હેતુતત્ત્વોપદેશ · ભાગ 13

1. સાધનં દૂષણં ચૈવ સાભાસં પરસંવિદે ।
પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ સાભાસં ત્વ્ આત્મસંવિદે ॥
ઇતિ શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ ॥
2. વાદિના સ્વયં સાધયિતુમ્ ઇષ્ટો ઽર્થઃ સાધ્યઃ । સાધ્યતે યેન તત્ સાધનમ્ ।
3. હેતોસ્ ત્રિરૂપવચનમ્ । કાનિ પુનસ્ તાનિ ત્રિણિ રૂપાણિ । પક્ષે સત્ત્વમ્ એવેત્ય્ એકં રૂપમ્ । સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇતિ દ્વિતીયં રૂપમ્ । વિપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ ઇતિ તૃતીયમ્ ॥
4. તત્ર પક્ષઃ પ્રસિદ્ધો ધર્મી પ્રસિદ્ધેણ વિશેષેણ વિશિષ્ટઃ સ્વયં સાધયિતુમ્ ઇષ્ટઃ પ્રત્યક્ષાદ્યવિરુદ્ધઃ । યથા શબ્દો ધર્મી અનિત્યત્વેન વિશેણ વિશિષ્તઃ સાધ્યતે કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ ॥
5. કઃ સપક્ષઃ । સાધ્યધર્મેણ સામાન્યેન સમાનઃ સપક્ષો યથા ઘટાદિર્ ઇતિ ॥
6. કો વા હેતોર્ વિપક્ષઃ । યત્ર સાધ્યાભાવેન હેતોર્ અભાવો નિયમેન કથ્યતે [ યથાકાશાદિર્ ઇતિ ॥
7. એતદ્ એવ ચ હેતોસ્ ત્રિરૂપવચનં પરપ્રત્યાયનાય પ્રયુજ્યમાનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઉચ્યતે । યથા અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પક્ષવચનં કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુવચનમ્ । ઘટાદિવદ્ ઇતિ સપક્ષવચનં । આકાશવદ્ ઇતિ વિપક્ષવચનમ્ ॥
8. તત્ પુનર્ દ્વિવિધં દૃષ્ટમ્ । સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ ।
9. તત્ર સાધર્મ્યેણ તાવત્ । યત્ કૃતકં તત્ સર્વમ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્ । યથા ઘટાદિઃ । કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ ॥
10. વૈધર્મ્યેણ પુનઃ । અસત્ય્ અનિત્યત્વે ન ભવત્ય્ એવ કૃતકત્વં યથાકાશાદૌ । શબ્દસ્ તુ કૃતક ઇતિ ॥
11. કઃ પુનઃ પક્ષાભાસઃ । યઃ પક્ષ ઇવાભાસતે । ન તુ સાક્ષાત્ પક્ષો ભવતિ । પ્રત્યક્ષાદિભિર્ બાધિતત્વાત્ ॥
12. સ તુ પક્ષાભાસઃ । યથા ધૂમાદિર્ ધર્મીબુદ્ધિમતા હેતુના જન્યત ઇતિ સાધ્યે । પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ પક્ષાભાસઃ । પ્રત્યક્ષેણ વહ્નિજન્યસ્ય ધુમસ્ય દર્શનાત્ ॥
13. અનુમાનવિરુદ્ધો યથા । વેદવાક્યં ધર્મ્ય્ અપૌરુષેયમ્ ઇતિ સાધ્યે । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે શબ્દસ્ય પૌરુષેયત્વસ્ય પ્રસાધનાત્ ॥
14. સ્વવચનવિરુદ્ધો યથા । નાનુમાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ પરપ્રતિપાદનાય વચનમ્ ઉચ્ચાર્યમાણં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ ॥
15. લોકવિરુદ્ધો યથા । શુચિ નરશિરઃકપાલં પ્રાણ્યઙ્ગત્વાચ્ છઙ્ખશુક્તિવત્ ॥
16. પ્રતીતિવિરુદ્ધો યથા । કિયત્કાલસ્થાયી કૃતકો ઽનિત્ય ઇતિ । કિયત્કાલસ્થાયિનો ઽપિ કૃતકાઃ સર્વે નિત્યા ઇતિ લોકપ્રતીતેઃ ॥
17. અપ્રસિદ્ધવિશેષણો યથા । વૈશેષિકસ્ય સાંખ્યં પ્રતિ વિનાશી શબ્દ ઇતિ સાધ્યે ॥
18. અપ્રસિદ્ધવિશેષ્યો યથા । સાંખ્યસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ આત્મા ચેતન ઇતિ સાધયતઃ ॥
19. ઉભયાપ્રસિદ્ધો યથા । વૈશેષિકસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ સુખાદિ સમવાયિકારણમ્ આત્મેતિ
॥ પ્રસિદ્ધસંબન્ધો યથા વાયુર્ અસ્થિરસ્વભાવ ઇતિ ॥
20. ઉક્તાઃ પક્ષાભાસાઃ ॥ ॥
21. હેત્વાભાસઃ કીદૃશઃ । યો હેતુર્ ઇવાભાસતે । ન પુનઃ સિદ્ધો હેતુર્ ઇતિ ॥
22. હેત્વાભાસો ઽસિદ્ધો વિરુદ્ધો ઽનૈકાન્તિકશ્ ચેતિ ત્રિપ્રકારઃ ॥
23. તત્ર પક્ષે ઽસિદ્ધત્વાદ્ અસિદ્ધસંજ્ઞકો હેત્વાભાસઃ ।
24. પક્ષસપક્ષયોર્ નાસ્તિ । વિપક્ષ એવાસ્તિ સ વિરુદ્ધસંજ્ઞકો હેત્વાભાસઃ । સાધ્યવિપર્યયસાધનાત્ ॥
25. તત્ર યો હેતુઃ સપક્ષવિપક્ષયોર્ ઉભયત્રાસ્તિ નાસ્તિ વા સંદિહ્યતે । અપ્રસિદ્ધસંબન્ધો વા સો ઽનૈકાન્તિકસંજ્ઞકો હેત્વાભાસઃ । વાદિનઃ પ્રતિવાદિનો વા સાધયિતુમ્ ઇષ્ટસ્યૈકાન્તસ્યાસાધનાત્ ॥
26. ઉભયાસિદ્ધઃ તદ્યથા શબ્દસ્યાનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ વાદિપ્રતિવાદિનોર્ અસિદ્ધઃ ॥
27. ચેતનાસ્ તરવ ઇતિ સાધ્યે સર્વત્વગપહરણે મરણાદ્ ઇતિ હેતુઃ પ્રતિવાદિનો બૌદ્ધસ્યાસિદ્ધ ઇતિ પ્રતિવાદ્યસિદ્ધઃ । ચૈતન્યાદિનિરોધસ્ય બૌદ્ધેનોપગમાત્ ॥
28. અચેતનાઃ સુખાદય ઇતિ સાધ્યે । ઉત્પત્તિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ સ્વયં વાદિનઃ સાંખ્યસ્યાસિદ્ધઃ । ઇતિ વાદ્યસિદ્ધ ઇતિ ॥
29. વૈશેષિકસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ ક્ષમાદિકં ધર્મી કાર્યમ્ ઇતિ સાધયતઃ પ્રતિક્ષણં સદૃશાપરાપરોત્પત્તેર્ ઇતિ સ્વયં વાદિનો ઽસિદ્ધઃ । ઉત્પત્તૌ સિદ્ધાયામ્ અપિ પ્રતિક્ષણસદૃશાપરાપરોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અસિદ્ધઃ ॥
30. પક્ષૈકદેશાસિદ્ધો યથા । ચેતનાસ્ તરવઃ સ્વાપાદ્ ઇતિ હેતુઃ । દિગમ્બરસ્ય સ્વયં વાદિનઃ પક્ષૈકદેશાસિદ્ધઃ । ન હિ સર્વે વૃક્ષા રાત્રૌ પત્રસંકોચભાજઃ ॥
31. તથા પૃથિવ્યાદિકં ધર્મી બુદ્ધિમદ્ધેતુજન્યમ્ ઇતિ સાધ્યે કાર્યત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ બૌદ્ધં પ્રત્ય્ અસિદ્ધઃ । પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધનો હિ કાર્યકારણભાવો બૌદ્ધસ્ય પૃથિવ્યાદૌ ન સિદ્ધઃ । વિહારાહારાદિષુ સિદ્ધં ચેત્ તદા પક્ષૈકદેશાસિદ્ધઃ ॥
32. સંદિગ્ધાસિદ્ધો યથા યદ્ય્ અયં ધૂમો ઽગ્નિર્ અત્રેતિ સાધ્યે હેતોર્ એવાનિશ્ચયાત્ ॥
33. ધર્મિસંદેહે ઽપ્ય્ અસિદ્ધો યથા । ઇહ બહુષુ નિકુઞ્જેષુ ક્વચિદ્ એકસ્મિન્ નિકુઞ્જે મયૂર ઇતિ સાધ્યે કેકાયિકાદ્ ઇતિ હેતુઃ ॥
34. ધર્મ્યસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધો યથા આત્મા ધર્મી સર્વગત ઇતિ સાધ્યે સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ ॥
35. દશૈતે ઽસિદ્ધસંજ્ઞકા હેત્વાભાસાઃ ॥
36. ॥ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ કીદૃશ ઉચ્યતે ॥
37. યથા શબ્દસ્ય નિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વં હેતુઃ સપક્સ્વિપક્ષયોઃ સર્વત્ર વર્તમાનઃ સાધારણાનૈકાન્તિકઃ ॥

38. તથા શબ્દસ્ય નિત્યત્વે શ્રાવણત્વં હેતુઃ સપક્ષવિપક્ષયોર્ અપ્રવર્તમાનાત્ । અસાધારણાનૈકાન્તિકઃ ॥
39. તથા શબ્દસ્યાપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે સાધ્યે ઽનિત્યત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । સપક્ષૈકદેશવૃત્તિર્ વિપક્ષવ્યાપ્ય્ અનૈકાન્તિકઃ ॥ અપ્રયત્નાનન્તરીય ક ઃ શબ્દસ્ય વિદ્યુદાકાશાદિઃ સપક્ષઃ તત્રૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ વર્તતે ઽનિત્યત્વં નાકાશાદૌ પ્રયત્નાન્તરીયકઃ પુનઃ સર્વો ઘટાદિર્ વિપક્ષઃ । તત્ર સર્વત્ર વર્તતે ॥
40. તથા પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે શબ્દસ્ય સાધ્યે ઽનિત્યત્વં હેતુઃ ઘટાદૌ સર્વત્ર વિદ્યતે । અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ પુનર્ વિદ્યુદાકાશાદિર્ વિપક્ષઃ । તત્રૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ વર્તતે નાકાશાદૌ । તસ્માદ્ અયં વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ સપક્ષવ્યાપી હેતુર્ અનૈકાન્તિકઃ ॥
41. ઉભયપક્ષૈકદેશવૃત્તિર્ અનૈકાન્તિકો યથા । શબ્દે ધર્મિણિ નિત્યત્વે સાધ્યે ઽમૂર્તત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । પરમાણ્વાકાશાદિઃ સપક્ષો ઽસ્ય । તત્રૈકદેશે ઽમૂર્તત્વમ્ આકાશે પ્રવર્તતે ન પરમાણૌ મૂર્તત્વાત્ પરમાણૂનમ્ । ઘટસુખાદિર્ અનિત્યો વિપક્ષઃ । તત્રૈકદેશે સુખાદૌ વિદ્યતે ન ઘટાદૌ ॥
42. તથા સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ સપક્ષવ્યાપી હેતુર્ અનૈકાન્તિકો યથા । કપિલાદિધર્મ્ય્ અસર્વજ્ઞ ઇતિ સાધ્યે વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષાદૌ સપક્ષે ઽસ્તિ । વિપક્ષે સર્વજ્ઞે સંદિગ્ધઃ । સર્વજ્ઞસ્યાતીન્દ્રિયત્વાદ્ વચનમ્ અસ્તિ ન વેતિ સંદિગ્ધમ્ ॥
43. તથા સંદિગ્ધસપક્ષવૃત્તિર્ વિપક્ષવ્યાપ્લ્ હેતુર્ અનૈકાન્તિકો યથા । ઋષભવર્ધામાનાદિધર્મી સર્વજ્ઞ ઇતિ સાધ્યે કેવલિશાસ્ત્રકરણાદ્ ઇતિ હેતુઃ સપક્ષે સર્વજ્ઞે સંદિગ્ધઃ । સર્વજ્ઞસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ કેવલિશાસ્ત્રકરણં સંદિગ્ધમ્ । વિપક્ષે વરાહમિહિરાદાવ્ અસર્વજ્ઞે વિદ્યતે ॥
44. સંદિગ્ધાન્વયવ્યતિરેકહેતુર્ અનૈકાન્તિકો યથા સાત્મકં જીવચ્છરીરં પ્રાણાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । જીવચ્છરીરસંબન્ધી પ્રાણાદિર્ ન સાત્મકે અનાત્મકે વા પ્રવૃત્તો નિવૃત્તો વેતિ નિશ્ચીયતે ॥
45. તતઃ કેવલાન્વયી હેતુર્ દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ॥
46. તથા દ્વિતીયો ઽપિ કેવલવ્યતિરેકી નેદં નિરાત્મકં જીવચ્છરીર મ્ અપ્રાણાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ । દૃષ્ટાન્તાભાવાદ્ એવ નાન્વયનિશ્ચયો નાપિ વ્યતિરેકનિશ્ચય ઇતિ સંશયહેતુઃ ॥
47. ઉક્તા નવ એતે ઽનૈકાન્તિકસંજ્ઞકા હેત્વાભાસાઃ ॥
48. વિરુદ્ધસંજ્ઞકો હેત્વાભાસઃ કીદૃશઃ ॥
49. યથા શબ્દો ધર્મી નિત્ય ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ કૃતકત્વાદ્ આકાશાદિવત્ । અયં હેતુર્ ઘટાદૌ વિપક્ષ એવાસ્તિ ન સપક્ષે ॥
50. તથા શબ્દો ધર્મી નિત્ય ઇતિ સાધ્યે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ આકાશાદૌ સપક્ષે નાસ્ત્ય્ એવ । વિપક્ષૈકદેસે ઘટાદૌ વિદ્યતે ન વિદ્યુદાદૌ ॥ એતૌ દ્વૌ હેતૂ ધર્મસ્વરૂપવિપરીતસાધનૌ ॥
51. ધર્મ વિશેશ વિપરીતસાધનો યથા । ચક્ષુરાદય ઇતિ ધર્મી પરાર્થા ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ સંઘતત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । મઞ્ચપીઠાદિવદ્ ઇતિ સપક્ષવચનં । અયં તુ હેતુર્ યથા ચક્ષુરાદીનાં પારાર્થ્યં સાધયતિ । તથા સંઘાતત્વં પરસ્ય સાધયતિ । મઞ્ચપીઠાદીનાં સંઘાતસ્ય દેવદત્તાદેઃ પરસ્યોપકારદર્શનાત્ ॥
52. ધર્મિસ્વરૂપવિપરીતસાધનો યથા પૃથિવ્યાદિર્ ધર્મી બુદ્ધિમદ્ધેતુજન્ય ઇતિ સાધ્યે સાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । ઘટાદિવદ્ ઇતિ સપક્ષવચનમ્ । અયં હેતુર્ યથા બુદ્ધિમદ્ધેતુજન્યત્વં સાધયતિ તથા બુદ્ધિમતઃ કર્તુઃ સાશ્રયત્વમ્ અપિ સાધયતિ ॥
53. ધર્મિવિષેશવિપરીતસાધનો યથા । વૈશેષિકસ્ય મીમાંસ ક ં પ્રત્ય્ આત્મા ધર્મી ચેતયત ઇતિ સાધ્યે ( હ્તુ 267 ) ચેતનાધિષ્ઠાનત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ આત્મનો ઽચેતનસ્ય યથા ચૈતન્યં સાધયતિ । તથા હેતુર્ અયમ્ અનિત્યત્વમ્ અપિ સાધયતિ । અનિત્યત્વાદ્ વિજ્ઞાનસ્ય ॥
54. ઉક્તાઃ પઞ્ચૈતે વિરુદ્ધસંજ્ઞકા હેત્વાભાસાઃ ॥
55. વિરુદ્ધાવ્યભિચારી નામ ન કશ્ચિદ્ ધેતુદોષો ઽસ્તીતિ ન તસ્યોદાહરણં યુક્તમ્ । તત્રોદાહરણં । યત્ સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વયં ચ સ્વસંબન્ધિભિર્ યુગપદ્ અભિસંબધ્યતે તત્ સર્વગતમ્ । યથાકાશમ્ ઇતિ । અભિસંબધ્યતે ચ સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસંબન્ધિભિર્ યુગપત્ સામાન્યમ્ ઇતિ પૈલુકસ્ય સ્વભાવહેતુપ્રયોગઃ । । દ્વિતીયો ઽપિ પ્રયોગઃ પૈઠરસ્ય । યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં યત્ર નોપલભ્યતે ન તત્રાસ્તિ । તદ્ યથા ક્વચિદ્ અવિદ્યમાનો ઘટઃ । નોપલભ્યતે ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં વ્યક્ત્યન્તરાલેષ્વ્ ઇતિ ॥ અનુપલમ્ભો હેતુઃ પૂર્વોક્તશ્ ચ સ્વભાવઃ પરસ્પરં બાધયતઃ । સંશયજનનાત્ ।
56. ન સપક્ષાદ્ અન્યો દૃષ્ટાન્તો નામ કશ્ચિદ્ ઇતિ સપક્ષ એવ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ ॥ તત્ર દૃષ્ટાન્તાભાસઃ કીદૃશઃ ।
57. સાધર્મ્યેણ તાવત્ ।
58. નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્ કર્મવત્ । સાધ્યવિકલઃ કર્મણો ઽનિત્યત્વાત્ ॥
59. નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્ પરમાણુવત્ । સાધનવિકલઃ પરમાણૂનાં મૂર્તત્વાત્ ॥
60. નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદ્ ઘટવદ્ । સાધ્યસાધનોભયવિકલઃ ॥
61. તથા સંદિગ્ધસાધ્યધર્મા દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । કશ્ચિત્ પુરુષો ધર્મી રાગાદિમાન્ વચનાત્ । રથ્યાપુરુષવત્ । ( હ્તુ 268 ) તત્ર દૃષ્ટાન્તે રથ્યાપુરુષે રાગાદિમત્ત્વં સંદિગ્ધઃ પરચેતોવૃત્તીનાં દુરન્વયત્વાત્ ॥
62. સંદિગ્ધસાધનધર્મા યથા । કશ્ચિત્ પુરુષો મરણધર્મ ઇતિ સાધ્યે રાગાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષે દૃષ્ટાન્તે સંદિગ્ધઃ । વીતરાગો ઽપિ રાગીવ ચેષ્ટતે યતઃ ॥
63. સંદિગ્ધોભયધર્મા દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા કશ્ચિત્ પુરુષો ધર્મી અસર્વજ્ઞ ઇતિ સાધ્યે રાગાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષે દૃષ્ટાન્તે સાધ્યં સાધનં સંદિગ્ધમ્ ॥
64. અનન્વયો ઽપ્રદર્શિતાન્વયો વિપરીતાન્વયશ્ ચ દૃષ્ટાન્ટાભાસાઃ ॥
65. તત્રાનન્વયો યથા । યો વક્તા સ રાગાદિમાન્ રથ્યાપુરુષવત્ । વક્તૃત્વરાગાદિમત્ત્વયોઃ કાર્યકારણભાવપ્રતિષેધાત્ ॥
66. અપ્રદર્શિતાન્વયો યથા । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર વિદ્યમાનો ઽપ્ય્ અન્વયો વ્યાપ્ત્યા ન દર્શિત ઇતિ । વક્તૃદોષાદ્ અયં દૃષ્ટાન્તાભાસઃ ॥
67. વિપરીતાન્વયો યથા । યદ્ અનિત્યં તત્ કૃતકં ઘટાદિવદ્ ઇત્ય્ અત્રાનિત્યત્વં સાધ્યમ્ । સાધ્યેનૈવ સાધનં વ્યાપ્તં કથનીયમ્ । ન તુ સાધનેન વ્યાપ્તં સાધ્યં કથ્યતે । અથ વિપરીતાન્વયો દૃષ્ટાન્તાભાસઃ ॥
68. ઉક્તા નવૈતે સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ ॥
69. વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તાભાસા ઉચ્યન્તે ।
70. સાધ્યાવ્યતિરેકી દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્ પરમાણુવત્ । અત્ર પરમાણોર્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તત્વાદ્ અમૂર્તત્વં સાધનધર્મો વ્યાવૃત્તો ( હ્તુ 269 ) મૂર્તત્વાત્ પરમાણૂનામ્ । નિત્યત્વં સાધ્યધર્મો ન વ્યાવૃત્તઃ । પરમાણોર્ નિત્યત્વાત્ ॥
71. સાધનાવ્યતિરેક્લ્ યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્ કર્મવત્ । અત્ર નિત્યત્વં સાધ્યધર્મો વ્યાવૃત્તઃ કર્મણો ઽનિત્યત્વાત્ । સાધનધર્મો ન વ્યાવૃત્તઃ કર્મણો ઽમૂર્તત્વાત્ ॥
72. ઉભયાવ્યાવૃત્તો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદ્ આકાશાદિવત્ । અત્રાકાશાદૌ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાત્ સાધ્યં સાધનં ચ ન વ્યાવૃત્તમ્ ॥
73. તથા સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકી સંદિગ્ધસાધનવ્યતિરેકી । સંદિગ્ધોભયવ્યતિરેકી ચેતિ ।

74. સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકો દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા । અસર્વજ્ઞાઃ કપિલાદયઃ । સર્વજ્ઞતાલિઙ્ગભૂતકેવલિશાસ્ત્રાકરણાદ્ ઇતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ । યઃ સર્વજ્ઞઃ સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમ્ ઉપદિષ્ટવાન્ યથા ઋષભવર્ધમાનાદિર્ ઇતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણાદ્ ઋષભવર્ધમાનાદેર્ અસર્વજ્ઞતા નિવૃત્તાન વેતિ સંદેહઃ ॥
75. સંદિગ્ધસાધનવ્યતિરેકો યથા । નાત્ર ત્રયીવિદા બ્રાહ્મણેન ગ્રાહ્યવચનઃ કપિલકણાદાદિઃ પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણં યે ગ્રાહ્યવચના ન તે રાગાદિમન્તો યથા ગૌતમાદયો ધર્મશાસ્ત્રાણાં પ્રણેતાર ઇતિ ગૌતમાદિભ્યો રાગાદિમત્ત્વસ્ય ધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધા ॥
76. સંદિગ્ધોભયવ્યતિરેકી યથા । અવીતરાગાઃ કપિલાદયઃ પરિગ્રહાગ્રહયોગાદ્ ઇતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણં યો વીતરાગો ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહૌ સંભવતઃ ( હ્તુ 270 ) યથા ઋષભવર્ધમાનાદેર્ ઇતિ । ઋષભાદેર્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાત્ અવીતરાગત્વં સાધ્યધર્મઃ પરિગ્રહાગ્રહયો ગ ઃ સાધનધર્મો વ્યાવૃત્તો ન વેતિ સંદેહઃ । અપૂર્વાર્થલાભઃ પરિગ્રહઃ । લબ્ધસ્યાપરિત્યાગ આગ્રહઃ । તૌ ચ દ્વાવ્ અપિ ઋષભાદૌ સંભવ્યેતે । છત્રચામરદુન્દુભીનાં પરિગ્રહાગ્રહશ્રવણાત્ ॥
77. અવ્યતિરેકો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસો ઽપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો વિપરીતવ્યતિરેકશ્ ચેતિ ।

78. અવ્યતિરેકો યથા । કપિઇઆદિર્ અવીતરાગો વક્તૃત્વાત્ । યત્રાવીતરાગત્વં નાસ્તિ ન સ વક્તા યથોપલખણ્ડ ઇતિ । યદ્ય્ ઉપલખણ્ડાદ્ અયં વ્યાવૃત્તસ્ તથાપિ સર્વો વીતરાગો વક્તેતિ સંદેહઃ ॥
79. અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો યથા । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ આકાશાદિવદ્ ઇતિ । પરમાર્થતઃ સંયગ્ દૃષ્ટાન્તો ઽપ્ય્ અયં વક્તૃદોષાદ્ દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । પરાર્થાનુમાને વક્તુર્ ગુણદોષયોર્ વિચાર્યમાણત્વાત્ । તથા હિ યન્ નિત્યં તત્ સર્વં નિયમેનાકૃતકં દૃષ્ટં યથાકાશાદિર્ ઇતિ વચનેન વિભજ્ય વક્ત્રા વ્યાપ્તિપૂર્વકો વ્યાતિરેકો ન પ્રદર્શિત ઇત્ય્ અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકઃ ॥
80. વિપરીતવ્યતિરેકો યથા । યદ્ અકૃતકં તન્ નિત્યં દૃષ્ટમ્ ઇતિ । અત્ર સાધનનિવૃત્ત્યા સાધ્યનિવૃત્તિર્ વ્યાપ્તા દર્શયિતવ્યા તેન યત્ર યત્ર સાધ્યનિવૃત્તિસ્ તત્ર તત્ર નિયમેન સાધનનિવૃત્તિઃ સિધ્યતીતિ ॥
81. ઉક્તા દૃષ્ટાન્તાભાસા અષ્ટાદશ ॥
82. એત એવ સર્વે પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાભાસાઃ । વાદિના સાધયિતુમ્ ઇષ્ટમ્ અર્થં ન સાધયન્તીતિ સાધનાભાસા ( હ્તુ 271 ) વાદિનો ભવન્તિ । એવં ચ પ્રતિવાદિના દૂષણત્વેનોપન્યસ્તા દૂષણાનિ ભવન્તિ । પૂર્વપક્ષવાદિનો ઽભિપ્રેતાર્થસિદ્ધિપ્રતિબન્ધાત્ । સાધનસ્ય ન્યૂનતોદ્ભાવનમ્ એવ દૂષણસ્ય લક્ષણં વિભજ્ય પૃથગ્ ઉચ્યતે ।
83. દૂષણાભાસઃ । એતાન્ય્ એવ દૂષણાનિ પ્રતિવાદિનોક્તાનિ । યદા પૂર્વપક્ષવાદી મિથ્યાદૂષણત્વેન પ્રતિપાદયતીતિ તદા દૂષણાભાસા જાતય ઇતિ પઠ્યન્તે । અભૂતદોષોદ્ભાવનાનિ મિથ્યોત્તરાણિ જાત્યુત્તરણીતિ વચનાત્ । યાથાદુષ્ટપક્ષે પક્ષદોષોદ્ભાવનં નિર્દોષે હેતૌ હેતુદોષખ્યાપનમ્ । અદુષ્ટદૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટાન્તદોષોપાદાનં દૂષણાભાસ ઇતિ ન્યાયાત્ । જ્
84. તત્ર પ્રતિજ્ઞાહેતુદાહરણોપનયનિગમનાનિ પઞ્ચાવયવં પરૈઃ સાધનમ્ ઉચ્યતે । યથાનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । યત્ કૃતકં તત્ સર્વમ્ અનિત્યં દૃષ્ટં યથા ઘટાદીત્ય્ ઉદાહરણમ્ । તથા કૃતકઃ શબ્દ ઇત્ય્ ઉપનયઃ । તસ્માદ્ અનિત્ય ઇતિ નિગમનમ્ । દૃષ્ટાન્તે પ્રતીતિસમર્થો હેતુર્ ધર્મિણ્ય્ ઉપનીયત ઇત્ય્ ઉપનયઃ । પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્ ઇતિ વચનાત્ । નૈતદ્ અસ્તિ । ત્રિભિર્ એવાવયવૈર્ અન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મસંજ્ઞકૈઃ સાધ્યાર્થસિદ્ધેઃ ॥
85. તથા હિ । વાદકાલે વ્યાપ્તિપૂર્વક એવ પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ । યત્ કૃતકં તત્ સર્વમ્ અનિત્યં દૃસ્તં યથા ઘટાદિર્ ઇતિ । સાધ્યેન સાધનસ્ય દૃષ્ટાન્તે વ્યાપ્તિકથનમ્ અન્વય ઉચ્યતે ॥
86. વિપક્ષે ચ સાધ્યનિવૃત્ત્યા સાધનનિવૃત્તિર્ વ્યતિરેક ઉચ્યતે યથાસત્ય્ અનિત્યત્વે ન ભવત્ય્ એવ કૃતકત્વં યથાકાશાદૌ ।
87. કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ પક્ષધર્મવચનમ્ । પ્રતિજ્ઞાનિગમને પુનઃ સર્વથા ન વક્તવ્યે ॥
88. તથા સાધર્મ્યવતિ પ્રયોગે ઽન્વયાભિધાનસામર્થ્યાદ્ એવ વ્યતિરેકો ઽવગન્તવ્ય ઇતિ ન પૃથગ્ ઉચ્યતે । યથા યત્ કૃતકં તત્ સર્વમ્ અનિત્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યથા ઘટાદિઃ । કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ । સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ । તથા વૈધર્મ્યવતિ પ્રયોગે વ્યતિરેકોક્તિસામર્થ્યાદ્ એવાન્વયઃ પ્રતિપન્ન ઇતિ નાન્વયઃ પુનર્ ઉચ્યતે । યન્ નિત્યં તદ્ અકૃતકં દૃષ્ટં યથાકાશાદિઃ કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ । વૈધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ ॥
89. ઉક્તાઃ સાધનાભાસા દૂષનાભસાઃ ॥
90. પ્રત્યક્ષં કીદૃશમ્ । પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમ્ અભ્રાન્તમ્ । પ્રતિગતમ્ આશ્રિતમ્ અક્ષં યદ્ વિજ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ । પઞ્ચેન્દ્રિયાશ્રયાણિ જ્ઞાનાનીતિ યાવત્ । અત્યાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતિયયેતિ સમાસેન પ્રત્યક્ષશબ્દો વાચ્યલિઙ્ગઃ સિદ્ધઃ । પ્રત્યક્ષો બોધઃ પ્રત્યક્ષા બુદ્ધિઃ । પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નં ભવતિ ॥
91. ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાખ્યાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તદાશ્રિતાનિ પઞ્ચ જ્ઞાનાનિ પ્રમાણાનિ । તદ્ગ્રાહ્યા વિષયા રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શાખ્યાઃ પ્રમેયાણિ પઞ્ચૈવ ॥
92. તચ્ ચ પ્રત્યક્ષં નામજાત્યાદિકલ્પનારહિતં નિર્વિકલ્પકમ્ અભ્રાન્તં ચ યદિ ભવતિ । તદા પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે । દર્શિતસ્યાર્થસ્યાવિસંવાદનાત્ ॥
93. તત્ર નામકલ્પના । દેવદત્તો ઽયમ્ ઇતિ યદ્ જ્ઞાનમ્ । જાતિકલ્પના ગૌર્ ઇયમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ । વિશેષણવિશેષ્યમ્ ( હ્તુ 273 ) ઇતિ કલ્પના નીલોત્પલમ્ ઇતિ જ્ઞાનં । અન્યદ્ અપિ સવિકૈપકં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાભાસઃ । ભ્રાન્તં ચાર્થે ઽપિ તૈમિરિકસ્ય દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનં । શુક્તિકાયાં રજતજ્ઞાનં સ્થાણુર્ અયં પુરુષો વેતિ જ્ઞાનમ્ । અન્યદ્ અપિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાભાસઃ પ્રદર્શિતાર્થાપ્રાપકત્વાત્ ॥
94. તત્ર ત્રિવિધં પ્રત્યક્ષં । વ્યવહારમ્ અપેક્ષ્ય ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ । સર્વચિત્તચૈત્તાનાં સ્વરૂપસંવેદનં સ્વસંવેદનમ્ । ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ ॥
95. તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ અર્થક્રિયાસમર્થં તુ સ્વલક્ષણમ્ ઉચ્યતે । સામાન્યં તુ નાર્થક્રિયાસમર્થમ્ ।
96. તદ્ એવ ચ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ । પ્રમાણમ્ અર્થપ્રતીતિરૂપં ફલં ચ તાદૃશમ્ એવ । ન પ્રમાણફલયોર્ ભેદઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ ॥
97. અનુમાનં દ્વિધા સ્વાર્થં પરાર્થં ચ ।
98. તત્ર સ્વાર્થં તાવત્ । ગૃહીતે ચ પક્ષધર્મે સ્મૃતે ચ સાધ્યસાધનભાવે પશ્ચાત્ પ્રતિપત્તા યથાર્થં પ્રતિપદ્યતે યેન તત્ સ્વાર્થમ્ અનુમાનમ્ ।
99. પક્ષધર્મશ્ ચ ત્રિવિધ એવ ભવતિ । કાર્યં સ્વભાવો ઽનુપલમ્ભશ્ ચેતિ ।
100. સિદ્ધે હિ કાર્યકારણભાવે કાર્યં હેતુર્ દ્રષ્ટવ્યઃ । યથા યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિઃ । યથા મહાનસાદૌ । અસ્તિ ચેહ ધૂમ ઇતિ [ અસત્ય્ અગ્નૌ ન ભવત્ય્ એવ ધૂમો યથા સજલપ્રદેશે । અસ્તિ ચેહ ધૂમ ઇતિ ।
101. સ્વભાવહેતુઃ । વૃક્ષો ઽયં શિંશપાત્વાદ્ ઇતિ । પૂર્વપ્રવર્તિતશિંશપાવ્યવહારવત્ । અસતિ વૃક્ષત્વે ન ભવત્ય્ એવ શિંશપાત્વમ્ । યથા સ્થણ્ડિલપ્રદેશે । અત્રાપિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે નિશ્ચિતે સતિ વ્યાપ્યો હેતુર્ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
102. અનુપલમ્ભહેતુર્ યથા । નાત્ર ઘટ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ શશવિષાણાદિવત્ । અત્રાપિ દૃષ્યાનુપલમ્ભો દૃષ્યાભવેન વ્યાપ્તો યદા નિશ્ચિતસ્ તદાયં હેતુર્ ગમકઃ ॥
103. અનુમાનાભાસઃ કીદૃશઃ । પૂર્વવત્ । શેષવત્ । સામાન્યતોદૃષ્ટં ચેતિ પરૈઃ કલ્પિતમ્ અનુમાનં સર્વમ્ અનુમાનાભાસઃ ॥ તેષુ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણસ્ય પ્રતિબન્ધાભાવાત્ [ સિદ્ધે સત્ય્ એવ હિ કાર્યકારણભાવે વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે ચ સાધ્યસાધનભાવો નાન્યથા વ્યભિચારસંભવાત્ ॥
104. યથા વૃષ્ટિમાન્ અયં મેઘો ગમ્ભીરધ્વનત્વાદ્ ઇતિ । ગમ્ભીરધ્વનવતો ઽપિ મેઘસ્ય વૃષ્ટિવિઘાતસંભવાત્ ॥
105. યથોપરિ વૃષ્ટો દેવો નદીપૂરદર્શનાત્ બન્ધભઙ્ગાદિનાપિ નદીપૂરસ્ય દર્શણાત્ ॥
106. યથા પક્વા એતે તણ્ડુલા એકસ્થાલ્યન્તર્ગતત્વાદ્ દૃષ્ટતણ્ડુલવત્ ॥
107. પક્વાન્ય્ એતાન્ય્ ફલાનિ એકશાખપ્રબન્ધાત્ । ઉપયુક્તફલવત્ । અત્ર ભૂયો દર્શને ઽપિ સાધ્યસાધનયોર્ વ્યભિચારસંભવ એવ ॥
108. યથા યત્ પાર્થિવં તત્ સર્વં લોહલેખ્યં દૃષ્ટમ્ । યથા કાષ્ઠાદિ) । વજ્રમ્ અપિ પાર્થિવં ॥
109. યઃ પ્રાણી સ સર્વઃ સગ્રીવઃ । યથા કરભાદિઃ કુલીરો ઽપિ પ્રાણી ॥

110. યથા યદ્ દ્રવદ્ દ્રવ્યમ્ આર્દ્રકૃત્ તદ્ દૃષ્ટં યથોદકં । પારદમ્ અપિ દ્રવદ્ દ્રવ્યમ્ ઇતિ । એવમ્ અન્યે ઽપ્ય્ અનુમાનાભાસા દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ ॥
હેતુતત્ત્વોપદેશઃ સમાપ્તઃ ॥ કૃતિર્ ઇયં પણ્ડિતરાજજિતારિપાદાનામ્ ॥