હેતુતત્ત્વોપદેશ (અન્ય આવૃત્તિ) · ભાગ 13

હેતુતત્ત્વોપદેશઃ
મઞ્જુશ્રીકુમારભૂતાય નમઃ
1. સાધનં દૂષણં ચૈવ સાભાસં પરસંવિદે ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ સાભાસં ત્વાત્મસંવિદે ॥
અયં શાસ્ત્રાર્થરાંગ્રહઃ ॥
2. વાદિના સ્વયં સાધયિતુમિષ્ટો ઽર્થઃ સાધ્યઃ । યેન સાધ્યતે તત્સાધનમ્ ॥
3. હેતોસ્ત્રૈરૂપ્યમુચ્યતે । કિં પુનસ્તત્ત્રૈરૂપ્યમ્ । પક્ષે સત્ત્વમેવ પ્રથમં રૂપમ્ । સપક્ષ એવ સત્ત્વમિતિ દ્વિતીયં રૂપમ્ । વિપક્ષે ચ અસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમિતિ તૃતીયં રૂપમ્ ॥
4. તત્ર પક્ષઃ પ્રસિદ્ધો ધર્મી પ્રસિદ્ધવિશેષણેન વિશિષ્ટઃ સ્વયં સાધયિતુમિષ્ટઃ પ્રત્યક્ષાદ્યવિરુદ્ધઃ । યથા ધર્મી શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ વિશેષણેન વિશિષ્ટઃ સાધ્યઃ । કૃતકત્વાદિતિ હેતુર્ભવતીતિ ॥
5. કઃ પુનઃ સપક્ષઃ । સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનઃ સપક્ષઃ । યથા ઘટાદિરિતિ ॥
6. કો હેતોર્વિપક્ષઃ । યત્ર સાધ્યાભાવાદ્ધેત્વભાવો નિશ્ચયેન પ્રદર્શ્યતે । યથાકાશાદિઃ ॥
7. ત્રિરૂપહેતુપ્રદર્શનેન પરાવગમનિમિત્તં કૃતઃ પ્રયોગઃ પરાર્થાનુમાનભિત્યુચ્યતે । યથા શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ પક્ષવચનમ્ । કૃતકત્વાદિતિ હેતુવચનમ્ । ઘટાદિવદિતિ સપક્ષવચનમ્ । આકાશાદિવદિતિ વિપક્ષવચનમ્ ॥
8. સ પુનર્દ્વિવિધો દૃશ્યતે । સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ ॥
9. તત્ર સાધર્મ્યેણ તાવત્ । યત્કૃતકં તત્સર્વમનિત્યં દૃષ્ટમ્ । યથ ઘટાદિઃ । શબ્દો ઽપિ કૃતક ઇતિ ॥
10. વૈધર્મ્યેણાપ્યનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વાભાવઃ । યથાકાશાદિઃ । શબ્દસ્તુ કૃતક ઇતિ ॥
11. કઃ પુનઃ પક્ષાભાસઃ । પક્ષાભાસો વસ્તુતો ન પક્ષઃ । પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાદયં પક્ષાભાસઃ ॥
12. યથા ધૂમાદિર્ધર્મી બુદ્ધિમદ્ધેતૂત્પન્નઃ સાધ્ય ઇતિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ પક્ષાભાસઃ । પ્રત્યક્ષતો વહ્નેર્ધૂમોત્પત્તિદર્શનાત્ ॥
13. અનુમાનવિરુદ્ધો યથા । વેદવચનં ધર્મ્યપૌરુષેયમિતિ સાધ્યે શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયક ઇતિ પૌરુષેયત્વસ્ય સિદ્ધેઃ ॥
14. સ્વવચનવિરુદ્ધો યથા । અનુમાનં ન પ્રમાણમિતિ । પરાવગમાય વાક્યપ્રયોગઃ પરાર્થાનુમાનમિતિ નિર્દેશાત્ ॥
15. લોકવિરુદ્ધો યથા । શુચિ નરશિરઃ કપાલં પ્રાણ્યઙ્ગત્વાચ્ છઙ્ખશુક્તિવદિતિ ॥
16. પ્રતીતિવિરુદ્ધો યથા । યદ્ યાવત્કાલસ્થાયિ તત્ અનિત્યમ્ । યદ્યાવત્કાલસ્થાયિ તત્ સર્વં નિત્યમિતિ લૌકિકપ્રતીતેઃ ॥
17. અપ્રસિદ્ધવિશેષણો યથા । વૈશેષિકસ્ય સાંખ્યં પ્રતિ શબ્દો વિનાશીતિ ॥
18. અપ્રસિદ્ધવિશેષ્યો યથા । સાંખ્યસ્ય બૌદ્ધં પ્રત્યાત્મા ચેતન ઇતિ સાધ્યમ્ ॥
19. અપ્રસિદ્ધોભયો યથા । વૈશેષિકસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ સમવાયિકારણમાત્મેતિ કાયઃ સ્થિરસ્વભાવ ઇતિ વા ॥
20. પક્ષાભાસા ઉક્તાઃ ॥
21. કીદૃશો હેત્વાભાસઃ । યો હેતુરિવાભાસતે ન તુ હેતુત્વેન સિધ્યતિ ॥
22. હેત્વાભાસસ્ત્રિવિધઃ । અસિદ્ધો વિરુદ્ધો ઽનૈકાન્તિકશ્ચ ॥
23. તત્ર પક્ષાસિદ્ધેરસિદ્ધ ઇતિ હેત્વાભાસઃ ॥
24. પક્ષે સપક્ષે ચાસન્ વિપક્ષે ચ સન્ યઃ સ વિરુદ્ધ ઇતિ હેત્વાભાસઃ સાધ્યવિપરીતસિદ્ધેઃ ॥
25. સપક્ષવિપક્ષયોરુભયોર્ભાવે ઽભાવે વા સંશયે વાસિદ્ધપ્રતિબન્ધો યો હેતુઃ સો ઽનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ । વાદિપ્રતિવાદિભ્યાં સાધયિતુમિષ્ટસ્યૈકાન્તેનાસિદ્ધેઃ ॥
26. ઉભયાસિદ્ધો યથા । શબ્દસ્યાનિત્યત્વે સાધ્યે હેતુશ્ચાક્ષુષત્વં વાદિપ્રતિવાદિનોરસિદ્ધ ઇતિ ॥
27. ચેતનસ્તરુરિતિ સાધ્યે સર્વત્વગપહરણે મરણાદિતિ હેતુઃ પ્રતિવાદિનં બૌદ્ધં પ્રત્યસિદ્ધ ઇતિ પ્રતિવાદ્યસિદ્ધશ્ચિત્તાદિનિરોધસ્ય બૌદ્ધસ્યેષ્ટત્વાત્ ॥
28. અચેતનાઃ સુખાદય ઇતિ સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્ત્વાદિતિ હેતુઃ સાંખ્યસ્ય સ્વયં વાદિનો ઽસિદ્ધ ઇતિ વાદ્યસિદ્ધઃ ॥
29. વૈશેષિકેણ પ્રતિવાદિનં બૌદ્ધં પ્રતિ પૃથિવ્યાદિર્ધર્મી કાર્ય ઇતિ સાધ્ય એકૈકક્ષણવદન્યાન્યોત્પાદાદિતિ વાદિનઃ સ્વયમસિદ્ધઃ । સિદ્ધે ઽપ્યુત્પાદ એકૈકક્ષણવદન્યાન્યોત્પાદાસિદ્ધેઃ ॥
30. પક્ષૈકદેશાસિદ્ધો યથા । ચેતનાસ્તરવઃ સ્વાપાદિતિ હેતુશ્ચન્દને વાદિનઃ સ્વયં પક્ષૈકદેશે ઽસિદ્ધઃ । ન હિ સર્વે વૃક્ષા રાત્રૌ પત્રસંકોચભાજઃ ॥
31. એવમેવ ક્ષિત્યાદિર્ઘર્મી બુદ્ધિમજ્જાત ઇતિ સાધ્યે કાર્યમિતિ હેતુર્બૌદ્ધં પ્રત્યસિદ્ધઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણસમ્બન્ધસિદ્ધસ્વરૂપેણ ક્ષિત્યાદીનાં સિદ્ધેઃ । વાસભોજનાદિસિદ્ધિરિતિ ચેત્તદા પક્ષૈકદેશાસિદ્ધિઃ ॥
32. સંદિગ્ધાસિદ્ધો યથા । યદીહ ધૂમઃ સ્યાદત્ર વહ્નિઃ સ્યાદિતિ સાધ્યે હેત્વનિશ્ચયાત્ ॥
33. સંદિગ્ધધર્મ્યસિદ્ધો યથા । એષ્વનેકેષુ નિકુઞ્જેષુ કસ્મિંશ્ચિન્ નિકુઞ્જે મયૂર ઇતિ સાધ્યે કેકાયિતાદિતિ હેતુરિતિ ॥
34. ધર્મ્યસિદ્ધાવપ્યસિદ્ધો યથા । ધર્મ્યાત્મા સર્વવ્યાપીતિ સાધ્યે સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાદિતિ હેતુરિતિ ॥
35. નવૈતે ઽસિદ્ધા હેત્વાભાસાઃ ॥
36. કીદૃશઃ પુનરનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ । ઉચ્યતે ।

37. યથા શબ્દસ્ય નિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વાદિતિ હેતુઃ સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્ર વર્ત્તમાનઃ સાધારણો ઽનૈકાન્તિક ઇતિ ॥
38. એવં શબ્દો નિત્ય ઇતિ સાધ્યે શ્રાવણત્વાદિતિ હેતુઃ સપક્ષે વિપક્ષે ચાવૃત્તેરસાધારણો ઽનૈકાન્તિકઃ ॥
39. એવં શબ્દસ્યાપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે સાધ્યે ઽનિત્યત્વાદિતિ હેતુઃ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિ ર્વિપક્ષવ્યાપ્યનૈકાન્તિકઃ । અપ્રયત્નાનન્તરીયકસ્ય શબ્દસ્ય સપક્ષઃ વિદ્યુદાકાશાદિઃ । તત્ર સપક્ષૈકદેશે વિદ્યુદાદાવનિત્યત્વં વર્ત્તતે । નાકાશાદૌ । વિપક્ષાઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકાદયઃ સર્વે । તેષુ સર્વેષ્વસ્તિ ॥
40. એવં શબ્દસ્ય પ્રયત્નાનન્તીયકત્વે સાધ્યે ઽનિત્યત્વાદિતિ હેતુ ર્ઘટાદૌ સર્વત્ર વિદ્યતે । અપ્રયત્નાનન્તરીયકો વિપક્ષઃ પુન ર્વિદ્યુદાકાશાદિઃ । તત્રૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ વર્ત્તતે નાકાશાદૌ । તસ્માદયં વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ સપક્ષવ્યાપ્યનૈકાન્તિકો હેતુઃ ॥
41. ઉભયપક્ષૈકદેશવૃત્તિરનૈકાન્તિકો યથા । ધર્મી શબ્દો નિત્ય ઇતિ સાધ્યે ઽમૂર્ત્તત્વાદિતિ હેતુઃ । પરમાણ્વાકાશાદિઃ સપક્ષઃ । તત્ર સપક્ષૈકદેશ આકાશે ઽમૂર્ત્તત્વં વિદ્યતે ન પરમાણૌ પરમાણૂનાં મૂર્ત્તત્વાત્ । ઘટસુખાદિરનિત્યો વિપક્ષઃ । તદેકદેશે સુખાદૌ વિદ્યતે ન ઘટાદાવિતિ ॥
42. એવં સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિઃ સપક્ષવ્યાપ્યનૈકાન્તિકો હેતુર્યથા । કપિલાદિ ર્ધર્મ્યસર્વજ્ઞ ઇતિ સાધ્યે વક્તૃત્વાદિતિ હેતૂ રથ્યાપુરુષાદૌ સપક્ષે વિદ્યતે વિપક્ષે સર્વજ્ઞે સંદિગ્ધઃ । સર્વજ્ઞસ્યાતીન્દ્રિયત્વાદ્વક્તૃત્વમસ્તિ ન વેતિ સંદેહઃ ॥
43. એવં સંદિગ્ધસપક્ષવૃત્તિર્વિપક્ષવ્યાપ્યનૈકાન્તિકો હેતુર્યથા । ઋષભવર્ધમાનાદિ ર્ધર્મી સર્વજ્ઞ ઇતિ સાધ્યે કેવલશાસ્ત્રકર્ત્તૃત્વાદિતિ હેતુઃ સપક્ષે સર્વજ્ઞે સંદિગ્ધઃ । સર્વજ્ઞસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ કેવલશાસ્ત્રકર્ત્તરિ સંદેહઃ । વિપક્ષે...........આદાવસર્વજ્ઞે ઽસ્તીતિ ॥
44. અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સંદેહે ઽનૈકાન્તિકો હેતુર્યથા । જીવચ્છરીરં સાત્મકં પ્રાણાદિમત્વાદિતિ હેતુઃ । જીવચ્છરીરસમ્બન્ધી પ્રાણાદિઃ સાત્મકે નિરાત્મકે વા વર્ત્તમાનો વ્યાવૃત્તો વેત્યનિશ્ચયઃ ॥
45. તતઃ કેવલાન્વયી હેતુર્દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ॥
46. એવં દ્વિતીયો ઽપિ કેવલવ્યતિરેકી । જીવચ્છરીરમિદં ન નિરાત્મકં પ્રાણાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ । દૃષ્ટાન્તાભાવાદન્વયસ્યાનિશ્ચયો વ્યતિરેકસ્ય ચ નિશ્ચય ઇત્યયં સંદિગ્ધો હેતુઃ ॥
47. એતે દશાનૈકાન્તિકહેત્વાભાસા ઉદાહૃતાઃ ॥
48. વિરુદ્ધા હેત્વાભાસાઃ કીદૃશાઃ ॥
49. યથા ધર્મી શબ્દો નિત્ય ઇતિ સાધ્યધર્મઃ । કૃતકત્વાદાકાશાદિવદિત્યયં હેતુર્ઘટાદૌ વિપક્ષ એવ વિદ્યતે ન સપક્ષે ॥
50. એવં ધર્મી શબ્દો નિત્ય ઇતિ સાધ્યે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિતિ હેતુઃ સપક્ષ આકાશાદૌ નાસ્તિ ઘટાદાવેકદેશે ઽસ્તિ વિદ્યુદાદૌ નાસ્તીતિ । ઇમૌ દ્વૌ હેતૂ ધર્મસ્વરૂપવિપરીતસાધનૌ ॥
51. ધર્મિસ્વરૂપવિપરીતસાધનો દ્વિવિધો યથા । એતે ચક્ષુરાદયઃ પરાર્થા ઇતિ સાધ્યધર્મઃ સંઘાતત્વાદિતિ હેતુઃ શયનાસનાદિવદિતિ સપક્ષનિર્દેશઃ । અયં હેતુર્યથા ચક્ષુરાદેઃ પારાર્થ્યં સાધયતિ તથા સંહતત્વમપિ પરસ્ય સાધયતિ । શયનાસનાદેઃ સંહતદેવદત્તાદિપરાર્થત્વદર્શનાત્ ॥
52. ધર્મિસ્વરૂપવિપરીતસાધનો યથા । ધર્મ્યાદિર્બુદ્ધિમતઃ કારણાદુત્પદ્યત ઇતિ સાધ્યે સાશ્રત્વાદિતિ હેતુઃ । ઘટાદિવદિતિ સપક્ષનિર્દેશઃ । યથાનેન હેતુના બુદ્ધિમદ્ધેતુતો જાતત્વં સાધ્યતે તથા બુદ્ધિમત્કર્ત્તુઃ સાશ્રયત્વમપિ સાધ્યતે ॥
53. ધર્મિવિશેષવિપરીતસાધનો યથા । વૈશેષિકેણ યોગાચારં પ્રતિ ધર્મ્યાત્મા ચેતના ઇતિ સાધ્યે વિજ્ઞાનાધિષ્ઠાનાદિતિ હેતુ ર્યથાચેતનમાત્માનં ચેતનં સાધયતિ તથાયં હેતુરનિત્યમપિ સાધયતિ વિજ્ઞાનસ્યાનિત્યત્વાત્ ॥
54. પઞ્ચભિરેતૈર્વિરુદ્ધા હેત્વાભાસાઃ પ્રદર્શિતાઃ ॥
55. વિરુદ્ધાવ્યભિચારી કુત્રાપિ હેતુદોષો ન ભવતીતિ તસ્યોદાહરણોપન્યાસો ન યુક્તઃ । ઉદાહરણમુચ્યતે ચેત્ । યત્સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુગપદભિસમ્બધ્યતે તત્સર્વગતમ્ । યથાકાશમ્ । સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુગપત્ સામાન્યમભિસમ્બદ્ધમિતિ પૈલુકસ્ય સ્વભાવહેતુપ્રયોગઃ । દ્વિતીયો ઽપિ પ્રયોગઃ પૈઠરસ્ય । યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સદ્યત્ર નોપલભ્યતે ન તત્ તત્ર અસ્તિ । તદ્યથા કસ્મિંશ્ચિદ્દેશે ઽવિદ્યમાનો ઘટઃ । નોપલભ્યતે ચ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં વ્યક્ત્યન્તરાલેષ્વિતિ । અયમનુપલમ્ભહેતુઃ પૂર્વોક્તશ્ચ સ્વભાવહેતુઃ । અનયોઃ પરસ્પરવિરોધેન સંશયજનકત્વાત્ । સપક્ષાદન્યો દૃષ્ટાન્તો ન કશ્ચિદસ્તીતિ સપક્ષ એવાયં સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ ।
56. તત્ર કીદૃશા દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ ॥
57. સાધર્મ્યેણ તાવત્ ॥
58. નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાત્કર્મવદિતિ સાધ્યવિકલઃ કર્મણો ઽનિત્યત્વાત્ ॥
59. નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાત્પરમાણુવદિતિ સાધનવિકલઃ પરમાણોર્મૂર્ત્તત્વાત્ ॥
60. નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાદ્ધટવદિતિ સાધ્ય સાધન વિકલઃ ॥
61. એવં સંદિગ્ધસાધ્યધર્મો દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા । ધર્મી પુરુષઃ કશ્ચિદ્રાગાદિમાન્ વચનાદ્રથ્યાપુરુષવદિતિ । રથ્યાપુરુષદૃષ્ટાન્તે રાગાદિમત્ત્વં સંદિગ્ધમ્ । પરચિત્તાનુમાનસ્ય દુષ્કરત્વાત્ ॥
62. સંદિગ્ધસાધનધર્મો યથા । મરણધર્મા પુરુષ ઇતિ સાધ્યે રાગાદિમત્ત્વાદિતિ હેતૂ રથ્યાપુરુષદૃષ્ટાન્તે સંદિગ્ધઃ । વીતરાગસ્યાપિ સરાગવચ્ચલત્વાત્ ॥
63. સંદિગ્ધોભયધર્મો દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા । ધર્મી કશ્ચિત્ પુરુષઃ અ સર્વજ્ઞ ઇતિ સાધ્યે રાગાદિમત્ત્વાદિતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષદૃષ્ટાન્તે સાધ્યં સાધનં ચ સંદિગ્ધમ્ ॥
64. અનન્વયો ઽપ્રદર્શિતાન્વયો વિપરીતાન્વયશ્ચ દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ ॥
65. તત્રાનન્વયો યથા । યો વક્તા સ રાગાદિમાન્ રથ્યાપુરુષવત્ । વક્તૃત્વરાગાદિમત્ત્વયોઃ કાર્યકારણભાવપ્રતિષેધાત્ ॥
66. અપ્રદર્શિતાન્વયો યથા । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ । અત્રાન્વયવ્યાપ્તિરપ્રદર્શિતા । વક્તૃદોષાદયં દૃષ્ટાન્તાભાસઃ ॥
67. વિપરીતાન્વયો યથા । યદનિત્યં તત્કૃતકમિતિ । ઘટાદિવદિતિ । અત્રાનિત્યત્વં સાધ્યમ્ । સાધ્યેન સાધનસ્ય વ્યાપ્તિર્દર્શનીયા સાધનેન તુ સાધ્યસ્ય વ્યાપ્તિર્દર્શિતા । તતો વિપરીતાન્વયો દૃષ્ટાન્તાભાસઃ ॥
68. સાધર્મ્યેણૈતે નવ દૃષ્ટાન્તાભાસા ઉક્તાઃ ॥
69. વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તાભાસા ઉચ્યન્તે ॥
70. સાધ્યાવ્યાવૃત્તો દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાત્પરમાણુવદિતિ । ઇહ પરમાણુર્વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇતિ સાધનધર્મો ઽમૂર્ત્તત્વં વ્યાવૃત્તં મૂર્ત્તત્વાત્પરમાણુનામ્ । સાધ્યધર્મો નિત્યત્વં ન વ્યાવૃત્તં નિત્યત્વાત્પરમાણુનામિતિ ॥
71. સાધનાવ્યાવૃત્તો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાત્ કર્મવદિતિ । ઇહ સાધ્યધર્મો નિત્યત્વં વ્યાવૃત્તં કર્મણો ઽનિત્યત્વાત્ સાધનધર્મો ન વ્યાવૃત્તો ઽમૂર્ત્તત્વાત્કર્મણઃ ॥
72. ઉભયાવ્યાવૃત્તો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાદાકાશાદિવદિતિ । અત્રાકાશાદેર્વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાત્ સાધ્યં સાધનં ચ ન વ્યાવૃત્તમ્ ॥
73. તથા સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકઃ સંદિગ્ધસાધનવ્યતિરેકઃ સંદિગ્ધોભયવ્યતિરેકશ્ચ ॥

74. સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકો દૃષ્ટાન્તાભાસો યથા । અસર્વજ્ઞાઃ કપિલાદયો ઽવિદ્યમાનસર્વજ્ઞતાલિઙ્ગભૂતકેવલશાસ્ત્રકર્ત્તૃત્વાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યેણોદાહરણમુચ્યતે । યઃ સર્વજ્ઞઃ સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમુપદિષ્ટવાન્ । તદ્યથા ઋષભવર્દ્ધમાનાદિરિતિ । ઇહ વૈધર્મ્યોદાહરણ ઉક્ત ઋષભવર્ધમાનાદેરસર્વજ્ઞત્વં વ્યાવૃત્તમવ્યાવૃત્તં વેતિ સંદેહઃ ॥
75. સંદિગ્ધસાધનવ્યતિરેકો યથા । ઇહ ત્રયીવિદા બ્રાહ્મણેન કપિલકણાદાદિઃ પુરુષો ન ગ્રાહ્યવચનો રાગાદિમત્ત્વાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણમુચ્યતે યો ગ્રાહ્યવચનો ન સ રાગાદિમાન્ યથા ગોતમાદયઃ ધર્મશાસ્ત્રાણાં પ્રણેતાર ઇતિ । ગોતમાદિભ્યો રાગાદિમત્વસ્ય સાધન ધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધા ॥
76. સંદિગ્ધોભયવ્યતિરેકો યથા । અવીતરાગાઃ કપિલાદયઃ પરિગ્રહાગ્રહયોગાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યેણોદાહરણમુચ્યતે । યો વીતરાગઃ સ ન પરિગ્રહાગ્રહવાન્ યથા ઋષભવર્દ્ધેમાનાદિરિતિ । ઋષભાદેઃ વૈ ધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાદ્ વીતરાગત્વપરિગ્રહાગ્રહયોઃ સાધ્યસાધનધર્મયોર્વ્યતિરેકો ઽવ્યતિરેકો વેતિ સંદેહઃ । પ્રાગલબ્ધસ્ય વસ્તુનો લાભઃ પરિગ્રહઃ લબ્ધસ્યાપરિવર્જનમાગ્રહઃ । ઉભયોરપિ તયો રૃષભે સમ્ભવઃ । છત્રચામરમહાદુન્દુભીનાં પરિગ્રહાગ્રહશ્રવણાત્ ।

77. અવ્યતિરેકો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસો ઽપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો વિપરીતવ્યતિરેકશ્ચેતિ ॥
78. અવ્યતિરેકો યથા । કપિલાદિરવીતરાગો વક્તૃત્વાત્ । યત્રાવીતરાગત્વં નાસ્તિ ન સ વક્તા યથોપલખણ્ડ ઇતિ । યદ્યપીદમુપલખણ્ડાદ્વ્યાવૃત્તં તથાપિ સર્વસ્માદ્વીતરાગાદ્વક્તૃત્વં ન વ્યાવૃત્તં સન્દેહાત્ ॥
79. અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો યથા । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદાકાશાદિવદિતિ । પરમાર્થતઃ સમ્યગુદાહૃતો ઽપિ વક્તુરપરાધાદ્દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । પરાર્થાનુમાને વક્તુર્ગુણદોષયોર્દ્વયો ર્વિચારણીયત્વાત્ । એવં યન્નિત્યં તત્સર્વં નિયતમકૃતકં દૃશ્યતે યથાકાશાદિરિતિ વાગ્વિભાગો વક્ત્રા કર્ત્તવ્યઃ । પૂર્વવર્ત્તિનો વ્યતિરેકસ્યાપ્રદર્શનાદપ્રદર્શિતવ્યતિરેકઃ ॥
80. વિપરીતવ્યતિરેકો યથા । યદકૃતકં તન્નિત્યં દૃષ્ટમિતિ । ઇહ તુ સાધ્યવિપરીતે વ્યાપ્તિર્દર્શનીયા । તેન યદ્યત્સાધ્યવિપરીતં તત્તન્નિયતં સાધનવિપરીતં ભવેત્ ॥
81. અષ્ટાદશ દૃષ્ટાન્તાભાસા ઉક્તાઃ ॥
82. એભિરેવ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાભાસૈર્વાદિના સાધનસ્યાવ્યુત્પત્તેઃ પ્રતિ વાદી દૂષણમુપન્યસ્યતિ । તસ્ય દૂષણસ્ય પૂર્વપક્ષવાદિનો ઽભીષ્ટાર્થસિદ્ધૌ પ્રતિબન્ધકત્વાત્સાધનન્યૂનતોદ્ભાવનમેવ દૂષણમુચ્યતે । તસ્માત્સાધનવદ્દૂષણલક્ષણવિભગાઃ પૃથગ્ નોક્તઃ ॥
83. દૂષણાભાસો દૂષણમેવેતિ સ પ્રતિવાદિનોચ્યતે । યદા પૂર્વપક્ષવાદિનો ઽભૂતં દોષમુદ્ભાવયતિ તદા સ દૂષણાભાસો જાતિરિતિ । અભૂતદોષોદ્ભાવનં વિપરીતોત્તરં જાતિરિત્યુચ્યતે । યથા પક્ષદોષાભાવે પક્ષદોષોદ્ભાવનં હેતુદોષાભાવે હેતુદોષોદ્ભાવનં દૃષ્ટાન્તદોષાભાવે ચ દૃષ્ટાન્તદોષોદ્ભાવનં દૂષણાભાસ ઇતિ ॥
84. તત્રાહુરન્યે । પ્રતિજ્ઞા હેતુઃ ઉદાહરણમ્ ઉપનયઃ નિગમનં ચેતિ પઞ્ચાવયવં સાધનમિતિ । યથાનિત્યઃ શબ્દઃ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા । કૃતકત્વાદિતિ હેતુઃ । યત્કૃતકં સર્વં તદનિત્યં દૃષ્ટં યથા ઘટાદિરિત્યુદાહરણમ્ । તથા શબ્દો ઽપિ કૃતક ઇતિ ઉપનયઃ । તસ્માદનિત્ય ઇતિ નિગમનમ્ । દૃષ્ટાન્તપ્રતીતસામર્થ્યસ્ય હેતોર્ધર્મિણ્યુપસંહાર ઉપનય ઇતિ । પ્રતિજ્ઞાયા પુનઃ શ્રવણં નિગમનમિત્યુચ્યતે । મૈવમન્વયો વ્યતિરેકઃ પક્ષધર્મશ્ચેતિ ત્રયેણૈવ સાધ્યાર્થસિદ્ધેઃ ॥
85. એવં વાદકાલે વ્યાપ્તિપૂર્વક એવ પ્રયોગઃ । યત્કૃતકં સર્વં તદનિત્યં દૃષ્ટં યથા ઘટાદિરિતિ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યસાધનયોર્વ્યાપ્તિપ્રતિપાદનમન્વય ઇત્યુચ્યતે ॥
86. વિપક્ષે પુનઃ સાધ્યવ્યાવૃત્ત્યા સાધનવ્યાવૃત્તિર્વ્યતિરેક ઇત્યુચ્યતે । યથાનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વાભાવઃ સ્યાદ્યથાકાશાદિઃ ॥
87. શબ્દો ઽપિ કૃતક ઇતિ પક્ષધર્મ ઉચ્યતે । પ્રતિજ્ઞા નિગમનં ચ સર્વથા ન વક્તવ્યે ॥
88. તથા સાધર્મ્યપ્રયોગે ઽન્વયવચનસામર્થ્યાદ્વ્યતિરેકાવગમાદયં પૃથગ્ નોચ્યતે । યથા યત્કૃતકં સર્વં તદનિત્યં દૃષ્ટં યથા ઘટાદિઃ શબ્દો ઽપિ કૃતક ઇતિ સાધર્મ્યપ્રયોગઃ । વૈધર્મ્યપ્રયોગે વ્યતિરેકવચનસામર્થ્યાદન્વયપ્રતીતિઃ । અત્ર પુનરન્વયો ન વાચ્યઃ । યન્નિત્યં તદકૃતકં દૃષ્ટં યથાકાશાદિઃ શબ્દસ્તુ કૃતક ઇતિ વૈધર્મ્યપ્રયોગઃ ॥
89. સાધનાભાસો દૂષણાભાસશ્ચોક્તઃ ॥
90. કિં નામ પ્રત્યક્ષમિતિ । પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમ્ । અક્ષં પ્રતિગતમાશ્રિતં યદ્વિજ્ઞાનં તત્પ્રત્યક્ષમ્ । પઞ્ચેન્દ્રિયાશ્રિતં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ । અત્યાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતીયયેતિ સમાસેનાભિધેયલિઙ્ગઃ પ્રત્યક્ષશબ્દઃ સિદ્ધઃ । પ્રત્યક્ષો ઽવબોધઃ પ્રત્યક્ષા બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં ચેતિ યુક્તં ભવતિ ॥
91. ચક્ષુઃ શ્રોત્રં નાસિકા જિહ્વા કાયશ્ચેતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । તદાશ્રિતસ્ય જ્ઞાનસ્ય પઞ્ચ ગ્રાહ્યવિષયા રૂપં શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યઞ્ચેતિ પઞ્ચૈવ પ્રમેયાણિ ॥
92. તચ્ચ પ્રત્યક્ષં નામજાત્યાદિકલ્પનાપોઢં નિર્વિકલ્પં વા યદિ પુનરભ્રાન્તં પ્રમાણમુચ્યતે પ્રદર્શિતાર્થે ઽવિસંવાદાત્ ।
93. તત્ર નામવિકલ્પઃ દેવદત્તો ઽયમિતિ જ્ઞાનમ્ । જાતિવિકલ્પો ઽયં ગૌરિતિ જ્ઞાનમ્ । વિશેષ્યવિશેષણવિકલ્પો નીલમુત્પલમિતિ । અન્યો ઽપિ સવિકલ્પઃ પ્રત્યક્ષાભાસઃ । વિદ્યમાને ઽર્થે વિભ્રમસ્તૈમિરિકસ્ય દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનમ્ । શુક્તૌ રજતજ્ઞાનમ્ । અયં સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ જ્ઞાનં ચ । જ્ઞાનાન્તરમપિ પ્રત્યક્ષાભાસઃ પ્રદર્શિતાર્થાપ્રાપકત્વાત્ ॥
94. તત્ર પ્રત્યક્ષં ત્રિવિધમ્ । વ્યાવહારિકમિન્દ્રિયજ્ઞાનં સર્વચિત્તચૈત્તાનામાત્મસંવેદનં સ્વસંવેદનં ભૂતાર્થભાવનાસ્ફુટપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ ॥
95. તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ । અર્થક્રિયાસમર્થં સ્વલક્ષણમ્ । ન સામાન્યમર્થક્રિયાસમર્થમ્ ।
96. તદેવ ચ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ ફલમપિ । તથાત્વેન ચ પ્રમાણફલયોર્ન મનાગપિ ભેદઃ ॥
97. દ્વિવિધમનુમાનં સ્વાર્થં પરાર્થં ચ ॥
98. તત્ર સ્વાર્થં તાવત્ પક્ષધર્મગ્રહણાત્ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધસ્મૃતેઃ પશ્ચાત્ પ્રતિપત્તુરર્થસ્ય યથાવદ્યા પ્રતીતિસ્તદેવ સ્વાર્થાનુમાનમ્ ॥
99. પક્ષધર્મસ્ત્રિપ્રકાર એવ કાર્યં સ્વભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ચ ॥
100. કાર્યકારણસિદ્ધૌ કાર્યં હેતુરિતિ । યથા યત્ન ધૂમઃ તત્ર અગ્નિર્યથા મહાનસાદૌ । અત્રપિ ધૂમસદ્ભાવાદિતિ । અગ્ન્યભાવે ધૂમાભાવો યથા સજલે દેશ ઇતિ અત્ર તુ ધૂમાદિતિ ॥
101. સ્વભાવો હેતુઃ । વૃક્ષો ઽયં શિંશપાત્વાત્ પૂર્વવ્યવહારાપન્નશિંશપાવત્ । વૃક્ષાભાવે શિંશપાભાવો યથા વૃક્ષરહિતે પ્રદેશે । ઇહ પુનસ્તેન વ્યાપકેન રૂપેણ વ્યાપ્યો હેતુઃ ॥
102. અનુપલબ્ધિહેતુઃ । અત્ર ઘટો નાસ્તુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ શશવિષાણાદિવત્ । અત્રાપિ યદોપલબ્ધિયોગ્યાનુપલબ્ધાવુપલબ્ધિયોગ્યાભાવવ્યાપ્તિર્નિશ્ચીયતે તદાયં હેતુસ્તત્પ્રતિપાદકો ભવતિ ॥
103. કીદૃશા અનુમાનાભાસાઃ । પૂર્વવચ્છેષવત્સામાન્યતોદૃષ્ટઞ્ચ પરકલ્પિતાનિ સર્વાણિ અનુમાનાન્યનુમાનાભાસાઃ । તેષાં તાદાત્મ્યદુત્પત્તિલક્ષણેન પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । હેતુફલસમ્બન્ધે વ્યાપ્યવ્યાપકસમ્બન્ધે ચ સિદ્ધે સાધ્યસાધનસમ્બન્ધો ભવતિ નાન્યથા વિસંવાદકત્વાત્ ॥
104. યથા મેઘો ઽયં વૃષ્ટિમાન્ દૃશ્યતે । ગમ્ભીરનિર્ઘોષવત્ત્વાદિત્યત્ર ગમ્ભીરઘોષવતો મેઘાદ્વૃષ્ટ્યનુદ્ભવસમ્ભવાત્ ।
105. યથોપરિષ્ટાદ્વૃષ્ટં નદીવૃદ્ધિદર્શનાદિતિ । નદીનિરોધાદપિ નદીવૃદ્ધિદર્શનાત્ ॥
106. એવમિમે તણ્ડુલાઃ સિદ્ધા એકપાત્રમધ્યવર્તિત્વાદ્ દૃષ્ટતણ્ડુલવત્ ॥
107. ઇમાનિ ફલાનિ પક્વાન્યેકશાખાતો જાતત્વાદ્ભુક્તફલવદિત્યત્ર પ્રાયેણૈવં દૃષ્ટે ઽપિ સાધ્યસાધનયોર્વિસંવાદ એવ ॥
108. યત્પાર્થિવં તત્સર્વં લોહલેખ્યં દૃશ્યતે યથા વૃક્ષાદય ઇતિ । અત્ર વજ્રો ઽપિ પાર્થિવઃ ॥
109. યે પ્રાણિનસ્તે સર્વે સકન્ધરા યથોષ્ટ્રાદય ઇતિ । અત્ર કુલીરો ઽપિ પ્રાણી ॥
110. યદ્દ્રવદ્રવ્યં તદાર્દ્રં દૃશ્યતે યથા જલમિતિ । અત્ર રસો ઽપિ દ્રવદ્રવ્યમ્ ॥
111. એવમન્યે ઽપ્યનુમાનાભાસા દૃશ્યન્તે ॥
ઇતિ પણ્ડિતપ્રવરજિતારિપાદકૃતો હેતુતત્ત્વોપદેશઃ સમ્પૂર્ણઃ ।

ભારતીયોપાધ્યાયેન પણ્ડિતેન કુમારકલસેન ભાષાન્તરકારકેણ ભિક્ષુણા શાક્યપ્રભેણ ચ ભોટભાષાયાં વિપરિણમય્ય સંશોધ્ય ચ વિન્યસ્તઃ ॥