરમાર્થવસ્તુ વિજાનતઃ તત્ર તસ્મિન્કાલે તત્રાત્મનિ વા કો મોહઃ કઃ શોકઃ ।
શોકશ્ચ મોહશ્ચ કામકર્મબીજમજાનતો ભવતિ ।
ન ત્વાત્મૈકત્વં વિશુદ્ધં ગગનોપમં પશ્યતઃ કો મોહઃ કઃ શોક ઇતિ શોકમોહયોરવિદ્યાકાર્યયોરાક્ષેપેણ અસમ્ભવપ્રદર્શનાત્સકારણસ્ય સંસારસ્યાત્યન્તમેવોચ્છેદઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ

૮
યોઽયમતીતૈર્મન્ત્રૈરુક્ત આત્મા સ સ્વેન રૂપેણ કિંલક્ષણ ઇત્યાહાયં મન્ત્રઃ
સ પર્યગાચ્છુક્રમકાયમવ્રણમસ્નાવિરં શુદ્ધમપાપવિદ્ધમ્ ।
કવિર્મનીષી પરિભૂઃ સ્યયમ્ભૂર્યાથાતથ્યતોર્ઽથાન્ વ્યદધાચ્છાશ્વતીભ્યઃ સમાભ્યઃ

શા.ભા.૮
સ યથોક્ત આત્મા પર્યગાત્પરિ સમન્તાદગાદ્ગતવાનાકાશવદ્વ્યાપી ઇત્યર્થઃ ।
શુક્રં શુદ્ધં જ્યોતિષ્મદ્દીપ્તિમાનિત્યર્થઃ ।
અકાયમશરીરો લિઙ્ગશરીરવર્જિત ઇત્યર્થઃ ।
અવ્રણમક્ષતમ્ ।
અસ્નાવિરં સ્નાવાઃ શિરા યસ્મિન્ન વિદ્યન્ત ઇત્યસ્નાવિરમ્ ।
અવ્રણમસ્નાવિરમિત્યાભ્યાં સ્થૂલશરીરપ્રતિષેધઃ ।
શુદ્ધં નિર્મલમવિદ્યામલરહિતમિતિ કારણશરીરપ્રતિષેધઃ ।
અપાપવિદ્ધં ધર્માધર્માદિપાપવર્જિતમ્ ।
શુક્રમિત્યાદીનિ વચાંસિ પુલ્લિઙ્ગત્વેન પરિણેયાનિ ।
સ પર્યગાદિત્યુપક્રમ્ય કવિર્મનીષીત્યાદિના પુલ્લિઙ્ગત્વેનોપસંહારાત્ ।
કવિઃ ક્રાન્તદર્શી સર્વાદૃક્ ।
"નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા"(બૃ. ઉ. ૩ । ૮ । ૧૧) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
મનિષી મનસ ઈષિતા સર્વજ્ઞ ઈશ્વર ઇત્યર્થઃ ।
પરિભૂઃ સર્વેષાં પર્યુપરિ ભવતીતિ પરિભૂઃ ।
સ્વયમ્ભૂઃ સ્વયમેવ ભવતીતિ ।
યેષામુપરિ ભવતિ યશ્ચોપરિ ભવતિ સ સર્વઃ સ્વયમેવ ભવતીતિ સ્વયમ્ભૂઃ ।
સ નિત્યમુક્ત ઈશ્વરો યાથાતથ્યતઃ સર્વજ્ઞત્વાદ્યથાતથાભાવો યાથાતથ્યં તસ્માદ્યથાભૂતકર્મફલસાધનતોર્ઽથાન્ કર્ત્તવ્યપદાર્થાન્ વ્યદધાદ્વિહિતવાન્ યથાનુરૂપં વ્યભજદિત્યર્થઃ, શાશ્વતીભ્યો નિત્યાભ્યઃ સમાભ્યઃ સંવત્સરાખ્યેભ્યઃ પ્રજાપતિભ્ય ઇત્યર્થઃ

૯
અત્રાદ્યેન મન્ત્રેણ સર્વૈષણાપરિત્યાગેન જ્ઞાનનિષ્ઠોક્તા પ્રથમો વેદાર્થઃ"ઈશા વાસ્યમિદં સર્વં...મા ગૃધઃ કસ્યસ્વિદ્ધનમ્"ઇતિ ।
અજ્ઞાનાં જિજીવિષૂણાં જ્ઞાનનિષ્ઠાસમ્ભવે"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ...જિજીવિષેત્"ઇતિ કર્મનિષ્ઠોક્તા દ્વિતીયો વેદાર્થઃ ।
અનયોશ્વ નિષ્ઠયોર્વિભાગો મન્ત્રપ્રદર્શિતયોર્બૃહદારણ્યકેઽપિ પ્રદર્શિતઃ "સોઽકામયત જાયા મે સ્યાત્"(બૃ. ઉ. ૧ । ૪ । ૧૭) ઇત્યાદિના અજ્ઞસ્ય કામિનઃ કર્માણીતિ ।
"મન એવાસ્યાત્મા વાગ્જાયા"(બૃ. ઉ. ૧ । ૪ । ૧૭) ઇત્યાદિવચનાદજ્ઞત્વં કામિત્વં ચ કર્મનિષ્ઠસ્ય નિશ્ચિતમવગમ્યતે ।
તથા ચ તત્ફલં સપ્તાન્નસર્ગસ્તેષ્વાત્મભાવેનાત્મસ્વરૂપાવસ્થાનમ્ ।
જાયાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસેન ચ આત્મવિદાં કર્મનિષ્ઠાપ્રાતિકૂલ્યેનાત્મસ્વરૂપનિષ્ઠૈવ દર્શિતા"કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ"(બૃ. ઉ. ૪ । ૪ । ૨૨) ઇત્યાદિના ।
યે તુ જ્ઞાનનિષ્ઠાઃ સંન્યાસિનસ્તેભ્યોઽસુર્યા નામ ત ઇત્યાદિના અવિદ્વન્નિન્દાદ્વારેણ આત્મનો યાથાત્મ્યં સ પર્યગાતિત્યેતદન્તૈર્મન્ત્રૈરુપદિષ્ટમ્ ।
તે હ્યત્રાધિકૃતા ન કામિન ઇતિ ।
તથા ચ શ્વેતાશ્વતરાણાં મન્ત્રોપનિષદિ"અત્યાશ્રમિભ્યઃ પરમં પવિત્રં પ્રોવાચ સમ્યગૃષિસઙ્ઘજુષ્ટમ્"(શ્વે. ઉ. ૬ । ૨૧) ઇત્યાદિ વિભજ્યોક્તમ્ ।
યે તુ કર્મિણઃ કર્મનિષ્ઠાઃ કર્મ કુર્વન્ત એવ જિજીવિષવસ્તેભ્ય ઇદમુચ્યતે
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યેઽવિદ્યામુપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉવિદ્યાયાં રતાઃ

શા.ભા.૯
કથં પુનરેવમવગભ્યતે ન તુ સર્વેષામિતિ ।
ઉચ્યતેઅકામિનઃ સાધ્યસાધનભેદોપમર્દેનઽયસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મૈવાભૂદ્ધિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ ઇતિ યદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્[ઉક્તં ટતન્ન કેનચિત્કર્મણા જ્ઞાનાન્તરેણ વા હ્યમૂઢઃ સમુચ્ચિચીષતિ ।
ઇહ તુ સમુચ્ચિચીષયા અવિદ્વદાદિનિન્દા ક્રિયતે ।
તત્ર ચ યસ્ય યેન સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતિ ન્યાયતઃ શાસ્ત્રતો વા તદિહોચ્યતે યદ્દૈવં વિત્તં દેવતાવિષયં જ્ઞાનં કર્મસમ્બન્ધિત્વેનોપન્યસ્તં ન પરમાત્મજ્ઞાનમ્ ।
"વિદ્યયા દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૬) ઇતિ પૃથક્ફલશ્રવણાત્ ।
તયોર્જ્ઞાનકર્મણોરિહ એકૈકાનુષ્ઠાનનિન્દા સમુચ્ચિચીષયા ન નિન્દાપરૈવ એકૈકસ્ય પૃથક્ફલશ્રવણાત્"વિદ્યયા તદારોહન્તિ" "વિદ્યયા દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૬) "ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ" "કર્મણા પિતૃલોકઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૮ । ૧૬) ઇતિ ।
ન હિ શાસ્ત્રવિહિતં કિઞ્ચિદકર્તવ્યતામિયાત્ ।
તત્ર અન્ધં તમઃ અદર્શનાત્મકં તમઃ પ્રવિશન્તિ ।
કે? યેઽવિદ્યાં વિદ્યાયા અન્યા અવિદ્યા તાં કર્મ ઇત્યર્થઃ,
કર્મણો વિદ્યાવિરોધિત્વાત્૑ તામવિદ્યામગ્નિહોત્રાદિલક્ષણામેવ કેવલામુપાસતે તત્પરાઃ સન્તોઽનુતિષ્ઠન્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
તતસ્તસ્માદન્ધાત્મકાત્તમસો ભૂય ઇવ બહુતરમેવ તે તમઃ પ્રવિશન્તિ, કે? કર્મ ઇત્વા યે ઉ યે તુ વિદ્યાયામેવ દેવતાજ્ઞાન એવ રતાઃ અભિરતાઃ ।
તત્રાવાન્તરફલભેદં વિદ્યાકર્મણોઃ સમુચ્ચયકારણમાહ ૑ અન્યથા ફલવદફલવતોઃ સન્નિહિતયોરઙ્ગાઙ્ગિતૈવ સ્યાતિત્યર્થઃ

૧૦
અન્યદેવાહુર્વિદ્યયાન્ યદાહુરવિદ્યયા ।
ઇતિ શુશ્રુમ ધીરાણાં યે નસ્તદ્વિચચક્ષિરે

શા.ભા.૧૦
અન્યત્પૃથગેવ વિદ્યયા ક્રિયતે ફલમિત્યાહુર્વદત્તિ"વિદ્યયા દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૬ । ૧૬) "કર્મણા ક્રિયતે કર્મણા પિતૃલોકઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૬) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇત્યેવં શુશ્રુમ શ્રુતવન્તો વયં ધીરાણાં ધીમતાં વચનમ્ ।
યે આચાર્યા નોઽસ્મભ્યં તત્કર્મ ચ જ્ઞાનં ચ વિચચક્ષિરે વ્યાખ્યાતવન્તસ્તેષામયમાગમઃ પારમ્પર્યાગત ઇત્યર્થઃ

૧૧
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે

શા.ભા.૧૧
યત એવમતો વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ દેવતાજ્ઞાનં કર્મ ચેત્યર્થઃ ।
યસ્તદેતદુભયં સહૈકેન પુરુષેણ અનુષ્ઠેયં વેદ તસ્યૈવં સમુચ્ચયકારિણ એવ એકપુરુષાર્થસમ્બન્ધઃ ક્રમેણ સ્યાદિત્યુચ્યતે ।
અવિદ્યયા કર્મણા અગ્નિહોત્રાદિના મૃત્યું સ્વાભાવિકં કર્મ જ્ઞાનં ચ મૃત્યુશબ્દવાચ્યમુભયં તીર્ત્વા અતિક્રમ્ય વિદ્યયા દેવતાજ્ઞાનેનામૃતં દેવતાત્મભાવમશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ ।
તદ્ધ્યમૃતમુચ્યતે યદ્દેવતાત્મગમનમ્

૧૨
અધુના વ્યાકૃતાવ્યાકૃતોપાસનયોઃ સમુચ્ચિચીષયા પ્રત્યેકં નિન્દોચ્યતે ।
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યેઽસમ્ભૂતિમુપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉ સમ્ભૂત્યાં રતાઃ

શા.ભા.૧૨
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે અસમ્ભૂતિં સમ્ભવનં સમ્ભૂતિઃ સા યસ્ય કાર્યસ્ય સા સમ્ભૂતિઃ તસ્યા અન્યા અસમ્ભૂતિઃ પ્રકૃતિઃ કારણમવિદ્યા અવ્યાકૃતાખ્યા તામસમ્ભૂતિમવ્યાકૃતાખ્યાં પ્રકૃતિં કારણમવિદ્યાં કામકર્મબીજભૂતામદર્શનાત્મિકામુપાસતે યે તે તદનુરૂપમેવાન્ધં તમોઽદર્શનાત્મકં પ્રવિશન્તિ ।
તતસ્તસ્માદપિ ભૂયો બહુતરમિવ તમઃ પ્રવિશન્તિ ય ઉ સમ્ભૂત્યાં કાર્યબ્રહ્મણિ હિરણ્યગર્ભાખ્યે રતાઃ

૧૩
અધુનોભયોરુપાસનયોઃ સમુચ્ચયકારણમવયવફલભેદમાહ
અન્યદેવાહુઃ સંભવાદન્યદાહુરસંભવાત્ ।
ઇતિ શુશ્રુમ ધીરાણાં યે નસ્તદ્વિચચક્ષિરે

શા.ભા.૧૩
અન્યદેવ પૃથગેવાહુઃ ફલં સમ્ભવાત્સમ્ભૂતેઃ કાર્યબ્રહ્મોપાસનાદણિમાદ્યૈશ્વર્યલક્ષણં વ્યાખ્યાતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચાન્યદાહુઃ અસમ્ભવાદસમ્ભૂતેખ્યાકૃતાદવ્યાકૃતોપાસનાત્ ।
યદુક્તમન્ધન્તમઃ પ્રવિશન્તીતિ પ્રકૃતિલય ઇતિ ચ પૌરાણિકૈરુચ્યત ઇત્યેવં શુશ્રુમ ધીરણાં વચનં યે નસ્તદ્વિચચક્ષિરે વ્યાકૃતાવ્યાકૃતોપાસનફલં વ્યાખ્યાતવન્ત ઇત્યર્થઃ

૧૪
યત એવમતઃ સમુચ્ચયઃ સમ્ભૂત્યસમ્ભૂત્યુપાસનયોર્યુક્ત એવૈકપુરુષાર્થત્વાચ્ચેત્યાહ
સંભૂતિં ચ વિનાશં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
વિનાશેન મૃત્યું તીર્ત્વા સંભૂત્યામૃતમશ્નુતે

શા.ભા.૧૪
સમ્ભૂતિં ચ વિનાશં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ વિનાશો ધર્મો યસ્ય કાર્યસ્ય સ તેન ધર્મિણા અભેદેન ઉચ્યતે વિનાશ ઇતિ, તેન તદુપાસનેનાનૈશ્વર્યમધર્મકામાદિદોષજાતં ચ મૃત્યું તીર્ત્વા હિરણ્યગર્ભોપાસનેનાપ્તિ હ્યાણિમાદિપ્રાપ્તિઃ ફલમ્, તેનાનૈશ્વર્યાદિમૃત્યુમતીત્ય અસમ્ભૂત્યા અવ્યાકૃતોપાસનયા અમૃતં પ્રકૃતિલયલક્ષણમશ્નુતે ।
સમ્ભૂતિં ચ વિનાશં ચેત્યત્રાવર્ણલોપેન નિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ પ્રકૃતિલયફલશ્રુત્યનુરોધાત્

૧૫
માનુષદૈવવિત્તસાધ્યં ફલં શાસ્ત્રલક્ષણં પ્રકૃતિલયાન્તમ્ ।
એતાવતી સંસારગતિઃ ।
અતઃ પરં પૂર્વોક્તમાત્મૈવાભૂદ્વિજાનત ઇતિ સર્વાત્મભાવ એવ સર્વેષણાસંન્યાસજ્ઞાનનિષ્ઠાફલમ્ ।
એવં દ્વિપ્રકારઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણો વેદાર્થોઽત્ર પ્રકાશિતઃ ।
તત્ર પ્રવૃત્તિલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય વિધિપ્રતિષેધલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય વિધિપ્રતિષેધલક્ષણસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પ્રકાશને પ્રવર્ગ્યાન્તં બ્રાહ્મણમુપયુક્તમ્ ।
નિવૃત્તિલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય પ્રકાશનેઽત ઊર્ધ્વં બૃહદારણ્યકમુપયુક્તમ્ ।
તત્ર નિષેકાદિશ્મશાનાન્તં કર્મ કુર્વન્ જિજીવિષેદ્યો વિદ્યયા સહાપરબ્રહ્મવિષયયા તદુક્તંઽવિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમસ્નુતેઽ ઇતિ ।
તત્ર કેન માર્ગેણામૃતત્વમશ્નુત ઇત્યુચ્યતે ।
તદ્યત્તત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષ એતદુભયં સત્યમ્ ।
બ્રહ્મોપાસીનો યથોક્તકર્મકૃચ્ચ યઃ સોઽન્તકાલે પ્રાપ્તે સત્યાત્માનમાત્મનઃ પ્રાપ્તિદ્વારં યાચતેઽહિરણ્મયેન પાત્રેણઽ ઇતિ ।
હિરણ્મયેન પાત્રેણ સત્યસ્યાપિહિતં મુખમ્ ।
તત્ત્વં પૂષન્નપાવૃણુ સત્યધર્માય દૃષ્ટયે

શા.ભા.૧૫
હિરણ્મયમિવ હિરણ્મયં જ્યોતિર્મયમિત્યેતત્ ।
તેન પાત્રેણેવ અપિધાનભૂતેન સત્યસ્યૈવાદિત્યમણ્ડલસ્થસ્ય બ્રાહ્મણોઽપિહિતમાચ્છાદિતં મુખં દ્વારમ્ ।
તત્ત્વં હે પૂષન્નપાવૃણ્વપસારય સત્યસ્ય ઉપાસનાત્સત્યં ધર્મો યસ્ય મમ સોઽહં સત્યધર્મા તસ્મૈ મહ્યમથવા યથાભૂતસ્ય ધર્મસ્યાનુષ્ઠાત્રે દૃષ્ટયે તવ સત્યાત્મન ઉપલબ્ધયે

૧૬
પૂષન્નેકર્ષે યમ સૂર્ય પ્રાજાપત્ય વ્યૂહ રશ્મીન્ સમૂહ તેજઃ ।
યત્તે રૂપં કલ્યાણતમં તત્તે પશ્યામિ યોઽસાવસૌ પુરુષઃ સોઽહમસ્મિ

શા.ભા.૧૬
હે પૂષન્! જગતઃ પોષણાત્પૂષા રવિસ્તથૈક એવ ઋષતિ ગચ્છતિ ઇત્યેકર્ષિઃ હે એકર્ષે! તથા સર્વસ્ય સંયમનાદ્યમઃ હે યમ! તથા રશ્મીનાં પ્રાણાનાં રસાનાઞ્ચ સ્વીકરણાત્સૂર્યઃ હે સૂર્ય! પ્રજાપતેરપત્યં પ્રાજાપત્યઃ હે પ્રાજાપત્ય! વ્યૂહ વિગમય રશ્મીન્સ્વાન્ ।
સમૂહ એકીકુરુ ઉપસંહરતે તેજસ્તાપકં જ્યોતિઃ ।
યત્તે તવ રૂપં કલ્યાણતમમત્યન્તશોભનં તત્તે તવાત્મનઃ પ્રસાદાત્પશ્યામિ ।
કિઞ્ચાહં ન તુ ત્વાં ભૃત્યવદ્યાચે યોઽસાવાદિત્યમણ્ડલસ્થો વ્યાહૃત્યવયવઃ પુરુષઃ પુરુષાકારત્વાત્પૂર્ણં વાનેન પ્રાણબુદ્ધયાત્મના જગત્સમસ્તમિતિ પુરુષઃ પુરિ શયનાદ્વા પુરુષઃ સોઽહમસ્મિ ભવામિ

૧૭
વાયુરનિલમમૃતમથેદં ભસ્માન્તં શરીરમ્ ।
ઓં ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર

શા.ભા.૧૭
અથેદાનીં મમ મરિષ્યતો વાયુઃ પ્રાણોઽધ્યાત્મપરિચ્છેદં હિત્વાધિદૈવતાત્માનં સર્વાત્મકમનિલમમૃતં સૂત્રાત્માનં પ્રતિપદ્યતામિતિ વાક્યશેષઃ ।
લિઙ્ગં ચેદં જ્ઞાનકર્મસંસ્કૃતમુત્ક્રામત્વિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, માર્ગયાચનસામર્થ્યાત્ ।
અથેદં શરીરમગ્નૌ હુતં ભસ્માન્તં ભૂયાત્ ।
ઓમિતિ યથોપાસનમોંપ્રતીકાત્મકત્વાત્સત્યાત્મકમગ્ન્યાખ્યં બ્રહ્માભેદેનોચ્યતે ।
હે ક્રતો! સઙ્કલ્પાત્મક! સ્મર યન્મમ સ્મર્તવ્યં તસ્ય કાલોઽયં પ્રત્યુપસ્થિતોઽતઃ સ્મર ।
એતાવન્તં કાલં ભાવિતં કૃતમગ્ને સ્મર યન્મયા બાલ્યપ્રભૃત્યનુષ્ઠિતં કર્મ તચ્ચ સ્મર ।
ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મરેતિ પુનર્વચનમાદરાર્થમ્

૧૮
પુનરન્યેન મન્ત્રેણ માર્ગં યાચતે
અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્ વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ ।
યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમ ઉક્તિં વિધેમ

શા.ભા.૧૮
હે અગ્ને! નય ગમય સુપથા શોભનેન માર્ગેણ ।
સુપ્રથેતિ વિશેષણં દક્ષિણમાર્ગનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
નિર્વિણ્ણોઽહં દક્ષિણેન માર્ગેણ ગતાગતલક્ષણેનાતો યાચે ત્વાં પુનઃ પુનર્ગમનાગમનવર્જિતેન શોભનેન પથા નય ।
રાયે ધનાય કર્મફલભોગાયેત્યર્થઃ, અસ્માન્યથોક્તધર્મફલવિશિષ્ટાન્ વિશ્વાનિ સર્વાણિ હે દેવ! વયુનાનિ કર્માણિ પ્રજ્ઞાનાનિ વા વિદ્વાઞ્જાનન્ ।
કિઞ્ચ યુયોધિ વિયોજય વિનાશય અસ્મદસ્મત્તો જુહુરાણં કુટિલં વઞ્ચનાત્મકમેનઃ પાપમ્ ।
તતો વયં વિશુદ્ધાઃ સન્ત ઇષ્ટં પ્રાપ્સ્યામ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
કિન્તુ વયમિદાનીં તે ન શક્નુમઃ પરિચર્યાં કર્તુમ્ ।
ભૂયિષ્ઠાં બહુતરાં તે તુભ્યં નમ ઉક્તિં નમસ્કારવચનં વિધેમ નમસ્કારેણ પરિચરેમ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે ।
ઽ (ઈ.ઉ.૧૧)ઽવિનાશેન મૃત્યું તીર્ત્વાસમ્ભૂત્યામૃતમશ્નુતેઽ (ઈ.ઉ.૧૪) ઇતિ શ્રુત્વા કેચિત્સંશયં કુર્વન્તિ ।
અતસ્તન્નિરાકરણાર્થં સંક્ષેપતો વિચારણાં કરિષ્યામઃ ।
તત્ર તાવક્તિન્નિમિત્તઃ સંશય ઇત્યુચ્યતે ।
વિદ્યાશબ્દેન મુખ્યા પરમાત્મવિદ્યૈવ કસ્માન્ન ગૃહ્યતેઽમૃતત્વઞ્ચ ।
નાનુક્તાયાઃ પરમાત્મવિદ્યાયાઃ કર્મણશ્ચ વિરોધાત્સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ ।
સત્યમ્ ।
વિરોધસ્તુ નાવગમ્યતે વિરોધાવિરોધયોઃ શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વાત્ ।
યથાવિદ્યાનુષ્ઠાનં વિદ્યોપાસનઞ્ચ શાસ્ત્રપ્રમાણકં તથા તદ્વિરોધાવિરોધાવપિ ।
યથા ચ ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનીતિ શાસ્ત્રાદવગતં પુનઃ શાસ્ત્રેણૈવ બાધ્યતેઽધ્વરે પશું હિંસ્યાદિતિ ।
એવં વિદ્યાવિદ્યયોરપિ સ્યાત્ ।
વિદ્યાકર્મણોશ્ચ સમુચ્ચયઃ ।
ન"દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યા"(ક.ઉ.૧ । ૨ । ૪) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચેતિ વચનાદવિરોધ ઇતિ ચેત્?
ન ૑ હેતુસ્વરૂપફલવિરોધાત્ ।
વિદ્યાવિદ્યાવિરોધાવિરોધયોર્વિકલ્પાસમ્ભવાત્સમુચ્ચયવિધાનાદવિરોધ એવેતિ ચેત્?
ન? સહસમ્ભવાનુપપત્તેઃ ।
ક્રમેણૈકાશ્રયે સ્યાતાં વિદ્યાવિદ્યે ઇતિ ચેત્?
ન ૑ વિદ્યોત્પત્તૌ અવિદ્યાયા હ્યાસ્તત્વાત્તદાશ્રયેઽવિદ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યગ્નિરુષ્ણઃ પ્રકાશશ્ચેતિ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ યસ્મિન્નાશ્રયે તદુત્પન્નં તસ્મિન્નેવાશ્રયે શીતોઽગ્નિરપ્રકાશો વેત્યવિદ્યાયા ઉત્પત્તિર્નાપિ સંશયોઽજ્ઞાનં વા"યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ"(ઈ.ઉ.૭) ઇતિ શોકમોહાદ્યસમ્ભવશ્રુતેઃ ।
અવિદ્યાસમ્ભવાત્તદુપાદાનસ્ય કર્મણોઽપ્યનુપપત્તિમવોચામ ।
અમૃતમશ્નુત ઇત્યાપેક્ષિકમમૃતમ્ ।
વિદ્યાશબ્દેન પરમાત્મવિદ્યાગ્રહણે હિરણ્મયેનેત્યાદિના દ્વારમાર્ગાદિયાચનમનુપપન્નં સ્યાત્ ।
તસ્માદુપાસનયા સમુચ્ચયો ન પરમાત્મવિજ્ઞાનેનેતિ યથાસ્માભિર્વ્યાખ્યાત એવ મન્ત્રાણામર્થ ઇત્યુપરમ્યતે

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રીશઙ્કરભગવતઃ કૃતાવીશાવાસ્યોપનિષદ્ભાષ્યં સમ્પૂર્ણમ્ ।