ઈશાવાસ્યોપનિષદ્ભાષ્યમ્ શઙ્કરાચાર્યકૃતમ્ · અધ્યાય 1

શુદ્ધત્વાપાપવિદ્ધત્વૈકત્વનિત્યત્વાશરીરત્વસર્વગતત્વાદિ વક્ષ્યમાણમ્ । તચ્ચ કર્મણા વિરુધ્યત ઇતિ યુક્ત એવૈષાં કર્મસ્વવિનિયોગઃ । ન હ્યેવંલક્ષણમાત્મનો યાથાત્મ્યમ્ ઉત્પાદ્યં વિકાર્યમ્ આપ્યં સંસ્કાર્યં વા કર્તૃભોક્તૃરૂપં વા, યેન કર્મશેષતા સ્યાત્ ; સર્વાસામુપનિષદામાત્મયાથાત્મ્યનિરૂપણેનૈવોપક્ષયાત્, ગીતાનાં મોક્ષધર્માણાં ચૈવંપરત્વાત્ । તસ્માદાત્મનોઽનેકત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિ ચ અશુદ્ધત્વપાપવિદ્ધત્વાદિ ચોપાદાય લોકબુદ્ધિસિદ્ધં કર્માણિ વિહિતાનિ । યો હિ કર્મફલેનાર્થી દૃષ્ટેન બ્રહ્મવર્ચસાદિના અદૃષ્ટેન સ્વર્ગાદિના ચ દ્વિજાતિરહં ન કાણત્વકુણિત્વાદ્યનધિકારપ્રયોજકધર્મવાનિત્યાત્માનં મન્યતે સોઽધિક્રિયતે કર્મસ્વિતિ હ્યધિકારવિદો વદન્તિ । તસ્માદેતે મન્ત્રા આત્મનો યાથાત્મ્યપ્રકાશનેન આત્મવિષયં સ્વાભાવિકકર્મવિજ્ઞાનં નિવર્તયન્તઃ શોકમોહાદિસંસારધર્મવિચ્છિત્તિસાધનમાત્મૈકત્વાદિવિજ્ઞાનમુત્પાદયન્તીતિ । એવમુક્તાધિકાર્યભિધેયસમ્બન્ધપ્રયોજનાન્મન્ત્રાન્સંક્ષેપતો વ્યાખ્યાસ્યામઃ —
ઈશા વાસ્યમિદં સર્વં યત્કિં ચ જગત્યાં જગત્ ।
તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથા મા ગૃધઃ કસ્ય સ્વિદ્ધનમ્

ભાષ્યમ્
એવમાત્મવિદઃ પુત્રાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસેનાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠતયા આત્મા રક્ષિતવ્ય ઇત્યેષ વેદાર્થઃ । અથેતરસ્ય અનાત્મજ્ઞતયાત્મગ્રહણાશક્તસ્ય ઇદમુપદિશતિ મન્ત્રઃ —
કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ ।
એવં ત્વયિ નાન્યથેતોઽસ્તિ ન કર્મ લિપ્યતે નરે

ભાષ્યમ્
અથેદાનીમવિદ્વન્નિન્દાર્થોઽયં મન્ત્ર આરભ્યતે —
અસુર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસા વૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કે ચાત્મહનો જનાઃ

ભાષ્યમ્
યસ્યાત્મનો હનનાદવિદ્વાંસઃ સંસરન્તિ, તદ્વિપર્યયેણ વિદ્વાંસો મુચ્યન્તેઽનાત્મહનઃ, તત્કીદૃશમાત્મતત્ત્વમિત્યુચ્યતે —
અનેજદેકં મનસો જવીયો નૈનદ્દેવા આપ્નુવન્પૂર્વમર્ષત્ ।
તદ્ધાવતોઽન્યાનત્યેતિ તિષ્ઠ—ત્તસ્મિન્નપો માતરિશ્વા દધાતિ

ભાષ્યમ્
ન મન્ત્રાણાં જામિતાસ્તીતિ પૂર્વમન્ત્રોક્તમપ્યર્થં પુનરાહ —
તદેજતિ તન્નૈજતિ તદ્દૂરે તદ્વન્તિકે ।
તદન્તરસ્ય સર્વસ્ય તદુ સર્વસ્યાસ્ય બાહ્યતઃ

ભાષ્યમ્
યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મન્યેવાનુપશ્યતિ ।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં તતો ન વિજુગુપ્સતે

ભાષ્યમ્
ઇમમેવાર્થમન્યોઽપિ મન્ત્ર આહ —
યસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ

ભાષ્યમ્
યોઽયમતીતૈર્મન્ત્રૈરુક્ત આત્મા, સ સ્વેન રૂપેણ કિંલક્ષણ ઇત્યાહ અયં મન્ત્રઃ —
સ પર્યગાચ્છુક્રમકાયમવ્રણ—મસ્નાવિરં શુદ્ધમપાપવિદ્ધમ્ ।
કવિર્મનીષી પરિભૂઃ સ્વયમ્ભૂર્યાથાતથ્યતો—ઽર્થાન્વ્યદધાચ્છાશ્વતીભ્યઃ સમાભ્યઃ

ભાષ્યમ્
અત્રાદ્યેન મન્ત્રેણ સર્વૈષણાપરિત્યાગેન જ્ઞાનનિષ્ઠોક્તા પ્રથમો વેદાર્થઃ ‘ઈશાવાસ્યમિદં સર્વમ્. . . મા ગૃધઃ કસ્ય સ્વિદ્ધનમ્ઽ (ઈ. ઉ. ૧) ઇતિ । અજ્ઞાનાં જિજીવિષૂણાં જ્ઞાનનિષ્ઠાસમ્ભવે ‘કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેત્ઽ (ઈ. ઉ. ૨) ઇતિ કર્મનિષ્ઠોક્તા દ્વિતીયો વેદાર્થઃ । અનયોશ્ચ નિષ્ઠયોર્વિભાગો મન્ત્રદ્વયપ્રદર્શિતયોર્બૃહદારણ્યકેઽપિ દર્શિતઃ — ‘સોઽકામયત જાયા મે સ્યાત્ઽ (બૃ. ઉ. ૧-૪-૧૭) ઇત્યાદિના અજ્ઞસ્ય કામિનઃ કર્માણીતિ । ‘મન એવાસ્યાત્મા વાગ્જાયાઽ (બૃ. ઉ. ૧-૪-૧૭), (બૃ. ઉ. ૧-૫-૨) ઇત્યાદિવચનાત્ અજ્ઞત્વં કામિત્વં ચ કર્મનિષ્ઠસ્ય નિશ્ચિતમવગમ્યતે । તથા ચ તત્ફલં સપ્તાન્નસર્ગસ્તેષ્વાત્મભાવેનાત્મસ્વરૂપાવસ્થાનમ્ । જાયાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસેન ચાત્મવિદાં કર્મનિષ્ઠાપ્રાતિકૂલ્યેન આત્મસ્વરૂપનિષ્ઠૈવ દર્શિતા — ‘કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃઽ (બૃ. ઉ. ૪-૪-૨૨) ઇત્યાદિના । યે તુ જ્ઞાનનિષ્ઠાઃ સંન્યાસિનસ્તેભ્યઃ ‘અસુર્યા નામ તેઽ (ઈ. ઉ. ૩) ઇત્યાદિના અવિદ્વન્નિન્દાદ્વારેણાત્મનો યાથાત્મ્યમ્ ‘સ પર્યગાત્ઽ (ઈ. ઉ. ૮) ઇત્યેતદન્તૈર્મન્ત્રૈરુપદિષ્ટમ્ । તે હ્યત્રાધિકૃતા ન કામિન ઇતિ । તથા ચ શ્વેતાશ્વતરાણાં મન્ત્રોપનિષદિ — ‘અત્યાશ્રમિભ્યઃ પરમં પવિત્રં પ્રોવાચ સમ્યગૃષિસંઘજુષ્ટમ્ઽ (શ્વે. ઉ. ૬-૨૧) ઇત્યાદિ વિભજ્યોક્તમ્ । યે તુ કામિનઃ કર્મનિષ્ઠાઃ કર્મ કુર્વન્ત એવ જિજીવિષવઃ, તેભ્ય ઇદમુચ્યતે — ‘ અન્ધં તમઃઽ (ઈ. ઉ. ૯) ઇત્યાદિ । કથં પુનરેવમવગમ્યતે, ન તુ સર્વેષામ્ ઇતિ ? ઉચ્યતે — અકામિનઃ સાધ્યસાધનભેદોપમર્દેન ‘યસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ । તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈ. ઉ. ૭) ઇતિ યત્ આત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્, તન્ન કેનચિત્કર્મણા જ્ઞાનાન્તરેણ વા હ્યમૂઢઃ સમુચ્ચિચીષતિ । ઇહ તુ સમુચ્ચિચીષયા અવિદ્વદાદિનિન્દા ક્રિયતે । તત્ર ચ યસ્ય યેન સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતિ ન્યાયતઃ શાસ્ત્રતો વા તદિહોચ્યતે । તદ્દૈવં વિત્તં દેવતાવિષયં જ્ઞાનં કર્મસમ્બન્ધિત્વેનોપન્યસ્તં ન પરમાત્મજ્ઞાનમ્, ‘વિદ્યયા દેવલોકઃઽ (બૃ. ઉ. ૧-૫-૧૬) ઇતિ પૃથક્ફલશ્રવણાત્ । તયોર્જ્ઞાનકર્મણોરિહૈકૈકાનુષ્ઠાનનિન્દા સમુચ્ચિચીષયા, ન નિન્દાપરૈવ એકૈકસ્ય, પૃથક્ફલશ્રવણાત્ — ‘વિદ્યયા તદારોહન્તિઽ ‘વિદ્યયા દેવલોકઃઽ (બૃ. ઉ. ૧-૫-૧૬) ‘ન તત્ર દક્ષિણા યાન્તિઽ ‘કર્મણા પિતૃલોકઃઽ (બૃ. ઉ. ૧-૫-૧૬) ઇતિ । ન હિ શાસ્ત્રવિહિતં કિઞ્ચિદકર્તવ્યતામિયાત્ । તત્ર —
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે અવિદ્યામુપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉ વિદ્યાયાં રતાઃ

ભાષ્યમ્
તત્રાવાન્તરફલભેદં વિદ્યાકર્મણોઃ સમુચ્ચયકારણમાહ । અન્યથા ફલવદફલવતોઃ સંનિહિતયોરઙ્ગાઙ્ગિતયા જામિતૈવ સ્યાદિતિ —
અન્યદેવાહુર્વિદ્યયા અન્યદાહુરવિદ્યયા ।
ઇતિ શુશ્રુમ ધીરાણાં યે નસ્તદ્વિચચક્ષિરે

ભાષ્યમ્
યત એવમતઃ —
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે

ભાષ્યમ્
અધુના વ્યાકૃતાવ્યાકૃતોપાસનયોઃ સમુચ્ચિચીષયા પ્રત્યેકં નિન્દોચ્યતે —
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યેઽસમ્ભૂતિમુપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉ સમ્ભૂત્યાં રતાઃ

ભાષ્યમ્
અધુના ઉભયોરુપાસનયોઃ સમુચ્ચયકારણમવયવફલભેદમાહ —
અન્યદેવાહુઃ સમ્ભવાદન્યદાહુરસમ્ભવાત્ ।
ઇતિ શુશ્રુમ ધીરાણાં યે નસ્તદ્વિચચક્ષિરે

ભાષ્યમ્
યત એવમ્, અતઃ સમુચ્ચયઃ સમ્ભૂત્યસમ્ભૂત્યુપાસનયોર્યુક્તઃ એકૈકપુરુષાર્થત્વાચ્ચેત્યાહ —
સમ્ભૂતિં ચ વિનાશં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
વિનાશેન મૃત્યું તીર્ત્વા સમ્ભૂત્યામૃતમશ્નુતે

ભાષ્યમ્
માનુષદૈવવિત્તસાધ્યં ફલં શાસ્ત્રલક્ષણં પ્રકૃતિલયાન્તમ્ ; એતાવતી સંસારગતિઃ । અતઃ પરં પૂર્વોક્તમ્ ‘આત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃઽ ઇતિ સર્વાત્મભાવ એવ સર્વૈષણાસંન્યાસજ્ઞાનનિષ્ઠાફલમ્ । એવં દ્વિપ્રકારઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણો વેદાર્થોઽત્ર પ્રકાશિતઃ । તત્ર પ્રવૃત્તિલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય વિધિપ્રતિષેધલક્ષણસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પ્રકાશને પ્રવર્ગ્યાન્તં બ્રાહ્મણમુપયુક્તમ્ । નિવૃત્તિલક્ષણસ્ય પ્રકાશને અત ઊર્ધ્વં બૃહદારણ્યકમ્ । તત્ર નિષેકાદિશ્મશાનાન્તં કર્મ કુર્વન્ જિજીવિષેદ્યો વિદ્યયા સહાપરબ્રહ્મવિષયયા, તદુક્તમ્ — ‘વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ । અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽ (ઈ. ઉ. ૧) ઇતિ, તત્ર સોઽધિકારી કેન માર્ગેણામૃતત્વમશ્નુતે ઇત્યુચ્યતે — ‘તદ્યત્તત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષઃઽ (બૃ. ઉ. ૫-૫-૨) એતદુભયં સત્યં બ્રહ્મોપાસીનઃ યથોક્તકર્મકૃચ્ચ યઃ, સોઽન્તકાલે પ્રાપ્તે સત્યાત્માનમાત્મનઃ પ્રાપ્તિદ્વારં યાચતે —
હિરણ્મયેન પાત્રેણ સત્યસ્યાપિહિતં મુખમ્ ।
તત્ત્વં પૂષન્નપાવૃણુ સત્યધર્માય દૃષ્ટયે

ભાષ્યમ્
હિરણ્મયેન પાત્રેણ હિરણ્મયમિવ હિરણ્મયમ્, જ્યોતિર્મયમિત્યેતત્, તેન પાત્રેણેવ અપિધાનભૂતેન સત્યસ્ય આદિત્યમણ્ડલસ્થસ્ય બ્રહ્મણઃ અપિહિતમ્ આચ્છાદિતં મુખં દ્વારમ્ ; તત્ ત્વં હે પૂષન્ અપાવૃણુ અપસારય સત્યધર્માય તવ સત્યસ્યોપાસનાત્સત્યં ધર્મો યસ્ય મમ સોઽહં સત્યધર્મા તસ્મૈ મહ્યમ્ ; અથવા, યથાભૂતસ્ય ધર્મસ્યાનુષ્ઠાત્રે, દૃષ્ટયે તવ સત્યાત્મન ઉપલબ્ધયે ॥
પૂષન્નેકર્ષે યમ સૂર્ય પ્રાજાપત્ય વ્યૂહ
રશ્મીન્સમૂહ તેજો યત્તે રૂપં કલ્યાણતમં
તત્તે પશ્યામિ યોઽસાવસૌ પુરુષઃ સોઽહમસ્મિ

ભાષ્યમ્
હે પૂષન્ જગતઃ પોષણાત્પૂષા રવિઃ । તથા એક એવ ઋષતિ ગચ્છતીત્યેકર્ષિઃ હે એકર્ષે । તથા સર્વસ્ય સંયમનાદ્યમઃ હે યમ । તથા રશ્મીનાં પ્રાણાનાં રસાનાં ચ સ્વીકરણાત્સૂર્યઃ હે સૂર્ય । પ્રજાપતેરપત્યં પ્રાજાપત્યઃ હે પ્રાજાપત્ય । વ્યૂહ વિગમય રશ્મીન્ સ્વાન્ । સમૂહ એકીકુરુ ઉપસંહર તેજઃ તાવકં જ્યોતિઃ । યત્ તે તવ રૂપં કલ્યાણતમમ્ અત્યન્તશોભનમ્, તત્ તે તવાત્મનઃ પ્રસાદાત્ પશ્યામિ । કિઞ્ચ, અહં ન તુ ત્વાં ભૃત્યવદ્યાચે યોઽસૌ આદિત્યમણ્ડલસ્થઃ અસૌ વ્યાહૃત્યવયવઃ પુરુષઃ પુરુષાકારત્વાત્, પૂર્ણં વાનેન પ્રાણબુદ્ધ્યાત્મના જગત્સમસ્તમિતિ પુરુષઃ ; પુરિ શયનાદ્વા પુરુષઃ । સોઽહમ્ અસ્મિ ભવામિ ॥
વાયુરનિલમમૃતમથેદં ભસ્માન્તં શરીરમ્ ।
ઓં ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર

ભાષ્યમ્
અથેદાનીં મમ મરિષ્યતો વાયુઃ પ્રાણઃ અધ્યાત્મપરિચ્છેદં હિત્વા અધિદૈવતાત્માનં સર્વાત્મકમ્ અનિલમ્ અમૃતં સૂત્રાત્માનં પ્રતિપદ્યતામિતિ વાક્યશેષઃ । લિઙ્ગં ચેદં જ્ઞાનકર્મસંસ્કૃતમુત્ક્રામત્વિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, માર્ગયાચનસામર્થ્યાત્ । અથ ઇદં શરીરમગ્નૌ હુતં ભસ્માન્તં ભસ્માવશેષં ભૂયાત્ । ઓમિતિ યથોપાસનમ્ ઓંપ્રતીકાત્મકત્વાત્સત્યાત્મકમગ્ન્યાખ્યં બ્રહ્માભેદેનોચ્યતે । હે ક્રતો સઙ્કલ્પાત્મક સ્મર યન્મમ સ્મર્તવ્યં તસ્ય કાલોઽયં પ્રત્યુપસ્થિતઃ, અતઃ સ્મર એતાવન્તં કાલં ભાવિતં કૃતમ્ અગ્ને સ્મર યન્મયા બાલ્યપ્રભૃત્યનુષ્ઠિતં કર્મ તચ્ચ સ્મર । ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર ઇતિ પુનર્વચનમાદરાર્થમ્ ॥
પુનરન્યેન મન્ત્રેણ માર્ગં યાચતે —
અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ ।
યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમૌક્તિં વિધેમ

ભાષ્યમ્
હે અગ્ને નય ગમય સુપથા શોભનેન માર્ગેણ । સુપથેતિ વિશેષણં દક્ષિણમાર્ગનિવૃત્ત્યર્થમ્ । નિર્વિણ્ણોઽહં દક્ષિણેન માર્ગેણ ગતાગતલક્ષણેન ; અતો યાચે ત્વાં પુનઃ પુનઃ ગમનાગમનવર્જિતેન શોભનેન પથા નય । રાયે ધનાય, કર્મફલભોગાયેત્યર્થઃ । અસ્માન્ યથોક્તધર્મફલવિશિષ્ટાન્ વિશ્વાનિ સર્વાણિ હે દેવ વયુનાનિ કર્માણિ, પ્રજ્ઞાનાનિ વા વિદ્વાન્ જાનન્ । કિઞ્ચ, યુયોધિ વિયોજય વિનાશય અસ્મત્ અસ્મત્તઃ જુહુરાણં કુટિલં વઞ્ચનાત્મકમ્ એનઃ પાપમ્ । તતો વયં વિશુદ્ધાઃ સન્તઃ ઇષ્ટં પ્રાપ્સ્યામ ઇત્યભિપ્રાયઃ । કિંતુ વયમિદાનીં તે ન શક્નુમઃ પરિચર્યાં કર્તુમ્ ; ભૂયિષ્ઠાં બહુતરાં તે તુભ્યં નમૌક્તિં નમસ્કારવચનં વિધેમ નમસ્કારેણ પરિચરેમ ઇત્યર્થઃ ॥
‘અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽ (ઈ. ઉ. ૧૧) ‘વિનાશેન મૃત્યું તીર્ત્વા અસમ્ભૂત્યામૃતમશ્નુતેઽ (ઈ. ઉ. ૧૪) ઇતિ શ્રુત્વા કેચિત્સંશયં કુર્વન્તિ । અતસ્તન્નિર્ધારણાર્થં સઙ્ક્ષેપતો વિચારણાં કરિષ્યામઃ । તત્ર તાવત્કિંનિમિત્તઃ સંશય ઇતિ, ઉચ્યતે — વિદ્યાશબ્દેન મુખ્યા પરમાત્મવિદ્યૈવ કસ્માન્ન ગૃહ્યતે, અમૃતત્વં ચ ? નનૂક્તાયાઃ પરમાત્મવિદ્યાયાઃ કર્મણશ્ચ વિરોધાત્સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ । સત્યમ્ । વિરોધસ્તુ નાવગમ્યતે, વિરોધાવિરોધયોઃ શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વાત્ ; યથા અવિદ્યાનુષ્ઠાનં વિદ્યોપાસનં ચ શાસ્ત્રપ્રમાણકમ્, તથા તદ્વિરોધાવિરોધાવપિ । યથા ચ ‘ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ ઇતિ શાસ્ત્રાદવગતં પુનઃ શાસ્ત્રેણૈવ બાધ્યતે ‘અધ્વરે પશું હિંસ્યાત્ઽ ઇતિ, એવં વિદ્યાવિદ્યયોરપિ સ્યાત્ ; વિદ્યાકર્મણોશ્ચ સમુચ્ચયઃ । ન ; ‘દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતાઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । ‘વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચઽ ઇતિ વચનાદવિરોધ ઇતિ ચેત્, ન ; હેતુસ્વરૂપફલવિરોધાત્ । વિદ્યાવિદ્યાવિરોધાવિરોધયોર્વિકલ્પાસમ્ભવાત્ સમુચ્ચયવિધાનાદવિરોધ એવેતિ ચેત્, ન ; સહસમ્ભવાનુપપત્તેઃ । ક્રમેણૈકાશ્રયે સ્યાતાં વિદ્યાવિદ્યે ઇતિ ચેત્, ન ; વિદ્યોત્પત્તૌ તદાશ્રયેઽવિદ્યાનુપપત્તેઃ ; ન હિ અગ્નિરુષ્ણઃ પ્રકાશશ્ચ ઇતિ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ યસ્મિન્નાશ્રયે તદુત્પન્નમ્, તસ્મિન્નેવાશ્રયે શીતોઽગ્નિરપ્રકાશો વા ઇત્યવિદ્યાયા ઉત્પત્તિઃ । નાપિ સંશયઃ અજ્ઞાનં વા, ‘યસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ । તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈ. ઉ. ૭) ઇતિ શોકમોહાદ્યસમ્ભવશ્રુતેઃ । અવિદ્યાસમ્ભવાત્તદુપાદાનસ્ય કર્મણોઽપ્યનુપપત્તિમવોચામ । ‘અમૃતમશ્નુતેઽ ઇત્યાપેક્ષિકમમૃતમ્ ; વિદ્યાશબ્દેન પરમાત્મવિદ્યાગ્રહણે ‘હિરણ્મયેનઽ (ઈ. ઉ. ૧૫) ઇત્યાદિના દ્વારમાર્ગયાચનમનુપપન્નં સ્યાત્ । તસ્માત્ યથાવ્યાખ્યાત એવ મન્ત્રાણામર્થ ઇત્યુપરમ્યતે ॥