હર્ષચરિત · ભાગ 110

બાણ: હર્ષચરિત
પ્રથમ ઉચ્છ્વાસઃ
[1] નમસ્ તુઙ્ગ-શિરશ્-ચુમ્બિ-ચન્દ્ર-ચામર-ચારવે ।
ત્રૈલોક્ય-નગર્âરમ્ભ-મૂલ-સ્તમ્ભાય શમ્ભવે ॥ 1.1 ॥
[2] હર-કણ્ઠ-ગ્રહ્âનન્દ-મીલિત્âક્ષીં નમામ્ય્ ઉમામ્ ।
કાલ-કૂટ-વિષ-સ્પર્શ-જાત-મૂર્ચ્છ્âગમામ્ ઇવ ॥ 1.2 ॥
નમઃ સર્વ-વિદે તસ્મૈ વ્યાસાય કવિ-વેધસે ।
ચક્રે પુણ્યં સરસ્વત્યા યો વર્ષમ્ ઇવ ભારતમ્ ॥ 1.3 ॥
પ્રાયઃ કુ-કવયો લોકે રાગ્âધિષ્ઠિત-દૃષ્ટયઃ ।
કોકિલા ઇવ જાયન્તે વાચ્âલાઃ કામ-કારિણઃ ॥ 1.4 ॥
[3] સન્તિ શ્વાન ઇવ્âસંખ્યા જાતિ-ભાજો ગૃહે-ગૃહે ।
ઉત્પાદકા ન બહવઃ કવયઃ શરભા ઇવ ॥ 1.5 ॥
અન્ય-વર્ણ-પરાવૃત્ત્યા બન્ધ-ચિહ્ન-નિગૂહનૈઃ ।
અન્-આખ્યાતાઃ સતાં મધ્યે કવિશ્ ચૌરો વિભાવ્યતે ॥ 1.6 ॥
શ્લેષ-પ્રાયમ્ ઉદીચ્યેષુ પ્રતીચ્યેષ્વ્ અર્થ-માત્રકમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષા દાક્ષિણાત્યેષુ ગૌડેષ્વ્ અક્ષર-ડમ્બરમ્ ॥ 1.7 ॥
નવો ઽર્થો જાતિર્ અ-ગ્રામ્યા શ્લેષો ઽક્લિષ્ટઃ સ્ફુટો રસઃ ।
વિકટ્âક્ષર-બન્ધશ્ ચ કૃત્સ્નમ્ એકત્ર દુષ્કરમ્ ॥ 1.8 ॥
કિં કવેસ્ તસ્ય કાવ્યેન સર્વ-વૃત્ત્âન્ત-ગામિની ।
[4] કથ્êવ ભારતી યસ્ય ન વ્યાપ્નોતિ જગત્-ત્રયમ્ ॥ 1.9 ॥
ઉચ્છ્વાસ્âન્તે ઽપ્ય્ અ-ખિન્નાસ્ તે યેષાં વક્ત્રે સરસ્વતી ।
કથમ્ આખ્યાયિક્âકારા ન તે વન્દ્યાઃ કવ્îશ્વરાઃ ॥ 1.10 ॥
કવીનામ્ અગલદ્ દર્પો નૂનં વાસવદત્તયા ।
શક્ત્ય્ એવ પાણ્ડુ-પુત્રાણાં ગતયા કર્ણ-ગોચરમ્ ॥ 1.11 ॥
પદ-બન્ધ્ôજ્જ્વલો હારી કૃત-વર્ણ-ક્રમ-સ્થિતિઃ ।
ભટ્ટાર-હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ગદ્ય-બન્ધો નૃપ્âયતે ॥ 1.12 ॥
અ-વિનાશિનમ્ અ-ગ્રામ્યમ્ અકરોત્ સાતવાહનઃ ।
[5] વિશુદ્ધ-જાતિભિઃ કોશં રત્નૈર્ ઇવ સુભાષિતૈઃ ॥ 1.13 ॥
કીર્તિઃ પ્રવરસેનસ્ય પ્રયાતા કુમુદ્ôજ્જ્વલા ।
સાગરસ્ય પરં પારં કપિ-સેન્âઇવ સેતુના ॥ 1.14 ॥
સૂત્ર-ધાર-કૃત્âરમ્ભૈર્ નાટકૈર્ બહુ-ભૂમિકૈઃ ।
સ-પતાકૈર્ યશો લેભે ભાસો દેવ-કુલૈર્ ઇવ ॥ 1.15 ॥
નિર્ગતાસુ ન વા કસ્ય કાલિદાસસ્ય સૂક્તિષુ ।
પ્રીતિર્ મધુર-સાન્દ્રાસુ મઞ્જરીષ્વ્ ઇવ જાયતે ॥ 1.16 ॥
સમુદ્દીપિત-કન્દર્પા કૃત-ગૌરી-પ્રસાધના ।
[6] હર-લીલ્êવ નો કસ્ય વિસ્મયાય બૃહત્-કથા ॥ 1.17 ॥
આઢ્યરાજ-કૃત્ôત્સાહૈર્ હૃદય-સ્થૈઃ સ્મૃતૈર્ અપિ ।
જિહ્વ્âન્તઃ કૃષ્યમાણ્êવ ન કવિત્વે પ્રવર્તતે ॥ 1.18 ॥
તથ્âપિ નૃ-પતેર્ ભક્ત્યા ભીતો નિર્વહણ્âકુલઃ ।
કરોમ્ય્ આખ્યાયિક્âમ્ભો-ધૌ જિહ્વા-પ્લવન-ચાપલમ્ ॥ 1.19 ॥

સુખ-પ્રબોધ-લલિતા સુવર્ણ-ઘટન્ôજ્જ્વલૈઃ ।
શબ્દૈર્ આખ્યાયિકા ભાતિ શય્ય્êવ પ્રતિપાદકૈઃ ॥ 1.20 ॥
જયતિ જ્વલત્-પ્રતાપ-જ્વલન-પ્રાકાર-કૃત-જગદ્-રક્ષઃ ।
[7] સકલ-પ્રણયિ-મનોરથ-સિદ્ધિ-શ્રી-પર્વતો હર્ષઃ ॥ 1.21 ॥
એવમ્ અનુશ્રૂયતે: પુરા કિલ ભગવાન્ સ્વ-લોકમ્ અધિતિષ્ઠન્ પરમ્êષ્ઠી વિકાસિનિ-પદ્મ-વિષ્ઠરે સમુપવિષ્ટઃ સુનાસીર્ અ-પ્રમુખૈર્ ગીર્વાણૈઃ પરિવૃતો બ્રહ્મ્ôદ્યાઃ કથાઃ કુર્વન્ન્ અન્યાશ્ ચ નિર્-અવદ્યા વિદ્યા-ગોષ્ઠીર્ ભાવયન્ કદાચિદ્ આસાં-ચક્રે. તથ્âસીનં ચ તં ત્રિભુવન-પ્રતીક્ષ્યં મનુ-દક્ષ-ચાક્ષુષ-પ્રભૃતયઃ પ્રજાપતયઃ સર્વે ચ સપ્ત-ર્ષિ-પુરઃ-સરા મહ-ર્ષયઃ સિષેવિરે. કેચિદ્ ઋચઃ સ્તુતિ-ચતુરાઃ સમુદચારયન્. કેચિદ્ અપચિતિ-ભાઞ્જિ યજૂંષ્ય્ અપઠન્. કેચિત્ પ્રશંસા-સામાનિ સામાનિ જગુઃ. અપરે વિવૃત- [8] -ક્રતુ-ક્રિયા-તન્ત્રાન્ મન્ત્રાન્ વ્યાચચક્ષિરે. વિદ્યા-વિસંવાદ-કૃતાશ્ ચ તત્ર તેષામ્ અન્યોન્યસ્ય વિવાદાઃ પ્રાદુર્ અભવન્.
અથ્âતિરોષણઃ પ્રકૃત્યા મહા-તપા મુનિર્ અત્રેસ્ તનયસ્ તારા-પતેર્ ભ્રતા નામ્ના દુર્વાસા દ્વિતીયેન્ôપમન્યુ-નામ્ના મુનિના સહ કલહાયમાનઃ સામ-ગાયન્ ક્રોધ્âન્ધો વિસ્વરમ્ અકરોત્. સર્વેષુ ચ તેષુ શાપ-ભય-પ્રતિપન્ન-મૌનેષુ મુનિષ્વ્ અન્ય્âલાપ-લીલયા ચ્âવધીરયતિ કમલ-સંભવે ભગવતી કુમારી કિઞ્ચિદ્ ઉન્મુક્ત-બાલ-ભાવે ભૂષિત-નવ-યૌવને વયસિ વર્તમાના, ગૃહીત-ચામર-પ્રચલદ્-ભુજ-લતા પિતામહમ્ ઉપવીજયન્તી, નિર્ભર્ત્સન-તાડન-જાત-રાગાભ્યામ્ ઇવ સ્વ-ભાવ્âરુણાભ્યાં પાદ-પલ્લવાભ્યાં સમુદ્ભાસમાના, શિષ્ય-દ્વયેન્êવ પદ-ક્રમ-મુખરેણ નૂપુર-યુગલેન વાચાલિત-ચરણ-યુગલા, ધર્મ-નગર-તોરણ-સ્તમ્ભ-વિભ્રમં બિભ્રાણા જઙ્ઘા-દ્વિતયમ્, સ-લીલમ્ ઉત્ક-કલ-હંસ-કુલ-કલ્âલાપ-પ્રલાપિનિ મેખલ્âદામ્નિ વિન્યસ્ત-વામ-હસ્ત-કિસલયા, વિદ્વન્-માનસ-નિવાસ-લગ્નેન ગુણ-કલાપેન્êવ્âંસ્âવલમ્બિના બ્રહ્મા-સૂત્રેણ પવિત્રી-કૃત-કાયા, ભાસ્વન્-મધ્ય-નાયકમ્ અન્-એકમ્ ઉક્ત્âનુયાતમ્ અપવર્ગ-માર્ગમ્ ઇવ [9] હારમ્ ઉદ્વહન્તી, વદન-પ્રવિષ્ટ-સર્વ-વિદ્યા-લક્તક-રસેન્êવ પાટલેન સ્ફુરતા દશન-ચ્છદેન વિરાજમાના, સંક્રાન્ત-કમલ્âસન-કૃષ્ણ્âજિન-પ્રતિમાં મધુર-ગીતા-કર્ણન્âવતીર્ણ-શશિ-હરિણામ્ ઇવ કપોલ-સ્થલીં દધાના, તિર્યક્-સ્âવજ્ઞમ્ ઉન્નમિત્âઇક-ભ્રૂ-લતા, શ્રોત્રમ્ એકં વિસ્વર-શ્રવણ-કલુષિતં પ્રક્ષાલયન્ત્îવ્âપાઙ્ગ-નિર્ગતેન લોચન્âશ્રુ-જલ-પ્રવાહેણ્êતર-શ્રવણેન ચ વિકસિત-સિત-સિન્ધુવાર-મઞ્જરી-જુષા હસત્êવ પ્રકટિત-વિદ્યા-મદા, શ્રુતિ-પ્રણયિભિઃ પ્રણવૈર્ ઇવ કર્ણ્âવતંસ-કુસુમ-મધુ-કર-કુલૈર્ ઉપાસ્યમાના, સૂક્ષ્મ-વિમલેન પ્રજ્ઞા-પ્રતાનેન્êવ્âંશુકેન્âચ્છાદિત-શરીરા, વાઙ્મયમ્ ઇવ નિર્મલં દિક્ષુ દશન-જ્યોત્સ્ના-લોકં વિકિરન્તી દેવી સરસ્વતી શ્રુત્વા જહાસ.
દૃષ્ટ્વા ચ તાં તથા હસન્તીં સ મુનિઃ: "આઃ પાપ-કારિણિ, દુર્-ગૃહીત-વિદ્યા-લવ્âવલેપ-દુર્-વિદગ્ધે, મામ્ ઉપહસસિ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શિરઃ-કમ્પ-શીર્યમાણ-બન્ધ-વિશરારોર્ ઉન્મિષત્-પિઙ્ગલિમ્નો જટા-કલાપસ્ય રોચિષા સિઞ્ચન્ન્ ઇવ રોષ-દહન-દ્રવેણ દશ દિશઃ કૃત-કાલ-સંનિધાનામ્ ઇવ્âન્ધ-કારિત-લલાટ-પટ્ટ્âષ્ટ્âપદામ્ અન્તક્âન્તઃ પુર-મણ્ડન-પત્ર-ભઙ્ગ-મકરિકાં ભ્રુ-કુટિમ્ [10] આબધ્નન્, અતિલોહિતેન ચક્ષુષ્âમર્ષ-દેવતાયૈ સ્વ-રુધિર્ôપહારમ્ ઇવ પ્રયચ્છન્, નિર્દય-દષ્ટ-દશન-ચ્છદ-ભય-પલાયમાનામ્ ઇવ વાચં રુન્ધન્ દન્ત્âંશુ-ચ્છલેન, અંસ્âવસ્રંસિનઃ શાપ-શાસન-પટ્ટસ્ય્êવ ગ્રથ્નન્ ગ્રન્થિમ્ અન્યથા કૃષ્ણ્âજિનસ્ય, સ્વેદ-કણ-પ્રતિબિમ્બિતૈઃ શાપ-શઙ્કા-શરણ્âગતૈર્ ઇવ સુર્âસુર-મુનિભિઃ પ્રતિપન્ન-સર્વ્âવયવઃ, કોપ-કમ્પ-તરલિત્âઙ્ગુલિના કરેણ પ્રસાદન-લગ્નામ્ અક્ષર-માલામ્ ઇવ્âક્ષ-માલામ્ આક્ષિપ્ય કામણ્ડલવેન વારિણા સમુપસ્પૃશ્ય શાપ-જલં જગ્રાહ.
અત્ર્âન્તરે સ્વયમ્ભુવો ઽભ્યાશે સમુપવિષ્ટા દેવી મૂર્તિમતી પીયૂષ-ફેન-પટલ-પાણ્ડરં કલ્પ-દ્રુમ-દુકૂલ-વલ્કલં વસાના, બિસ-તન્તુમયેન્âંશુકેન્ôન્-નત-સ્તન-મધ્ય-બદ્ધ-ગાત્રિકા-ગ્રન્થિઃ, તપો-બલ-નિર્જિત-ત્રિ-ભુવન-જય-પતાકાભિર્ ઇવ તિસૃભિર્ ભસ્મ-પુણ્ડ્રક-રાજિભિર્ વિરાજિત-લલાટ્âજિરા, સ્કન્ધ્âવ-લમ્બિના સુધા-ફેન-ધવલેન તપઃ-પ્રભાવ-કુણ્ડલી-કૃતેન ગઙ્ગા-સ્રોતસ્êવ યોગ-પટ્ટકેન વિરચિત-વૈકક્ષ્યકા, સવ્યેન બ્રહ્મ્ôત્પત્તિ-પુણ્ડરીક-મુકુલમ્ ઇવ સ્ફટિક-કમણ્ડલું કરેણ કલયન્તી, દક્ષિણમ્ અક્ષ-માલા-કૃત-પરિક્ષેપં કમ્બુ-નિર્મિત્ôર્મિકા-દન્તુરિતં તર્જન-તરઙ્ગિત-તર્જનીકમ્ ઉત્ક્ષિપન્તી [11] કરમ્, "આઃ પાપ, ક્રોધ્ôપહત, દુરાત્મન્, અ-જ્ઞ, અન્-આત્મ-જ્ઞ, બ્રહ્મ-બન્ધો, મુનિ-શેટ, અપસદ, નિરાકૃત, કથમ્ આત્મ-સ્ખલિત-વિલક્ષઃ સુર્âસુર-મુનિ-મનુજ-વૃન્દ-વન્દનીયાં ત્રિ-ભુવન-માતરં ભગવતીં સરસ્વતીં શપ્તુમ્ અભિલષસિ" ઇત્ય્ અભિદધાના, રોષ-વિમુક્ત-વેત્ર્âસનૈર્ ઓઙ્-કાર-મુખરિત-મુખૈર્ ઉત્ક્ષેપ-દોલાયમાન-જટા-ભાર-ભરિત-દિગ્ભિઃ પરિકર-બન્ધ-ભ્રમિત-કૃષ્ણ્âજિન્âટોપ-ચ્છાયા-શ્યામાયમાન-દિવસૈર્ અમર્ષ-નિઃશ્વાસ-દોલા-પ્રેઙ્ખોલિત-બ્રહ્મલોકૈઃ સોમ-રસમ્ ઇવ સ્વેદ-વિસર-વ્યાજેન સ્રવદ્ભિર્ અગ્નિહોત્ર-પવિત્ર-ભસ્મ-સ્મેર-લલાટૈઃ કુશ-તન્તુ-ચામર-ચીર-ચીવરિભિર્ આષાઢિભિઃ પ્રહરણી-કૃત-કમણ્ડલુ-મણ્ડલૈર્ મૂર્તૈશ્ ચતુર્ભિર્ વેદૈઃ સહ બૃસીમ્ અપહાય સાવિત્રી સમુત્તસ્થૌ.
તતો "મર્ષય ભગવન્, અ-ભૂમિર્ એષા શાપસ્ય" ઇત્ય્ અનુનાથ્યમાનો ઽપિ વિબુધૈઃ, "ઉપાધ્યાય, સ્ખલિતમ્ એકં ક્ષમસ્વ" ઇતિ બદ્ધ્âઞ્જલિ-પુટૈઃ પ્રસાદ્યમાનો ઽપિ સ્વ-શિષ્યૈઃ, "પુત્ર, મા કૃથાસ્ તપસઃ પ્રત્યૂહમ્" ઇતિ નિવાર્યમાણો ઽપ્ય્ અત્રિણા, રોષ્âવેશ-વિવશો દુર્વાસાઃ "દુર્-વિનીતે, વ્યપનયામિ તે વિદ્યા-જનિતામ્ ઉન્નતિમ્ ઇમામ્. અધસ્તાદ્ ગચ્છ મર્ત્ય-લોકમ્" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તચ્-છાપ્ôદકં વિસસર્જ.
પ્રતિશાપ-દાન્ôદ્યતાં સાવિત્રીમ્ "સખિ, સંહર રોષમ્. અ-સંસ્કૃત-મતયો ઽપિ જાત્ય્âઇવ દ્વિ-જન્માનો માનનીયાઃ" ઇત્ય્ અભિદધાના સરસ્વત્ય્ એવ ન્યવારયત્. [12]

અથ તાં તથા શપ્તાં સરસ્વતીં દૃષ્ટ્વા પિતામહો ભગવાન્ કમલ્ôત્પત્તિ-લગ્ન-મૃણાલ-સૂત્રામ્ ઇવ ધવલ-યજ્ઞ્ôપવીતિનીં તનુમ્ ઉદ્વહન્, ઉદ્ગચ્છદ્-અચ્છ્âઙ્ગુલીય-મરકત-મયૂખ-લતા-કલાપેન ત્રિ-ભુવન્ôપપ્લવ-પ્રશમ-કુશ્âપીડ-ધારિણ્êવ દક્ષિણેન કરેણ નિવાર્ય શાપ-કલકલમ્, અતિ-વિમલ-દીર્ઘૈર્ ભાવિ-કૃત-યુગ્âરમ્ભ-સૂત્ર-પાતમ્ ઇવ દિક્ષુ પાતયન્ દશન-કિરણૈઃ, સરસ્વતી-પ્રસ્થાન-મઙ્ગલ-પટહેન્êવ પૂરયન્ન્ આશાઃ, સ્વરેણ સુધીરમ્ ઉવાચ: "બ્રહ્મન્, ન ખલુ સાધુ-સેવિતો ઽયં પન્થાઃ યેન્âસિ પ્રવૃત્તઃ. નિહન્ત્ય્ એષ પરસ્તાત્. ઉદ્દામ-પ્રસૃત્êન્દ્રિય્âશ્વ-સમુત્થાપિતં હિ રજઃ કલુષયતિ દૃષ્ટિમ્ અન્-અક્ષ-જિતામ્. કિયદ્ દૂરં વા ચક્ષુર્ ઈક્ષતે. વિશુદ્ધયા હિ ધિયા પશ્યન્તિ કૃત-બુદ્ધયઃ સર્વાન્ અર્થાન્ અ-સતઃ સતો વા. નિસર્ગ-વિરોધિની ચ્êયં પયઃ-પાવકયોર્ ઇવ ધર્મ-ક્રોધયોર્ એકત્ર વૃત્તિઃ. આલોકમ્ અપહાય કથં તમસિ નિમજ્જસિ ? ક્ષમા હિ મૂલં સર્વ-તપસામ્. પર-દોષ-દર્શન-દક્ષા દૃષ્ટિર્ ઇવ કુપિતા બુદ્ધિર્ ન તે આત્મ-રાગ-દોષં પશ્યતિ. ક્વ મહા-તપો-ભાર-વૈવધિકતા, ક્વ પુરો-ભાગિત્વમ્ ? અતિ-રોષણશ્ ચક્ષુષ્માન્ અન્ધ એવ જનઃ. ન હિ કોપ-કલુષિતા વિમૃશતિ મતિઃ કર્તવ્યમ્ અ-કર્તવ્યં વા. કુપિતસ્ય પ્રથમમ્ અન્ધ-કારી ભવતિ વિદ્યા, તતો ભ્રુકુટિઃ. આદાવ્ ઇન્દ્રિયાણિ રાગઃ સમાસ્કન્દતિ, ચરમં ચક્ષુઃ. [13] આરમ્ભે તપો ગલતિ, પશ્ચાત્ સ્વેદ-સલિલમ્. પૂર્વમ્ અ-યશઃ સ્ફુરતિ, અનન્તરમ્ અધરઃ. કથં લોક-વિનાશાય તે વિષ-પાદપસ્ય્êવ જટા-વલ્કલાનિ જાતાનિ. અન્-ઉચિતા ખલ્વ્ અસ્ય મુનિ-વેષસ્ય હાર-યષ્ટિર્ ઇવ વૃત્ત-મુક્તા ચિત્ત-વૃત્તિઃ. શૈલૂષ ઇવ વૃથા વહસિ કૃત્રિમમ્ ઉપશમ-શૂન્યેન ચેતસા તાપસ્âકલ્પમ્. અલ્પમ્ અપિ ન તે પશ્યામિ કુશલ-જાતમ્. અનેન્âતિ-લઘિમ્ન્âદ્ય્âપ્ય્ ઉપર્ય્ એવ પ્લવસે જ્ઞાન્ôદન્વતઃ. ન ખલ્વ્ અન્-એડ-મૂકાઃ એડા જડા વા સર્વ એતે મહર્ષયઃ. રોષ-દોષ-નિષદ્યે સ્વ-હૃદયે નિગ્રાહ્યે કિમ્ અર્થમ્ અસિ નિગૃહીતવાન્ અન્-આગસં સરસ્વતીમ્. એતાનિ તાન્ય્ આત્મ-પ્રમાદ-સ્ખલિત-વૈલક્ષ્યાણિ, યૈર્ યાપ્યતાં યાત્ય્ અ-વિદગ્ધો જનઃ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનર્ આહ: "વત્સે સરસ્વતિ, વિષાદં મા ગાઃ. એષા ત્વામ્ અનુયાસ્યતિ સાવિત્રી. વિનોદયિષ્યતિ ચ્âસ્મદ્-વિરહ-દુઃખિતામ્. આત્મ-જ-મુખ-કમલ્âવલોકન્âવધિશ્ ચ તે શાપો ઽયં ભવિષ્યતિ" ઇતિ. એતાવદ્ અભિધાય વિસર્જિત-સુર્âસુર-મુનિ-મનુજ-મણ્ડલઃ સ-સંભ્રમ્ôપગત-નારદ-સ્કન્ધ-વિન્યસ્ત-હસ્તઃ સમુચિત્âહ્નિક-કરણાય્ôદતિષ્ઠત્. સરસ્વત્ય્ અપિ શપ્તા કિઞ્-ચિદ્ અધો-મુખી ધવલ-કૃષ્ણ-શારાં કૃષ્ણ્âજિન-લેખામ્ ઇવ દૃષ્ટિમ્ ઉરસિ પાતયન્તી સુરભિ-નિઃશ્વાસ-પરિમલ-લગ્નૈર્ મૂર્તૈઃ શાપ્âક્ષરૈર્ ઇવ ષટ્-ચરણ-ચક્રૈર્ આકૃષ્યમાણા શાપ-શોક-શિથિલિત-હસ્તા ઽધો-મુખી-ભૂતેન્ôપદિશ્યમાન-મર્ત્ય-લોક્âવતરણ-માર્ગ્êવ નખ-મયૂખ-જાલકેન [14] નૂપુર-વ્યાહાર્âહૂતૈર્ ભવન-કલહંસ-કુલૈર્ બ્રહ્મ-લોક-નિવાસિ-હૃદયૈર્ ઇવ્âનુગમ્યમાના સમં સાવિત્ર્યા ગૃહમ્ અગાત્.

અત્ર્âન્તરે સરસ્વત્ય્-અવતરણ-વાર્તામ્ ઇવ કથયિતું મધ્યમં લોકમ્ અવતતાર્âંશુ-માલી. ક્રમેણ ચ મન્દાયમાને મુકુલિત-બિસિની-વિસર-વ્યસન-વિષણ્ણ-સરસિ વાસરે, મધુ-મદ-મુદિત-કામિની-કોપ-કુટિલ-કટ્âક્ષ-ક્ષિપ્યમાણ ઇવ ક્ષેપીયઃ ક્ષિતિ-ધર-શિખરમ્ અવતરતિ તરુણતર-કપિ-લપન-લોહિતે લોક્âઇક-ચક્ષુષિ ભગવતિ, પ્રસ્નુત-મુખ-માહેયી-યૂથ-ક્ષરત્-ક્ષીર-ધારા-ધવલિતેષ્વ્ આસન્ન-ચન્દ્ર્ôદય્ôદ્દામ-ક્ષીર્ôદ-લહરી-ક્ષાલિતેષ્વ્ ઇવ દિવ્ય્âશ્રમ્ôપશલ્યેષુ, અ-પર્âહ્ણ-પ્રચાર-ચલિતે ચામરિણિ ચામીકર-તટ-તાડન-રણિત-રદને રદતિ સુર-સ્રવન્તી-રોધાંસિ સ્વૈરમ્ ઐરાવતે, પ્રસૃત્âનેક-વિદ્યાધર્âભિસારિકા-સહસ્ર-ચરણ્âલક્તક-રસ્âનુલિપ્ત ઇવ પ્રકટયતિ ચ તારા-પથે પાટલતામ્, તારા-પથ-પ્રસ્થિત-સિદ્ધ-દત્ત-દિન-કર્âસ્તમ્-અય્âર્ઘ્ય્âવર્જિતે રઞ્જિત-કકુભિ, કુસુમ્ભ-ભાસિ સ્રવતિ પિનાકિ-પ્રણતિ-મુદિત-સંધ્યા-સ્વેદ-સલિલ ઇવ રક્ત-ચન્દન-દ્રવે, વન્દારુ-મુનિ-વૃન્દારક-વૃન્દ-બધ્યમાન-સંધ્ય્âઞ્જલિ-વને, બ્રહ્મ્ôત્પત્તિ-કમલ-સેવ્âગત-સકલ-કમલ્âકર ઇવ રાજતિ બ્રહ્મ-લોકે, સમુચ્ચારિત-તૃતીય-સવન-બ્રહ્મણિ બ્રહ્મણિ, જ્વલિત-વૈતાન-જ્વલન-જ્વાલા-જટાલ્âજિરેષ્વ્ આરબ્ધ-ધર્મ-સાધન-શિબિર-નીરાજનેષ્વ્ ઇવ સપ્ત-ર્ષિ-મન્દિરેષુ, અઘ-મર્ષણ-મુષિત-કિલ્બિષ-વિષ-ગદ્ô- [15] -લ્લાઘ-લઘુષુ યતિષુ સંધ્ય્ôપાસન્âસીન-તપસ્વિ-પઙ્ક્તિ-પૂત-પુલિને પ્લવમાન-નલિન-યોનિ-યાન-હંસ-હાસ-દન્તુરિત્ôર્મિણિ મન્દાકિની-જલે, જલ-દેવત્âતપત્રે પત્ર-રથ-કુલ-કલત્ર્âન્તઃપુર-સૌધે નિજ-મધુ-મધુર્âમોદિનિ કૃત-મધુપ-મુદિ મુમુદિષમાણે કુમુદ-વને, દિવસ્âવસાન-તામ્યત્-તામ-રસ-મધુર-મધુ-સ-પીતિ-પ્રીતે સુષુપ્સતિ મૃદુ-મૃણાલ-કાણ્ડ-કણ્ડૂયન-કુણ્ડલિત-કન્ધરે ધુત-પક્ષ-રાજિ-વીજિત-રાજીવ-સરસિ રાજ-હંસ-યૂથે, તટ-લતા-કુસુમ-ધૂલિ-ધૂસરિત-સરિતિ સિદ્ધ-પુર-પુરંધ્રિ-ધમ્મિલ્લ-મલ્લિકા-ગન્ધ-ગ્રાહિણિ સાયંતને તનીયસિ નિશા-નિઃશ્વાસ-નિભે નભસ્વતિ, સંકોચ્ôદઞ્ચદ્-ઉચ્ચ-કેસર-કોટિ-સંકટ-કુશે-શય-કોશ-કોટર-કુટી-શાયિનિ ષટ્-ચરણ-ચક્રે, નૃત્ય્ôદ્ધૂત-ધૂર્જટિ-જટ્âટવી-કુટજ-કુડ્મલ-નિકર-નિભે નભસ્-તલં સ્તબકયતિ તારા-ગણે, સંધ્ય્âનુબન્ધ-તામ્રે પરિણમત્-તાલ-ફલ-ત્વક્-ત્વિષિ કાલ-મેઘ-મેદુરે, મેદિનીં મીલયતિ નવ-વયસિ તમસિ તરુણતર-તિમિર-પટલ-પાટન-પટીયસિ સમુન્મિષતિ યામિની-કામિની-કર્ણ-પૂર-ચમ્પક-કલિકા-કદમ્બકે પ્રદીપ-પ્રકરે, પ્રતનુ-તુહિન-કિરણ-કિરણ-લાવણ્ય્âલોક-પાણ્ડુ-ન્ય્-આશ્યાન-નીલ-નીર-મુક્ત-કાલિન્દી-કૂલ-બાલ-પુલિનાયમાને શાત-ક્રતવે ક્રશ- [16] -યતિ તિમિરમ્ આશા-મુખે, ખ-મુચિ મેચકિત-વિકચિત-કુવલય-સરસિ શશ-ધર-કર-નિકર-કચ-ગ્રહ્âવિલે વિલીયમાને માનિની-મનસ્îવ શર્વરી-શબરી-ચિકુર-ચયે ચાષ-પક્ષ-ત્વિષિ તમસિ, ઉદિતે ભગવત્ય્ ઉદય-ગિરિ-શિખર-કટક-કુહર-હરિ-ખર-નખર-નિવહ-હેતિ-નિહત-નિજ-હરિણ-ગલિત-રુધિર-નિચય-નિચિતમ્ ઇવ લોહિતં વપુર્ ઉદય-રાગ-ધરમ્ અધરમ્ ઇવ વિભાવરી-વધ્વા ધારયતિ શ્વેત-ભાનૌ, અ-ચલ-ચ્યુત-ચન્દ્ર-કાન્ત-જલ-ધારા-ધૌત ઇવ ધ્વસ્તે ધ્વાન્તે, ગો-લોક-ગલિત-દુગ્ધ-વિસર-વાહિનિ દન્તમય-મકર-મુખ-મહા-પ્રણાલ ઇવ્âપૂરયિતું પ્રવૃત્તે પયોધિમ્ ઇન્દુ-મણ્ડલે, સ્પષ્ટે પ્રદોષ-સમયે સાવિત્રી શૂન્ય-હૃદયામ્ ઇવ કિમ્ અપિ ધ્યાયન્તીં સ્âસ્રાં સરસ્વતીમ્ અવાદીત્: "સખિ, ત્રિ-ભુવન્ôપદેશ-દાન-દક્ષાયાસ્ તવ પુરો જિહ્વા જિહ્રેતિ મે જલ્પન્તી. જાનાસ્ય્ એવ યાદૃશ્યો વિસંસ્થુલા ગુણવત્ય્ અપિ જને દુર્-જનવન્-નિર્દાક્ષિણ્યાઃ ક્ષણ-ભઙ્ગિન્યો દુર્-અતિક્રમણીયા ન રમણીયા દૈવસ્ય વામા વૃત્તયઃ. નિષ્કારણા ચ નિકાર-કણિક્âપિ કલુષયતિ મનસ્વિનો ઽપિ માનસમ્ અ-સદૃશ-જનાદ્ આપતન્તી. અન્-અવરત-નયન-જલ-સિચ્યમાનશ્ ચ તરુર્ ઇવ વિપલ્લવો ઽપિ સહસ્રધા પ્રરોહતિ. અતિ-સુકુમારં ચ જનં સંતાપ-પરમ્âણવો માલતી-કુસુમમ્ ઇવ મ્લાનિમ્ આનયન્તિ. મહતાં ચ્ôપરિ નિપતન્ન્ અણુર્ અપિ સૃણિર્ ઇવ કરિણાં ક્લેશઃ કદર્થનાય્âલમ્. સહજ-સ્નેહ-પાશ-ગ્રન્થિ-બન્ધનાશ્ ચ [17] બાન્ધવ-ભૂતા દુસ્-ત્યજા જન્મ-ભૂમયઃ. દારયતિ દારુણઃ ક્રકચ-પાત ઇવ હૃદયં સંસ્તુત-જન-વિરહઃ, સા ન્âર્હસ્ય્ એવં ભવિતુમ્. અ-ભૂમિઃ ખલ્વ્ અસિ દુઃખ-ક્ષ્વેડ્âઙ્કુર-પ્રસવાનામ્. અપિ ચ પુરા-કૃતે કર્મણિ બલવતિ શુભે ઽશુભે વા ફલ-કૃતિ તિષ્ઠત્ય્ અધિષ્ઠાતરિ પ્રષ્ઠે પૃષ્ઠતશ્ ચ કો ઽવસરો વિદુષિ શુચામ્. ઇદં ચ તે ત્રિ-ભુવન-મઙ્ગલ્âઇક-કમલમ્ અ-મઙ્ગલ-ભૂતાઃ કથમ્ ઇવ મુખમ્ અપવિત્રયન્ત્ય્ અશ્રુ-બિન્દવઃ. તદ્ અલમ્. અધુના કથય કતમં ભુવો ભાગમ્ અલઙ્-કર્તુમ્ ઇચ્છસિ. કસ્મિન્ન્ અવતિતીર્ષતિ તે પુણ્ય-ભાજિ પ્રદેશે હૃદયમ્. કાનિ વા તીર્થાન્ય્ અનુગ્રહીતુમ્ અભિલષસિ. કેષુ વા ધન્યેષુ તપો-વન-ધામસુ તપસ્યન્તી સ્થાતુમ્ ઇચ્છસિ. સજ્જો ઽયમ્ ઉપચરણ-ચતુરઃ સહ-પાંશુ-ક્રીડા-પરિચય-પેશલઃ પ્રેયાન્ સખી-જનઃ ક્ષિતિ-તલ્âવતરણાય. અન્-અન્ય-શરણા ચ્âદ્ય્âઇવ પ્રભૃતિ પ્રતિપદ્યસ્વ મનસા વાચા ક્રિયયા ચ સર્વ-વિદ્યા-વિધાતારં દાતારં ચ શ્વઃ-શ્રેયસસ્ય ચરણ-રજઃ-પવિત્રિત-ત્રિદશ્âસુરં સુધા-સૂતિ-કલિકા-કલ્પિત-કર્ણ્âવતંસં દેવ-દેવં ત્રિ-ભુવન-ગુરું ત્ર્ય્-અમ્બકમ્. અલ્પીયસ્âઇવ કાલેન સ તે શાપ-શોક-વિરતિં વિતરિષ્યતિ" ઇતિ.
એવમ્-ઉક્તા મુક્ત-મુક્તા-ફલ-ધવલ-લોચન-જલ-લવા સરસ્વતી પ્રત્યવાદીત્: "પ્રિય-સખિ, ત્વયા સહ વિચરન્ત્યા ન મે કાં-ચિદ્ અપિ પીડામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ બ્રહ્મ-લોક-વિરહઃ શાપ-શોકો વા. કેવલં કમલ્âસન-સેવા-સુખમ્ આર્દ્રયતિ મે હૃદયમ્. અપિ ચ ત્વમ્ એવ વેત્સિ મે ભુવિ ધર્મ-ધામાનિ સમાધિ-સાધનાનિ યોગ-યોગ્યાનિ ચ સ્થાનાનિ સ્થાતુમ્" ઇત્ય્ એવમ્ અભિધાય વિરરામ. રણ-રણક્ôપનીત-પ્રજાગરા ચ્â-નિમીલિત-લોચન્âઇવ તાં નિશામ્ અનયત્ [18]
અન્યેદ્યુર્ ઉદિતે ભગવતિ ત્રિ-ભુવન-શેખરે ખણ-ખણાયમાન-સ્ખલત્-ખલીન-ક્ષત-નિજ-તુરગ-મુખ-ક્ષિપ્તેન ક્ષત-જેન્êવ પાટલિત-વપુષ્ય્ ઉદય્âચલ-ચૂડા-મણૌ જરત્-કૃકવાકુ-ચૂડ્âરુણ્âરુણ-પુરઃસરે વિરોચને ન્âતિ-દૂર-વર્તી વિવિચ્ય પિતામહ-વિમાન-હંસ-કુલ-પાલઃ પર્યટન્ન્ અ-પર-વક્ત્રમ્ ઉચ્ચૈર્ અગાયત્:
"તરલયસિ દૃશં કિમ્ ઉત્સુકામ્ અ-કલુષ-માનસ-વાસ-લાલિતે ।
અવતર કલ-હંસિ વાપિકાં પુનર્ અપિ યાસ્યસિ પઙ્કજ્âલયમ્" ॥ 1.21 [સિચ્] ॥
તચ્ છ્રુત્વા સરસ્વતી પુનર્ અચિન્તયત્: "અહમ્ ઇવ્âનેન પર્યનુયુક્તા. ભવતુ. માનયામિ મુનેર્ વચનમ્" ઇત્ય્ ઉક્ત્વ્ôત્થાય કૃત-મહી-તલ્âવતરણ-સંકલ્પા પરિત્યજ્ય વિયોગ-વિક્લવં સ્વ-પરિજનં જ્ઞાતિ-વર્ગમ્ અ-વિગણય્ય્âવગણા ત્રિઃ પ્રદક્ષિણી-કૃત્ય ચતુર્-મુખં કથમ્ અપ્ય્ અનુનય-નિવર્તિત્âનુયાયિ-વ્રતિ-વ્રાતા બ્રહ્મ-લોકતઃ સાવિત્રી-દ્વિતીયા નિર્જગામ.

તતઃ ક્રમેણ ધ્રુવ-પ્રવૃત્તાં ધર્મ-ધેનુમ્ ઇવ્âધો-ધાવમાન-ધવલ-પયો-ધરામ્, [19] ઉદ્ધુર-ધ્વનિમ્, અન્ધક-મથન-મૌલિ-માલતી-માલિકામ્, આલીયમાન-વાલખિલ્ય-રુદ્ધ-રોધસમ્, અરુન્ધતી-ધૌત-તારવ-ત્વચમ્ ત્વઙ્ગત્-તુઙ્ગ-તરઙ્ગ-તરત્-તરલ-તર-તાર-તારકામ્, તાપસ-વિતીર્ણ-તરલ-તિલ્ôદક-પુલકિત-પુલિનામ્, આપ્લવન-પૂત-પિતામહ-પાતિત-પિતૃ-પિણ્ડ-પાણ્ડુરિત-પારામ્, પર્ય્-અન્ત-સુપ્ત-સપ્ત-ર્ષિ-કુશ-શયન-સૂચિત-સૂર્ય-ગ્રહ-સૂતક્ôપવાસામ્, આચમન-શુચિ-શચીપતિ-મુચ્યમાન્âર્ચન-કુસુમ-નિકર-શારામ્, શિવ-પુર-પતિત-નિર્માલ્ય-મન્દાર-દામકામ્ અનાદર-દારિત-મન્દર-દરી-દૃષદમ્, અનેક-નાક-નાયક-નિકાય-કામિની-કુચ-કલશ-વિલુલિત-વિગ્રહામ્, ગ્રાહ-ગ્રાવ-ગ્રામ-સ્ખલન-મુખરિત-સ્રોતસમ્, સુષુમ્ણા-સ્રુત-શશિ-સુધા-શીકર-સ્તબક-તારકિત-તીરામ્, ધિષણ્âગ્નિ-કાર્ય-ધૂમ-ધૂસરિત-સ્âઇકતામ્, સિદ્ધ-વિરચિત-વાલુકા-લિઙ્ગ-લઙ્ઘન-ત્રાસ-વિદ્રુત-વિદ્યા-ધરામ્, નિર્મોક-મુક્તિમ્ ઇવ ગગન્ôરગસ્ય, લીલા-લલાટિકામ્ ઇવ ત્રિ-વિષ્ટપ-વિટસ્ય, વિક્રય-વીથીમ્ ઇવ પુણ્ય-પણ્યસ્ય, દત્ત્âર્ગલામ્ ઇવ નરક-નગર-દ્વારસ્ય, અંશુક્ôષ્ણીષ-પટ્ટિકામ્ ઇવ સુમેરુ-નૃપસ્ય, દુગૂલ-કદલિકામ્ ઇવ કૈલાસ-કુઞ્જરસ્ય, પદ્ધતિમ્ ઇવ્âપવર્ગસ્ય, નેમિમ્ ઇવ કૃત-યુગસ્ય સપ્ત-સાગર-રાજ-મહિષીં મન્દાકિનીમ્ અનુસરન્તી મર્ત્ય-લોકમ્ અવતતાર. અપશ્યચ્ ચ્âમ્બર-તલ-સ્થિત્âઇવ હારમ્ ઇવ વરુણસ્ય, અમૃત-નિર્ઝરમ્ ઇવ ચન્દ્ર્âચલસ્ય, શશિ-મણિ-નિષ્યન્દમ્ ઇવ વિન્ધ્યસ્ય, કર્પૂર-દ્રુમ-દ્રવ-પ્રવાહમ્ ઇવ દણ્ડક્âરણ્યસ્ય, લાવણ્ય-રસ-પ્રસ્રવણમ્ ઇવ દિશામ્, સ્ફાટિક-શિલા-પટ્ટ-શયનમ્ ઇવ્âમ્બર-શ્રિયાઃ સ્વચ્છ-શિશિર-સુ-રસ-વારિ-પૂર્ણં ભગવતઃ પિતામહસ્ય્âપત્યં હિરણ્યવાહ-નામાનં મહા-નદમ્, યં જનાઃ શોણ ઇતિ કથ- [20] -યન્તિ. દૃષ્ટ્વા ચ તં રામણીયક-હૃત-હૃદયા તસ્યૈવ તીરે વાસમ્ અરચયત્. ઉવાચ ચ સાવિત્રીમ્: "સખિ, મધુર-મયૂર-વિરુતયઃ કુસુમ-પાંશુ-પટલ-સિકતિલ-તરુ-તલાઃ પરિમલ-મત્ત-મધુપ-વેણી-વીણા-રણિત-રમણીયા રમયન્તિ માં મન્દી-કૃત-મન્દાકિની-દ્યુતેર્ અસ્ય મહા-નદસ્ય્ôપકણ્ઠ-ભૂમયઃ. પક્ષપાતિ ચ હૃદયમ્ અત્ર્âઇવ સ્થાતું મે" ઇતિ. અભિનન્દિત-વચના ચ તથ્êતિ તયા તસ્ય પશ્ચિમે તીરે સમવાતરત્. એકસ્મિંશ્ ચ શુચૌ શિલા-તલ-સનાથે તટ-લતા-મણ્ડપે ગૃહ-બુદ્ધિં બબન્ધ. વિશ્રાન્તા ચ ન્âતિ-ચિરાદ્ ઉત્થાય સાવિત્ર્યા સાર્ધમ્ ઉચ્ચિત્âર્ચન-કુસુમા સસ્નૌ. પુલિન-પૃષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠિત-શિવ-લિઙ્ગા ચ ભક્ત્યા પરમયા પર-બ્રહ્મ-પુરઃ-સરાં સમ્યઙ્-મુદ્રા-બન્ધ-વિહિત-પરિકરાં ધ્રુવા-ગીતિ-ગર્ભામ્ અવનિ-પવન-વન-ગગન-દહન-તપન-તુહિન-કિરણ-યજમાન-મયીર્ મૂર્તિર્ અષ્ટાવ્ અપિ ધ્યાયન્તી સુચિરમ્ અષ્ટ-પુષ્પિકામ્ અદાત્. અ-યત્ન્ôપનતેન ફલ-મૂલેન્âમૃત-રસમમ્ અપ્ય્ અતિ-શિશયિષમાણેન ચ સ્વાદિમ્ના શિશિરેણ શોણ-વારિણા શરીર-સ્થિતિમ્ અકરોત્. અતિ-વાહિત-દિવસા ચ તસ્મિંલ્ લતા-મણ્ડપ-શિલા-તલે કલ્પિત-પલ્લવ-શયના સુષ્વાપ. અન્યેદ્યુર્ અપ્ય્ અનેન્âઇવ ક્રમેણ નક્તં-દિનમ્ અત્ય્-અવાહયત્.
એવમ્ અતિ-ક્રામત્સુ દિવસેષુ ગચ્છતિ ચ કાલે યામ-માત્ર્ôદ્ગતે ચ રવાવ્ ઉત્તરસ્યાં કકુભિ પ્રતિશબ્દ-પૂરિત-વન-ગહ્વરં ગમ્ભીર-તાર-તરં તુરઙ્ગ-હેષિત-હ્રાદમ્ અશૃણોત્. ઉપજાત-કુતૂહલા ચ નિર્ગત્ય લતા-મણ્ડપાદ્ વિલોકયન્તી વિકચ-કેતકી-ગર્ભ-પત્ત્ર-પાણ્ડુરં રજઃ-સઙ્ઘાતં ન્âતિદવીયસિ [21] સંમુખમ્ આપતન્તમ્ અપશ્યત્. ક્રમેણ ચ સામીપ્ય્ôપજાયમાન્âભિવ્યક્તિ તસ્મિન્ મહતિ શફર્ôદર-ધૂસરે રજસિ પયસ્îવ મકર-ચક્રં પ્લવમાનં પુરઃ પ્રધાવમાનેન, પ્રલમ્બ-કુટિલ-કચ-પલ્લવ-ઘટિત-લલાટ-જૂટકેન, ધવલ-દન્તપત્રિકા-દ્યુતિ-હસિત-કપોલ-ભિત્તિના, પિનદ્ધ-કૃષ્ણાગુરુ-પઙ્ક-કલ્ક-ચ્છુરણ-કૃષ્ણ-શબલ-કષાય-કઞ્ચુકેન, ઉત્તરીય-કૃત-શિરો-વેષ્ટનેન, વામ-પ્રકોષ્ઠ-નિવિષ્ટ-સ્પષ્ટ-હાટક-કટકેન, દ્વિ-ગુણ-પટ્ટ-પટ્ટિકા-ગાઢ-ગ્રન્થિ-ગ્રથિત્âસિધેનુના, અન્-અવરત-વ્યાયામ-કૃત-કર્કશ-શરીરેણ, વાત-હરિણ-યૂથેન્êવ મુહુર્-મુહુઃ ખમ્ ઉડ્ડીયમાનેન, લઙ્ઘિત-સમ-વિષમ્âવટ-વિટપેન, કોણ-ધારિણા, કૃપાણ-પાણિના, સેવાગૃહીત-વિવિધ-વન-કુસુમ-ફલ-મૂલ-પર્ણેન, "ચલ ચલ, યાહિ યાહિ, અપસર્પ્âપસર્પ, પુરઃ પ્રયચ્છ પન્થાનમ્" ઇત્ય્ અન્-અવરત-કૃત-કલકલેન યુવ-પ્રાયેણ, સહસ્ર-માત્રેણ પદાતિ-જનેન સ-નાથમ્ અશ્વ-વૃન્દં સંદદર્શ.

મધ્યે ચ તસ્ય સ્âર્ધ-ચન્દ્રેણ મુક્તા-ફલ-જાલ-માલિના વિવિધ-રત્ન-ખણ્ડ-ખચિતેન શઙ્ખ-ક્ષીર-ફેન-પાણ્ડુરેણ ક્ષીર્ôદેન્êવ સ્વયં લક્ષ્મીં દાતુમ્ આગતેન ગગન-ગતેન્âતપત્રેણ કૃત-ચ્છાયમ્, અચ્છ્âચ્છેન્âભરણ-દ્યુતીનાં નિવહેન દિશામ્ ઇવ દર્શન્âનુરાગ-લગ્નેન ચક્રવાલેન્âનુગમ્યમાનમ્, આ-નિતમ્બ-વિલમ્બિન્યા માલતી-શેખર-સ્રજા સકલ-ભુવન-વિજય્âર્જિતયા રૂપ-પતાકય્êવ વિરાજમાનમ્, ઉત્સર્પિભિઃ શિખણ્ડ-ખણ્ડિકા-પદ્મ-રાગ-મણેર્ અરુણૈર્ અંશુ-જાલૈર્ અ-દૃશ્યમાન-વન-દેવતા-વિધૃતૈર્ બાલ-પલ્લવૈર્ ઇવ પ્રમૃજ્યમાન-માર્ગ-રેણુ-પરુષ-વપુષમ્, બકુલ-કુડ્મલ-મણ્ડલી-મુણ્ડ-માલા-મણ્ડન-મનોહરેણ કુટિલ-કુન્તલ-સ્તબક-માલિના મૌલિના મીલિત્âતપં [22] પિબન્તમ્ ઇવ દિવસમ્, પશુ-પતિ-જટા-મુકુટ-મૃગ્âઙ્ક-દ્વિતીય-શકલ-ઘટિતસ્ય્êવ સહજ-લક્ષ્મી-સમાલિઙ્ગિતસ્ય લલાટ-પટ્ટસ્ય મનઃશિલા-પઙ્ક-પિઙ્ગલેન લાવણ્યેન લિમ્પન્તમ્ ઇવ્âન્તરિક્ષમ્, અભિનવ-યૌવન્âરમ્ભ્âવષ્ટમ્ભ-પ્રગલ્ભ-દૃષ્ટિ-પાત-તૃણી-કૃત-ત્રિ-ભુવનસ્ય ચક્ષુષઃ પ્રથિમ્ના વિકચ-કુમુદ-કુવલય-કમલ-સરઃ-સહસ્ર-સંછાદિત-દશ-દિશં શરદમ્ ઇવ પ્રવર્તયન્તમ્, આયત-નયન-નદી-સીમ્âન્ત-સેતુ-બન્ધેન લલાટ-તટ-શશિ-મણિ-શિલા-તલ-ગલિતેન કાન્તિ-સલિલ-સ્રોતસ્êવ દ્રાઘીયસા નાસા-વંશેન શોભમાનમ્, અતિ-સુરભિ-સહકાર-કર્પૂર-કક્કોલ-લવઙ્ગ-પારિજાતક-પરિમલ-પુચા મત્ત-મધુ-કર-કુલ-કોલાહલ-મુખરેણ મુખેન સ-નન્દન-વનં વસન્તમ્ ઇવ્âવતારયન્તમ્, આસન્ન-સુહૃત્-પરિહાસ-ભાવન્ôત્તાનિત-મુખ-મુગ્ધ-હસિતૈર્ દશન-જ્યોત્સ્ના-સ્નપિત-દિઙ્-મુખૈઃ પુનઃ-પુનર્ નભસિ સંચારિણં ચન્દ્ર્âલોકમ્ ઇવ કલ્પયન્તમ્, કદમ્બ-મુકુલ-સ્થૂલ-મુક્તા-ફલ-યુગલ-મધ્ય્âધ્યાસિત-મરકતસ્ય ત્રિ-કણ્ટક-કર્ણ્âભરણસ્ય પ્રેઙ્ખતઃ પ્રભયા સમુત્સર્પન્ત્યા કૃત-સ-કુસુમ-હરિત-કુન્દ-પલ્લવ-કર્ણ્âવતંસમ્ ઇવ્ôપલક્ષ્યમાણમ્, આમોદિત-મૃગ-મદ-પઙ્ક-લિખિત-પત્ર-ભઙ્ગ-ભાસ્વરમ્, ભુજ-યુગલમ્ ઉદ્દામ-મકર્âક્રાન્ત-શિખરમ્ ઇવ મકર-કેતુ-કેતોઃ દણ્ડ-દ્વયં દધાનમ્, ધવલ-બ્રહ્મ-સૂત્ર-સીમન્તિતં સાગર-મથન-સામર્ષ-ગઙ્ગા-સ્રોતઃ-સંદાનિતમ્ ઇવ મન્દરં દેહમ્ ઉદ્વહન્તમ્, કર્પૂર-ક્ષોદ-મુષ્ટિ-ચ્છુરણ-પાંશુલેન્êવ કાન્ત્ôચ્ચ-કુચ-ચક્રવાક-યુગલ-વિપુલ-પુલિનેન્ôરઃ-સ્થલેન સ્થૂલ-ભુજ્âયામ-પુઞ્જિતમ્, પુરો વિસ્તારયન્તમ્ ઇવ દિક્-ચક્રમ્, પુરસ્તાદ્ ઈષદ્-અધોનાભિ-નિહિત્âઇક-કોણ-ક્રમનીયેન પૃષ્ઠતઃ કક્ષ્ય્âધિક-ક્ષિપ્ત-પલ્લવેન્ôભયતઃ સંવલન-પ્રકટિત્ôરુ-ત્રિ-ભાગેન હારીત-હરિતા નિબિડ-નિપીડિતેન્âધર-વાસસા વિભજ્યમાન-તનુ-તર-મધ્ય-ભાગમ્, અન્-અવરત-શ્રમ્ôપચિત-માંસ-કઠિન-વિકટ-મકર- [23] -મુખ-સંલગ્ન-જ્âનુભ્યામ્ અતિ-વિશાલ-વક્ષઃ-સ્થલ્ôપલ-વેદિક્ôત્તમ્ભન-શિલા-સ્તમ્ભાભ્યાં ચારુ-ચન્દન-સ્થાસક-સ્થૂલ-તર-કાન્તિભ્યામ્ ઊરુ-દણ્ડાભ્યામ્ ઉપહસન્તમ્ ઇવ્âઇરાવત-કર્âયામમ્, અતિ-ભરિત્ôરુ-ભાર-વહન-ખેદેન્êવ તનુ-તર-જઙ્ઘા-કાણ્ડમ્, કલ્પ-પાદપ-પલ્લવ-દ્વયસ્ય્êવ પાટલસ્ય્ôભયપાર્શ્વ્âવલમ્બિનઃ પાદ-દ્વયસ્ય દોલાયમાનૈર્ નખ-મયૂખૈર્ અશ્વ-મણ્ડન-ચામર-માલામ્ ઇવ રચયન્તમ્, અભિમુખમ્ ઉચ્ચૈર્ ઉદઞ્ચદ્ભિર્ અતિ-ચિરમ્ ઉપરિ-વિશ્રામ્યદ્ભિર્ ઇવ વલિત-વિકટં, પતદ્ભિઃ ખુરૈઃ ખણ્ડિત-ભુવિ પ્રતિ-ક્ષણ-દશન-વિમુક્ત-ખણ-ખણાયિત-ખર-ખલીને દીર્ઘ-ઘ્રાણ-લીન-લાલિકે લલાટ-લુલિત-ચારુ-ચામી-કર-ચક્રકે શિઞ્જાન-શાતકૌમ્ભ્âયાન-શોભિનિ મનો-રંહસિ ગોલાઙ્ગૂલ-કપોલ-કાલ-કાય-લોમ્નિ નીલ-સિન્ધુવાર-વર્ણે વાજિનિ મહતિ સમારૂઢમ્, ઉભયતઃ પર્યાણ-પટ્ટ-શ્લિષ્ટ-હસ્તાભ્યામ્ આસન્ન-પરિચારકાભ્યાં દોધૂયમાન-ધવલ-ચામરિકા-યુગલમ્, અગ્રતઃ પઠતો બન્દિનઃ સુભાષિતમ્ ઉત્કણ્ટકિત-કપોલ-ફલકેન લગ્ન-કર્ણ્ôત્પલ-કેસર-પક્ષ્મ-શકલેન્êવ મુખ-શશિના ભાવયન્તમ્. અનઙ્ગ-યુગ્âવતારમ્ ઇવ દર્શયન્તમ્, ચન્દ્ર-મયીમ્ ઇવ સૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયન્તમ્, વિલાસ-પ્રાયમ્ ઇવ જીવ-લોકં જનયન્તમ્, અનુરાગ-મયમ્ ઇવ સર્ગ્âન્તરમ્ આરચયન્તમ્, શૃઙ્ગાર-મયમ્ ઇવ દિવસમ્ આપાદયન્તમ્, રાગ-રાજ્યમ્ ઇવ પ્રવર્તયન્તમ્, આકર્ષણ્âઞ્જનમ્ ઇવ ચક્ષુષોઃ, વશી-કરણ-મન્ત્રમ્ ઇવ મનસઃ, સ્વસ્થા-વેશ-ચૂર્ણમ્ ઇવ્êન્દ્રિયાણામ્, અ-સંતોષમ્ ઇવ કૌતુકસ્ય, સિદ્ધ-યોગમ્ ઇવ સૌભાગ્યસ્ય, [24] પુનર્-જન્મ-દિવસમ્ ઇવ મન્મથસ્ય, રસાયનમ્ ઇવ યૌવનસ્ય, એક-રાજ્યમ્ ઇવ રામણીયકસ્ય, કીર્તિ-સ્તમ્ભમ્ ઇવ રૂપસ્ય, મૂલ-કોશમ્ ઇવ લાવણ્યસ્ય, પુણ્ય-કર્મ-પરિણામમ્ ઇવ સંસારસ્ય, પ્રથમ્âઙ્કુરમ્ ઇવ કાન્તિ-લતાયાઃ, સર્ગ્âભ્યાસ-ફલમ્ ઇવ પ્રજાપતેઃ, પ્રતાપમ્ ઇવ વિભ્રમસ્ય, યશઃ-પ્રવાહમ્ ઇવ વૈદગ્ધયસ્ય, અષ્ટાદશ-વર્ષ-દેશીયં યુવાનમ્ અદ્રાક્ષીત્.
પાર્શ્વે ચ તસ્ય દ્વિતીયમ્ અ-પર-સંશ્લિષ્ટ-તુરઙ્ગમ્, પ્રાંશુમ્ ઉત્તપ્ત-તપનીય-સ્તમ્ભ્âકારમ્, પરિણત-વયસમ્ અપિ વ્યાયામ-કઠિન-કાયમ્, નીચ-નખ-શ્મશ્રુ-કેશમ્, શુક્તિ-ખલતિમ્, ઇષત્-તુન્દિલમ્, રોમશ્ôરઃ-સ્થલમ્, અન્-ઉલ્વણ્ôદાર-વેષતયા જરામ્ અપિ વિનયમ્ ઇવ શિક્ષયન્તમ્, ગુણાન્ અપિ ગરિમાણમ્ ઇવ્âનયન્તમ્, મહ્âનુભાવતામ્ અપિ શિષ્યતામ્ ઇવ્âનયન્તમ્, આચારસ્ય્âપ્ય્ આચાર્યમ્ ઇવ કુર્વાણમ્, વલક્ષ-વારબાણ-ધારિણમ્, ધૌત-દુકૂલ-પટ્ટિકા-પરિવેષ્ટિત-મૌલિં પુરુષમ્.

અથ સ યુવા પુરો-યાયિનાં યથા-દર્શનં પ્રતિનિવૃત્ય્âતિ-વિસ્મિત-મનસાં કથયતાં પદ્âતીનાં સકાશાદ્ ઉપલભ્ય દિવ્ય્âકૃતિ-તત્-કન્યા-યુગલમ્ ઉપજાત-કુતૂહલઃ પ્રતૂર્ણ-તુરગો દિદૃક્ષુસ્ તં લતા-મણ્ડપ્ôદ્દેશમ્ આજગામ. દૂરાદ્ એવ ચ તુરગાદ્ અવતતાર. નિવારિત-પરિજનશ્ ચ તેન દ્વિતીયેન સાધુના સહ ચરણાભ્યામ્ એવ સ-વિનયમ્ ઉપસસર્પ. કૃત્ôપ- [25] -સંગ્રહણૌ તૌ સાવિત્રી સમં સરસ્વત્યા કિસલય્âસન-દાન્âદિના સ-કુસુમ-ફલ્âર્ઘ્ય્âવસાનેન વન-વાસ્ôચિતેન્âતિથ્યેન યથા-ક્રમમ્ ઉપજગ્રાહ. આસીનયોશ્ ચ તયોર્ આસીન ન્âતિચિરમ્ ઇવ સ્થિત્વા તં દ્વિતીયં પ્રવયસમ્ ઉદ્દિશ્ય્âવાદીત્: "આર્ય, સહજ-લજ્જા-ધનસ્ય પ્રમદા-જનસ્ય પ્રથમ્âભિભાષણમ્ અ-શાલીનતા, વિશેષતો વન-મૃગી-મુગ્ધસ્ય કુલ-કુમારી-જનસ્ય. કેવલમ્ ઇયમ્ આલોકન-કૃત્âર્થાય ચક્ષુષે સ્પૃહયન્તી પ્રેરયત્ય્ ઉદન્ત-શ્રવણ-કુતૂહલિની શ્રોત્ર-વૃત્તિઃ. પ્રથમ-દર્શને ચ્ôપાયનમ્ ઇવ્ôપનયતિ સજ્-જનઃ પ્રણયમ્. અ-પ્રગલ્ભમ્ અપિ જનં પ્રભવતા પ્રશ્રયેણ્âર્પિતં મનો-મધ્વ્ ઇવ વાચાલયતિ. અ-યત્નેન્âઇવ્âતિ-નમ્રે સાધૌ ધનુષ્îવ ગુણઃ પરાં કોટિમ્ આરોપયતિ વિસ્રમ્ભઃ. જનયન્તિ ચ વિસ્મયમ્ અતિ-ધીર-ધિયામ્ અપ્ય્ અ-દૃષ્ટ-પૂર્વા દૃશ્યમાના જગતિ સ્રષ્ટુઃ સૃષ્ટ્ય્-અતિશયાઃ. યતસ્ ત્રિ-ભુવન્âભિભાવિ રૂપમ્ ઇદમ્ અસ્ય મહ્âનુભાવસ્ય. સૌજન્ય-પરતન્ત્રા ચ્êયં દેવાનાં-પ્રિયસ્ય્âતિભદ્રતા કારયતિ કથાં ન તુ યુવતિ-જન-સહ્ôત્થા તરલતા. તત્ કથય્âગમનેન્âપુણ્ય-ભાક્ કતમો વિજૃમ્ભિત-વિરહ-વ્યથઃ શૂન્યતાં નીતો દેશઃ? ક્વ વા ગન્તવ્યમ્? કસ્ય વ્âયમ્ અપહૃત-હર-હુઙ્કાર્âહઙ્કારો ઽપર ઇવ્âનન્ય-જો યુવા? કિં-નામ્નો વા સમૃદ્ધ-તપસઃ પિતુર્ અયમ્ અ-મૃત-વર્ષી કૌસ્તુભ-મણિર્ ઇવ હરેર્ હૃદયમ્ આહ્લાદયતિ? કા ચ્âસ્ય ત્રિ-ભુવન-નમસ્યા વિભાત-સંધ્ય્êવ મહતસ્ તેજેસો જનની? કાનિ વ્âસ્ય પુણ્ય-ભાઞ્જિ ભજન્ત્ય્ અભિક્યામ્ અક્ષરાણિ? [26] આર્ય-પરિજ્ઞાને ઽપ્ય્ અયમ્ એવ ક્રમઃ કૌતુક્âનુરોધિનો હૃદયસ્ય" ઇત્ય્ ઉક્તવત્યાં તસ્યાં પ્રકટિત-શ્રયો ઽસૌ પ્રતિવ્યાજહાર: "આયુષ્મતિ, સતાં હિ પ્રિયં-વદતા કુલ-વિદ્યા. ન કેવલમ્ આનનં હૃદયમ્ અપિ ચ તે ચન્દ્ર-મયમ્ ઇવ સુધા-શીકર-શીતલૈર્ આહ્લાદયતિ વચોભિઃ. સૌજન્ય-જન્મ-ભૂમયો ભૂયસા શુભેન સજ્-જન-નિર્માણ-શિલ્પ-કલા ઇવ ભવાદૃશ્યો દૃશ્યન્તે. દૂરે તાવદ્ અન્યોન્યસ્ય્âભિલપનમ્ અભિજાતૈઃ સહ દૃશો ઽપિ મિશ્રી-ભૂતા મહતીં ભૂમિમ્ આરોપયન્તિ. શ્રૂયતામ્: "અયં ખલુ ભૂષણં ભાર્ગવ-વંશસ્ય ભગવતો ભૂર્-ભુવઃ-સ્વસ્-ત્રિતય-તિલકસ્ય, અ-દભ્ર-પ્રભાવ-સ્તમ્ભિત-જમ્ભારિ-ભુજ-સ્તમ્ભસ્ય, સુર્âસુર-મુકુટ-મણિ-શિલા-શયન-દુર્-લલિત-પાદ-પઙ્કેરુહસ્ય, નિજ-તેજઃ-પ્રસર-પ્લુષ્ટ-પુલોમ્નશ્ ચ્યવનસ્ય બહિર્-વૃત્તિ-જીવિતં દધીચો નામ તનયઃ. જન્યન્ય્ અપ્ય્ અસ્ય જિત-જગતો ઽનેક-પાર્થિવ-સહસ્ર્âનુયાતસ્ય શર્યાતસ્ય સુતા રાજપુત્રી ત્રિ-ભુવન-કન્યા-રત્નં સુકન્યા નામ. તાં ખલુ દેવીમ્ અન્તર્વત્નીં વિદિત્વા વૈજનને માસિ પ્રસવાય પિતા પત્યુઃ પાર્શ્વાત્ સ્વ-ગૃહમ્ આનાયયત. અસૂત ચ સા તત્ર દેવી દીર્ઘ્âયુષમ્ એનમ્. અવર્ધત્âન્-એહસા ચ તત્ર્âઇવ્âયમ્ આનન્દિત-જ્ઞાતિ-વર્ગો બાલસ્ તારક-રાજ ઇવ રાજીવ-લોચનો રાજ-ગૃહે. ભર્તૃ-ભવનમ્ આગચ્છન્ત્યામ્ અપિ દુહિતરિ ન્âસેચનક-દર્શનમ્ ઇમમ્ અમુઞ્ચન્ માતા-મહો મનો-વિનોદનં નપ્તારમ્. અશિક્ષત્âયં તત્ર્âઇવ સર્વા વિદ્યાઃ સકલાશ્ ચ કલાઃ. કાલેન ચ્ôપારૂઢ-યૌવનમ્ ઇમમ્ આલોક્ય્âહમ્ ઇવ્âસાવ્ અપ્ય્ અનુભવતુ મુખ-કમલ્âવલોકન્âનન્દમ્ અસ્ય્êતિ માતા-મહઃ કથઙ્-કથમ્ અપ્ય્ એનં પિતુ- [27] -ર્ અન્તિકમ્ અધુના વ્યસર્જયત્. મામ્âપિ તસ્ય્âઇવ દેવસ્ય સુગૃહીત-નામ્નઃ શર્યાતસ્ય્âજ્ઞાકારિણં વિકુક્ષિ-નામાનં ભૃત્ય-પરમાણુમ્ અવધારયતુ ભવતી. પિતુઃ પાદ-મૂલમ્ આયાન્તં મયા સ્âભિસારમ્ અકરોત્ સ્વામી. તદ્ ધિ નઃ કુલ-ક્રમ્âગતં રાજ-કુલમ્. ઉત્તમાનાં ચ ચિરન્તનતા જનયત્ય્ અનુજીવિન્ય્ અપિ જને કિયન્-માત્રમ્ અપિ મન્દ્âક્ષમ્. અ-ક્ષીણઃ ખલુ દાક્ષિણ્ય-કોશો મહતામ્. ઇતશ્ ચ ગવ્યૂતિ-માત્રમ્-ઇવ પારે-શોણં તસ્ય ભગવતશ્ ચ્યવનસ્ય સ્વ-નામ્ના નિર્મિત-વ્યપદેશં ચ્યાવનં નામ ચૈત્ર-રથ-કલ્પં કાનનં નિવાસઃ. તદ્-અવધિર્ એવ્êયં નૌ યાત્રા. યદિ ચ વો ગૃહીત-ક્ષણં દાક્ષિણ્યમ્ અન્-અવહેલં વા હૃદયમ્ અસ્માકમ્ ઉપરિ ભૂમિર્ વા પ્રસાદાનામ્ અયં જનઃ શ્રવણ્âર્હે વા, તતો ન વિમાનનીયો ઽયં નઃ પ્રથમઃ પ્રણયઃ કુતૂહલસ્ય. વયમ્ અપિ શુશ્રૂષવો વૃત્ત્âન્તમ્ આયુષ્મત્યોઃ. ન્êયમ્ આકૃતિર્ દિવ્યતાં વ્યભિચરતિ. ગોત્ર-નામની તુ શ્રોતુમ્ અભિલષતિ નૌ હૃદયમ્. તત્ કથય કતમો વંશઃ સ્પૃહણીયતાં જન્મના નીતઃ. કા ચ્êયમ્ અત્ર-ભવતી ભવત્યાઃ સમીપે સમવાય ઇવ વિરોધિનાં પદ્âર્થાનામ્. તથા હિ, સંનિહિત-બાલ્âન્ધકારા ભાસ્વન્-મૂર્તિશ્ ચ, પુણ્ડરીક-મુખી હરિણ-લોચના ચ, બાલ્âતપ-પ્રભા-ધારા કુમુદ-હાસિની ચ, કલહંસ-સ્વના સમુન્નત-પયો-ધરા ચ, કમલ-કોમલ-કરા હિમ-ગિરિ-શિલા-પૃથુ-નિતમ્બા ચ, કરભ્ôરુર્ વિલમ્બિત-ગમના ચ, અ-મુક્ત-કુમાર-ભાવા સ્નિગ્ધ-તારકા ચ" ઇતિ.
સા ત્વ્ આવાદીત્: "આર્ય, શ્રોષ્યસિ કાલેન. ભૂયસો દિવસાન્ અત્ર સ્થાતુમ્ અભિલષતિ નૌ હૃદયમ્. અલ્પીયાંશ્ ચ્âયમ્ અધ્વા. પરિચય એવ પ્રકટી-કરિષ્યતિ. આર્યેણ ન વિસ્મરણીયો ઽયમ્ અનુષઙ્ગ-દૃષ્ટો જનઃ" [28] ઇત્ય્ અભિધાય તૂષ્ણીમ્ અભૂત્. દધીચસ્ તુ નવ્âમ્ભો-ભર-ગભીર્âમ્ભો-ધર-ધ્વાન-નિભયા ભારત્યા નર્તયન્ વન-લતા-ભવન-ભાજો ભુજઙ્ગ-ભુજઃ સુ-ધીરમ્ ઉવાચ: "આર્ય, કરિષ્યતિ પ્રસાદમ્ આર્ય્âરાધ્યમાના. પશ્યામસ્ તાવત્ તાતમ્. ઉત્તિષ્ઠ. વ્રજામઃ" ઇતિ. તથ્êતિ ચ તેન્âભ્યનુજ્ઞાતઃ શનકૈર્ ઉત્થાય કૃત-નમસ્કૃતિર્ ઉચ્ચચાલ. તુરગ્âરૂઢં ચ તં પ્રયાન્તં સરસ્વતી સુ-ચિરમ્ ઉત્તમ્ભિત-પક્ષ્મણા નિશ્ચલ-તારકેણ લિખિતેન્êવ ચક્ષુષા વ્યલોકયત્. ઉત્તીર્ય ચ શોણમ્ અ-ચિરેણ્âઇવ કાલેન દધીચઃ પિતુર્ આશ્રમ-પદં જગામ. ગતે ચ તસ્મિન્ સા તામ્ એવ દિશમ્ આલોકયન્તી સુ-ચિરમ્ અતિષ્ઠત્. કૃચ્છ્રાદ્ ઇવ ચ સંજહાર દૃશમ્.

અથ મુહૂર્ત-માત્રમ્ ઇવ સ્થિત્વા સ્મૃત્વા ચ તાં તસ્ય રૂપ-સંપદં પુનઃ-પુનર્ વ્યસ્મયત્âસ્યા હૃદયમ્. ભૂયો ઽપિ ચક્ષુર્ આકકાઙ્ક્ષ તદ્-દર્શનમ્. અ-વશ્êવ કેન્âપ્ય્ અનીયત તામ્ એવ દિશં દૃષ્ટિઃ. અ-પ્રિહતમ્ અપિ મનસ્ તેન્âઇવ સાર્ધમ્ અગાત્. અજાયત ચ નવ-પલ્લવ ઇવ બાલ-વન-લતાયાઃ કુતો ઽપ્ય્ અસ્યા અનુરાગશ્ ચેતસિ. તતઃ-પ્રભૃતિ ચ સ્âલસ્ય્êવ શૂન્ય્êવ સ-નિદ્ર્êવ દિવસમ્ અનયત્. અસ્તમ્ ઉપયાતિ ચ પ્રત્યક્-પર્યસ્ત-મણ્ડલે લાઙ્ગલિકા-સ્તબકતામ્ર-ત્વિષિ કમલિની-કામુકે કઠોર-સાલસ-શિરઃ-શોણ-શોચિષિ સાવિત્રે ત્રયી-મયે તેજસિ, તરુણ-તર-તમાલ-શ્યામલે ચ મલિનયતિ વ્યોમ વ્યોમ-વ્યાપિનિ તિમિર-સંચયે, સંચરત્-સિદ્ધ-સુન્દરી- [29] -નૂપુર-રવ્âનુસારિણિ ચ મન્દં મન્દં મન્દાકિની-હંસ ઇવ સમુત્સર્પતિ શશિનિ ગગન-તલમ્, કૃત-સંધ્યા-પ્રણામા નિશા-મુખ એવ નિપત્ય વિમુક્ત્âઙ્ગી પલ્લવ-શયને તસ્થૌ. સાવિત્ર્ય્ અપિ કૃત્વા યથા-ક્રિયમાણં સાયન્તનં ક્રિયા-કલાપમ્ ઉચિતે શયન-કાલે કિસલય-શયનમ્ અભજત. જાત-નિદ્રા ચ સુષ્વાપ.
ઇતરા તુ મુહુર્-મુહુર્-અઙ્ગ-વલનૈર્ વિલુલિત-કિસલય-શયન-તલા નિમીલિત-નયન્âપિ ન્âલભત નિદ્રામ્. અચિન્તયચ્ ચ: "મર્ત્ય-લોકઃ ખલુ સર્વ-લોકાનામ્ ઉપરિ, યસ્મિન્ન્ એવં-વિધાનિ ભવન્તિ ત્રિ-ભુવન-ભૂષણાનિ સકલ-ગુણ-ગ્રામ-ગુરૂણિ રત્નાનિ. તથા હિ: તસ્ય મુખ-લાવણ્ય-પ્રવાહસ્ય નિષ્યન્દ-બિન્દુર્ ઇન્દુઃ. તસ્ય ચ ચક્ષુષો વિક્ષેપાઃ કુમુદ-કુવલય-કમલ્âકરાઃ. તસ્ય ચ્âધર-મણેર્ દીધિતયો વિકસિત-બન્ધૂક-વન-રાજયઃ. તસ્ય ચ્âઙ્ગસ્ય પર-ભાગ્ôપકરણમ્ અનઙ્ગઃ. પુણ્ય-ભાઞ્જિ તાનિ ચક્ષૂંષિ ચેતાંસિ યૌવનાનિ વા સ્ત્રૈણાનિ, યેષામ્ અસાવ્ અવિષયો દર્શનસ્ય. ક્ષણં નુ દર્શયતા ચ તમ્ અન્ય-જન્મ-જનિતેન્êવ મે ફલિતમ્ અ-ધર્મેણ. કા પ્રતિપત્તિર્ ઇદાનીમ્?" ઇતિ ચિન્તયન્ત્ય્ એવ કથં-કથમ્ અપ્ય્ ઉપજાત-નિદ્રા ચિરાત્ ક્ષણમ્ અશેત. સુપ્ત્âપિ ચ તમ્ એવ દીર્ઘ-લોચનં દદર્શ. [30] સ્વપ્ન્âસાદિત-દ્વિતીય-દર્શના ચ્âકર્ણ્âકૃષ્ટ-કાર્મુકેણ મનસિ નિર્દયમ્ અતાડ્યત મકર-કેતુના. પ્રતિબુદ્ધાયા મદન-શર્âહતાયાશ્ ચ તસ્યા વાર્તામ્ ઇવ્ôપલબ્ધુમ્ અરતિર્ આજગામ. તથા હિ: તતઃ-પ્રભૃતિ કુસુમ-ધૂલિ-ધવલાભિર્ વન-લતાભિર્ અ-તાડિતાપિ વેદનામ્ અધત્ત. મન્દ-મન્દમ્ આરુત-વિધુતૈઃ કુસુમ-રજોભિર્ અ-દૂષિત-લોચન્âપ્ય્ અશ્રુ-જલં મુમોચ. હંસ-પક્ષ-તાલવૃન્ત-વાત-વ્રાત-વિતતૈઃ શોણ-શીકરૈર્ અ-સિક્ત્âપ્ય્ આર્દ્રતામ્ અગાત્. પ્રેઙ્ખત્-કાદમ્બ-મિથુનાભિર્ અન્-ઊઢ્âપ્ય્ અઘૂર્ણત વન-કમલિની-કલ્લોલ-દોલાભિઃ. વિઘટમાન-ચક્રવાક-યુગલ-વિમૃષ્ટૈર્ અ-સ્પૃષ્ટ્âપિ શ્યામતામ્ આસસાદ વિરહ-નિઃશ્વાસ-ધૂમૈઃ. પુષ્પ-ધૂલિ-ધૂસરૈર્ અ-દષ્ટ્âપિ વ્યચેષ્ટત મધુકર-કુલૈઃ.
અથ ગણ-રાત્ર્âપગમે નિવર્તમાનસ્ તેન્âઇવ વર્ત્મના તં દેશં સમાગત્ય તથ્âઇવ નિવારિત-પરિજનશ્ છત્ર-ધાર-દ્વિતીયો વિકુક્ષિર્ ડુઢૌકે. સરસ્વતી તુ તં દૂરાદ્ એવ સંમુખમ્ આગચ્છન્તં પ્રીત્યા સ-સંભ્રમમ્ ઉત્થાય વન-મૃગીવ્ôદ્ગ્રીવા વિલોકયન્તી માર્ગ-પરિશ્રાન્તમ્ અસ્નપયદ્ ઇવ ધવલિત-દશ-દિશા દૃશા. કૃત્âસન-પરિગ્રહં તુ તં પ્રીત્યા સાવિત્રી પપ્રચ્છ: "આર્ય, કચ્-ચિત્ કુશલી કુમારઃ?" ઇતિ. સો ઽબ્રવીત્: "આયુષ્મતિ, કુશલી. સ્મરતિ ચ ભવત્યોઃ. કેવલમ્ અમીષુ દિવસેષુ તનીયસીમ્ ઇવ તનુ બિભર્તિ. અ-વિજ્ઞાયમાન-નિમિત્તાં ચ શૂન્યતામ્ ઇવ્âધત્તે. અપિ [31] ચ. અન્વક્ષમ્ આગમિષ્યત્ય્ એવ માલતીતિ નામ્ના વાણિની વાર્તાં વો વિજ્ઞાતુમ્. ઉચ્છ્વસિતં હિ સા કુમારસ્ય" ઇતિ. તચ્ છ્રુત્વા પુનર્ અપિ સાવિત્રી સમભાષત: "અતિ-મહ્âનુભાવઃ ખલુ કુમારો યેન્âઇવમ્ અ-વિજ્ઞાયમાને ક્ષણ-દૃષ્ટે ઽપિ જને પરિચિતિમ્ અનુબધ્નાતિ. તસ્ય હિ ગચ્છતો યદૃચ્છયા કથમ્ અપ્ય્ અંશુકમ્ ઇવ માર્ગ-લતાસુ માનસમ્ અસ્માસુ મુહૂર્તમ્ આસક્તમ્ આસીત્. અ-શૂન્યં હિ સૌજન્યમ્ આબિજાત્યેન વઃ સ્વામિ-સૂનોઃ. અલસઃ ખલુ લોકો યદ્ એવં સુલભ-સૌહાર્દાનિ યેન કેન-ચિન્ ન ક્રીણાતિ મહતાં મનાંસિ. સો ઽયમ્ ઔદાર્ય્âતિશયઃ કો ઽપિ મહ્âત્મનામ્ ઇતર-જન-દુર્-લભો યેન્ôપકરણી-કુર્વન્તિ ત્રિ-ભુવનમ્" ઇતિ. વિકુક્ષિસ્ ત્ûચ્ચાવચૈર્ આલાપૈઃ સુ-ચિરમ્ ઇવ સ્થિત્વા યથ્âભિલષિતં દેશમ્ અયાસીત્.

અપરેદ્યુર્ ઉદ્યતિ ભગવતિ દ્યુમણાવ્ ઉદ્દામ-દ્યુતાવ્ અભિદ્રુત-તારકે તિરસ્-કૃત-તમસિ તામરસ-વ્યાસ-વ્યસનિનિ સહસ્ર-રશ્મૌ શોણમ્ ઉત્તીર્યાયાન્તી, તરલ-દેહ-પ્રભાવિત્âનચ્-છલેન્âત્ય્-અચ્છં સકલં શોણ-સલિલમ્ ઇવ્âનયન્તીં, સ્ફુટિત્âતિ-મુક્તક-કુસુમ-સ્તબક-સમ-ત્વિષિ સટાલે મહતિ મૃગ-પતાવ્ ઇવ ગૌરી તુરઙ્ગમે સ્થિતા, સલીલમ્ ઉરો-બન્ધ્âરોપિતસ્ય તિર્યગ્-ઉત્કર્ણ-તુરગ્âકર્ણ્યમાન-નૂપુર-પટુ-રણિતસ્ય્âતિ-બહલેન પિણ્ડા-લક્તકેન પલ્લવિતસ્ય કુઙ્કુમ-પિઞ્જરિત-પૃષ્ઠસ્ય ચરણ-યુગલસ્ય પ્રસરદ્ભિર્ અતિ-લોહિતૈઃ પ્રભા-પ્રવાહૈર્ ઉભયતસ્-તાડન-દોહદ-લોભ્âગતાનિ કિસલયિતાનિ રક્ત્âશોક-વનાન્îવ્âકર્ષયન્તી, સકલ-જીવ-લોક-હૃદય-હઠ-હરણ્âઘોષણય્êવ રશનયા શિઞ્જાન-જઘન-સ્થલા, ધૌત-ધવલ-નેત્ર-નિર્મિતેન નિર્મોક-લઘુ-તરેણ્âપ્રપદીનેન કઞ્ચુકેન તિરો-હિત-તનુ-લતા, [32] છાત-કઞ્ચુક્âન્તર-દૃશ્યમાનૈર્ આશ્યાન-ચન્દન-ધવલૈર્ અવયવૈઃ સ્વ્-અચ્છ-સલિલ્âભ્યન્તર-વિભાવ્યમાન-મૃણાલ-કાણ્ડ્êવ સરસી, કુસુમ્ભ-રાગ-પાટલં પુલક-બન્ધ-ચિત્રં ચણ્ડાતકમ્ અન્તઃ-સ્ફુટં સ્ફટિક-ભૂમિર્ ઇવ રત્ન-નિધાનમ્ આદધાના, હારેણ્âમલકી-ફલ-નિસ્તુલ-મુક્તા-ફલેન સ્ફુરિત-સ્થૂલ-ગ્રહ-ગણ-શારા શારદ્îવ શ્વેત-વિરલ-જલ-ધર-પટલ્âવૃતા દ્યૌઃ, કુચ-પૂર્ણ-કલશયોર્ ઉપરિ રત્ન-પ્રાલમ્બ-માલિકામ્ અરુણ-હરિત-કિરણ-કિસલયિનીં કસ્ય્âપિ પુણ્યવતો હૃદય-પ્રવેશ-વન-માલિકામ્ ઇવ બદ્ધાં ધારયન્તી, પ્રકોષ્ઠ-નિવિષ્ટસ્ય્âઇકસ્ય હાટક-કટકસ્ય મરકત-મકર-વેદિકા-સ-નાથસ્ય હરિતી-કૃત-દિગ્-અન્તાભિર્ મયૂખ-સંતતિભિઃ સ્થલ-કમલિનીબિર્ ઇવ લક્ષ્મી-શઙ્ખય્âનુગમ્યમાના, અતિ-બહલ-તામ્બૂલ-કૃષ્ણિક્âન્ધકારિતેન્âધર-સંપુટેન મુખ-શશિ-પીતં સ-સંધ્યા-રાગં તિમિરમ્ ઇવ વમન્તી, વિકચ-નયન-કુવલય-કુતૂહલ્âનિલીયમાન-યલિકુલ-સંહત્યા નીલ્âંશુક-જાલિકય્êવ નિરુદ્ધ્âધ-વદના, નીલી-રાગ-નિહિત-નીલિમ્ના શિખિ-ગલ-શિતિના વામ-શ્રવણ્âશ્રયિણા દન્ત-પત્રેણ કાલ-મેઘ- પલ્લવેન્êન વિદ્યુદ્ ઇવ દ્યોતમાના બકુલ-ફલ્âનુકારિણીભિસ્ તિસૃભિર્ મુક્તાભિઃ કલ્પિતેન બાલિકા-યુગલેન્âધો-મુખેન્âલોક-જલ-વર્ષિણા સિઞ્ચન્ત્îવ્âતિ-કોમલે ભુજ-લતે, દક્ષિણ-કર્ણ્âવતંસિતયા કેતકી-ગર્ભ-પલાશ-લેખયા રજનિકર-જિહ્વા-લતય્êવ લાવણ્ય-લોભેન લિહ્યમાન-કપોલ-તલા, તમાલ-શ્યામલેન મૃગ-મદ્âમોદ-નિષ્યદિના તિલક-બિન્દુના મુદ્રિતમ્ ઇવ મનો-ભવ-સર્વસ્વં વદનમ્ ઉદ્વહન્તી, લલાટ-લાસકસ્ય સીમન્ત-ચુમ્બિનશ્ ચટુલા-તિલક-મણેર્ ઉદઞ્ચતા ચટુલેન્âંશુજાલ્êવ રક્ત્âંશુકેન્êવ કૃત-શિરો-ઽવગુણ્ઠના, પૃષ્ઠ-પ્રેઙ્ખદ્-અનાદર-સંયમન-શિથિલ-જૂટિકા-બન્ધા નીલ-ચામર્âવકૂલિન્îવ, ચૂડા- [33] -મણિ-મકરિકા-સ-નાથા, મકર-કેતુ-પતાકય્êવ, કુલ-દેવત્êવ ચન્દ્રમસઃ, પુનઃ-સઞ્જીવન્âઉષધિર્ ઇવ પુષ્પ-ધનુષઃ, વેલ્êવ રાગ-સાગરસ્ય, જ્યોત્સ્ન્êવ યૌવન-ચન્દ્ર્ôદયસ્ય, મહા-નદ્îવ રતિ-રસ્âમૃતસ્ય, કુસુમ્ôદ્ગતિર્ ઇવ સુરત-તરોઃ, બાલ-વિદ્ય્êવ વૈદગ્ધ્યસ્ય, કૌમુદ્îવ કાન્તેઃ, ધૃતિર્ ઇવ ધૈર્યસ્ય, ગુરુ-શાલ્êવ ગૌરવસ્ય, બીજ-ભૂમિર્ ઇવ વિનયસ્ય, ગોષ્ઠ્îવ ગુણાનામ્, મનસ્વિત્êવ મહ્âનુભાવતાયાઃ, તૃપ્તિર્ ઇવ તારુણ્યસ્ય, કુવલય-દલ-દામ-દીર્ઘ-લોચનયા પાટલા-ધરયા કુન્દ-કુઢ્મલ-સ્ફુટ-દશનયા શિરીષ-માલા-સુ-કુમાર-ભુજ-યુગલયા કમલ-કોમલ-કરયા બકુલ-સુરભિ-નિઃશ્વસિતયા ચમ્પક્âવદાત-દેહયા કુસુમ-મય્ય્êવ તામ્બૂલ-કરણ્ડ-વાહિન્યા માલતી સમદૃશ્યત. દૂરાદ્ એવ ચ દધીચ-પ્રેમ્ણા સરસ્વત્યા લુણ્ઠિત્êવ મનો-રથૈઃ, આકૃષ્ટ્êવ કુતૂહલેન, પ્રત્યુદ્ગત્êવોત્કલિકાભિઃ, આલિઙ્ગિત્êવ્ôત્કણ્ઠયા, અન્તઃ-પ્રવેશિત્êવ [34] હૃદયેન, સ્નપિત્êવ્âનન્દ્âશ્રુભિઃ, વિલિપ્ત્êવ સ્મિતેન, વીજિત્êવ્ôચ્છ્વસિતૈઃ, આચ્છાદિત્êવ ચક્ષુષા, અભ્યર્ચિત્êવ વદન-પુણ્ડરીકેણ, સખી-કૃત્êવ્âશયા સવિધમ્ ઉપયયૌ. અવતીર્ય ચ દૂરાદ્ એવ્âનતેન મૂર્ધ્ના પ્રણામમ્ અકરોત્. આલિઙ્ગિતા ચ તાભ્યાં સ-વિનયમ્ ઉપાવિશત્. સ-પ્રશ્રયં તાભ્યાં સંભાષિતા ચ પુણ્ય-ભાજનમ્ આત્માનમ્ અમન્યત. અકથયચ્ ચ દધીચ-સંદિષ્ટં શિરસિ નિહિતેન્âઞ્જલિના નમસ્-કારમ્. અગૃહ્ણાચ્ ચ્âકરતઃ પ્રભૃત્ય્ અ-ગ્રામ્યતયા તૈસ્ તૈર્ અતિ-પેશલૈર્ આલાપૈઃ સાવિત્રી-સરસ્વત્યોર્ મનસી.

ક્રમેણ ચ્âતીતે મધ્યન્-દિન-સમયે શોણમ્ અવતીર્ણાયાં સાવિત્ર્યાં સ્નાતુમ્ ઉત્સારિત-પરિજના સ્âકૂત્êવ માલતી કુસુમ-સ્રસ્તર-શાયિનીં સમુપસૃત્ય સરસ્વતીમ્ આબભાષે: "દેવિ, વિજ્ઞાપ્યં નઃ કિઞ્-ચિદ્ અસ્તિ રહસિ. યતો મુહૂર્તમ્ અવધાન-દાનેન પ્રસાદં ક્રિયમાણમ્ ઇચ્છામિ" ઇતિ. સરસ્વતી તુ દધીચ-સદેશ્âશઙ્કિની કિં વક્ષ્યત્îતિ સ્તન-નિહિત-વામ-કર-નખર-કિરણ-દન્તુરિતમ્ ઉદ્ભિદ્યમાન-કુતૂહલ્âઙ્કુર-નિકરમ્ ઇવ હૃદયમ્ ઉત્તરીય-દુકૂલ-વલ્કલ્âઇક-દેશેન સંછાદયન્તી, ગલત્âવતંસ-પલ્લવેન શ્રોતું શ્રવણેન્êવ કુતૂહલાદ્ ધાવમાનેન્âવિરત-શ્વાસ-સંદોહ-દોલાયિતાં જીવિત્âશામ્ ઇવ સમાસન્ન-તરુણ-તરુ-લતામ્ અવલમ્બમાના, સમુત્ફુલ્લસ્ય મુખ-શશિનો લાવણ્ય-પ્રવાહેણ શૃઙ્ગાર-રસેન્êવ્âપ્લાવયન્તી સકલં જીવ-લોકમ્, શયન-કુસુમ-પરિમલ-લગ્નૈર્ મધુકર-કદમ્બકૈર્ મદન્âનલ-દાહ-શ્યામલૈર્ મનો-રથૈર્ ઇવ નિર્ગત્ય મૂર્તૈર્ ઉત્ક્ષિપ્યમાણા, કુસુમ-શયનીયાત્ સ્મર-શર-સંજ્વરિણી, મન્દં મન્દમ્ ઉદગાત્. "ઉપાંશુ કથય" ઇતિ કપોલ-તલ-પ્રતિબિમ્બિતાં લજ્જયા કર્ણ-મૂલમ્ ઇવ માલતીં પ્રવેશયન્તી મધુરયા ગિરા સુ-ધીરમ્ ઉવાચ: "સખિ માલતિ, કિમ્-અર્થમ્ એવમ્ અભિદધાસિ? ક્âહમ્ અવધાન-દાનસ્ય શરીરસ્ય પ્રાણાનાં વા? સર્વસ્ય્âપ્રાર્થિતો ઽપિ પ્રભવત્ય્ એવ્âતિ-વેલં ચક્ષુષ્યો જનઃ. સા ન કા-ચિદ્ યા [35] ન ભવસિ મે સ્વસા સખી પ્રણયિની પ્રાણ-સમા ચ. નિયુજ્યતાં યાવતઃ કાર્યસ્ય ક્ષમં ક્ષોદીયસો ગરીયસો વા શરીરકમ્ ઇદમ્. અન્-અવસ્કરમ્ આશ્રવં ત્વયિ હૃદયમ્. પ્રીત્યા પ્રતિસરા વિધેય્âસ્મિ તે. વ્યાવૃણુ વર-વર્ણિનિ, વિવક્ષિતમ્" ઇતિ. સા ત્વ્ અવાદીત્: "દેવિ, જાનાસ્ય્ એવ માધુર્યં વિષયાણામ્, લોલુપતાં ચ્êન્દ્રિય-ગ્રામસ્ય, ઉન્માદિતાં ચ નવ-યૌવનસ્ય, પારિપ્લવતાં ચ મનસઃ. પ્રખ્યાત્âઇવ મન્મથસ્ય દુર્-નિવારતા. અતો ન મામ્ ઉપાલમ્ભેન્ôપસ્થાતુમ્ અર્હસિ. ન ચ બાલિશતા ચપલતા ચારણતા વા વાચાલતાયાઃ કારણમ્. ન કિઞ્-ચિન્ ન કારયત્ય્ અ-સાધારણા સ્વામિ-ભક્તિઃ. સા ત્વં દેવિ, યદ્âઇવ દૃષ્ટ્âસિ દેવેન તત એવ્âરભ્ય્âસ્ય કામો ગુરુઃ, ચન્દ્રમા જીવિત્êશઃ, મલય-મરુદ્-ઉચ્છ્વાસ-હેતુઃ, આધયો ઽન્તર્-અઙ્ગ-સ્થાનેષુ, સંતાપઃ, પરમ-સુહૃત્, પ્રજાગર આપ્તઃ, મનો-રથાઃ સર્વ-ગતાઃ, નિઃશ્વાસા વિગ્રહ્âગ્રે-સરાઃ, મૃત્યુઃ પાર્શ્વ-વર્તી, રણરણકઃ સંચારકઃ સંકલ્પા બુદ્ધ્ય્-ઉપદેશ-વૃદ્ધાઃ. કિઞ્ ચ વિજ્ઞા- [36] -પયામિ. અનુરૂપો દેવ ઇત્ય્ આત્મ-સંભાવના, શીલવાન્ ઇતિ પ્રક્રમ-વિરુદ્ધમ્, ધોર ઇત્ય્ અવસ્થા-વિપરીતમ્, સુભગ ઇતિ ત્વદ્-આયત્તમ્, સ્થિર-પ્રીતિર્ ઇતિ નિપુણ્ôપક્ષેપઃ, જાનાતિ સેવિતુમ્ ઇત્ય્ અ-સ્વામિ-ભાવ્ôચિતમ્, ઇચ્છતિ દાસ-ભાવમ્ આ-મરણાત્ કર્તુમ્ ઇતિ ધૂર્ત્âલાપઃ, ભવન-સ્વામિની ભવ્êત્ય્ ઉપપ્રલોભનમ્, પુણ્ય-ભાગિની ભજતિ ભર્તારં તાદૃશમ્ ઇતિ સ્વામિ-પક્ષ-પાતઃ, ત્વં તસ્ય મૃત્યુર્ ઇત્ય્ અ-પ્રિયમ્, અ-ગુણ-જ્ઞ્âસ્îત્ય્ અધિક્ષેપઃ, સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અસ્ય બહુશઃ કૃત-પ્રસાદ્âસ્îત્ય્ અ-સ્âક્ષિકમ્, પ્રાણ-રક્ષ્âર્થમ્ અર્થયત ઇતિ કાતરતા, તત્ર ગમ્યતામ્ ઇત્ય્ આજ્ઞા, વારિતો ઽપિ બલાદ્ આગચ્છત્îતિ પરિભવઃ. તદ્ એવમ્ અ-ગોચરે ગિરામ્ અસ્îતિ શ્રુત્વા દેવી પ્રમાણમ્" ઇત્ય્ અભિધાય તૂષ્ણીમ્ અભૂત્.
અથ સરસ્વતી પ્રીતિ-વિસ્ફારિતેન ચક્ષુષા પ્રત્યવાદીત્: "અયિ, ન શક્નોમિ બહુ ભાષિતુમ્. એષ્âસ્મિ તે સ્મિત-વાદિનિ વચસિ સ્થિતા. ગૃહ્યન્તામ્ અમી પ્રાણાઃ" ઇતિ. માલતી તુ "દેવિ, યદ્ આજ્ઞાપયસિ, અતિ-પ્રસાદાય" ઇતિ વ્યાહૃત્ય પ્રહર્ષ-પર-વશા પ્રણમ્ય પ્રજવિના તુરગેણ તતાર શોણમ્. અગાચ્ ચ દધીચમ્ આનેતું ચ્યવન્âશ્રમ-પદમ્. ઇતરા તુ સખી-સ્નેહેન સાવિત્રીમ્ અપિ વિદિત-વૃત્ત્âન્તામ્ અકરોત્. ઉત્કણ્ઠ્âભાર-ભૃતા ચ તામ્યતા ચેતસા કલ્પાયિતં કથઙ્-કથમ્ અપિ દિવસ-શેષમ્ અનૈષીત્, અસ્તમ્-ઉપગતે ચ ભગવતિ ગભસ્તિમતિ, સ્તિમિત-તરમ્ અવતરતિ તમસિ, પ્રહસિતામ્ ઇવ સિતાં દિશં પૌરન્દરીં દરીમ્ ઇવ કેસરિણિ મુઞ્ચતિ ચન્દ્રમસિ સરસ્વતી શુચિનિ ચીન્âંશુક-સુ-કુમાર-તરે તરઙ્ગિણિ દુગૂલ-કોમલ-શયન ઇવ શોણ-સૈકતે સમુપવિષ્ટા સ્વપ્ન-કૃત-પ્રાર્થના પાદ-પતન-લગ્નાં દધીચ-ચરણ-નખ-ચન્દ્રિકામ્ ઇવ લલાટિકાં દધાના, ગણ્ડ-સ્થલ્âદર્શ-પ્રતિબિમ્બિતેન "ચારુ-હાસિનિ, અયમ્ અસાવ્ આહૃતો હૃદય-દયિતો જનઃ" ઇતિ શ્રવણ-સમીપ-વર્તિના નિવેદ્યમાન- [37] -મદન-સંદેશ્êવ્êન્દુના, વિકીર્યમાણ-નખ-કિરણ-ચક્રવાલેન વાલ-વ્યજની-કૃત-ચન્દ્ર-કલા-કલાપેન્êવ કરેણ વીજયન્તી સ્વેદિનં કપોલ-પટ્ટમ્, "અત્ર દધીચાદ્ ઋતે ન કેન-ચિત્ પ્રવેષ્ટવ્યમ્" ઇતિ તિરશ્ચીનં ચિત્ત-ભુવા પાતિતાં વિલાસ-વેત્ર-લતામ્ ઇવ બાલ-મૃણાલિકામ્ અધિ-સ્તનં સ્તનયન્તી કથમ્ અપિ હૃદયેન વહન્તી પ્રતિપાલયામ્ આસ. આસીચ્ ચ્âસ્યા મનસિ: "અહમ્ અપિ નામ સરસ્વતી યત્ર્âમુના મનો-જન્મના જાનત્ય્êવ પર-વશી-કૃતા. તત્ર કા ગણન્êતરાસુ તપસ્વિનીષ્વ્ અતિ-તરલાસુ તરુણીષુ" ઇતિ.
આજગામ ચ મધુ-માસ ઇવ સુરભિ-ગન્ધ-વાહઃ, હંસ ઇવ કૃત-મૃણાલ-ધૃતિઃ, શિખણ્ડ્îવ ઘન-પ્રીત્ય્-ઉન્મુખઃ, મલય્âનિલ ઇવ્âહિત-સરસ-ચન્દન-ધવલ-તનુ-લત્ôત્કમ્પઃ, કૃષ્યમાણ ઇવ કૃત-કર-કચ-ગ્રહેણ ગ્રહ-પતિના, પ્રેર્યમાણ ઇવ કન્દર્પ્ôદ્દીપન-દક્ષેણ દક્ષિણ્âનિલેન, ઉહ્યમાન ઇવ્ôત્કલિકા-બહુલેન રતિ-સરસેન, પરિમલ-સંપાતિના મધુપ-પટલેન પટેન્êવ નીલેન્âચ્છાદિત્âઙ્ગ-યષ્ટિઃ, અન્તઃ-સ્ફુરતા મત્ત-મદન-કરિ-કર્ણ-શઙ્ખાયમાનેન પ્રતિમ્êન્દુના પ્રથમ-સમાગમ-વિલાસ-વિલક્ષ-સ્મિતેન્êવ ધવલી-ક્રિયમાણ્âઇક-કપોલ્ôદરો માલતી-દ્વિતીયો દધીચઃ. આગત્ય ચ હૃદય-ગત-દયિતા-નૂપુર-રવ-વિમિશ્રય્êવ હંસ-ગદ્ગદયા ગિરા કૃત-સંભાષણો યથા મન્મથઃ સમાજ્ઞાપયતિ, યથા યૌવનમ્ ઉપદિશતિ, યથા વિદગ્ધત્âધ્યાપયતિ, યથ્âનુરાગઃ શિક્ષયતિ, તથા તામ્ અભિરામાં [38] રામામ્ અરમયત્. ઉપજાત-વિસ્રમ્ભા ચ્âત્માનમ્ અકથયદ્ અસ્ય સરસ્વતી. તેન તુ સ્âર્ધમ્ એક-દિવસમ્ ઇવ સંવત્સરમ્ અધિકમ્ અનયત્.
અથ દૈવ-યોગાત્ સરસ્વતી બભાર ગર્ભમ્. અસૂત ચ્âનેહસા સર્વ-લક્ષણ્âભિરામં તનયમ્. તસ્મૈ ચ જાત-માત્રાય્âઇવ "સમ્યક્-સરહસ્યાઃ સર્વે વેદાઃ સર્વાણિ ચ શાસ્ત્રાણિ સકલાશ્ ચ કલા મત્-પ્રભાવાત્ સ્વયમ્ આવિર્-ભવિષ્યન્તિ" ઇતિ વરમ્ અદાત્. સદ્-ભર્તૃ-શ્લાઘયા દર્શયિતુમ્ ઇવ હૃદયેન્âદાય દધીચં પિતામહ્âદેશાત્ સમં સાવિત્ર્યા પુનર્ અપિ બ્રહ્મ-લોકમ્ આરુરોહ. ગતાયાં ચ તસ્યાં દધીચો ઽપિ હૃદયે હ્રાદિન્ય્ એવ્âભિહતો ભાર્ગવ-વંશ-સંભૂતસ્ય ભ્રાતુર્ બ્રાહ્મણસ્ય જાયામ્ અક્ષમાલ્âભિધાનાં મુનિ-કન્યકામ્ આત્મ-સૂનોઃ સંવર્ધનાય નિયુજ્ય વિરહ્âતુરસ્ તપસે વનમ્ અગાત્. યસ્મિન્ન્ એવ્âવસરે સરસ્વત્ય્ અસૂત તનયં તસ્મિન્ન્ એવ્âક્ષમાલ્âપિ સુતં પ્રસૂતવતી. તૌ તુ સા નિર્-વિશેષં સામાન્ય-સ્તન્ય્âદિના શનૈઃ શનૈઃ શિશૂ સમવર્ધયત્. એકસ્ તયોઃ સારસ્વત્âખ્ય એવ્âભવત્, અપરો ઽપિ વત્સ-નામ્âસીત્. આસીચ્ ચ તયોઃ સ્ôદર્યયોર્ ઇવ સ્પૃહણીયા પ્રીતિઃ.

અથ સારસ્વતો માતુર્ મહિમ્ના યૌવન્âરમ્ભ એવ્âવિર્-ભૂત્âશેષ-વિદ્યા-સંભારસ્ તસ્મિન્ સ-વયસિ ભ્રાતરિ પ્રેયસિ પ્રાણ-સમે સુહૃદિ વત્સે વાઙ્-મયં સમસ્તમ્ એવ સંચારયામ્ આસ. ચકાર ચ કૃત-દાર-પરિગ્રહસ્ય્âસ્ય તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે પ્રીત્યા પ્રીતિકૂટ-નામાનં નિવાસમ્. આત્મન્âપ્ય્ આષાઢી, કૃષ્ણ્âજિની, અક્ષ-વલયી, વલ્કલી, મેખલી, જટી ચ ભૂત્વા તપસ્યતો જનયિતુર્ એવ જગામ્âન્તિકમ્.
અથ વત્સાત્ પ્રવર્ધમાન્âદિ-પુરુષ-જનિત્âત્મ-ચરણ્ôન્નતિ-નિર્ગત-પ્રઘોષઃ, પરમ્êશ્વર-શિરો-ધૃતઃ, સકલ-કલ્âગમ-ગમ્ભીરઃ, મહા-મુનિ-માન્યઃ, [39] વિપક્ષ-ક્ષોભ-ક્ષમઃ, ક્ષિતિ-તલ-લબ્ધ્âયતિઃ, અ-સ્ખલિત-પ્રવૃત્તો ભાગીરથી-પ્રવાહ ઇવ પાવનઃ પ્રાવર્તત વિમલો વંશઃ. યસ્માદ્ અજાયન્ત વાત્સ્યાયના નામ ગૃહ-મુનયઃ, આશ્રિત-શ્રૌતા અપ્ય્ અન્-આલમ્બિત્âલીક-બક-કાકવઃ, કૃત-કુક્કુટ-વ્રતા અપ્ય્ અ-બૈડાલ-વૃત્તયઃ, વિવર્જિત-જન-પઙ્ક્તયઃ, પરિહૃત-કપટ- કૌરુકુચી -કૂર્ચ્âકૂતાઃ, અ-ગૃહીત-ગહ્વરાઃ, ન્યક્કૃત-નિકૃતયઃ, પ્રસન્ન-પ્રકૃતયઃ, વિહત-વિકૃતયઃ, પર-પરીવાદ-પરાચીન-ચેતો-વૃત્તયઃ, વર્ણ-ત્રય-વ્યાવૃત્તિ-વિશુદ્ધ્âન્ધસઃ, ધીર-વિષણઃ, વિધૂત્âધ્યેષણાઃ, અ-સઙ્કસુક-સ્વભાવાઃ, પ્રણત-પ્રણયિનઃ, શમિત-સમસ્ત-શાખ્âન્તર-સંશીતયઃ ઉદ્ઘાટિત-સમગ્ર-ગ્રન્થ્âર્થ-ગ્રન્થયઃ, કવયઃ, વાગ્મિનઃ, વિ-મત્સરાઃ, પર-સુભાષિત-વ્યસનિનઃ, વિદગ્ધ-પરિહાસ-વેદિનઃ, પરિચય-પેશલાઃ, નૃત્ય-ગીત-વાદિત્રેષ્વ્ અ-બાહ્યાઃ,ઐતિહ્યસ્ય્â-વિતૃષ્ણાઃ, સ્âનુક્રોશાઃ, સર્વ્âતિથયઃ, સર્વ-સાધુ-સંમતાઃ, સર્વ-સત્ત્વ- [40] -સાધારણ-સૌહાર્દ-દ્રવ્âર્દ્રી-કૃત-હૃદયાઃ, તથા સર્વ-ગુણ્ôપેતા રાજસેન્âન્-અભિભૂતાઃ, ક્ષમા-ભાજ આશ્રિત-નન્દનાઃ, અ-નિસ્ત્રિંશા વિદ્યા-ધરાઃ, અ-જડાઃ કલાવન્તઃ, અ-દોષાસ્ તારકાઃ, અ-પર્ôપતાપિનો ભાસ્વન્તઃ, અન્-ઉષ્માણો હુત-ભુજઃ, અ-કુસૃતયો ભોગિનઃ, અ-સ્તમ્ભાઃ પુણ્ય્âલયાઃ, અ-લુપ્ત-ક્રતુ-ક્રિયા દક્ષાઃ, અ-વ્યાલાઃ કામ-જિતઃ, અ-સાધારણા દ્વિ-જાતયઃ.
તેષુ ચ્âઇવમ્ ઉત્પદ્યમાનેષુ, સંસરતિ ચ સંસારે, યાત્સુ યુગેષુ, અવતીર્ણે કલૌ, વહત્સુ વત્સરેષુ, વ્રજત્સુ વાસરેષુ, અતિક્રામતિ ચ કાલે પ્રસવ-પરમ્પરાભિર્ અન્-અવરતમ્ આપતતિ વિકાશિનિ વાત્સ્યાયન-કુલે, ક્રમેણ કુબેર-નામા વૈનતેય ઇવ ગુરુ-પક્ષ-પાતી દ્વિજો જન્મ લેભે. તસ્યાભવન્ન્ અચ્યુત ઇશાનો હરઃ પાશુપતશ્ ચ્êતિ ચત્વારો યુગ્âરમ્ભા ઇવ બ્રાહ્મ-તેજો-જન્યમાન-પ્રજા-વિસ્તારા નારાયણ-બાહુ-દણ્ડા ઇવ સચ્-ચક્ર-નન્દકાસ્ તનયાઃ. તત્ર પાશુપતસ્ય્âઇક એવ્âભવદ્ ભૂ-ભાર ઇવ્â- [41] -ચલ-કુલ-સ્થિતિઃ સ્થિરશ્ ચતુર્-ઉદધિ-ગમ્ભીરો ઽર્થપતિર્ ઇતિ નામ્ના સમગ્ર્âગ્ર-જન્મ-ચક્ર-ચૂડા-મણિર્-મહ્âત્મા સૂનુઃ. સો ઽજનયદ્ ભૃગું હંસં શુચિં કવિં મહીદત્તં ધર્મં જાતવેદસં ચિત્રભાનું ત્ર્યક્ષં મહિદત્તં વિશ્વરૂપં ચ્êત્ય્ એક્âદશ રુદ્રાન્ ઇવ સોમ્âમૃત-રસ-શીકર-ચ્છુરિત-મુખાન્ પવિત્રાન્ પુત્રાન્. અલભત ચ ચિત્રભાનુસ્ તેષાં મધ્યે રાજદેવ્ય્-અભિધાનાયાં બ્રાહ્મણ્યાં બાણમ્ આત્મજમ્. સ બાલ એવ બલવતો વિધેર્ વશાદ્ ઉપસંપન્નયા વ્યયુજ્યત જનન્યા. જાત-સ્નેહસ્ તુ નિતરાં પિત્âઇવ્âસ્ય માતૃતામ્ અકરોત્. અવર્ધત ચ તેન્âધિકતરમ્ આધીયમાન-ધૃતિર્ ધામ્નિ નિજે.
કૃત્ôપનયન્âદિ-ક્રિયા-કલાપસ્ય સમાવૃત્તસ્ય ચ્âસ્ય ચતુર્-દશ-વર્ષ-દેશીયસ્ય પિત્âપિ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-વિહિતં કૃત્વા દ્વિ-જ-જન્ôચિતં નિખિલં પુણ્ય-જાતં કાલેન્â-દશમીસ્થ એવ્âસ્તમ્-અગમત્. સંસ્થિતે ચ પિતરિ મહતા શોકેન્âભીલમ્ અનુપ્રાપ્તો દિવા-નિશં દહ્નમાન-હૃદયઃ કથઙ્-કથમ્ અપિ કતિપયાન્ દિવસાન્ આત્મ-ગૃહ એવ્âનૈષીત્. ગતે ચ વિરલતાં શોકે શનૈઃ શનૈર્ અ-વિનય-નિદાનતયા સ્વાતન્ત્રયસ્ય, કુતૂહલ-બહુલતયા ચ બાલ-ભાવસ્ય, ધૈર્ય-પ્રતિપક્ષતયા ચ યૌવન્âરમ્ભસ્ય, શૈશવ્ôચિતાન્ય્ અન્-એકાનિ ચાપલાન્ય્ આચરન્ન્ ઇત્વરો બભૂવ. અભવંશ્ ચ્âસ્ય સ-વયસઃ સમાનાઃ સુહૃદઃ સહાયાશ્ ચ. તથા ચ. ભ્રાતરૌ પારશવૌ ચન્દ્રસેન-માતૃષેણૌ, ભાષાકવિર્ ઈશાનઃ પરં મિત્ત્રમ્, પ્રણયિનૌ રુદ્ર-નારાયણૌ, વિદ્વાંસૌ વારબાણ-વાસબાણૌ, વર્ણકવિર્ વેણીભારતઃ પ્રાકૃત-કૃત્-કુલ-પુત્રો વાયુવિકારઃ, બન્દિનાવ્ અનઙ્ગબાણ-સૂચીબાણૌ, કત્યાયનિકા [42] ચક્રવાકિકા, જાઙ્ગુલિકો મયૂરકઃ, તામ્બૂલ-દાયકશ્ ચણ્ડકઃ, ભિષક્-પુત્રો મન્દારકઃ,પુસ્તક-વાચકઃ સુદૃષ્ટિઃ, કલાદશ્ ચામીકરઃ, હૈરિકઃ સિન્ધુષેણઃ, લેખકો ગોવિન્દકઃ, ચિત્ર-કૃદ્ વીરવર્મા, પુસ્ત-કૃત્ કુમારદત્તઃ, માર્દઙ્ગિકો જીમૂતઃ, ગાયનૌ સોમિલ-ગ્રહાદિત્યૌ, સૈરન્ધ્રી કુરઙ્ગિકા, વાંશિકૌ મધુકર-પારાવતૌ, ગાન્ધર્વ્ôપાધ્યાયો દર્દુરકઃ, સંવાહિકા કેરલિકા લાસક-યુવા તાણ્ડવિકઃ, આક્ષિક આખણ્જલઃ, કિતવો ભીમકઃ, શૈલાલિ-યુવા શિખણ્ડકઃ, નર્તકી હરિણિકા, પારાશરી સુમતિઃ, ક્ષપણકો વીરદેવઃ, કથકો જયસેનઃ, શૈવો વક્રઘોણઃ, મન્ત્ર-સાધકઃ કરાલઃ, અ-સુર-વિવર-વ્યસની લોહિતાક્ષઃ, ધાતુ-વાદ-વિદ્ વિહઙ્ગમઃ, દાર્દુરિકો દામોદરઃ, ઐન્દ્રજાલિકશ્ ચકીરાક્ષઃ, મસ્કરી તામ્રચૂડકઃ. સ એભિર્ અન્યૈશ્ ચ્âનુગમ્યમાનો બાલતયા નિઘ્નતામ્ ઉપગતો દેશ્âન્તર્âવલોકન-કૌતુક્âક્ષિપ્ત-હૃદયઃ સત્સ્વ્ અપિ પિતૃ-પિતામહ્ôપાત્તેષુ બ્રાહ્મણ-જન્ôચિતેષુ વિભવેષુ સતિ ચ્â-વિચ્છિન્ને વિદ્યા-પ્રસઙ્ગે ગૃહાન્ નિરગાત્. અગાચ્ ચ નિર્-અવગ્રહો ગ્રહવાન્ ઇવ નવ-યૌવનેન સ્વૈરિણા મનસા મહતામ્ ઉપહાસ્યતામ્.
અથ શનૈઃ શનૈર્ અત્ય્-ઉદાર-વ્યવહૃતિ-મનો-હૃન્તિ બૃહન્તિ રાજ-કુલાનિ વીક્ષમાણઃ, નિર્-અવદ્ય-વિદ્યા-વિદ્યોતિતાનિ ગુરુ-કુલાનિ ચ સેવમાનઃ, મહ્âર્હ્âલાપ-ગમ્ભીર-ગુણવદ્-ગોષ્ઠીશ્ ચ્ôપતિષ્ઠમાનઃ, સ્વ-ભાવ-ગમ્ભીર-ધી- [43] -ર્ ધનાનિ વિદગ્ધ-મણ્ડલાનિ ચ ગાહમાનઃ, પુનર્ અપિ તમ્ એવ વૈપશ્ચિતીમ્ આત્મ-વંશ્ôચિતાં પ્રકૃતિમ્ અભજત્. મહતશ્ ચ કાલાત્ તમ્ એવ ભૂયો વાત્સ્યાયન-વંશ્âશ્રમમ્ આત્મનો જન્મ-ભુવં બ્રાહ્મણ્âધિવાસમ્ અગમત્. તત્ર ચ ચિર-દર્શનાદ્ અભિનવી-ભૂત-સ્નેહ-સદ્-ભાવૈઃ સ-સંસ્તવ-પ્રકટિત-જ્ઞાતેયૈર્ આપ્તૈર્ ઉત્સવ-દિવસ ઇવ્âનન્દિત્âગમનો બાલ-મિત્ર-મણ્ડલ-મધ્ય-ગતો મોક્ષ-સુખમ્ ઇવ્âન્વભવત્.
ઇતિ શ્રી-મહા-કવિ-બાણ-ભટ્ટ-કૃતૌ હર્ષચરિતે વાત્સ્યાયન-વંશ-વર્ણનં નામ પ્રથમ ઉચ્છ્વાસઃ
[44] દ્વિતીય ઉચ્છ્વાસઃ
અતિ-ગમ્ભીરે ભૂપે કૂપ ઇવ જનસ્ય નિર્-અવતારસ્ય ।
દધતિ સમીહિત-સિદ્ધિં ગુણવન્તઃ પાર્થિવા ઘટકાઃ ॥ 2.1 ॥

રાગિણિ નલિને લક્ષ્મીં દિવસો નિદધાતિ દિન-કર-પ્રભવામ્ ।
અન્-અપેક્ષિત-ગુણ-દોષઃ પર્ôપકારઃ સતાં વ્યસનમ્ ॥ 2.2 ॥
અથ તત્ર્âન્-અવરત્âધ્યયન-ધ્વનિ-મુખરાણિ, ભસ્મ-પુણ્ડ્રક-પાણ્ડુર-લલાટૈઃ કપિલ-શિખા-જાલ-જટિલૈઃ કૃશાનુભિર્ ઇવ ક્રતુ-લોભ્âગતૈર્ બટુભિર્ અધ્યાસ્યમાનાનિ, સેક-સુ-કુમાર-સોમ-કેદારિકા-હરિતાયમાન-પ્રઘનાનિ, કૃષ્ણ્âજિન-વિકીર્ણ-શુષ્યત્-પુરોડાશીય-શ્યામાક-તણ્ડુલાનિ, બાલિકા-વિકીર્યમાણ-નીવાર-બલીનિ, શુચિ-શિષ્ય-શત્âનીયમાન-હરિત-કુશ-પૂલી-પલાશ-સમિન્ધિ, ઇન્ધન-ગોમય-પિણ્ડ-કૂટ-સંકટાનિ, આમિક્ષીય-ક્ષીર-ક્ષારિણીનામ્ અગ્નિહોત્ર-ધેનૂનાં ખુર-વલયૈર્ વિલિખિત્âજિર-વિતર્દિકાનિ, કમણ્ડલવ્ય-મૃત્-પિણ્ડ-મર્દન-વ્યગ્ર-યતિ-જનાનિ, વૈતાન-વેદી-શઙ્કવ્યાનામ્ ઔદુમ્બરીણાં શાખાનાં રાશિભિઃ પવિત્રિત-પર્યન્તાનિ વૈશ્વદેવ- [45] -પિણ્ડ-પાણ્ડુરિત-પ્રદેશાનિ, હવિર્-ધૂમ-ધૂસરિત્âઙ્ગણ-વિટપિ-કિસલયાનિ, વત્સીય-બાલક-લાલિત-લલત્-તરલ-તર્ણકાનિ, ક્રીડત્-કૃષ્ણ-સાર-ચ્છાગ-શાવક-પ્રકટિત-પશુ-બન્ધ-પ્રબન્ધાનિ, શુક-સારિક્âરબ્ધ્âધ્યયન-દીયમાન્ôપાધ્યાય-વિશ્રાન્તિ-સુખાનિ, સાક્ષાત્-ત્રયી-તપો-વનાન્îવ ચિર-દૃષ્ટાનાં બાન્ધવાનાં પ્રીયમાણો ભ્રમન્ ભવનાનિ, બાણઃ સુખમ્ અતિષ્ઠત્.
તત્ર-સ્થસ્ય ચ્âસ્ય કદા-ચિત્ કુસુમ-સમય-યુગમ્ ઉપસંહરન્ન્ અજૃમ્ભત ગ્રીષ્મ્âભિધાનઃ સંફુલ્લ-મલ્લિકા-ધવલ્âટ્ટ-હાસો મહા-કાલઃ. પ્રત્યગ્ર-નિર્જિતસ્ય્âસ્તમ્-ઉપગતવતો વસન્ત-સામન્તસ્ય બાલાપત્યેષ્વ્ ઇવ પયઃ-પાયિષુ નવ્ôદ્યાનેષુ દર્શિત-સ્નેહો મૃદુર્ અભૂત્. અભિનવ્ôદિતશ્ ચ સર્વસ્યાં પૃથિવ્યાં સકલ-કુસુમ-બન્ધન-મોક્ષમ્ અકરોત્ પ્રતપન્ન્ ઉષ્ણ-સમયઃ. સ્વયમ્ ઋતુ-રાજસ્ય્âભિષેક્âર્દ્રાશ્ ચામર-કલાપા ઇવ્âગૃહ્યન્ત કામિની-ચિકુર- [46] -ચયાઃ કુસુમ્âયુધેન, હિમ-દગ્ધ-સકલ-કમલિની-કોપેન્êવ હિમ્âલય્âભિમુખીં યાત્રામ્ અદાદ્ અંશુ-માલી.
અથ લલાટન્-તપે તપતિ તપને ચન્દન-લિખિત-લલાટિકા-પુણ્ડ્રકૈર્ અલક-ચીર-ચીવર-સંવીતૈઃ સ્વેદ્ôદ-બિન્દુ-મુક્ત્âક્ષ-વલય-વાહિભિર્ દિન-કર્âરાધન-નિયમા ઇવ્âગૃહ્યન્ત લલના-લલાટ્êન્દુ-દ્યુતિભિઃ. ચન્દન-ધૂસરાભિર્ અ-સૂર્યમ્-પશ્યાભિઃ કુમુદિનીભિર્ ઇવ દિવસમ્ અસુપ્યત સુન્દરીભિઃ. નિદ્રા-લસા રત્ન્âલોકમ્ અપિ ન્âસહન્ત દૃશઃ, કિમ્ ઉત જરઠમ્ આતપમ્. અ-શિશિર-સમયેન ચક્રવાક-મિથુન્âભિનન્દિતાઃ સરિત ઇવ તનિમાનમ્ આનીયન્ત સ્ôડુપાઃ શર્વર્યઃ. અભિનવ-પટુ-પાટલ્âમોદ-સુરભિ-પરિમલં ન કેવલં જલમ્, જનસ્ય પવનમ્ અપિ પાતુમ્ અભૂદ્ અભિલાષો દિવસ-કર-સંતાપાત્.
ક્રમેણ ચ ખર-ખગ-મયૂખે ખણ્ડિત-શૈશવે, શુષ્યત્-સરસિ, સીદત્-સ્રોતસિ, મન્દ-નિર્ઝરે ઝિલ્લિકા-ઝાઙ્કારિણિ, કાતર-કપોતકૂજિ- [47] -ત્âનુબન્ધ-બધિરિત-વિશ્વે10, શ્વસત્-પતત્ત્રિણિ, કરીર્ષં-કષ-મરુતિ, વિરલ-વીરુધિ, રુધિર-કુતૂહલિ-કેસરિ-કિશોરક-લિહ્યમાન-કઠોર-ધાતકી-સ્તબકે, તામ્યત્-સ્તમ્બેરમ-યૂથ-વમથુ-તિમ્યન્-મહા-મહી-ધર-નિતમ્બે, દિન-કર-દૂયમાન-દ્વિરદ-દીન-દાન્âશ્યાન-દાન-શ્યામિકા-લીન-મૂક-મધુલિહિ, લોહિતાયમાન-મન્દાર-સિન્દૂરિત-સીમ્નિ, સલિલ-સ્યન્દ-સંદોહ-સંદેહ-મુહ્યન્-મહા-મહિષ-વિષાણ-કોટિ-વિલિખ્યમાન-સ્ફુટત્-સ્ફાટિક-દૃષદિ, ઘર્મ-મર્મરિત-ગર્મુતિ, તપ્ત-પાંશુ-કુકૂલ-કાતર-વિકિરે, વિવર-શરણ-શ્વાવિધે, તટાર્જુન-કુરર-કૂજા-જ્વર-વિવર્તમાન્ôત્તાન-શફર-શાર-પઙ્ક-શેષ-પલ્પલ્âમ્ભસિ, દાવ-જનિત-જગન્-નીરાજને, રજની-રાજય-ક્ષ્મણિ, કઠોરી-ભવતિ નિદાઘ-કાલે પ્રતિદિશમ્ આટીકમાના ઇવ્ôષરેષુ પ્રપા-વાટ-કુટી-પટલ-પ્રકટ-લુણ્ઠકાઃ, [48] પ્રપક્વ-કપિકચ્છૂ-ગુચ્છ-ચ્છટા-ચ્છોટન-ચાપલૈર્ અ-કાણ્ડ-કણ્ડૂલા ઇવ કર્ષન્તઃ શર્કરિલાઃ કર્કર-સ્થલીઃ, સ્થૂલ-દૃષચ્-ચૂર્ણ-મુચઃ, મુચુકુન્દ-કન્દલ-દલન-દન્તુરાઃ, સંતત-તપન-તાપ-મુખર-ચીરી-ગણ-મુખ-શીકર-શીક્યમાન-તનવઃ, તરુણ-તર-તરણિ-તાપ-તરલે તરન્ત ઇવ તરઙ્ગિણિ મૃગ-તૃષ્ણિકા-તરઙ્ગિણીનામ્ અલીક-વારિણિ, શુષ્યચ્-છમી-મર્મર-મારવ-માર્ગ-લઙ્ઘન-લાઘવ-જવ-જઙ્ઘાલાઃ, રૈણવાવર્ત-મણ્ડલી-રેચક-રાસ-રસ-રભસ્âરબ્ધ-નર્તન્âરમ્ભ્âરભટી-નટાઃ, દાવ-દગ્ધ-સ્થલી-મષી-મિલન-મલિનાઃ શિક્ષિત-ક્ષપણક-વૃત્તય ઇવ વન-મયૂર-પિચ્છ-ચયાન્ ઉચ્ચિન્વન્તઃ, સ-પ્રયાણ-ગુઞ્જા ઇવ [49] શિઞ્જાન-જરત્-કરઞ્જ-મઞ્જરી-બીજ-જાલકૈઃ, સ-પ્રરોહા ઇવ્âતપ્âતુર-વન-મહિષ-નાસા-નિકુઞ્જ-સ્થૂલ-નિઃશ્વાસૈઃ, સ્âપત્યા ઇવ્ôડ્ડીયમાન-જવન-વાત-હરિણ-પરિપાટી-પેટકૈઃ, સ-ભ્રુકુટય ઇવ દહ્યમાન-ખલ-ધાન-બુસ-કૂટ-કુટિલ-ધૂમ-કોટિભિઃ, સ્âવીચિ-વીચય ઇવ મહ્ôષ્મ-મુક્તિભિઃ, લોમશા ઇવ શીર્યમાણ-શાલ્મલિ-ફલ-તૂલ-તન્તુભિઃ, દદ્રુણા ઇવ શુષ્ક-પત્ર-પ્રકર્âકૃષ્ટિભિઃ, શિરાલા ઇવ તૃણ-વેણી-વિકરણૈઃ ઉચ્-છ્મશ્રવ ઇવ ધૂયમાન-નવ-યવશૂક-શકલ-શઙ્કુભિઃ, દંષ્ટ્રાલા ઇવ ચલિત-શલલ-સૂચી-શતૈઃ, જિહ્વાલા ઇવ વૈશ્વાનર-શિખાભિઃ, ઉત્સર્પત્-સર્પ-કઞ્ચુકૈશ્ ચૂડાલા ઇવ બ્રહ્મ-સ્તમ્ભ-રસ્âભ્યવહરણાય કવલ-ગ્રહમ્ ઇવ્ôષ્ણૈઃ કમલ-વન-મધુભિર્ અભ્યસ્યન્તઃ સકલ-સલિલ્ôચ્છોષણ-ઘર્મ-ઘોષણા-ઘોર-પટહૈર્ ઇવ શુષ્ક-વેણુ-વન્âસ્ફોટન-પટુ-રવૈસ્ ત્રિ-ભુવન-બિભીષિકામ્ ઉદ્ભાવયન્તઃ, ચ્યુત-ચપલ-ચાષ-પક્ષ-શ્રેણી-શારિત-સૃતયઃ, ત્વિષિમન્-મયૂખ-લત્âલાત-પ્લોષ-કલ્માષ-વપુષ ઇવ [50] સ્ફુટિત-ગુઞ્જા-ફલ-સ્ફુલિઙ્ગ્âઙ્ગાર્âઙ્કિત્âઙ્ગાઃ, ગિરિ-ગુહા-ગમ્ભીર-ભાઙ્કાર-ભીષણ-ભ્રાન્તયઃ, ભુવન-ભસ્મી-કરણ્âભિચાર-ચરુ-પચન-ચતુરાઃ, રુધિર્âહુતિભિર્ ઇવ પારિભદ્ર-દ્રુમ-સ્તબક-વૃષ્ટિભિસ્ તર્પયન્તસ્ તારવાન્ વન-વિભાવસૂન્, અ-શિશિર-સિકતા-તારકિત-રંહસઃ, તપ્ત-શૈલ-વિલીયમાન-શિલા-જતુ-રસ-લવ-લિપ્ત-દિશઃ, દાવ-દહન-પચ્યમાન-ચટક્âણ્ડ-ખણ્ડ-ખચિત-તરુ-કોટર-કીટ-પટલ-પુટપાક-ગન્ધ-કટવઃ, પ્રાવર્તન્ત્ôન્મત્તા માતરિશ્વાનઃ.

સર્વતશ્ ચ ભૂરિ-ભસ્ત્રા-સહસ્ર-સંધુક્ષણ-ક્ષુભિતા ઇવ જરઠ્âજગર-ગમ્ભીર-ગલ-ગુહા-વાહિ-વાયવઃ, ક્વ-ચિત્ સ્વચ્છન્દ-તૃણ-ચારિણો હરિણાઃ, ક્વ-ચિત્ તરુ-તલ-વિવર-વિવર્તિનો બભ્રવઃ, ક્વ-ચિજ્ જટ્âવલમ્બિનઃ કપિલાઃ ક્વ-ચિચ્ છકુનિ-કુલ-કુલાય-પાતિનઃ શ્યેનાઃ, ક્વ-ચિદ્ વિલીન-લાક્ષા-રસ- [51] -લોહિત-ચ્છવયો ઽધરાઃ, ક્વ-ચિદ્ આસાદિત-શકુનિ-પક્ષ-કૃત-પટુ-ગતયો વિ-શિખાઃ, ક્વ-ચિદ્ દગ્ધ-નિઃશેષ-જન્મ-હેતવો નિર્વાણાઃ, ક્વ-ચિત્ કુસુમ-વાસિત્âમ્બર-સુરભયો રાગિણઃ, ક્વ-ચિત્ સ-ધૂમ્ôદ્ગારા મન્દ-રુચયઃ, ક્વ-ચિત્ સકલ-જગદ્-ગ્રાસ-ઘસ્મરાઃ સ-ભસ્મકાઃ, ક્વ-ચિદ્ વેણુ-શિખર-લગ્ન-મૂર્તયો ઽત્યન્ત-વૃદ્ધાઃ, ક્વ-ચિદ્ અ-ચલ્ôપયુક્ત-શિલા-જતવઃ ક્ષયિણઃ ક્વ-ચિત્ સર્વ-રસ-ભુજઃ પીવાનઃ, ક્વ-ચિદ્ દગ્ધ-ગુગ્ગુલવો રૌદ્રાઃ, ક્વ-ચિજ્ જ્વલિત-નેત્ર-દહન-દગ્ધ-સ-કુસુમ-શર-મદનાઃ કૃત-સ્થાણુ-સ્થિતયઃ, ચટુલ-શિખા-નર્તન્âરમ્ભ્âરભટીનટાઃ ક્વ-ચિચ્ છુષ્ક-કાસાર-સૃતિભિઃ સ્ફુટન્-નીરસ-નીવાર-બીજ-લાજ-વર્ષિભિર્ જ્વાલ્âઞ્જલિભિર્ અર્ચયન્ત ઇવ ઘર્મ-ઘૃણિમ્, અ-ઘૃણા ઇવ હઠ-હૂયમાન-કઠોર-સ્થલ-કમઠ-વસા-વિસ્ર-ગન્ધ-ગૃધ્નવઃ, સ્વમ્ અપિ ધૂમમ્ અમ્ભોદ-સમુદ્ભૂતિ-ભિય્êવ ભક્ષયન્તઃ, સ-તિલ્âહુતય ઇવ સ્ફુટદ્-બહલ-બાલ-કીટ-પટલાઃ કક્ષેષુ, શ્વિત્રિણ ઇવ પ્લોષ-વિચટદ્-વલ્કલ-ધવલ-શમ્બૂક- [52] -શુક્તયઃ, શુષ્કેષુ સરઃસુ, સ્વેદિન ઇવ વિલીયમાન-મધુ-પટલ-ગોલ-ગલિત-મધ્ûચ્છિષ્ટ-વૃષ્ટયઃ કાનનેષુ, ખલતય ઇવ પરિશીર્યમાણ-શિખા-સંહતયો મહ્ôષરેષુ, ગૃહીત-શિલા-કવલા ઇવ જ્વલિત-સૂર્ય-મણિ-શકલેષુ શિલ્ôચ્ચયેષુ, પ્રત્યદૃશ્યન્ત દારુણા દાવ્âગ્નયઃ.
તથા-ભૂતે ચ તસ્મિન્ન્ અત્ય્-ઉગ્રે ગ્રીષ્મ-સમયે કદા-ચિદ્ અસ્ય સ્વ-ગૃહ્âવસ્થિતસ્ય ભુક્તવતો ઽપર્âહ્ણ-સમયે ભ્રાતા પારશવશ્ ચન્દ્રસેન-નામા પ્રવિશ્ય્âકથયત્: "એષ ખલુ દેવસ્ય ચતુઃ-સમુદ્ર્âધિપતેઃ સકલ-રાજ-ચક્ર-ચૂડા-મણિ-શ્રેણી-શાણ-કોણ-કષણ-નિર્મલી-કૃત-ચરણ-નખ-મણેઃ સર્વ-ચક્ર-વર્તિનાં ધૌરેયસ્ય મહા-રાજ્âધિરાજ-પરમ્êશ્વર-શ્રી-હર્ષ-દેવસ્ય ભ્રાત્રા કૃષ્ણ-નામ્ના ભવતામ્ અન્તિકં પ્રજ્ઞાતતમો દીર્ઘ્âધ્વ-ગઃ પ્રહિતો દ્વારમ્ અધ્યાસ્તે" ઇતિ. સો ઽબ્રવીત્: "આયુષ્મન્, અ-વિલમ્બિતં પ્રવેશય્âઇનમ્" ઇતિ.
અથ તેન્âનીયમાનમ્, અતિ-દૂર-ગમન-ગુરુ-જડ-જઙ્ઘા-કાણ્ડમ્, કાર્દમિક-ચેલ-ચીરિકા-નિયમિત્ôચ્ચણ્ડ-ચણ્ડાતકમ્, પૃષ્ઠ-પ્રેઙ્ખત્-પટચ્ચર-કર્પટ-ઘટિત-ગલ-ગ્રન્થિમ્, અતિ-નિબિડ-સૂત્ર-બન્ધ-નિમ્નિત્âન્તરાલ-કૃત-લેખ-વ્યવચ્છેદયા લેખ-માલિકયા પરિકલિત-મૂર્ધાનમ્, પ્રવિશન્તં લેખ-હારકમ્ અદ્રાક્ષીત્. અપ્રાક્ષીચ્ ચ દૂરાદ્ એવ: "ભદ્ર, ભદ્રમ્ અ-શેષ-ભુવન-નિષ્કારણ-બન્ધોસ્ તત્ર-ભવતઃ કૃષ્ણસ્ય?" ઇતિ. સ "ભદ્રમ્" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રણમ્ય ન્âતિ-દૂરે સમુપાવિશત્. વિશ્રાન્તશ્ ચ્âબ્રવીત્: "એષ ખલુ સ્વામિના માનનીયસ્ય લેખઃ પ્રહિતઃ" ઇતિ વિમુચ્ય્â- [53] -ર્પયત્. બાણસ્ તુ સ્âદરં ગૃહીત્વા સ્વયમ્ એવ્âવાચયત્: "મેખલકાત્ સંદિષ્ટમ્ અવધાર્ય ફલ-પ્રતિબન્ધી ધીમતા પરિહરણીયઃ કાલ્âતિપાત ઇત્ય્ એતાવદ્ અત્ર્âર્થ-જાતમ્. ઇતરદ્-વાર્તા-સંવાદન-માત્રકમ્ ". અવધૃત-લેખ્âર્થશ્ ચ સમુત્સારિત-પરિજનઃ સંદેશં પૃષ્ટવાન્. મેખલકસ્ ત્વ્ અવાદીત્: "એવમ્ આહ મેધાવિનં સ્વામી: જાનાત્ય્ એવ માન્યો યથ્âઇકગોત્રતા વા, સમાન-જ્ઞાનતા વા, સમાન-જાતિતા વા, સહ-સંવર્ધનં વા, એક-દેશ-નિવાસો વા, દર્શન્âભ્યાસો વા, પરસ્પર્âનુરાગ, શ્રવણં વા, પરોક્ષ્ôપકાર-કરણં વા, સમાન-શીલતા વા, સ્નેહસ્ય હેતવઃ. ત્વયિ તુ વિના કારણેન્âદૃષ્ટે ઽપિ પ્રત્યાસન્ને બન્ધાવ્ ઇવ બદ્ધ-પક્ષ-પાતં કિમ્ અપિ સ્નિહ્યતિ મે હૃદયં દૂર-સ્થે ઽપ્îન્દોર્ ઇવ કુમુદ્âકરે. યતો ભવન્તમ્ અન્તરેણ્âન્યથા ચ્âન્યથા ચ્âયં ચક્રવર્તી દુર્-જનૈર્ ગ્રાહિત આસીત્. ન ચ તત્ તથા. ન સન્ત્ય્ એવ તે યેષાં સતામ્ અપિ સતાં ન વિદ્યન્તે મિત્ર્ôદાસીન-શત્રવઃ. શિશુ-ચાપલ્âપરાચીન-ચેતો-વૃત્તિતયા ચ ભવતઃ કેન-ચિદ્ અ-સહિષ્ણુના યત્-કિઞ્-ચિદ્ અ-સદૃશમ્ ઉદીરિતમ્. ઇતરો લોકસ્ તથ્âઇવ તદ્ ગૃહ્ણાતિ વક્તિ ચ. સલિલાન્îવ ગત્âનુગતિકાનિ લોલાનિ ખલુ ભવન્ત્ય્ અ-વિવેકિનાં મનાંસિ. બહુ-મુખ-શ્રવણ-નિશ્ચલી-કૃત-નિશ્ચયશ્ ચ કિં કરોતુ પૃથિવી-પતિઃ. તત્ત્વ્âન્વેષિભિશ્ ચ્âસ્માભિર્ દૂર-સ્થિતો ઽપિ પ્રત્યક્ષી-કૃતો ઽસિ. વિજ્ઞપ્તશ્ ચક્રવર્તી ત્વદ્-અર્થમ્: યથા પ્રાયેણ પ્રથમે વયસિ સર્વસ્ય્âઇવ ચાપલૈઃ શૈશવમ્ અપરાધ્îતિ. તથ્êતિ ચ સ્વામિના પ્રતિપન્નમ્. અતો ભવતા રાજ-કુલમ્ અ-કૃત-કાલ-ક્ષેપમ્ આગન્તવ્યમ્. અવકેશ્îવ્âદૃષ્ટ-પરમ્êશ્વરો બન્ધુ-મધ્યમ્ અધિવસન્ન્ અપિ ન મે બહુ-મતઃ. ન ચ સેવા-વૈષમ્ય-વિષાદિના પરમ્êશ્વર્ôપસર્પણ-ભીરુણા વા ભવતા ભવિતવ્યમ્. યતો યદ્ય્ અપિ:
[54] સ્વ્êચ્છ્ôપજાત-વિષયો ઽપિ ન યાતિ વક્તું દેહ્îતિ માર્ગણ-શતૈશ્ ચ દદાતિ દુઃખમ્ ।
મોહાત્ સમાક્ષિપતિ જીવનમ્ અપ્ય્ અ-કાણ્ડે કષ્ટં મનો-ભવ ઇવ્êશ્વર-દુર્-વિદગ્ધઃ ॥2.3॥
તથ્âપ્ય્ અન્યે તે ભૂ-પતયઃ, અન્ય એવ્âયમ્. ન્યક્કૃત-નૃગ-નલ-નિષધ-નહુષ્âમ્બરીષ-દશરથ-દિલીપ-નાભાગ-ભરત-ભગીરથ-યયાતિર્ અ-મૃતમયઃ સ્વામી. ન્âસ્ય્âહઙ્કાર-કાલકૂટ-વિષ-દિગ્ધ-દુષ્ટા દૃષ્ટયઃ, ન ગર્વ-ગર-ગુરુ-ગલ-ગ્રહ-ગદ-ગદ્ગદા ગિરઃ, ન્âતિ-સ્મય્ôષ્મ્âપસ્માર-વિસ્મૃત-સ્થૈર્યાણિ સ્થાનકાનિ, ન્ôદ્દામ-દર્પ-દાહ-જ્વર-વેગ-વિક્લવા વિકારાઃ, ન્âભિમાન-મહા-સંનિપાત-નિર્મિત્âઙ્ગ-ભઙ્ગાનિ ગતાનિ, ન મદ્âર્દિત-વક્રી-કૃત્âઉષ્ઠ-નિષ્ઠ્યૂત-નિષ્ઠુર્âક્ષરાણિ જલ્પિતાનિ. તથા ચ: અસ્ય વિમલેષુ સાધુષુ રત્ન-બુદ્ધિઃ, ન શિલા-શકલેષુ. મુક્તા-ધવલેષુ ગુણેષુ પ્રસાધન-ધીઃ, ન્âભરણ-ભારેષુ. દાનવત્સુ કર્મસુ સાધન-શ્રદ્ધા, ન કરિ-કીટેષુ. સર્વ્âગ્રે-સરે યશસિ મહા-પ્રીતિઃ, ન જીવિત-જરત્-તૃણે. ગૃહીત-કરાસ્વ્ આશાસુ [55] પ્રસાધ્ન્âભિયોગઃ, ન નિજ-કલત્ર-ધર્મ-પુત્રિકાસુ. ગુણવતિ ધનુષિ સહાય-બુદ્ધિઃ, ન પિણ્ડ્ôપજીવિનિ સેવક-જને. અપિ ચ,: અસ્ય મિત્ર્ôપકરણમ્ આત્મા, ભૃત્ય્ôપકરણં પ્રભુત્વમ્, પણ્ડિત્ôપકરણં વૈદગ્ધ્યમ્, બાન્ધવ્ôપકરણં લક્ષ્મીઃ, કૃપણ્ôપકરણમ્ ઐશ્વર્યમ્, દ્વિ-જ્ôપકરણં સર્વસ્વમ્, સુ-કૃત-સંસ્મરણ્ôપકરણં હૃદયમ્, ધર્મ્ôપકરણમ્ આયુઃ, સાહસ્ôપકરણં શરીરમ્ અસિલત્ôપકરણં પૃથિવી, વિનોદ્ôપકરણં રાજકમ્, પ્રતાપ્ôપકરણં પ્રતિપક્ષઃ. ન્âસ્ય્âલ્પ-પુણ્યૈર્ અવાપ્યતે સર્વ્âતિશાયિ-સુખ-રસ-પ્રસૂતિઃ પાદ-પલ્લવ-ચ્છાયા" ઇતિ. શ્રુત્વા ચ તમ્ એવ ચન્દ્રસેનં સમાદિશત્: "કૃત-કશિપું વિશ્રાન્ત-સુખિનમ્ એનં કારય" ઇતિ.

અથ ગતે તસ્મિન્, પર્યસ્તે ચ વાસરે, સંઘટ્ટમાન-રક્ત-પઙ્કજ-સંપુટ-પીયમાન એવ ક્ષયિણિ ક્ષામતાં વ્રજતિ બાલ-વાયસ્âસ્ય્âરુણે ઽપર્âહ્ણ્âતપે, શિથિલિત-નિજ-વાજિ-જવે જપ્âપીડ-પાટલિમ્ન્ય્ અસ્તાચલ-શિખર-સ્ખલિતે ખઞ્જત્îવ કમલિની-કણ્ટક-ક્ષત-પાદ-પલ્લવે પતઙ્ગે, પુરઃ [56] પરાપતતિ પ્રેઙ્ખદ્-અન્ધકાર-લેશ-લમ્બાલકે શશિ-વિરહ-શોક-શ્યામ ઇવ શ્યામા-મુખે, કૃત-સંધ્ય્ôપાસનઃ શયનીયમ્ અગાત્. અચિન્તયચ્ ચ્âઇકાકી: કિં કરોમિ. અન્યથા સમ્ભાવિતો ઽસ્મિ રાજ્ઞા. નિર્નિમિત્ત-બન્ધુના ચ સંદિષ્ટમ્ એવં કૃષ્ણેન. કષ્ટા ચ સેવા. વિષમં ભૃત્યત્વમ્. અતિ-ગમ્ભીરં મહદ્-રાજ-કુલમ્. ન ચ મે તત્ર પૂર્વ-જ-પુરુષ-પ્રવર્તિતા પ્રીતિઃ, ન કુલ-ક્રમ્âગતા ગતિઃ, ન્ôપકાર-સ્મરણ્âનુરોધઃ, ન બાલ-સેવા-સ્નેહઃ, ન ગોત્ર-ગૌરવમ્, ન પૂર્વ-દર્શન-દાક્ષિણ્યમ્, ન પ્રજ્ઞા-સંવિભાગ્ôપપ્રલોભનમ્, ન વિદ્ય્âતિશય-કુતૂહલમ્, ન્âકાર-સૌન્દર્ય્âદરઃ, ન સેવાકાકુ-કૌશલમ્, ન વિદ્વદ્-ગોષ્ઠી-બન્ધ-વૈદગ્ધ્યમ્, ન વિત્ત-વ્યય-વશી-કરણમ્, ન રજ-વલ્લભ-પરિચયઃ. અવશ્યં ગન્તવ્યઞ્ ચ. સર્વથા ભગવાન્ ભવાની-પતિર્ ભુવન-પતિર્ ગતસ્ય મે શરણમ્, સર્વં સાંપ્રત-ચરિષ્યતિ , ઇત્ય્ અવધાર્યં ગમનાય મતિમ્ અકરોત્.
અથ્âન્યસ્મિન્ન્ અહન્ય્ ઉત્થાય, પ્રાતર્ એવ સ્નાત્વા, ધૃત-ધવલ-દુકૂલ-વાસાઃ, ગૃહીત્âક્ષ-માલઃ, પ્રાસ્થાનિકાનિ સૂક્તાનિ મન્ત્ર-પદાનિ ચ બહુશઃ સમાવર્ત્ય દેવ-દેવસ્ય વિરૂપ્âક્ષસ્ય ક્ષીર-સ્નપન-પુરઃ-સરાં સુરભિ-કુસુમ-ધૂપ-ગન્ધ-ધ્વજ-બલિ-વિલેપન-પ્રદીપક-બહુલાં વિધાય પરમયા ભક્ત્યા પૂજામ્, પ્રથમ-હુત-તરલ-તિલ-ત્વગ્-વિઘટન-ચટુલ-મુખર-શિખા-શેખરં પ્રાજ્ય્âજ્ય્âહુતિ-પ્રવર્ધિત-દક્ષિણ્âર્ચિષં ભગવન્તમ્ આશુશુક્ષણિં હુત્વા, દત્ત્વા દ્યુમ્નં યથ્âવિદ્યમાનં દ્વિ-જેભ્યઃ, પ્રદક્ષિણી-કૃત્ય પ્રાઙ્-મુખીં નૈચિકીમ્, શુક્લ્âઙ્ગ-રાગઃ, શુક્લ-માલ્યઃ, શુક્લ-વાસાઃ, રોચના-ચિત્ર-દૂર્વ્âગ્ર-પલ્લવ-ગ્રથિત-ગિરિ-કર્ણિકા-કુસુમ-કૃત-કર્ણ-પૂરઃ, શિખ્âસક્ત-સિદ્ધ્âર્થકઃ, પિતુઃ કનીયસ્યા સ્વસ્રા માત્ર્êવ સ્નેહ્âર્દ્ર-હૃદયયા શ્વેત-વાસસા સાક્ષાદ્ ઇવ [57] ભગવત્યા મહા-શ્વેતયા માલત્ય્-આખ્યયા કૃત-સકલ-ગમન-મઙ્ગલઃ, દત્ત્âશીર્-વાદો બાન્ધવ-વૃદ્ધાભિઃ, અભિનન્દિતઃ પરિજન-જરતીભિઃ વન્દિત-ચરણૈર્ અભ્યનુજ્ઞાતો ગુરુભિઃ, અભિવાદિતૈર્ આઘ્રાતઃ શિરસિ કુલ-વૃદ્ધૈઃ, વર્ધિત-ગમન્ôત્સાહઃ શકુનૈઃ, મૌહૂર્તિક-મતેન કૃત-નક્ષત્ર-દોહદઃ, શોભને મુહૂર્તે હરિત-ગોમય્ôપલિપ્ત્âજિર-સ્થણ્ડિલ-સ્થાપિતમ્ અસિત્êતર-કુસુમ-માલા-પરિક્ષિપ્ત-કણ્ઠં દત્ત-પિષ્ટ-પઞ્ચ્âઙ્ગુલ-પાણ્ડુરં મુખ-નિહિત-નવ-ચૂત-પલ્લવં પૂર્ણ-કલશમ્ ઈક્ષમાણઃ, પ્રણમ્ય કુલ-દેવતાભ્યઃ કુસુમ-ફલ-પાણિભિર્ અ-પ્રતિરથં જપદ્ભિર્ નિજ-દ્વિજૈર્ અનુગમ્યમાનઃ, પ્રથમ-ચલિત-દક્ષિણ-ચરણઃ, પ્રીતિ-કૂટાન્ નિરગાત્.

પ્રથમે ઽહનિ તુ ઘર્મ-કાલ-કષ્ટં નિર્-ઉદકં નિષ્-પત્ર-પાદપ-વિષમં પથિક-જન-નમસ્-ક્રિયમાણ-પ્રવેશ-પાદપ્ôત્કીર્ણ-કાત્યાયની-પ્રતિયાતનં શુષ્કમ્ અપિ પલ્લવિતમ્ ઇવ તૃષિત-શ્વાપદ-કુલ-લમ્બિત-લોલ-જિહ્વા-લતા-સહસ્રૈઃ પુલકિતમ્ ઇવ્âચ્છભલ્લ-ગોલાઙ્ગૂલ-લિહ્યમાન-મધુ-ગોલ-ચલિત-સરઘા-સંઘાતૈ રોમ્âઞ્ચિતમ્ ઇવ દગ્ધ-સ્થલી-રૂઢ-સ્થૂલ્âભીરુ-કન્દલ-શતૈઃ શનૈશ્ ચણ્ડિક્âયતન-કાનનમ્ અતિક્રમ્ય મલ્લકૂટ-નામાનં ગ્રામમ્ અગાત્. તત્ર ચ હૃદય-નિર્-વિશેષેણ ભ્રાત્રા સુહૃદા ચ જગત્પતિ-નામ્ના સંપાદિત-સપર્યઃ સુખમ્ અવસત્. અથ્âપરેદ્યુર્ ઉત્તીર્ય ભગવતીં ભાગીરથીં યષ્ટિગૃહક-નામ્નિ વન-ગ્રામકે નિશામ્ અનયત્. અન્યસ્મિન્ દિવસે સ્કન્ધાવારમ્ ઉપ-મણિપુરમ્ અન્વ્-અજિરવતિ કૃત-સન્નિવેશં સમાસસાદ. અતિષ્ઠચ્ ચ ન્âતિદૂરે રજ-ભવનસ્ય. [58] નિવર્તિત-સ્નાન્âશન-વ્યતિકરો વિશ્રાન્તશ્ ચ મેખલકેન સહ યામ-માત્ર્âવશેષે દિવસે ભુક્તવતિ ભૂ-ભુજિ પ્રખ્યાતાનાં ક્ષિતિ-ભુજાં બહૂઞ્ શિબિર-સંનિવેશ્âન્વીક્ષમાણઃ શનૈઃ શનૈઃ પટ્ટ-બન્ધ્âર્થમ્ ઉપસ્થાપિતૈશ્ ચ ડિણ્ડિમ્âધિરોહણાય્âહૃતૈશ્ ચ્âભિનવ-બદ્ધૈશ્ ચ વિક્ષેપ્âપાર્જિતૈશ્ ચ કૌશલિક્âગતૈશ્ ચ પ્રથમ-દર્શન-કુતૂહલ્ôપનીતૈશ્ ચ નાગ-વીથી-પાલ-પ્રેષિતૈશ્ ચ પલ્લી- પરિવૃઢ-ઢૌકિતૈશ્ ચ સ્વ્êચ્છા-યુદ્ધ-ક્રીડા-કૌતુક્âકારિતૈશ્ ચ દૂત-સંપ્રેષણ-પ્રેષિતૈશ્ ચ દીયમાનૈશ્ ચ્âચ્છિદ્યમાનૈશ્ ચ મુચ્યમાનૈશ્ ચ યામ્âવસ્થાપિતૈશ્ ચ સર્વ-દ્વીપ-વિજિગીષયા ગિરિભિર્ ઇવ સાગર-સેતુ-બન્ધન્âર્થમ્ એકી-કૃતૈર્ ધ્વજ-પટ-પટુ-પટહ-શઙ્ખ-ચામર્âઙ્ગ-રાગ-રમણીયૈઃ પુષ્ય્âભિષેક-દિવસૈર્ ઇવ કલ્પિતૈર્ વારણ્êન્દ્રૈઃ શ્યામાયમાનમ્, અન્-અવરત-ચલિત-ખુર-પુટ-પ્રહત-મૃદઙ્ગૈશ્ ચ નર્તયદ્ભિર્ ઇવ રાજ-લક્ષ્મીમ્ ઉપહસદ્ભિર્ ઇવ સૃક્વિ-પુટ-પ્રસૃત-ફેન્âટ્ટ-હાસેન જવ-જડ-જઙ્ઘાં હરિણ-જાતિમ્ આકારયદ્ભિર્ ઇવ સંઘટ્ટ-હેતોર્ હર્ષ-હેષિતેન્ôચ્ચૈર્ ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ ઉત્પતદ્ભિર્ ઇવ દિવસ-કર-રથ-તુરગ-રુષા યક્ષાયમાણ-મણ્ડન-ચામર-માલૈર્ ગગન-તલં તુરઙ્ગૈસ્ તરઙ્ગાયમાણમ્, અન્યત્ર પ્રેષિતૈશ્ ચ પ્રેષ્યમાણૈશ્ ચ પ્રેષિત-પ્રતિનિવૃત્તૈશ્ ચ બહુ-યોજન-ગમન-ગણન-સંખ્ય્âક્ષર્âવલીભિર્ ઇવ વરાટિક્âવલીભિર્ ઘટિત-મુખ-મણ્ડનકૈસ્ તારકિતૈર્ ઇવ સંધ્ય્âતપ-ચ્છેદૈર્ અરુણ-ચામરિકા-રચિત-કર્ણ-પૂરૈઃ સ-રક્ત્ôત્પલૈર્ ઇવ રક્ત-શાલિ-શાલેયૈર્ અન્-અવરત-ઝણઝણાયમાન-ચારુ-ચામીકર-ઘુરુઘુરુક-માલિકૈર્ જરત્-કરઞ્જ-વનૈર્ ઇવ રણિત-શુષ્ક-બીજ-કોશી-શતૈઃ શ્રવણ્ôપાન્ત-પ્રેઙ્ખત્-પઞ્ચ-રાગ-વર્ણ્ôર્ણા-ચિત્ર-સૂત્ર-જૂટ-જટા-જાલૈઃ કપિ-કપોલ-કપિલૈઃ ક્રમેલક-કુલૈઃ કપિલાયમાનમ્, [59] અનયત્ર શરજ્-જલ-ધરૈર્ ઇવ સદ્યઃ-સ્રુત-પયઃ-પટલ-ધવલ-તનુભિઃ કલ્પ-પાદપૈર્ ઇવ મુક્તા-ફલ-જાલક-જાયમાન્âલોક-લુપ્ત-ચ્છાયા-મણ્ડલૈર્ નારાયણ-નાભિ-પુણ્ડરીકૈર્ ઇવ્âશ્લિષ્ટ-ગરુડ-પક્ષૈઃ ક્ષીર્ôદ્ôદ્દેશૈર્ ઇવ દ્યોતમાન-વિકટ-વિદ્રુમ-દણ્ડૈઃ શેષ-ફણા-ફલકૈર્ ઇવ્ôપરિ-સ્ફુરત્-સ્ફીત-માણિક્ય-ખણ્ડૈઃ શ્વેત-ગઙ્ગા-પુલિનૈર્ ઇવ રાજ-હંસ્ôપસેવિતૈર્ અભિભવદ્ભિર્ ઇવ નિદાઘ-સમયમ્ ઉપહસદ્ભિર્ ઇવ વિવસ્વતઃ પ્રતાપમ્ આપિબદ્ભિર્ ઇવ્âતપં ચન્દ્ર-લોકમયમ્ ઇવ જીવ-લોકં જનયદ્ભિઃ કુમુદમયમ્ ઇવ કાલં કુર્વદ્ભિર્ જ્યોત્સ્નામયમ્ ઇવ વાસરં વિરચયદ્ભિઃ ફેનમયીમ્ ઇવ દિવં દર્શયદ્ભિર્ અ-કાલ-કૌમુદી-સહસ્રાણ્îવ સૃજદ્ભિર્ ઉપહસદ્ભિર્ ઇવ શાતક્રતવીં શ્રિયં શ્વેતાયમાનૈર્ આતપત્ર-ખણ્ડૈઃ શ્વેત-દ્વીપાયમાનમ્, ક્ષણ-દૃષ્ટ-નષ્ટ્âષ્ટ-દિઙ્-મુખં ચ મુષ્ણદ્ભિર્ ઇવ ભુવનમ્ આક્ષેપ્ôત્ક્ષેપ-દોલાયિતં દિનં ગત્âગતાન્îવ કારયદ્ભિર્ ઉત્સારયદ્ભિર્ ઇવ કુ-નૃ-પતિ-સમ્પર્ક-કલઙ્ક-કાલીં કાલેયીં સ્થિતિં વિકચ-વિશદ-કાશ-વન-પાણ્ડુર-દશ-દિશં શરત્-સમયમ્ ઇવ્ôપપાદયદ્ભિર્ બિસ-તન્તુમયમ્ ઇવ્âન્તરિક્ષમ્ આવિર્-ભાવયદ્ભિઃ શશિ-કર-રુચીનાં ચલતાં ચામરાણાં સહસ્રૈર્ દેલાયમાનમ્, અપિ ચ હંસ-યૂથાયમાનં કરિ-કર્ણ-શઙ્ખૈઃ, કલ્પ-લતા-વનાય- [60] -માનં કદલિકાભિઃ, માણિક્ય-વૃક્ષક-વનાયમાનં માયૂર્âતપત્રૈઃ, મન્દાકિની-પ્રવાહાયમાણમ્ અંશુકૈઃ, ક્ષીર્ôદાયમાનં ક્ષૌમૈઃ, કદલી-વનાયમાનં મરકત-મયૂખૈઃ, જન્યમાન્âન્ય-દિવસમ્ ઇવ પદ્મ-રાગ-બાલ્âતપૈઃ, ઉત્પદ્યમાન્âપર્âમ્બરમ્ ઇવ્êન્દ્રનીલ-પ્રભા-પટલૈઃ, આરભ્યમાણ્âપૂર્વ-નિશમ્ ઇવ મહા-નીલ-મયૂખ્âન્ધકારૈઃ સ્યન્દમાન્âન્-એક-કાલિન્દી-સહસ્રમ્ ઇવ ગારુડ-મણિ-પ્રભા-પ્રતાનૈઃ અઙ્ગારકિતમ્ ઇવ પુષ્પ-રાગ-રશ્મિભિઃ, કૈશ્-ચિત્ પ્રવેશમ્ અ-લભમાનૈર્ અધો-મુખૈશ્ ચરણ-નખ-પતિત-વદન-પ્રતિબિમ્બ-નિભેન લજ્જયા સ્વ્âઙ્ગાન્âવ વિશદ્ભિઃ કૈશ્-ચિદ્ અઙ્ગુલી-લિખિતાયાઃ ક્ષિતેર્ વિકીર્યમાણ-કર-નખ-કિરણ-કદમ્બ-વ્યાજેન સેવા-ચામરાણ્îવ્âર્પયદ્ભિઃ કૈશ્-ચિદ્ ઉરઃ-સ્થલ-દોલાયમાન્êન્દ્રનીલ-તરલ-પ્રભા-પટ્ટૈઃ સ્વામિ-કોપ-પ્રશમનાય કણ્ઠ-બદ્ધ-કૃપાણ-પટ્ટૈર્ ઇવ કૈશ્-ચિદ્ ઉચ્છ્વાસ-સૌરભ-ભ્રામ્યદ્-ભ્રમર-પટલ્âન્ધકારિત-મુખૈર્ અપહૃત-લક્ષ્મી-શોક-ધૃત-લમ્બ-શ્મશ્રુભિર્ ઇવ્âન્યૈઃ શેખર્ôડ્ડીયમાન-મધુપ-મણ્ડલૈઃ પ્રણામ-વિડમ્બન્âભય-પલાયમાન-મૌલિભિર્ ઇવ નિર્જિતૈર્ અપિ સુ-સંમાનિતૈર્ ઇવ્âન્-અન્ય-શરણૈર્ અન્તર્âન્તરા નિષ્પતતાં પ્રવિશતાં ચ્âન્તર-પ્રતીહારાણામ્ અનુ-માર્ગ-પ્રધાનિત્âન્-એક્âર્થિ-જન-સહસ્રાણામ્ અનુયાયિનઃ પુરુષાન્ અ-શ્રાન્તૈઃ પુનઃ પુનઃ પૃચ્છદ્ભિઃ "ભદ્ર! અદ્ય ભવિષ્યતિ ભુક્ત્વા સ્થાને દાસ્યતિ દર્શનં પરમ્êશ્વરઃ, નિષ્પતિષ્યતિ વા બાહ્યાં કક્ષામ્" ઇતિ દર્શન્âશયા દિવસં નયદ્ભિર્ ભુજ-નિર્જિતૈઃ શત્રુ-મહા-સામન્તૈઃ સમન્તાદ્ આસેવ્યમાનમ્, અન્યૈશ્ ચ પ્રતાપ્âનુરાગ્âગતૈર્ નાના-દેશ-જૈર્ મહા-મહી-પાલૈઃ પ્રતિપાલયદ્ભિર્ નર-પતિ-દર્શન-કાલમ્ અધ્યાસ્યમાનમ્, એક્âન્ત્ôપવિષ્ટૈશ્ ચ જૈનૈર્ આર્હતૈઃ પાશુપતૈઃ પારાશરિભિર્ વર્ણિભિઃ સર્વ-દેશ-જન્મભિશ્ ચ જન-પદૈઃ સર્વ્âમ્ભોધિ-વેલા-વન-વલય-વાસિભિશ્ ચ મ્લેચ્છ-જાતિભિઃ સર્વ-દેશ્âન્તર્âગતૈશ્ ચ દૂત-મણ્ડલૈર્ ઉપાસ્યમાનમ્ સર્વ-પ્રજા-નિર્માણ-ભૂમિમ્ ઇવ [61] પ્રજા-પતીનાં, લોક-ત્રય-સાર્ôચ્ચય-રચિતં ચતુર્થમ્ ઇવ લોકમ્, મહા-ભારત-શતૈર્ અપ્ય્ અ-કથનીય-સમૃદ્ધિ-સંભારમ્, કૃત-યુગ-સહસ્રૈર્ ઇવ કલ્પિત-સંનિવેશમ્, સ્વર્ગ્âર્બુદૈર્ ઇવ વિહિત-રામણીયકમ્, રાજ-લક્ષ્મી-કોટિભિર્ ઇવ કૃત-પરિગ્રહં રાજ-દ્વારમ્ અગમત્.
અભવચ્ ચ્âસ્ય જાત-વિસ્મયસ્ય મનસિ: "કથમ્ ઇવ્êદમ્ ઇયત્-પ્રમાણં પ્રાણિ-જાતં જનયતાં પ્રજા-સૃજાં ન્âસીત્ પરિશ્રમઃ, મહા-ભૂતાનાં વા પરિક્ષયઃ, પરમ્âણૂનાં વા વિચ્છેદઃ, કાલસ્ય વ્âન્તઃ, આયુષો વા વ્યુપરમઃ, આકૃતીનાં વા પરિસમાપ્તિઃ" ઇતિ. મેખલકસ્ તુ દૂરાદ્ એવ દ્વાર-પાલ-લોકેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનઃ "તિષ્ઠતુ તાવત્ ક્ષણ-માત્રમ્ અત્ર્âઇવ પુણ્ય-બાગી" ઇતિ તમ્ અભિધાય્âપ્રતિહતઃ પુરઃ પ્રાવિશત્.

અથ સ મુહૂર્તાદ્ ઇવ પ્રાંશુના, કર્ણિકાર-ગૌરેણ, વીધ્ર-કઞ્ચુક-ચ્છન્ન-વપુષા, સમુન્મિષન્-માણિક્ય-પદક-બન્ધ-બન્ધુર-વસ્ત-બન્ધ-કૃશ્âવલગ્નેન, હિમ-શૈલ-શિલા-વિશાલ-વક્ષસા, હર-વૃષ-કકુદ-કૂટ-વિકટ્âંસ-તટેન, ઉરસા ચપલ-હૃષીક-હરિણ-કુલ-સંયમન-પાશમ્ ઇવ હારં બિભ્રતા, "કથયતં યદિ સોમ-વંશ-સંભવઃ સૂર્ય-વંશ-સંભવો વા ભૂ-પતિર્ અભૂદ્ એવં-વિધઃ" ઇતિ પ્રષ્ટુમ્ આનીતાભ્યાં સોમ-સૂર્યાભ્યામ્ ઇવ શ્રવણ-ગતાભ્યાં મણિ-કુણ્ડલાબ્યાં સમુદ્ભાસમાનેન, વહદ્-વદન-લાવણ્ય-વિસર-વેણિક્âક્ષિપ્યમાણૈર્ અધિકાર-ગૌરવાદ્ દીયમાન-માર્ગેણ્êવ દિન-કૃતઃ કિરણૈઃ પ્રસાદ-લબ્ધયા વિકચ-પુણ્ડરીક-મુણ્ડ-માલય્êવ દીર્ઘયા દૃષ્ટ્યા દૂરાદ્ એવ્âનન્દયતા, નૈષ્ઠુર્ય્âધિષ્ઠાને ઽપિ પ્રતિષ્ઠિતેન પદે પદે પ્રશ્રયમ્ ઇવ્âવનમ્રેણ, [62] મૌલિના પાણ્ડુરમ્ ઉષ્ણીષમ્ ઉદ્વહતા, વામેન સ્થૂલ-મુક્તા-ફલ-ચ્છુરણ-દન્તુર-ત્સરું કર-કિસલયેન કલયતા કૃપાણમ્, ઇતરેણ્âપનીત-તરલતાં તાડનીમ્ ઇવ લતાં શાતકૌમ્ભીં વેત્રયષ્ટિમ્ ઉન્મૃષ્ટાં ધારયતા પુરુષેણ્âનુગમ્યમાનો નિર્ગત્ય્âવોચત્: "એષ ખલુ મહા-પ્રતીહારાણામ્ અન્-અન્તરશ્ ચક્ષુષ્યો દેવસ્ય પારિયાત્ર-નામા દૌવારિકઃ. સમનુગૃહ્ણાત્વ્ એનમ્ અનુરૂપયા પ્રતિપત્ત્યા કલ્યાણ્âભિનિવેશી" ઇતિ. દૌવારિકસ્ તુ સમુપસૃત્ય કૃત-પ્રણામો મધુરયા ગિરા સ-વિનયમ્ અભાષત: "આગચ્છત. પ્રવિશત દેવ-દર્શનાય. કૃત-પ્રસાદો દેવઃ" ઇતિ. બાણસ્ તુ "ધન્યો ઽસ્મિ, યદ્ એવમ્ અનુગ્રાહ્યં માં દેવો મન્યતે" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તેન્ôપદિશ્યમાન-માર્ગઃ પ્રાવિશદ્ અભ્યન્તરમ્.
અથ વનાયુ-જૈઃ, આરટ્ટ-જૈઃ, કામ્બો-જૈઃ, ભારદ્વા-જૈઃ, સિન્ધુ-દેશ-જૈઃ, પારસીકૈશ્ ચ, શોણૈશ્ ચ, શ્યામૈશ્ ચ, શ્વેતૈશ્ ચ, પિઞ્જરૈશ્ ચ, હરિદ્ભિશ્ ચ, તિત્તિરિ-કલ્માષૈશ્ ચ, પઞ્ચ-ભદ્રૈશ્ ચ, મલ્લિક્âક્ષૈશ્ ચ, કૃત્તિકા-પિઞ્જરૈશ્ ચ, આયત-નિર્માંસ-મુખૈઃ, અન્-ઉત્કટ-કર્ણ-કોશૈઃ, સુ-વૃત્ત-શ્લક્ષ્ણ-સુ-ઘટિત-ઘણ્ટિકા-બન્ધૈઃ, યૂપ્âનુપૂર્વી-વક્ર્âયત્ôદગ્ર-ગ્રીવૈઃ, ઉપચય-શ્વસત્-સ્કન્ધ- [63] -સંધિભિઃ, નિર્ભુગ્ન્ôરઃ-સ્થલૈઃ અ-સ્થૂલ-પ્રગુણ-પ્રસૃતૈર્ લોહ-પીઠ-કઠિન-ખુર-મણ્ડલૈઃ, અતિ-જવ-ત્રુટન-ભયાદ્ અ-નિર્મિત્âન્ત્રાણ્îવ્ôદરાણિ વૃત્તાનિ ધારયદ્ભિઃ, ઉદ્યદ્-દ્રોણી-વિભજ્યમાન-પૃથુ-જઘનૈઃ, જગતી-દોલાયમાન-બાલ-પલ્લવૈઃ, કથમ્ અપ્ય્ ઉભયતો નિખાત-દૃઢ-ભૂરિ-પાશ-સંયમન-નિયન્ત્રિતૈઃ, આયતૈર્ અપિ પશ્ચાત્ પાશ-બન્ધ-પર-વશ-પ્રસારિત્âઇક્âઙ્ઘ્રિભિર્ આયત-તરૈર્ ઇવ્ôપલક્ષ્યમાણૈઃ, બહુ-ગુણ-સૂત્ર-ગ્રથિત-ગ્રીવા-ગણ્ડકૈઃ, આમીલિત-લોચનૈઃ, દૂર્વા-રસ-શ્યામલ-ફેન-લવ-શબલાન્ દશન-ગૃહીત-મુક્તાન્ ફરફરિત-ત્વચઃ કણ્ડૂજુષઃ પ્રદેશાન્ પ્રચાલયદ્ભિઃ, સ્âલસ-વલિત-વાલધિભિઃ, એક-શફ-વિશ્રાન્તિ-શ્રમ-સ્રસ્ત-શિથિલિત-જઘન્âર્ધૈઃ, નિદ્રયા પ્રધ્યાયદ્ભિશ્ ચ, સ્ખલિત-હુઙ્કાર-મન્દ-મન્દ-શબ્દાયમાનૈશ્ ચ, તાડિત-ખુર-ધરણી-રણિત-મુખર-શિખર-ખુર-લિખિત-ક્ષ્મા-તલૈર્ ઘાસમ્ અભિલષદ્ભિશ્ ચ, તાડિતખૂરધરણીરણિતમુખરશિખરખુરલિખિતક્ષ્માતલૈર્ઘાસમભિલષદ્ભિશ્ચ, પ્રકીર્યમાણ-યવસ-ગ્રાસ-રસ-મત્સર-સમુદ્ભૂત-ક્ષોભૈશ્ ચ, પ્રકુપિત-ચણ્ડ-ચણ્ડાલ-હુઙ્કાર-કાતર-તર-તરલ-તારકૈશ્ ચ, કુઙ્કુમ-પ્રમૃષ્ટિ-પિઞ્જર્âઙ્ગતયા સતત-સંનિહિત-નીરાજન્âનલ-રક્ષ્યમાણૈર્ ઇવ્ô- [64] -પરિ-વિતત-વિતાનૈઃ, પુરઃ-પૂજિત્âભિમત-દૈવતૈઃ, ભૂ-પાલ-વલ્લભૈસ્ તુરઙ્ગૈર્ આરચિતાં મન્દુરાં વિલોકયન્, કુતૂહલ્âક્ષિપ્ત-હૃદયઃ કિઞ્-ચિદ્ અન્તરમ્ અતિક્રાન્તો હસ્ત-વામેન્âત્ય્-ઉચ્ચતયા નિર્-અવકાશમ્ ઇવ્âકાશં કુર્વાણમ્, મહતા કદલી-વનેન પરિવૃત-પર્યન્તં સર્વતો મધુ-કરમયીભિર્ મદ-સ્રુતિભિર્ નદીભિર્ ઇવ્âપતન્તીભિર્ આપૂર્યમાણમ્, આશા-મુખ-વિસર્પિણા બકુલ-વનાનામ્ ઇવ વિકસતામ્ આમોદેન લિમ્પન્તં ઘ્રાણ્êન્દ્રિયં દૂરાદ્ અવ્યક્તમ્ ઇભ-ધિષ્ણ્ય્âગારમ્ અપશ્યત્. અપૃચ્છચ્ ચ: "અત્ર દેવઃ કિં કરોતિ?" ઇતિ. અસાવ્ અકથયત્: "એષ ખલુ દેવસ્ય્âઉપવાહ્યો વાહ્યં હૃદયં જાત્ય્-અન્તરિત આત્મા બહિશ્-ચરાઃ પ્રાણા વિક્રમ-ક્રીડા-સુહૃદ્ દર્પશાત ઇતિ યથ્âર્થ-નામા વારણ-પતિઃ. તસ્ય્âવસ્થાન-મણ્ડપો ઽયં મહાન્ દૃશ્યતે" ઇતિ. સ તમ્ અવાદીત્: "ભદ્ર! શ્રૂયતે દર્પશાતઃ. યદ્ય્ એવમ્ અ-દોષો વા પશ્યામિ તાવદ્ વારણ્êન્દ્રમ્ એવ. અતો ઽર્હસિ મામ્ અત્ર પ્રાપયિતુમ્. અતિ-પરવાન્ અસ્મિ કૂતૂહલેન" ઇતિ. સો ઽભાષત: "ભવત્વ્ એવમ્. આગચ્છતુ ભવાન્. કો દોષઃ. પશ્યતુ તાવદ્ વારણ્êન્દ્રમ્" ઇતિ.

ગત્વા ચ તં પ્રદેશં દૂરાદ્ એવ ગભ્ભીર-ગલ-ગર્જિતૈર્ વિયતિ ચાતક-કદમ્બકૈર્ ભુવિ ચ ભવન-નીલ-કણ્ઠ-કુલૈઃ કલ-કેકા-કલકલ-મુખર-મુખૈઃ ક્રિયમાણ્âકાલ-કોલાહલમ્, વિકચ-કદમ્બ-સંવાદિ-મદ-સુરા-સૌરભ-ભરિત-ભુવનમ્, કાયવન્તમ્ ઇવ્âકાલ-મેઘ-કાલમ્, અ-વિરલ-મધુ-બિન્દુ- [65] -પિઙ્ગલ-પદ્મ-જાલકિતાં સરસીમ્ ઇવ્âત્ય્-અવગાઢાં દશાં ચતુર્થીમ્ ઉત્સૃજન્તમ્, અન્-અવરતમ્ અવતંસ-શઙ્કૈર્ આમન્દ્ર-કર્ણ-તાલ-દુન્દુભિ-ધ્વનિભિઃ પઞ્ચમી-પ્રવેશ-મઙ્ગલ્âરમ્ભમ્ ઇવ સૂચયન્તમ્, અ-વિરત-ચલન-ચિત્ર-ત્રિ-પદી-લલિત-લાસ્ય-લયૈર્ દોલાયમાન-દીર્ઘ-દેહ્âભોગવત્તયા મેદિની-વિદલન-ભયેન ભારમ્ ઇવ લઘયન્તમ્, દિગ્-ભિત્તિ-તટેષુ કાયમ્ ઇવ કણ્ડૂયમાનમ્, આહવાય્ôદસ્ત-હસ્તતયા દિગ્-વારણાન્ ઇવ્âહ્વયમાનમ્, બ્રહ્મ-સ્તમ્ભમ્ ઇવ સ્થૂલ-નિશિત-દન્તેન કર-પત્રેણ પાટયન્તમ્, અમાન્તં ભુવન્âબ્યન્તરે બહિર્ ઇવ નિર્ગન્તુમ્ ઈહમાનમ્; સર્વતઃ-સરસ-કિસલય-લતા-લાસિભિર્ લેશિકૈશ્ ચિર-પરિચય્ôપચિતૈર્ વનૈર્ ઇવ વિક્ષિપ્તં, સ-શૈવલ-બિસ-વિસર-શબલ-સલિલૈઃ સરોભિર્ ઇવ ચ્âધોરણૈર્ આધીયમાન-નિદાઘ-સમય-સમુચિત્ôપચાર્âનન્દમ્, અપિ ચ પ્રતિ-ગજ-દાન-પવન્âદાન-દૂર્ôત્ક્ષિપ્તેન્âન્-એક-સમર-વિજય-ગણના-લેખાભિર્ ઇવ વલિ-વલય-રાજિભિસ્ તનીયસીભિસ્ તરઙ્ગિત્ôદરેણ્âતિસ્થવીયસા હસ્ત્âર્ગલ-દણ્ડેન્âર્ગલયન્તમ્ ઇવ સકલં સ-કુલ-શૈલ-સમુદ્ર-દ્વીપ-કાનનં કકુભાં ચક્ર-વાલમ્, એકં કર્âન્તર્âર્પિતેન્ôત્પલાશેન કદલી-દણ્ડેન્âન્તર્-ગત-શીકર-સિચ્યમાન-મૂલમ્, મુક્ત-પલ્લવમ્-ઇવ્âપરં લીલ્âવલમ્બિના મૃણાલ-જાલકેન સમર-રસ્ôચ્ચ-રોમાઞ્ચ-કણ્ટકિતમ્ ઇવ દન્ત-કાણ્ડમ્ ઉદ્વહન્તમ્, વિસર્પન્ત્યા ચ દન્ત-કાણ્ડ-યુગલસ્ય કાન્ત્યા સરઃ-ક્રીડા-સ્વાદિતાનિ કુમુદ-વનાન્îવ બહુધા વમન્તમ્, [66] નિજ-યશો-રાશિમ્ ઇવ દિશામ્ અર્પયન્તમ્, કુ-કરિ-કીટ-પાટન-દુર્-વિદગ્ધાન્ સિંહાન્ ઇવ્ôપહસન્તમ્, કલ્પ-દ્રુમ-દુકૂલ-મુખ-પટમ્ ઇવ ચ્âત્મનઃ કલયન્તમ્, હસ્ત-કાણ્ડ-દણ્ડ્ôદ્ધરણ-લીલાસુ ચ લક્ષ્યમાણેન રક્ત્âંશુક-સુ-કુમાર-તરેણ તાલુના કવલિતાનિ રક્ત-પદ્મ-વનાન્îવ વર્ષન્તમ્, અભિનવ-કિસલય-રાશીન્ ઇવ્ôદ્ગિરન્તમ્, કમલ-કવલ-પીતં મધુ-રસમ્ ઇવ સ્વ-ભાવ-પિઙ્ગલેન વમન્તં ચક્ષુષા, ચૂત-ચમ્પક-લવલી-લવઙ્ગ-કક્કોલવન્ત્ય્ એલા-લત્âમિશ્રિતાનિ સ-સહકારાણિ કર્પૂર-પૂરિતાનિ પારિજાતક-વનાન્îવ્ôપભુક્તાનિ પુનઃ પુનઃ કરટાભ્યાં બહલ-મદ્âમોદ-વ્યાજેન વિસૃજન્તમ્, અહર્-નિશં વિભ્રમ-કૃત-હસ્ત-સ્થિતિભિર્ અર્ધ-ખણ્ડિત-પુણ્ડ્રેક્ષુ-કાણ્ડ-કણ્ડૂયન-લિખિતૈર્ અલિકુલ-વાચાલિતૈર્ દાન-પટ્ટકૈર્ વિલભમાનમ્ ઇવ સર્વ-કાનનાનિ કરિ-પતીનામ્, અ-વિરલ્ôદ-બિન્દુ-સ્યન્દિના હિમ-શિલા-શકલમયેન વિભ્રમ-નક્ષત્ર-માલા-ગુણેન શિશિરી-ક્રિયમાણમ્, સકલ-વારણ્êન્દ્ર્âધિપત્ય-પટ્ટ-બન્ધ-બન્ધુરમ્ ઇવ્ôચ્ચૈસ્-તરાં શિરો દધાનમ્, મુહુર્-મુહુઃ સ્થગિત્âપાવૃત-દિઙ્-મુખાભ્યાં કર્ણ-તાલ-તાલવૃન્તાભ્યાં વીજયન્તમ્ ઇવ ભર્તૃ-ભક્ત્યા દન્ત-પર્યઙ્કિકા-સ્થિતાં રાજ-લક્ષ્મીમ્, આયત-વંશ-ક્રમ્âગતેન [67] ગજ્âધિપત્ય-ચિહ્નેન ચામરેણ્êવ ચલતા વાલધિના વિરાજમાનમ્, સ્વ્-અચ્છ-શિશિર-શીકર-ચ્છલેન દિગ્-વિજય-પીતાઃ સરિત ઇવ પુનઃ-પુનર્ મુખેન મુઞ્ચન્તમ્, ક્ષણમ્ અવધાન-દાન-નિઃસ્પન્દી-કૃત-સકલ્âવયવાનામ્ અન્ય-દ્વિરદ-ડિણ્ડિમ્âકર્ણન્âઙ્ગ-વલનાનામ્ અન્તે દીર્ઘ-ફૂત્-કારૈઃ પરિભવ-દુઃખમ્ ઇવ્âવેદયન્તમ્, અ-લબ્ધ-યુદ્ધમ્ ઇવ્âત્માનમ્ અનુશોચન્તમ્, આરોહ્âધિરૂઢિ-પરિભવેન લજ્જમાનમ્ ઇવ્âઙ્ગુલી-લિખિત-મહી-તલમ્, મદં મુઞ્ચન્તમ્, અવજ્ઞા-ગૃહીત-મુક્ત-કવલ-કુપિત્âરોહ્âરટન્âનુરોધેન મદ-તન્દ્રી-નિમીલિત-નેત્ર-ત્રિ-ભાગમ્, કથં કથમ્ અપિ મન્દ-મન્દમ્ અન્-આદરાદ્ આદદાનં કવલાન્, અર્ધ-જગ્ધ-તમાલ-પલ્લવ-સ્રુત-શ્યામલ-રસેન પ્રભૂતતયા મદ-પ્રવાહમ્ ઇવ મુખેન્âપ્ય્ ઉત્સૃજન્તમ્, ચલન્તમ્ ઇવ દર્પેણ, શ્વસન્તમ્ ઇવ શૌર્યેણ, મૂર્ચ્છન્તમ્ ઇવ મદેન, ત્રુટ્યન્તમ્ ઇવ તારુણ્યેન, દ્રવન્તમ્ ઇવ દાનેન, વલ્ગન્તમ્ ઇવ બલેન, માદ્યન્તમ્ ઇવ માનેન, ઉદ્યન્તમ્ ઇવ્ôત્સાહેન, તામ્યન્તમ્ ઇવ તેજસા, લિમ્પન્તમ્ ઇવ લાવણ્યેન, સિઞ્ચન્તમ્ ઇવ સૌભાગ્યેન, સ્નિગ્ધં નખેષુ, પરુષં રોમ-વિષયે, ગુરું મુખે, સચ્-છિષ્યં વિનયે, મૃદું શિરસિ, દૃઢં પરિચયેષુ, હ્રસ્વં સ્કન્ધ-બન્ધે, દીર્ઘમ્ આયુષિ, દરિદ્રમ્ ઉદરે, સતત-પ્રવૃત્તં દાને, બલ-ભદ્રં મદ-લીલાસુ, કુલ-કલત્રમ્ આયત્તતાસુ, જિનં ક્ષમાસુ, વહ્નિ-વર્ષં ક્રોધ-મોક્ષેષુ, ગરુડં નાગ્ôદ્ધૃતિષુ, નારદં [68] કલહ-કુતૂહલેષુ, શુષ્ક્âશનિ-પાતમ્ અવસ્કન્દેષુ, મકરં વાહિની-ક્ષોભેષુ, આશીવિષં દશન-કર્મસુ, વરુણં હસ્ત-પાશ્âકૃષ્ટિષુ, યમ-વાગુરા-મર્âતિ-સંવેષ્ટનેષુ, કાલં પરિણતિષુ, રાહું તીક્ષ્ણ-કર-ગ્રહણેષુ, લોહિત્âઙ્ગં વક્ર-ચારેષુ, અલાત-ચક્રં મણ્ડલ-ભ્રાન્તિ-વિજ્ઞાનેષુ, મનો-રથ-સંપાદકં ચિન્તા-મણિ-પર્વતં વિક્રમસ્ય, દન્ત-મુક્તા-શૈલ-સ્તમ્ભ-નિવાસ-પ્રાસાદમ્ અભિમાનસ્ય, ઘણ્ટા-ચામર-મણ્ડન-મનો-હરમ્ ઇચ્છા-સંચરણ-વિમાનં મનસ્વિતાયાઃ, મદ-ધારા-દુર્-દિન્âન્ધકારં ગન્ધ્ôદક-ધારા-ગૃહં ક્રોધસ્ય, સ-કાઞ્ચન-પ્રતિમં મહા-નિકેતનમ્ અહઙ્-કારસ્ય, સ-ગણ્ડ-શૈલ-પ્રસ્રવણં ક્રીડા-પર્વતમ્ અવલેપસ્ય, સ-દન્ત-તોરણં વજ્ર-મન્દિરં દર્પસ્ય, ઉચ્ચ-કુમ્ભ-કૂટ્âટ્ટાલક-વિકટં સંચારિ-ગિરિ-દુર્ગં રાજ્યસ્ય, કૃત્âન્-એક-બાણ-વિવર-સહસ્રં લોહ-પ્રાકારં પૃથિવ્યાઃ, શિલી-મુખ-શત-ઝાઙ્કારિતં પારિજાત-પાદપં ભૂ-નન્દનસ્ય, તથા ચ સંગીત-ગૃહં કર્ણ-તાલ-તાણ્ડવાનામ્, આપાન-મણ્ડપં મધુપ-મણ્ડલાનામ્, અન્તઃ-પુરં શૃઙ્ગાર્âભરણાનામ્, મદન્ôત્સવં મદ-લીલા-લાસ્યાનામ્, અ-ક્ષુણ્ણ-પ્રદોષં નક્ષત્ર-માલા-મણ્ડલાનામ્, અ-કાલ-પ્રાવૃટ્-કાલં મદ-મહા-નદી-પૂર-પ્લવાનામ્, અલીક-શરત્-સમયં સપ્ત-ચ્છદ- [69] -વન-પરિમલાનામ્, અ-પૂર્વ-હિમ્âગમં શીકર-નીહારાણામ્, મિથ્યા-જલ-ધરં ગર્જિત્âડમ્બરાણાં દર્પ-શાતમ્ અપશ્યત્. આસીચ્ ચ્âસ્ય ચેતસિ: "નૂનમ્ અસ્ય નિર્માણે ગિરયો ગ્રાહિતાઃ પરમ્âણુતામ્. કુતો ઽન્યથા ગૌરવમ્ ઇદમ્. આશ્ચર્યમ્ એતત્. વિન્ધ્યસ્ય દન્તાવ્ આદિ-વરાહસ્ય કરઃ" ઇતિ વિસ્મયમાનમ્ એવં દૌવારિકો ઽબ્રવીત્: "પશ્ય,:
મિત્ય્âઇવ્âલિખિતાં મનો-રથ-શતૈર્ નિઃશેષ-નષ્ટાં શ્રિયં ચિન્તા-સાધન-કલ્પન્âકુલ-ધિયાં ભૂયો વને વિદ્વિષામ્ ।
આયાતઃ કથમ્ અપ્ય્ અયં સ્મૃતિ-પથં શૂન્યી-ભવચ્-ચેતસાં નાગ્êન્દ્રઃ સહતે ન માનસ-ગતાન્ આશા-ગજ્êન્દ્રાન્ અપિ ॥2.4॥

તદ્ એહિ. પુનર્ અપ્ય્ એનં દ્રક્ષ્યસિ. પશ્ય તાવદ્ દેવમ્" ઇત્ય્ અભિધીયમાનશ્ ચ તેન મદ-જલ-પઙ્કિલ-કપોલ-પટ્ટ-પતિતાં મત્તામ્ ઇવ મદ-પરિમલેન મુકુલિતાં કથમ્ અપિ તસ્માદ્ દૃષ્ટિમ્ આકૃષ્ય તેન્âઇવ દૌવારિકેણ્ôપદિશ્યમાન-વર્ત્મા સમતિક્રમ્ય ભૂ-પાલ-કુલ-સહસ્ર-સંકુલાનિ ત્રીણિ કક્ષ્âન્તરાણિ ચતુર્થે ભુક્ત્âસ્થાન-મણ્ડપસ્ય પુરસ્તાદ્ અજિરે સ્થિતમ્, દૂરાદ્ ઊર્ધ્વ-સ્થિતેન પ્રાંશૂના કર્ણિકાર-ગૌરેણ વ્યાયામ-વ્યાયત-વપુષા શસ્ત્રિણા મૌલેન શરીર-પરિવારક-લોકેન પઙ્ક્તિ-સ્થિતેન કાર્તસ્વર-સ્તમ્ભ-મણ્ડલેન્êવ પરિ- [70] -વૃતમ્, આસન્ન્ôપવિષ્ટ-વિશિષ્ટ્êષ્ટ-લોકમ્, હરિ-ચન્દન-રસ-પ્રક્ષાલિતે તુષાર-શીકર-શીતલ-તલે દન્ત-પાણ્ડુર-પાદે શશિમય ઇવ મુક્તા-શૈલ-શિલા-પટ્ટ-શયને સમુપવિષ્ટમ્, શયનીય-પર્યન્ત-વિન્યસ્તે સમર્પિત-સકલ-વિગ્રહ-ભારં ભુજે, દિઙ્-મુખ-વિસર્પિણિ દેહ-પ્રભા-વિતાને વિતત-મણિ-મયૂખે ઘર્મ-સમય-સુભગે સરસ્îવ મૃદુ-મૃણાલ-જાલ-જટિલ-જલે સ-રાજકં રમમાણમ્, તેજસઃ પરમ્âણુભિર્ ઇવ કેવલૈર્ નિર્મિતમ્, અન્-ઇચ્છન્તમ્ અપિ બલાદ્ આરોપયિતુમ્ ઇવ સિંહ્âસનમ્, સર્વ્âવયવેષુ સર્વ-લક્ષણૈર્ ગૃહીતમ્, ગૃહીત-બ્રહ્મ-ચર્યમ્ આલિઙ્ગિતં રાજ-લક્ષમ્યા, પ્રતિપન્ન્âસિ-ધારા-ધારણ-વ્રતમ્ અ-વિસંવાદિનં રાજ-ર્ષિમ્, વિષમ-રાજ-માર્ગ-વિનિહિત-પદ-સ્ખલન-ભિય્êવ સુ-લગ્નં ધર્મે, સકલ-ભૂ-પાલ-પરિત્યક્તેન ભીતેન્êવ લબ્ધ-વાચા સર્વ્âત્મના સત્યેન સેવ્યમાનમ્, આસન્ન-વાર-વિલાસિની-પ્રતિયાતનાભિશ્ ચરણ-નખ-પાતિનીભિર્ દિગ્ભિર્ ઇવ દશભિર્ વિગ્રહ્âવર્જિતાભિઃ પ્રણમ્યમાનમ્, દીર્ઘૈર્ દિગ્-અન્ત-પાતિભિર્ દૃષ્ટિ-પાતૈર્ લોક-પાલાનાં કૃત્âકૃતમ્ ઇવ પ્રત્યવેક્ષમાણમ્, [71] મણિ-પાદ-પીઠ-પૃષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠિત-કરેણ્ôપરિગમન્âભ્યનુજ્ઞાં મૃગ્યમાણમ્ ઇવ દિવસ-કરેણ, ભૂષણ-પ્રભા-સમુત્સારણ-બદ્ધ-પર્યન્ત-મણ્ડલેન પ્રદક્ષિણી-ક્રિયમાણમ્ ઇવ દિવસેન, અ-પ્રમણદ્ભિર્ ગિરિભિર્ અપિ દૂયમાનં, શૌર્ય્ôષ્મણા ફેનાયમાનમ્ ઇવ ચન્દન-ધવલં લાવણ્ય-જલધિમ્ ઉદ્વહન્તમ્ એક-રાજ્ય્ôર્જિત્યેન, નિજ-પ્રતિબિમ્બાન્ય્ અપિ નૃપ-ચક્ર-ચૂડા-મણિ-ધૃતાન્ય્ અ-સહમાનમ્ ઇવ દર્પ-દુઃખ્âસિકયા ચામર્âનિલ-નિભેન બહુધ્êવ શ્વસન્તીં રાજ-લક્ષ્મીં દધાનમ્, સકલમ્ ઇવ ચતુઃ-સમુદ્ર-લાવણ્યમ્ આદાય્ôત્થિતયા શ્રિયા સમુપશ્લિષ્ટમ્, આભરણ-મણિ-કિરણ-પ્રભા-જાલ-જાયમાનાન્îન્દ્ર-ધનુઃ-સહસ્રાણ્îન્દ્ર-પ્રાભૃત-પ્રહિતાનિ વિલભમાનમ્ ઇવ રાજ્ઞાં સંભાષણેષુ પરિત્યક્તમ્ અપિ મધુ વર્ષન્તમ્, કાવ્ય-કથાસ્વ્ અ-પીતમ્ અપ્ય્ અમૃતમ્ ઉદ્વમન્તમ્, વિસ્રમ્ભ-ભાષિતેષ્વ્ અન્-આકૃષ્ટમ્ અપિ હૃદયં દર્શયન્તમ્, પ્રસાદેષુ નિશ્ચલામ્ અપિ શ્રિયં સ્થાને સ્થાને સ્થાપયન્તમ્, વીર-ગોષ્ઠીષુ પુલકિતેન કપોલ-સ્થલેન્âનુરાગ-સંદેશમ્ ઇવ્ôપાંશુ રણ-શ્રિયઃ શૃણ્વન્તમ્, અતિક્રાન્ત-સુભટ-કલહ્âલાપેષુ સ્નેહ-વૃષ્ટિમ્ ઇવ દૃષ્ટિમ્ ઇષ્ટે કૃપાણે પાતયન્તમ્, પરિહાસ-સ્મિતેષુ ગુરુ-પ્રતાપ-ભીતસ્ય રાજકસ્ય સ્વ્-અચ્છમ્ આશયમ્ ઇવ દશન્âંશુભિઃ કથયન્તમ્, સકલ-લોક-હૃદય-સ્થિતમ્ અપિ ન્યાયે તિષ્ઠન્તમ્, અ-ગોચરે ગુણાનામ્ અ-ભૂમૌ સૌભાગ્યાનામ્ અ-વિષયે વર-પ્રદાનાનામ્ અ-શક્ય આશિષામ્ અ-માર્ગે મનો-રથાનામ્ અતિ-દૂરે દૈવસ્ય્â-દિશ્ય્ ઉપમાનાનામ્ અ-સાધ્યે ધર્મસ્ય્â-દૃષ્ટ-પૂર્વે લક્ષ્મ્યા મહત્ત્વે સ્થિતમ્, અરુણ-પાદ-પલ્લવેન સુ-ગત-મન્થર્ôરુણા વજ્ર્âયુધ- [72] -નિષ્ઠુર-પ્રકોષ્ઠ-પૃષ્ઠેન વૃષ-સ્કન્ધેન ભાસ્વદ્-બિમ્બ્âધરેણ પ્રસન્ન્âવલોકિતેન ચન્દ્ર-મુખેન કૃષ્ણ-કેશેન વપુષા સર્વ-દેવત્âવતારમ્ ઇવ્âઇકત્ર દર્શયન્તમ્, અપિ ચ માંસલ-મયૂખ-માલા-મલિનિત-મહી-તલે મહતિ મહ્âર્હે માણિક્ય-માલા-મણ્ડિત-મેખલે મહા-નીલમયે પાદ-પીઠે કલિ-કાલ-શિરસ્îવ સલીલં વિન્યસ્ત-વામ-ચરણમ્, આક્રાન્ત-કાલિય-ફણા-ચક્રવાલં બાલમ્ ઇવ પુણ્ડરીક્âક્ષમ્, ક્ષૌમ-પાણ્ડુરેણ ચરણ-નખ-દીધિતિ-પ્રતાનેન પ્રસરતા મહીં મહા-દેવી-પટ્ટ-બન્ધેન્êવ મહિમાનમ્ આરોપયન્તમ્, અ-પ્રણત-લોક-પાલ-કોપેન્êવ્âતિ-લોહિતૌ સકલ-નૃ-પતિ-મૌલિ-માલાસ્વ્ અતિ-પીતં પદ્મ-રાગ-રત્ન્âતપમ્ ઇવ વમન્તૌ સર્વ-તેજસ્વિ-મણ્ડલ્âસ્તમ્-અય-સંધ્યામ્ ઇવ ધારયન્તાવ્ અ-શેષ-રાજક-કુસુમ-શેખર-મધુર-સ-સ્રોતાંસ્îવ સ્રવન્તૌ સમસ્ત-સામન્ત-સીમન્ત્ôત્તંસ-સ્રક્-સૌરભ-ભ્રાન્તૈર્ ભ્રમર-મણ્ડલૈર્ અ-મિત્ર્ôત્તમ્âઙ્ગૈર્ ઇવ મુહૂર્તમ્ અપ્ય્ અ-વિરહિતૌ સંવાહન-તત્પરાયાઃ શ્રિયો વિકચ-રક્ત-પઙ્કજ-વન-વાસ-ભવનાન્îવ કલ્પયન્તૌ જલજ-શઙ્ખ-મીન-મકર-સ-નાથ-તલતયા કથિત-ચતુર્-અમ્ભોધિ-ભોગ-ચિહ્નાવ્ ઇવ ચરણૌ દધાનમ્, દિઙ્-નાગ-દન્ત-મુસલાભ્યામ્ ઇવ વિકટ-મકર-મુખ-પ્રતિબન્ધ-બન્ધુરાભ્યામ્ ઉદ્વેલ-લાવણ્ય-પયોધિ-પ્રવાહાભ્યામ્ ઇવ ફેન્âહિત-શોભાબ્યાં કલા-ચન્દન-દ્રુમાભ્યામ્ ઇવ ભોગિ-મણ્ડલ-શિરો-રત્ન-રશ્મિ-રજ્યમાન-મૂલાભ્યાં હૃદય્âરોપિત-ભૂ-ભાર-ધારણ-માણિક્ય-સ્તમ્ભાબ્યામ્ ઊરુ-દણ્ડાભ્યાં વિરાજમાનમ્, અ-મૃત-ફેન-પિણ્ડ-પાણ્ડુના મેખલા-મણિ-મયૂખ-ખચિતેન નિતમ્બ-બિમ્બ-વ્યાસઙ્ગિના વિમલ-પયો-ધૌતેન નેત્ર-સૂત્ર-નિવેશ-શોભિન્âધર-વાસસા વાસુકિ-નિર્મોકેણ્êવ [73] મન્દરં દ્યોતમાનમ્, અ-ઘનેન સ-તારા-ગણેન્ôપરિ-કૃતેન દ્વિતીય્âમ્બરેણ ભુવન્âભોગમ્ ઇવ ભાસમાનમ્, ઇભ-પતિ-દશન-મુસલ-સહસ્ર્ôલ્લેખ-કઠિન-મસૃણેન્âપર્યાપ્ત્âમ્બર-પ્રથિમ્ના વિવિધ-વાહિની-સંક્ષોભ-કલકલ-સંમર્દ-સહિષ્ણુના કૈલાસમ્ ઇવ મહતા સ્ફટિક-તટેન્ôરુણ્ôરઃ-કપાટેન વિરાજમાનમ્, શ્રી-સરસ્વત્યોર્ ઉરો-વદન્ôપભોગ-વિભાગ-સૂત્રેણ્êવ પાતિતેન શેષેણ્êવ ચ તદ્-ભુજ-સ્તમ્ભ-વિન્યસ્ત-સમસ્ત-ભૂ-ભાર-લબ્ધ-વિશ્રાન્તિ-સુખ-પ્રસુપ્તેન હાર-દણ્ડેન પરિવલિત-કંધરમ્. જીવિત્âવધિ-ગૃહીત-સર્વસ્વ-મહા-દાન-દીક્ષા-ચીરેણ્êવ હાર-મુક્તા-ફલાનાં કિરણ-નિકરેણ પ્રાવૃત-વક્ષઃ-સ્થલમ્, અજ-જિગીષયા બાલૈર્ ભુજૈર્ ઇવ્âપરૈઃ પ્રરોહદ્ભિર્ બાહ્ûપધાન-શાયિન્યાઃ શ્રિયાઃ કર્ણ્ôત્પલ-મધુ-રસ-ધારા-સંતાનૈર્ ઇવ ગલદ્ભિર્ ભુજ-જન્મનઃ પ્રતાપસ્ય નિર્ગમન-માર્ગૈર્ ઇવ્âવિર્-ભવદ્ભિર્ અરુણૈઃ કેયૂર-રત્ન-કિરણ-દણ્ડૈર્ ઉભયતઃ પ્રસારિત-મણિમય-પક્ષ-વિતાનમ્ ઇવ માણિક્ય-મહી-ધરમ્, સકલ-લોક્âલોક-માર્ગ્âર્ગલેન ચતુર્-ઉદધિ-પરિક્ષેપ-ખાત-શાત-કુમ્ભ-શિલા-પ્રાકારેણ સર્વ-રાજ-હંસ-બન્ધ-વજ્ર-પઞ્જરેણ ભુવન-લક્ષ્મી-પ્રવેશ-મઙ્ગલ-મહા-મણિ-તોરણેન્âતિ-દીર્ઘ-દોર્-દણ્ડ-યુગલેન દિશાં દિક્-પાલાનાં ચ યુગપદ્-આયતિમ્ અપહરન્તમ્, સ્ôદર્ય-લક્ષ્મી-ચુમ્બન-લોભેન કૌસ્તુભ-મણેર્ ઇવ મુખ્âવયવતાં ગતસ્ય્âધરસ્ય ગલતા રાગેણ પારિજાત-પલ્લવ-રસેન્êવ સિઞ્ચન્તં દિઙ્-મુખાનિ, અન્તર્âન્તરા સુહૃત્-પરિહાસ-સ્મિતૈઃ પ્રકીર્યમાણ-વિમલ-દશન-શિખા-પ્રતાનૈઃ પ્રકૃતિ-મૂઢાયા રાજ-શ્રિયાઃ પ્રજ્ઞ્âલોકમ્ ઇવ દર્શયન્તમ્, મુખ-જનિત્êન્દુ-સંદેહ્âગતાનિ કુમુદિની-વનાન્îવ પ્રેષયન્તમ્, સ્ફુટ-સ્ફટિક-ધવલ-દશન-પઙ્ક્તિ-કૃત-કુમુદ-વન-શઙ્કા-પ્રવિષ્ટાં શરજ્-જ્યોત્સ્નામ્ ઇવ વિસર્જયન્તમ્,

મદિર્âમૃત-પારિજાત-ગન્ધ-ગર્ભેણ ભરિત-સકલ-કકુભા મુખ્âમોદેન્âમૃત-મથન-દિવસમ્ ઇવ સૃજન્તમ્, વિકચ-મુખ-કમલ-ક- [74] -ર્ણિકા-કોશેન્âન્-અવરતમ્ આપીયમાન-શ્વાસ-સૌરભમ્ ઇવ્âધો-મુખેન નાસા-વંશેન, ચક્ષુષઃ ક્ષીર-સ્નિગ્ધસ્ય ધવલિમ્ના દિઙ્-મુખાન્ય્ અ-પૂર્વ-વદન-ચન્દ્ર્ôદય્ôદ્વેલ-ક્ષીર્ôદ્ôત્પ્લાવિતાન્îવ કુર્વાણમ્, વિમલ-કપોલ-ફલક-પ્રતિબિમ્બિતાં ચામર-ગ્રાહિણીં વિગ્રહિણીમ્ ઇવ મુખ-નિવાસિનીં સરસ્વતીં દધાનમ્, અરુણેન ચૂડા-મણિ-શોચિષા સરસ્વત્îર્ષ્યા-કુપિત-લક્ષ્મી-પ્રસાદન-લગ્નેન ચરણ્âલક્તકેન્êવ લોહિત્âયત-લલાટ-તટમ્, આપાટલ્âંશુ-તન્ત્રી-સંતાન-વલયિનીં કુણ્ડલ-મણિ-કુટિલ-કોટિ-બાલ-વીણામ્ અન્-અવરત-ચલિત-ચરણાનાં વાદયતામ્ ઉપવીણયતામ્ ઇવ સ્વર-વ્યાકરણ-વિવેક-વિશારદમ્, શ્રવણ્âવતંસ-મધુ-કર-કુલાનાં કલ-ક્વણિતમ્ આકર્ણયન્તમ્, ઉત્ફુલ્લ-માલતીમયેન રાજ-લક્ષ્મ્યાઃ કચ-ગ્રહ-લીલ્âલગ્નેન નખ-જ્યોત્સ્ના-વલયેન્êવ મુખ-શશિ-પરિવેષ-મણ્ડલેન મુણ્ડ-માલા-ગુણેન પરિકલિત-કેશ્âન્તમ્, શિખણ્ડ્âભરણ-ભુવા મુક્તા-ફલ્âલોકેન મરકત-મણિ-કિરણ-કલાપેન ચ્âન્યોન્ય-સંવલન-વૃજિનેન પ્રયાગ-પ્રવાહ-વેણિકા-વારિણ્êવ્âગત્ય સ્વયમ્ અભિષિચ્યમાનમ્, શ્રમ-જલ-વિલીન-બહલ-કૃષ્ણાગુરુ-પઙ્ક-તિલક-કલઙ્ક-કલ્પિતેન કાલિમ્ના પ્રાર્થના-ચાટુ-ચતુર-ચરણ-પતન-શત-શ્યામિકા-કિણેન્êવ નીલાયમાન-લલાટ્êન્દુ-લેખાભિઃ ક્ષુભિત-માનસ્ôદ્ગતૈર્ ઉત્કલિકા-કલાપૈર્ ઇવ હારૈર્ ઉલ્લસદ્ભિર્ અવષ્ટભ્યમાનાભિર્ વિલાસ-વલ્ગન-ચટુલૈર્ ભ્રૂ-લતા-કલ્પૈર્ ઈર્ષ્યયા શ્રિયમ્ ઇવ તર્જયન્તીભિર્ આયામિભિઃ સ્વસિતૈર્ અ-વિરલ-પરિમલૈર્ મલય-મારુતમયૈઃ પાશૈર્ ઇવ્âકર્ષન્તીભિર્ વિકટ-બકુલ્âવલી-વરાટક-વેષ્ટિત-મુખૈ- [75] -ર્ બૃહદ્ભિઃ સ્તન-કલશૈઃ સ્વ-દાર-સંતોષ-રસમ્ ઇવ્â-શેષમ્ ઉદ્ધરન્તીભિઃ કુચ્ôત્કમ્પિકા-વિકાર-પ્રેઙ્ખિતાનાં હાર-તરલ-મણીનાં રશ્મિભિર્ આકૃષ્ય હૃદયમ્ ઇવ હઠાત્ પ્રવેશયન્તીભિઃ પ્રભા-મુચામ્ આભરણ-મણીનાં મયૂખૈઃ પ્રસારિતૈર્ બહુભિર્ ઇવ બાહુભિર્ આલિઙ્ગન્તીભિર્ જૃમ્ભ્âનુબન્ધ-બન્ધુર-વદન્âરવિન્દ્âવરણી-કૃતૈર્ ઉત્તાનૈઃ કર-કિસલયૈઃ સ-રભસ-પ્રધાવિતાનિ માનસાન્îવ નિરુન્ધતીભિર્ મદન્âન્ધ-મધુ-કર-કુલ-કીર્યમાણ-કર્ણ-કુસુમ-રજઃ-કણ-કૂણિત-કોણાનિ કુસુમ-શર-શર-નિકર-પ્રહાર-મૂર્ચ્છ્âમુકુલિતાન્îવ લોચનાનિ ચતુરં સંચારયન્તીભિર્ અન્યોન્ય-મત્સરાદ્ આવિર્-ભવદ્-ભઙ્ઘુર-ભ્રુકુટિ-વિભ્રમ-ક્ષિપ્તૈઃ કટ્âક્ષૈઃ કર્ણ્êન્દીવરાણ્îવ તાડયન્તીભિર્ અ-નિમેષ-દર્શન-સુખ-રસ-રાશિં મન્થરિત-પક્ષ્મણા ચક્ષુષા પીતમ્ ઇવ કોમલ-કપોલ-પાલી-પ્રતિબિમ્બિતં વહન્તીભિર્ અભિલાષ-લીલા-નિર્-નિમિત્ત-સ્મિતૈશ્ ચન્દ્ર્ôદયાન્ ઇવ મદન-સહાયકાય સંપાદયન્તીભિર્ અઙ્ગ-ભઙ્ગ-વલન્âન્યોન્ય-ઘટિત્ôત્તાનકર-વેણિકાભિઃ સ્ફુટન-મુખર્âઙ્ગુલી-કાણ્ડ-કુણ્ડલી-ક્રિયમાણ-નખ-દીધિતિ-નિવહ-નિભેન્â-કિઞ્-ચિત્-કર-કામ-કાર્મુકાણ્îવ રુષા ભઞ્જન્તીભિર્ વાર-વિલાસિનીભિર્ વિલુપ્યમાન-સૌભાગ્યમ્ ઇવ સર્વતઃ, સ્પર્શ-સ્વિન્ન-વેપમાન-કર-કિસલય-ગલિત-ચરણ્âરવિન્દાં ચરણ-ગ્રાહિણીં વિહસ્ય કોણેન લીલા-લસં શિરસિ તાડયન્તમ્, અન્-અવરત-કર-કલિત-કોણતયા ચ્âત્મનઃ પ્રિયાં વીણામ્ ઇવ શ્રિયમ્ અપિ શિક્ષયન્તમ્, નિઃ-સ્નેહ ઇતિ ધનૈઃ, અન્-આશ્રયણીય ઇતિ દોષૈઃ, નિગ્રહ-રુચિર્ ઇત્îન્દ્રિયૈઃ, દુર્-ઉપસર્પ ઇતિ કલિના, નીરસ ઇતિ વ્યસનૈઃ, ભીરુર્ ઇત્ય્ અ-યશસા, દુર્-ગ્રહ-ચિત્ત-વૃત્તિર્ ઇતિ ચિત્ત-ભુવા, સ્ત્રી-પર ઇતિ સરસ્વત્યા, ષણ્ઢ ઇતિ પર-કલત્રૈઃ, કાષ્ઠા-મુનિર્ ઇતિ યતિભિઃ, ધૂર્ત ઇતિ વેશ્યાભિઃ, નેય ઇતિ સુહૃદ્ભિઃ, કર્મ-કર ઇતિ [76] વિપ્રૈઃ, સુ-સહાય ઇતિ શત્રુ-યોધૈઃ, એકમ્ અપ્ય્ અન્-એકધા ગૃહ્યમાણમ્, શન્તનોર્ મહા-વાહિની-પતિમ્, ભીષ્માજ્ જિત-કાશિતમમ્, દ્રોણાચ્-ચાપ-લાલસમ્, ગુરુપુત્રાદ્ અ-મોઘ-માર્ગણમ્, કર્ણાન્ મિત્ર-પ્રિયમ્, યુધિષ્ઠિરાદ્ બહુ-ક્ષમમ્, ભીમાદ્ અન્-એક-નાગા-યુત-બલમ્, ધનઞ્જયાન્ મહાભારત-રણ-યોગ્યમ્, કારણમ્ ઇવ કૃત-યુગસ્ય, બીજમ્ ઇવ વિબુધ-સર્ગસ્ય, ઉત્પત્તિ-દ્વીપમ્ ઇવ દર્પસ્ય, એક્âગારમ્ ઇવ કરુણાયાઃ, પ્રાતિવેશિકમ્ ઇવ પુરુષોત્તમસ્ય, ખનિ-પર્વતમ્ ઇવ પરા-ક્રમસ્ય, સર્વ-વિદ્યા-સંગીત-ગૃહમ્ ઇવ સરસ્વત્યાઃ, દ્વિતીય્âમૃત-મન્થન-દિવસમ્ ઇવ લક્ષ્મી-સમુત્થાનસ્ય, બલ-દર્શનમ્ ઇવ વૈદગ્ધ્યસ્ય, એક-સ્થાનમ્ ઇવ સ્થિતીનામ્, સર્વસ્વ-કથનમ્ ઇવ કાન્તેઃ, અપવર્ગમ્ ઇવ રૂપ-પરમ્âણુ-સર્ગસ્ય, સકલ-દુશ્-ચરિત-પ્રાયશ્-ચિત્તમ્ ઇવ રાજ્યસ્ય, સર્વ-બલ-સન્દોહ્âવસ્કન્દમ્ ઇવ કન્દર્પસ્ય, ઉપાયમ્ ઇવ પુરન્દર-દર્શનસ્ય, આવર્તનમ્ ઇવ ધર્મસ્ય, કન્ય્âન્તઃ-પુરમ્ ઇવ કલાનામ્, પરમ-પ્રમાણમ્ ઇવ [77] સૌભાગ્યસ્ય રાજ-સર્ગ-સમાપ્ત્ય્-અવભૃથ-સ્નાન-દિવસમ્ ઇવ સર્વ-પ્રજા-પતીનામ્, ગમ્ભીરં ચ, પ્રસન્નં ચ, ત્રાસ-જનનં ચ, રમણીયં ચ, કૌતુક-જનનં ચ, પુણ્યં ચ, ચક્ર-વર્તિનં હર્ષમ્ અદ્રાક્ષીત્.
દૃષ્ટ્વા ચ્âનુગૃહીત ઇવ નિગૃહીત ઇવ સ્âભિલાષ ઇવ તૃપ્ત ઇવ રોમાઞ્ચ-મુચા મુખેન મુઞ્ચન્ન્ આનન્દ-બાષ્પ-વારિ-બિન્દૂન્ દૂરાદ્ એવ વિસ્મય-સ્મેરઃ સમચિન્તયત્: "સો ઽયં સુ-જન્મા, સુ-ગૃહીત-નામા, તેજસાં રાશિઃ, ચતુર્-ઉદધિ-કેદાર-કુટુમ્બી, ભોક્તા બ્રહ્મ-સ્તમ્ભ-ફલસ્ય, સકલ્âદિ-રાજ-ચરિત-જય-જ્યેષ્ઠ-મલ્લો દેવઃ પરમ્êશ્વરો હર્ષઃ. એતેન ચ ખલુ રાજન્વતી પૃથ્વી. ન્âસ્ય હરેર્ ઇવ વૃષ-વિરોધીનિ બાલ-ચરિતાનિ, ન પશુપતેર્ ઇવ દક્ષ-જન્ôદ્વેગ-કારીણ્ય્ ઐશ્વર્ય-વિલાસતાનિ, ન શતક્રતોર્ ઇવ ગોત્ર-વિનાશ-પિશુનાઃ પ્રવાદાઃ ન યમસ્ય્êવ્âતિ-વલ્લભાનિ દણ્ડ-ગ્રહણાનિ, ન વરુણસ્ય્êવ નિસ્ત્રિંશ-ગ્રાહ-સહસ્ર-રક્ષિતા રત્ન્âલયાઃ, ન ધનદસ્ય્êવ નિષ્-ફલાઃ સન્નિધિ-લાભાઃ, ન જિનસ્ય્êવ્âર્થ-વાદ-શૂન્યાનિ દર્શનાનિ, ન ચન્દ્રમસ ઇવ બહુલ-દોષ્ôપહતાઃ શ્રિયઃ. ચિત્રમ્ ઇદમ્ અત્ય્-અ-મરં રાજ- [78] -ત્વમ્. અપિ ચ્âસ્ય ત્યાગસ્ય્âર્થિનઃ, પ્રજ્ઞાયાઃ શાસ્ત્રાણિ, કવિત્વસ્ય વાચઃ, સત્ત્વસ્ય સાહસ-સ્થાનાનિ, ઉત્સાહસ્ય વ્યાપારાઃ કીર્તેર્ દિઙ્-મુખાનિ, અનુરાગસ્ય લોક-હૃદયાનિ, ગુણ-ગણસ્ય સંખ્યા, કૌશલસ્ય કલા, ન પર્યાપ્તો વિષયઃ. અસ્મિંશ્-ચ રાજનિ યતીનાં યોગ-પટ્ટકાઃ, પુસ્ત-કર્મણાં પાર્થિવ-વિગૃહાઃ, ષટ્-પદાનાં દાન-ગ્રહણ-કલહાઃ, વૃત્તાનાં પાદ-ચ્છેદાઃ, અષ્ટ-પદાનાં ચતુર્-અઙ્ગ-કલ્પના, પન્ન-ગાનાં દ્વિ-જ-ગુરુ-દ્વેષાઃ, વાક્ય-વિદામ્ અધિકરણ-વિચારાઃ," ઇતિ સમુપસૃત્ય ચ્ôપવીતી સ્વસ્તિ-શબ્દમ્ અકરોત્.
અથ્ôત્તરે ન્âતિ-દૂરે રાજ-ધિષ્ણ્યસ્ય ગજ-પરિચારકો મધુરમ્ અપરવક્ત્રમ્ ઉચ્ચૈર્ અગાયત્:
"કરિ-કલભ વિમુઞ્ચ લોલતાં ચર વિનય-વ્રતમ્ આનત્âનનઃ ।
મૃગ-પતિ-નખ-કોટિ-ભઙ્ગુરો ગુરુર્ ઉપરિ ક્ષમતે ન તે ઽઙ્કુશઃ" ॥2.5॥

રાજા તુ તચ્ છ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ તં ગિરિ-ગુહ્âગત-સિંહ-બૃંહિત-ગમ્ભીરેણ સ્વરેણ પૂરયન્ન્ ઇવ નભો-ભાગમ્ અપૃચ્છત્: "એષ સ બાણઃ?" ઇતિ. "યથ્âજ્ઞાપયતિ દેવઃ. સો ઽયમ્" ઇતિ વિજ્ઞાપિતો દૌવારિકેણ. "ન [79] તાવદ્ એનમ્ અ-કૃત-પ્રસાદઃ પશ્યામિ" ઇતિ તિર્યઙ્-નીલ-ધવલ્âંશુક-શારાં તિરસ્-કરિણીમ્ ઇવ ભ્રમયન્ન્ અપાઙ્ગ-નીયમાન-તરલ-તારકસ્ય્âયામિનીં ચક્ષુષઃ પ્રભાં પરિવૃત્ય પ્રેષ્ઠસ્ય પૃષ્ઠતો નિષણ્ણસ્ય માલવ-રાજ-સૂનોર્ અકથયત્: "મહાન્ અયં ભુજઙ્ગઃ" ઇતિ. તૂષ્ણીં-ભાવેન ત્વ્ અ-ગમિત-નર્êન્દ્ર-વચસિ તસ્મિન્ મૂકે ચ રાજ-લોકે મુહૂર્તમ્ ઇવ તૂષ્ણીં સ્થિત્વા બાણો વ્યજ્ઞાપયત્: "દેવ! અ-વિજ્ઞાત-તત્ત્વ ઇવ, અ-શ્રદ્દ-ધાન ઇવ, નેય ઇવ, અ-વિદિત-લોક-વૃત્ત્âન્ત ઇવ ચ કસ્માદ્ એવમ્ આજ્ઞાપયસિ? સ્વૈરિણો વિચિત્રાશ્ ચ લોકસ્ય સ્વભાવાઃ પ્રવાદાશ્ ચ. મહદ્ભિસ્ તુ યથ્âર્થ-દર્શિભિર્ ભવિતવ્યમ્. ન્âર્હસિ મામ્ અન્યથા સંભાવયિતુમ્ અ-વિશિષ્ટમ્ ઇવ. ભ્રાહ્મણો ઽસ્મિ જાતઃ સોમ-પાયિનાં વંશે વાત્સ્યાયનાનામ્. યથા-કાલમ્ ઉપનયન્âદયાઃ કૃતાઃ સંસ્કારાઃ. સમ્યક્-પઠિતઃ સ્âઙ્ગો વેદઃ. શ્રુતાનિ ચે યથા-શક્તિ શાસ્ત્રાણિ. દાર-પરિગ્રહાદ્ અભ્યાગારિકો ઽસ્મિ. કામે ભુજઙ્ગતા. લોક-દ્વય્â-વિરોધિભિસ્ તુ ચાપલૈઃ શૈશવમ્ અ-શૂન્યમ્ આસીત્. અત્ર્âન્-અપલાપો ઽસ્મિ. અનેન્âઇવ ચ ગૃહીત-વિપ્રતીસારમ્ ઇવ મે હૃદયમ્. ઇદાનીં તુ સુ-ગત ઇવ શાન્ત-મનસિ મનાવ્ ઇવ કર્તરિ વર્ણ્âશ્રમ-વ્યવસ્થાનાં સમ-વર્તિન્îવ ચ સાક્ષાદ્-દણ્ડ-ભૃતિ દેવે શાસતિ સપ્ત્âમ્બુરાશિ-રશનામ્ અ-શેષ-દ્વીપ-માલિનીં મહીં ક ઇવ્â-વિશઙ્કઃ સર્વ-વ્યસન-બન્ધોર્ અ-વિનયસ્ય મનસ્âપ્ય્ અભિનયં કલ્પયિષ્યતિ. આસતાં ચ તાવન્ માનુષ્યક્ôપેતાઃ. ત્વત્-પ્રભાવાદ્ અલયો ઽપિ ભીતા ઇવ મધુ પિબન્તિ. રથાઙ્ગ-નામાનો ઽપિ લજ્જન્ત ઇવ્âભ્યનુવૃત્તિ-વ્યસનૈઃ પ્રિયાણામ્. કપયો ઽપિ ચકિતા ઇવ ચપલાયન્તે. શરારવો ઽપિ સ્âનુક્રોશા ઇવ શ્વાપદ-ગણાઃ પિશિતાનિ [80] ભુઞ્જતે. સર્વથા કાલેન માં જ્ઞાસ્યતિ સ્વામી સ્વયમ્ એવ. અન્-અપાચીન-ચિત્ત-વૃત્તિ-ગ્રાહિણ્યો હિ ભવન્તિ પ્રજ્ઞાવતાં પ્રકૃતયઃ" ઇત્ય્ અભિધાય તૂષ્ણીમ્ અભૂત્. ભૂ-પતિર્ અપિ "એવમ્ અસ્માભિઃ શ્રુતમ્" ઇત્ય્ અભિધાય તૂષ્ણીમ્ એવ્âભવત્. સંભાષણ્âસન-દાન્âદિના તુ પ્રસાદેન્âઇનમ્ અન્વગ્રહીત્. કેવલમ્ અ-મૃત-વૃષ્ટિભિઃ સ્નપયન્ન્ ઇવ સ્નેહ-ગર્ભેણ દૃષ્ટિ-પાત-માત્રેણ્âન્તર્-ગતાં પ્રીતિમ્ અકથયત્. અસ્ત્âભિલાષિણિ ચ લમ્બમાને સવિતરિ વિસર્જિત-રાજ-લોકો ઽભ્યન્તરં પ્રાવિશત્.
બાણો ઽપિ નિર્ગત્ય ધૌત્âરકૂટ-કોમલ્âતપ-ત્વિષિ નિર્વાતિ વાસરે, અસ્ત્âચલ-કૂટ-કિરીટે નિચુલ-મઞ્જરી-ભાંસિ તેજાંસિ મુઞ્ચતિ વિયન્-મુચિ મરીચિ-માલિનિ, અતિ-રોમન્થ-મન્થર-કુરઙ્ગ-કુટુમ્બક્âધ્યાસ્યમાન-મ્રદિષ્ઠ-ગોષ્ઠીન-પૃષ્ઠાસ્વ્ અરણ્ય-સ્થલીષુ, શોક્âકુલ-કોક-કામિની-કૂજિત-કરુણાસુ તરઙ્ગિણી-તટીષુ વાસ-વિટપ્ôપવિષ્ટ-વાચાટ-ચટક-ચક્ર-વાલેષ્વ્ આલવાલ્âવર્જિત-સેક-જલ-કુટેષુ નિષ્-કુટેષુ, દિવસ-વિહૃતિ-પ્રત્યાગતં પ્રસ્રુત-સ્તનં સ્તનન્ધયે ધયતિ ધેનુ-વર્ગમ્ ઉદ્ગત-ક્ષીરં ક્ષુધિત-તર્ણક-વ્રાતે, ક્રમેણ ચ્âસ્ત-ધર્âધર-ધાતુ-ધુની-પૂર-પ્લાવિત ઇવ લોહિતાયમાન-મહસિ મજ્જતિ સન્ધ્યા-સિન્ધુ-પાન-પાત્રે પાતઙ્ગે મણ્ડલે, કમણ્ડલુ-જલ-શુચિ-શય-ચરણેષુ ચૈત્ય-પ્રણતિ-પરેષુ પારાશરિષુ, યજ્ઞ-પાત્ર-પવિત્ર-પાણૌ પ્રકીર્ણ-બર્હિષ્ય્ ઉત્-તેજસિ જાત-વેદસિ હવીંષિ વષટ્-કુર્વન્તિ યાયજૂક-જને, નિદ્રા-વિદ્રાણ-દ્રોણ-કુલ-કલિલ-કુલાયેષુ કાપેય-વિકલ-કપિ-કુલેષ્વ્ આરામ-તરુષુ, નિર્જિગમિષતિ જરત્-તરુ-કોટર-કુટી-કુટુમ્બિનિ કૌશિક-કુલે, મુ- [81] -નિ-કર-સહસ્ર-પ્રકીર્ણ-સન્ધ્યા-વન્દન્ôદ-બિન્દુ-નિકર ઇવ દન્તુરયતિ તારા-પથ-સ્થલીં સ્થવીયસિ તારકા-નિકુરમ્બે અમ્બર્âશ્રયિણિ શર્વરી-શબરી-શિખણ્ડે, ખણ્ડ-પરશુ-કણ્ઠકાલે કવલયતિ બાલે જ્યોતિઃ-શેષં સાન્ધ્યમ્ અન્ધ-કાર્âવતારે, તિમિર-તર્જન-નિર્ગતાસુ દહન-પ્રવિષ્ટ-દિન-કર-કર-શાખાસ્વ્ ઇવ સ્ફુરન્તીષુ દીપ-લેખાસુ, અરર-સંપુટ-સંક્રીડન-કથિત્âવૃત્તિષ્વ્ ઇવ ગોપુરેષુ, શયન્ôપજોષ-જુષિ જરતી-કથિત-કથે શિશયિષમાણે શિશુ-જને, જરન્-મહિષ-મષી-મલીમસ-તમસિ જનિત-પુણ્ય-જન-પ્રજાગરે વિજૃમ્ભમાણે ભીષણતમે તમી-મુખે, મુખરિત-વિતત-જ્ય-ધનુષિ વર્ષતિ શર-નિકરમ્ અન્-અવરતમ્ અ-શેષ-સંસાર-શેમુષી-મુષિ મકર-ધ્વજે, રત્âકલ્પ્âરમ્ભ-શોભિનિ શમ્ભલી-સુભાષિત-ભાજિ ભજતિ ભૂષાં ભુજિષ્યા-જને, સૈરન્ધ્રી-બધ્યમાન-રશના-જાલ-જલ્પાક-જઘનાસુ જનીષુ, વશિક-વિશિખા-વિહારિણીષ્વ્ અનન્ય-જાનુ-પ્લવાસુ પ્રચલિતાસ્વ્ અભિસારિકાસુ, વિરલી-ભવતિ વરટાનાં વેશન્ત-શાયિનીનાં મઞ્જુનિ મઞ્જીર-શિઞ્જિત-જડે જલ્પિતે, નિદ્રા-વિદ્રાણ-દ્રાઘીયસિ દ્રાવયત્îવ ચ વિરહિ-હૃદયાનિ સારસ-રસિતે, ભાવિ-વાસર-બીજ્âઙ્કુર-નિકર ઇવ ચ વિકીર્યમાણે જગતિ પ્રદીપ-પ્રકરે નિવાસ-સ્થાનમ્ અગાત્. અકરોચ્ ચ ચેતસિ: "અતિ-દક્ષિણઃ ખલુ દેવો હર્ષઃ, યદ્ એવમ્ અન્-એક-બાલ-ચરિત-ચાપલ્ôચિત-કૌલીન-કોપિતો ઽપિ મનસા સ્નિહ્યત્ય્ એવ મયિ. યદ્ય્ અહમ્ અક્ષિ-ગતઃ સ્યામ્, ન મે દર્શનેન પ્રસાદં કુર્યાત્. ઇચ્છતિ તુ માં ગુણવન્તમ્. ઉપદિશન્તિ હિ વિનયમ્ અનુરૂપ-પ્રતિપત્ત્ય્-ઉપપાદનેન વાચા વિન્âપિ ભર્તવ્યાનાં સ્વામિનઃ. અપિ ચ ધિઙ્ માં સ્વ-દોષ્âન્ધ-માનસમ્-અનાદર-પીડિતમ્ એવમ્ અતિ-ગુણવતિ રાજન્ય્ અન્યથા ચ્âન્યથા [82] ચ ચિન્તયન્તમ્. સર્વથા તથા કરોમિ, યથા યથ્âવસ્થિતં જાનાતિ મામ્ અયં કાલેન" ઇત્ય્ એવમ્ અવધાર્ય ચ્âપરેદ્યુર્ નિષ્ક્રમ્ય કટકાત્ સુહૃદાં બાન્ધવાનાં ચ ભવનેષુ તાવદ્ અતિષ્ઠત્, યાવદ્ અસ્ય સ્વયમ્ એવ ગૃહીત-સ્વ-ભાવઃ પૃથિવી-પતિઃ પ્રસાદવાન્ અભૂત્. અવિશચ્ ચ પુનર્ અપિ નર-પતિ-ભવનમ્. સ્વલ્પૈર્ એવ ચ્âહોભિઃ પરમ-પ્રીતેન પ્રસાદ-જન્મનો માનસ્ય પ્રેમ્ણો વિસ્રમ્ભસ્ય દ્રવિણસ્ય નર્મણઃ પ્રભાવસ્ય ચ પરાં કોટિમ્ આનીયત નર્êન્દ્રેણ્êતિ.
ઇતિ શ્રી-મહા-કવિ-બાણ-ભટ્ટ-કૃતે હર્ષચરિતે રાજ-દર્શનં નામ દ્વિતીય ઉચ્છ્વાસઃ.
[83] તૃતીય ઉચ્છ્વાસઃ
નિજ-વર્ષ્âહિત-સ્નેહા બહુ-ભક્ત-જન્âન્વિતાઃ ।
સુ-કાલા ઇવ જાયન્તે પ્રજા-પુણ્યેન ભૂ-ભુજઃ ॥ 3.1 ॥
સાધૂનામ્ ઉપકર્તું લક્ષ્મીં દ્રષ્ટું વિહાયસા ગન્તુમ્ ।
ન કુતૂહલિ કસ્ય મનશ્-ચરિતં ચ મહ્âત્મનાં શ્રોતુમ્ ॥ 3.2 ॥

અથ કદા-ચિદ્ વિરલિત-બલાહકે, ચાતક્âતઙ્ક-કારિણિ ક્વણત્-કાદમ્બે, દર્દુર-દ્વિષિ, મયૂર-મદ-મુષિ, હંસ-પથિક-સ્âર્થ-સર્વ્âતિથૌ, ધૌત્âસિ-નિભ-નભસિ, ભાસ્વર-ભાસ્વતિ, શુચિ-શશિનિ, તરુણ-તારા-ગણે, ગલત્-સુનાસીર-શર્âસને, સીદત્-સૌદામની-દામ્નિ, દામ્ôદર-નિદ્રા-દ્રુહિ, દ્રુત-વૈદૂર્ય-વર્ણ્âર્ણસિ ઘૂર્ણમાન-મિહિકા-લઘુ-મેઘ-મોઘ-મઘવતિ, નિમીલન્-નીપે, નિષ્-કુસુમ-કુટજે, નિર્-મુકુલ-કન્દલે, કોમલ-કમલે, મધુ-સ્યન્દ્îન્દીવરે, કહ્લાર્âહ્લાદિનિ, શેફાલિકા-શીતલી-કૃત-નિશે, યૂથિકા-મોદિનિ, મોદમાન-કુમુદ્âવદાત-દશ-દિશિ, સપ્ત-ચ્છદ-ધૂલિ-ધૂસરિત-સમીરે, સ્તબકિત-બન્ધુર-બન્ધૂક્âબધ્યમાન્âકાણ્ડ-સંધ્યે, નીરાજિત- [84] -વાજિનિ, ઉદ્દામ-દન્તિનિ દર્પ-ક્ષીબ્âઉક્ષકે, ક્ષીયમાણ-પઙ્ક-ચક્ર-વાલે, બાલ-પુલિન-પલ્લવિત-સિન્ધુ-રોધસિ, પરિણામ્âશ્યાન-શ્યામાકે, જનિત-પ્રિયઙ્ગુ-મઞ્જરી-રજસિ, કઠોરિત-ત્રપુસ-ત્વચિ, કુસુમ-સ્મેર-શરે, શરત્-સમય્âરમ્ભે રાજ્ઞઃ સમીપાદ્ બાણો બન્ધૂન્ દ્રષ્ટું પુનર્ અપિ તં બ્રાહ્મણ્âધિવાસમ્ અગાત્.
સમુપલબ્ધ-ભૂ-પાલ-સંમાન્âતિશય-પરિતુષ્ટાસ્ ત્વ્ અસ્ય જ્ઞાતયઃ શ્લાઘમાના નિર્યયુઃ. ક્રમેણ ચ કાંશ્-ચિદ્ અભિવાદયમાનઃ, કૈશ્-ચિદ્ અભિવાદ્યમાનઃ, કૈશ્-ચિચ્ છિરસિ ચુમ્બ્યમાનઃ, કાંશ્-ચિન્ મૂર્ધ્નિ સમાજિઘ્રન્, કૈશ્-ચિદ્ આલિઙ્ગ્યમાનઃ, કાંશ્-ચિદ્ આલિઙ્ગન્, અન્યૈર્ આશિષ્âનુગૃહ્યમાણઃ, પરાન્ અનુગૃહ્ણન્, બહુ-બન્ધુ-મધ્ય-વર્તી પરં મુમુદે. સંભ્રાન્ત-પરિજન્ôપનીતં ચ્âસનમ્ આસીનેષુ ગુરુષુ ભેજે. ભજમાનશ્ ચ્âર્ચ્âદિ-સત્કારં નિતરાં નનન્દ. પ્રીયમાણેન ચ મનસા સર્વાંસ્ તાન્ પર્યપૃચ્છત્: "કચ્-ચિદ્ એતાવતો દિવસાન્ સુખિનો યૂયમ્? અ-પ્રત્યૂહા વા સમ્યક્-કરણ-પરિતોષિત-દ્વિજ-ચક્રા ક્રાતવી ક્રિયા ક્રિયતે? યથાવદ્-અ-વિકલ-મન્ત્ર-ભાઞ્જિ ભુઞ્જતે વા હવીંષિ હુત-ભુજઃ? યથા-કાલમ્ અધીયતે વા બટવઃ? પ્રતિ-દિનમ્ અ-વિચ્છિન્નો વા વેદ્âભ્યાસઃ? કચ્-ચિત્ સ એવ ચિરંતનો યજ્ઞ-વિદ્યા-કર્નણ્ય્ અભિયોગઃ? તાન્ય્ એવ વ્યાકરણે પરસ્પર-સ્પર્ધ્âનુબન્ધ્âબન્ધ્ય-દિવસ-દર્શિત્âદરાણિ વ્યાખ્યાન-મણ્ડલાનિ, સ્âઇવ વા પુરાતની પરિત્યક્ત્âન્ય-કર્તવ્યા પ્રમાણ-ગોષ્ઠી, સ એવ વા મન્દી-કૃત્êતર-શાસ્ત્ર-રસો મીમાંસાયામ્ અતિ-રસઃ? કચ્-ચિત્ ત એવ્âભિનવ-સુભાષિત-સુધા-વર્ષિણઃ કાવ્ય્âલાપાઃ?" ઇતિ.
અથ તે તમ્ ઊચુઃ: "તાત! સંતોષ-જુષાં સતત-સંનિહિત-વિદ્યા-વિનો- [85] -દાનાં વૈતાન-વહ્નિ-માત્ર-સહાયાનાં કિયન્-માત્રં ન કૃત્યં સુખિતયા સકલ-ભુવન-ભુજિ ભુજઙ્ગ-રાજ-દેહ-દીર્ઘે રક્ષતિ ક્ષિતિં ક્ષિતિ-ભુજે. સર્વથા સુખિન એવ વયમ્, વિશેષેણ તુ ત્વયિ વિમુક્ત-કૌસીદ્યે પરમ્êશ્વર-પાર્શ્વ-વર્તિનિ વેત્ર્âસનમ્ અધિતિષ્ઠતિ. સર્વે ચ યથા-શક્તિ યથા-વિભવં યથા-કાલં ચ સંપાદ્યન્તે વિપ્ર-જન્ôચિતાઃ ક્રિયા-કલાપાઃ" ઇત્ય્ એવમ્-આદિભિર્ આલાપૈઃ સ્કન્ધ્âવાર-વાર્તાભિશ્ ચ શૈશવ્âતિક્રાન્ત-ક્રીડ્âનુસ્મરણૈઃ પૂર્વ-જ-કથાભિશ્ ચ વિનોદિત-મનાસ્ તૈઃ સહ સુ-ચિરમ્ અતિષ્ઠત્. ઉત્થાય ચ મધ્યં-દિને યથા-ક્રિયમાણાઃ સ્થિતીર્ અકરોત્. ભુક્તવન્તં ચ તં સર્વે જ્ઞાતયઃ પર્યવારયન્.
અત્ર્âન્તરે દુગૂલ-પટ્ટ-પ્રભવે શિખણ્ડ્ય્-અપ્âઙ્ગ-પાણ્ડુની પૌણ્ડ્રે વાસસી વસાનઃ સ્નાન્âવસાન-સમયે બન્દિતયા તીર્થ-મૃદા ગોરોચનયા ચ રચિત-તિલકઃ, તૈલ્âમલક-મસૃણિત-મૌલિઃ, અન્-ઉચ્ચ-ચૂડા-ચુમ્બિના નિબિડેન કુસુમ્âપીડકેન સમુદ્ભાસમાનઃ, અસકૃદ્-ઉપયુક્ત-તામ્બૂલ-વિરલ્âધર-રાગ-કાન્તિઃ, એક-શલાક્âઞ્જન-જનિત-લોચન-રુચિઃ, અ-ચિર-ભુક્તઃ, વિનીતમ્ આર્યં ચ વેષં દધાનઃ, પુસ્તક-વાચકઃ સુદૃષ્ટિર્ આજગામ. ન્âતિ-દૂર-વર્તિન્યાં ચ્âસન્દ્યાં નિષસાદ. સ્થિત્વા ચ મુહૂર્તમ્ ઇવ તત્-કાલ્âપનીત-સૂત્ર-વેષ્ટનમ્ અપિ નખ-કિરણૈર્ મૃદુ-મૃણાલ-સૂત્રૈર્ ઇવ્âવેષ્ટિતં પુસ્તકં પુરો-નિહિત-શર-શલાકા-યન્ત્રકે નિધાય, પૃષ્ઠતઃ સનીડ-સંનિવિષ્ટાભ્યાં મધુકર-પારાવતાભ્યાં વંશિકાભ્યાં દત્તે સ્થાનકે પ્રાભાતિક-પ્રપાઠક-ચ્છેદ-ચિહ્ની-કૃતમ્ અન્તરં પત્રમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય, ગૃહીત્વા ચ કતિપય-પત્ર-લઘ્વીં કપાટિકામ્ ક્ષાલયન્ન્ ઇવ મષી-મલિનાન્ય્ અક્ષરાણિ દન્ત-કાન્તિભિઃ, અર્ચયન્ન્ ઇવ [86] સિત-કુસુમ-મુક્તિભિર્ ગ્રન્થમ્, મુખ-સંનિહિત-સરસ્વતી-નૂપુર-રવૈર્ ઇવ ગમકૈર્ મધુરૈર્ આક્ષિપન્ મનાંસિ શ્રોતૄણાં ગીત્યા પવમાન-પ્રોક્તં પુરાણં પપાઠ. તસ્મિંશ્ ચ તથા શ્રુતિ-સુભગ-ગીતિ-ગર્ભં પઠતિ સુદૃષ્ટૌ ન્âતિ-દૂર-વર્તી બન્દી સૂચીબાણસ્ તાર-મધુરેણ ગીતિ-ધ્વનિમ્ અનુવર્તમાનઃ સ્વરેણ્êદમ્ આર્યા-યુગલમ્ અગાયત્:
તદ્ અપિ મુનિ-ગીતમ્ અતિ-પૃથુ તદ્ અપિ જગદ્-વ્યાપિ પાવનં તદ્ અપિ ।
હર્ષ-ચરિતાદ્ અ-ભિન્નં પ્રતિભાતિ હિ મે પૂરાણમ્ ઇદમ્ ॥ 3.3 ॥

વંશ્âનુગમ-વિવાદિ સ્ફુટ-કરણં ભરત-માર્ગ-ભજન-ગુરુ ।
શ્રી-કણ્ઠ-વિનિર્યાતં ગીતમ્ ઇદં હર્ષ-રાજ્યમ્ ઇવ ॥ 3.4 ॥
તચ્ છ્રુત્વા બાણસ્ય ચત્વારઃ પિતા-મહ-મુખ-પદ્મા ઇવ વેદ્âભ્યાસ-પવત્રિત-મૂર્તયઃ, ઉપાયા ઇવ સામ-પ્રયોગ-લલિત-મુખાઃ, ગણપતિઃ, અધિપતિઃ, તારાપતિઃ, શ્યામલ ઇતિ પિતૃવ્ય-પુત્રા ભ્રાતરઃ, પ્રસન્ન-વૃત્તયઃ, ગૃહીત-વાક્યાઃ, કૃત-ગુરુ-પદ-ન્યાસાઃ, ન્યાય-વાદિનઃ, સુ-કૃત-સંગ્રહ્âભ્યાસ- [87] -ગુરવો લબ્ધ-સાધુ-શબ્દા લોક ઇવ વ્યાકરણે ઽપિ સકલ-પુરાણ-રાજ-ર્ષિ-ચરિત્âભિજ્ઞાઃ, મહા-ભારત-ભાવિત્âત્માનઃ, વિદિત-સકલ્êતિહાસાઃ, મહા-વિદ્વાંસઃ, મહા-કવયઃ, મહા-પુરુષ-વૃત્ત્âન્ત-કુતૂહલિનઃ, સુભાષિત-શ્રવણ-રસ-રસાયનાઃ, વિ-તૃષ્ણાઃ, વયસિ વચસિ યશસિ તપસિ સદસિ મહસિ વપુષિ યજુષિ ચ પ્રથમાઃ, પૂર્વમ્ એવ કૃત-સંગરાઃ, વિવક્ષવઃ, સ્મિત-સુધા-ધવલિત-કપોલ્ôદરાઃ, પરસ્પરસ્ય મુખાનિ વ્યલોકયન્.
અથ તેષાં કનીયાન્ કમલ-દલ-દીર્ઘ-લોચનઃ શ્યામલો નામ બાણસ્ય પ્રેયાન્ પ્રાણાનામ્ અપિ વશયિતા દત્ત-સંજ્ઞસ્તૈઃ સ-પ્રણયં દશન-જ્યોત્સ્ના-સ્નપિત-કકુભા મુખ્êન્દુના બભાષે: "તાત બાણ! દ્વિજાનાં રાજા ગુરુ-દાર-ગ્રહણમ્ અકાર્ષીત્. પુરૂરવા બ્રાહ્મણ-ધન-તૃષ્ણયા દયિતેન્âયુષા વ્યયુજ્યત. નહુષઃ પર-કલત્ર્âભિલાષા મહા-ભુજઙ્ગ આસીત્. [88] યયાતિર્ આહિત-બ્રાહ્મણી-પાણિ-ગ્રહણઃ પપાત. સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીમય એવ્âભવત્. સોમકસ્ય પ્રખ્યાતા જગતિ જન્તુ-વધ-નિર્ઘૃણતા. માંધાતા માર્ગણ-વ્યસનેન સ-પુત્ર-પૌત્રો રસાતલમ્ અગાત્. પુરુકુત્સઃ કુત્સિતં કર્મ તપસ્યન્ન્ અપિ મેકલ-કન્યકાયામ્ અકરોત્. કુવલયાશ્વો ભુજઙ્ગ-લોક-પરિગ્રહાદ્ અશ્વતર-કન્યામ્ અપિ ન પરિજહાર. પૃથુઃ પ્રથમ-પુરુષકઃ પરિભૂતવાન્ પૃથિવીમ્. નૃગસ્ય કૃકલાસ-ભાવે ઽપિ વર્ણ-સંકરઃ સમદૃશ્યત. [89] સૌદાસેન નરક્ષિતા પર્યાકુલી-કૃતા ક્ષિતિઃ. નલમ્ અ-વશ્âક્ષ-હૃદયં કલિર્ અભિભૂતવાન્. સંવરણો મિત્ર-દુહિતરિ વિક્લવતામ્ અગાત્. દશરથ ઇષ્ટ-રામ્ôન્માદેન મૃત્યુમ્ અવાપ. કાર્તવીર્યો ગો-બ્રાહ્મણ્âતિ-પીડનેન નિધનમ્ અયાસીત્. મરુત્ત ઇષ્ટ-બહુ-સુવર્ણકો ઽપિ દેવ-દ્વિજ-બહુ-મતો ન [90] બભૂવ. શન્તનુર્ અતિ-વ્યસનાદ્ એકાકી વિયુક્તો વાહિન્યા વિપિને વિલલાપ. પાણ્ડુર્ વન-મધ્ય-ગતો મત્સ્ય ઇવ મદન-રસ્âવિષ્ટઃ પ્રાણાન્ મુમોચ. યુધિષ્ઠિરો ગુરુ-ભય-વિષણ્ણ-હૃદયઃ સમર-શિરસિ સત્યમ્ ઉત્સૃષ્ટવાન્. ઇત્થં ન્âસ્તિ રાજત્વમ્ અપકલઙ્કમ્ ઋતે દેવદેવાદ્ અમુતઃ સર્વ-દ્વીપ-ભુજો હર્ષાત્. અસ્ય હિ બહૂન્ય્ આશ્ચર્યાણિ શ્રૂયન્તે. તથા હિ: અત્ર બલ-જિતા નિશ્-ચલી-કૃતાશ્ ચલન્તઃ કૃત-પક્ષાઃ ક્ષિતિ-ભૃતઃ. અત્ર પ્રજા-પતિના શેષ-ભોગિ-મણ્ડલસ્ય્ôપરિ ક્ષમા કૃતા. અત્ર પુરુષ્ôત્તમેન [91] સિન્ધુ-રાજં પ્રમથ્ય લક્ષ્મીર્ આત્મી-કૃતા. અત્ર બલિના મોચિત-ભૂભૃદ્-વેષ્ટનો મુક્તો મહા-નાગઃ. અત્ર દેવેન્âભિષિક્તઃ કુમારઃ. અત્ર સ્વામિન્âઇક-પ્રહાર-પ્રપતિત્âરાતિના પ્રખ્યાપિતા શક્તિઃ. અત્ર નર-સિંહેન સ્વ-હસ્ત-વિશસિત્âરાતિના પ્રકટી-કૃતો વિક્રમઃ. અત્ર પરમ્êશ્વરેણ તુષાર-શૈલ-ભુવો દુર્ગાયા ગૃહીતઃ કરઃ. અત્ર લોક-નાથેન દિશાં મુખેષુ પરિકલ્પિતા લોક-પાલાઃ, સકલ-ભુવન-કોશશ્ ચ્âગ્ર-જન્મનાં વિભક્તઃ, ઇત્ય્ એવમ્-આદયઃ પ્રથમ-કૃત-યુગસ્ય્êવ દૃશ્યન્તે મહા-સમારમ્ભાઃ. અતો ઽસ્ય સુ-ગૃહીત-નામ્નઃ પુણ્ય-રાશેઃ પૂર્વ-પુરુષ-વંશ્âનુક્રમેણ્âદિતઃ પ્રભૃતિ ચરિતમ્ ઇચ્છામઃ શ્રોતુમ્. સુ-મહાન્ કાલો નઃ શુશ્રૂષમાણાનામ્. અયસ્કાન્ત-મણય ઇવ લોહાનિ નીરસ-નિષ્ઠુરાણિ ક્ષુલ્લકાનામ્ અપ્ય્ આકર્ષન્તિ મનાંસિ મહતાં ગુણાઃ, કિમ્ ઉત સ્વ-ભાવ-સરસ-મૃદૂન્îતરેષામ્. કસ્ય ન દ્વિતીય-મહા-ભારતે ભવેદ્ અસ્ય ચરિતે કુતૂહલમ્? આચષ્ટાં ભવાન્. ભવતુ ભાર્ગવો ઽયં વંશઃ [92] શુચિન્âનેન પુણ્ય-રાજ-ર્ષિ-ચરિત-શ્રવણેન સુતરાં શુચિતરઃ," ઇત્ય્ એવમ્ અભિધાય તૂષ્ણીમ્ અભૂત્.
બાણસ્ તુ વિહસ્ય્âબ્રવીત્: "આર્ય! ન યુક્ત્ય્-અનુરૂપમ્ અભિહિતમ્. અ-ઘટમાન-મનો-રથમ્ ઇવ ભવતાં કુતૂહલમ્ અવકલ્પયામિ. શક્ય્âશક્ય-પરિસંખ્યાન-શૂન્યાઃ પ્રાયેણ સ્વ્âર્થ-તૃષઃ. પર-ગુણ્âનુરાગિણી પ્રિય-જન-કથા-શ્રવણ-રસ-રભસ-મોહિતા ચ મન્યે મહતામ્ અપિ મતિર્ અપહરતિ પ્રવિવેકમ્. પશ્યત્વ્ આર્યઃ ક્વ પરમ્âણુ-પરિમાણં બટુ-હૃદયમ્, ક્વ સમસ્ત-બ્રહ્મ-સ્તમ્ભ-વ્યાપિ દેવસ્ય ચરિતમ્? ક્વ પરિમિત-વર્ણ-વૃત્તયઃ કતિપયે શબ્દાઃ, ક્વ સંખ્ય્âતિગાસ્ તદ્-ગુણાઃ? સર્વ-જ્ઞસ્ય્âપ્ય્ અયમ્ અ-વિષયઃ, વાચસ્પતેર્ અપ્ય્ અ-ગોચરઃ, સરસ્વત્યા અપ્ય્ અતિ-ભારઃ, કિમ્ ઉત્âસ્મદ્-વિધસ્ય? કઃ ખલુ પુરુષ્âયુષ-શતેન્âપિ શક્નુયાદ્ અ-વિકલમ્ અસ્ય ચરિતં વર્ણયિતુમ્? એક-દેશે તુ યદિ કુતૂહલં વઃ, સજ્જા વયમ્. ઇયમ્ અધિગત કતિપય્âક્ષર-લવ-લઘીયસી જિહ્વા ક્વ્ôપયોગં ગમિષ્યતિ? ભવન્તઃ શ્રોતારઃ. વણ્યતે હર્ષ-ચરિતમ્. કિમ્ અન્યત્. અદ્ય તુ પરિણત-પ્રાયો દિવસઃ. પશ્ચાલ્ લમ્બમાન-કપિલ-કિરણ-જટ્âભાર-ભાસ્વરો ભગવાન્ ભાર્ગવો રામ ઇવ સમન્ત-પઞ્ચક-રુધિર-મહા-હ્રદે નિમજ્જતિ સંધ્યા-રાગ-પટલે પૂષા. શ્વો નિવેદયિત્âસ્મિ" ઇતિ. સર્વે ચ તે "તથા" ઇતિ પ્રત્યપદ્યન્ત. ન્âતિ-ચિરાદ્ ઉત્થાય સંધ્યામ્ ઉપાસિતું શોણમ્ અયાસીત્.
અથ મધુ-મદ-પલ્લવિત-માલવી-કપોલ-કોમલ્âતપે મુકુલિતે ઽહ્નિ, કમલિની-મીલનાદ્ ઇવ લોહિતતમે તમો-લિહિ રવૌ લમ્બમાને, રવિ-રથ- [93] -તુરગ-માર્ગ્âનુસારેણ યમ-મહિષ ઇવ ધાવતિ નભસિ તમસિ, ક્રમેણ ચ ગૃહ-તાપસ-કુટીરક-પટલ્âવલમ્બિષુ રક્ત્âતપ-ચ્છેદૈઃ સહ સંહૃતેષુ વલ્કલેષુ, કલિ-કલ્મષ-મુષિ મુષ્ણતિ ગગનમ્ અગ્નિ-હોત્ર-ધામ-ધૂમે, સ-નિયમે યજમાન-જને મૌન-વ્રતિનિ, વિહાર-વેલા-વિલોલે પર્યટતિ પત્ની-જને, વિકીર્યમાણ-હરિત-શ્યામાક-શાલિ-પૂલિકાસુ દુગ્ધાસુ હોમ-કપિલાસુ, હૂયમાને વૈતાન-તનૂનપાતિ, પૂત-વિષ્ટર્ôપવિષ્ટે કૃષ્ણ્âજિન-જટિલે જટિનિ જપતિ બટુ-જને, બ્રહ્મ્âસન્âધ્યાસિનિ ધ્યાયતિ યોગિ-ગણે, તાલધ્વનિ-ધાવમાન્âન્-અન્ત્âન્તે-વાસિનિ અલસ-વૃદ્ધ-શ્રોત્રિય્âનુમતેન ગલદ્-ગ્રન્થ-દણ્ડક્ôદ્ગારિણિ સદ્યાં સમવધારયતિ વઠર-વિટ-બટુ-સમાજે, સમુન્મજ્જતિ ચ જ્યોતિષિ તારક્âખ્યે ખે, પ્રાપ્તે પ્રદોષ્âરમ્ભે ભવનમ્ આગત્ય્ôપવિષ્ટઃ સ્નિગ્ધૈર્ બન્ધુભિશ્ ચ સાર્ધ તય્âઇવ ગોષ્ઠ્યા તસ્થૌ. નીત-પ્રથમ-યામશ્ ચ ગણપતેર્ ભવને પરિકલ્પિતં શયનીયમ્ અસેવત. ઇતરેષાં તુ સર્વેષાં નિમીલિત-દૃશામ્ અપ્ય્ અન્-ઉપજાત-નિદ્રાણાં કમલ-વનાનામ્ ઇવ સૂર્ય્ôદયં પ્રતિપાલયતાં કુતૂહલેન કથમ્ અપિ સા ક્ષપા ક્ષયમ્ અગચ્છત્.
અથ યામિન્યાસ્ તુર્યે યામે પ્રતિબુદ્ધઃ સ એવ બન્દી શ્લોક-દ્વયમ્ અગાયત્:
"પશ્ચાદ્ અઙ્ઘ્રિં પ્રસાર્ય ત્રિક-નતિ-વિતતં દ્રાઘયિત્વ્âઙ્ગમ્ ઉચ્ચૈર્
આસજ્ય્âભુગ્ન-કણ્ઠો મુખમ્ ઉરસિ સટા ધૂલિ-ધૂમ્રા વિધૂય ।
ઘાસ-ગ્રાસ્âભિલાષાદ્ અન્-અવરત-ચલત્-પ્રોથ-તુણ્ડસ્ તુરઙ્ગો
મન્દં શબ્દાયમાનો વિલિખતિ શયનાદ્ ઉત્થિતઃ ક્ષ્માં ખુરેણ ॥ 3.5 ॥
[94] કુર્વન્ન્ આભુગ્ન-પૃષ્ઠો મુખ-નિકટ-કટિઃ કંધરામ્ આતિરશ્ચીં

લોલેન્âહન્યમાનં તુહિન-કણ-મુચા ચઞ્ચતા કેસરેણ ।
નિદ્રા-કણ્ડૂ-કષાયં કષતિ નિબિડિત-શ્રોત્ર-શુક્તિસ્ તુરઙ્ગસ્
ત્વઙ્ગત્-પક્ષ્મ્âગ્ર-લગ્ન-પ્રતનુ-બુસ-કણં કોણમ્ અક્ષ્ણઃ ખુરેણ" ॥ 3.6 ॥
બાણસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા સમુત્સૃજ્ય નિદ્રામ્ ઉત્થાય પ્રક્ષાલ્ય વદનમ્ ઉપાસ્ય ચ ભગવતીં સંધ્યા-મુદિતે ચ ભગવતિ સવિતરિ ગૃહીત-તામ્બૂલસ્ તત્ર્âઇવ્âતિષ્ઠત્. અત્ર્âન્તરે સર્વે ઽસ્ય જ્ઞાતયઃ સમાજગ્મુઃ, પરિવાર્ય ચ્âસાં-ચક્રિરે. અસાવ્ અપિ પૂર્વ્ôદ્ધાતેન વિદિત્âભિપ્રાયસ્ તેષાં પુરો હર્ષ-ચરિતં કથયિતુમ્ આરેભે:
શ્રૂયતામ્: અસ્તિ પુણ્ય-કૃતામ્ અધિવાસો વાસવ્âવાસ ઇવ વસુધામ્ અવતીર્ણઃ સતતમ્-અ-સંકીર્ણ-વર્ણ-વ્યવહાર-સ્થિતિઃ કૃત-યુગ-વ્યવસ્થઃ, સ્થલ-કમલ-બહલતયા પોત્ર્ôન્મૂલ્યમાન-મૃણાલૈર્ ઉદ્ગીત-મેદિની-સાર-ગુણૈર્ ઇવ કૃત-મધુ-કર-કોલાહલૈર્ હલૈર્ ઉલ્લિખ્યમાન-ક્ષેત્રઃ, ક્ષીર્ôદ-પયઃપાયિ-પયોદ-સિક્તાભિર્ ઇવ પુણ્ડ્ર્êક્ષુવાટ-સંતતિભિર્ નિર્-અન્તરઃ, પ્રતિ-દિશમ્ અ-પૂર્વ-પર્વતકૈર્ ઇવ ખલ-ધાન-ધામભિર્ વિભજ્યમાનૈઃ સસ્ય-કૂટૈઃ સંકટ-સકલ-સીમ્âન્તઃ, સમન્તાદ્ ઉદ્ધાત-ઘટી-સિચ્યમાનૈર્ જીરક-જૂટૈર્ જટિલિત-ભૂમિઃ, ઉર્વરા-વરીયોભિઃ શાલેયૈર્ અલં-કૃતઃ, પાક-વિશરારુ-રાજમાષ-નિકર-કિર્મીરિતૈશ્ ચ સ્ફુટિત-મુદ્ગ-ફલ-કોશી-કપિશિતૈર્ ગો-ધૂમ-ધામભિઃ સ્થલી-પૃષ્ઠૈર્ અધિષ્ઠિતઃ, મહિષ-પૃષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠિત-ગાયદ્-ગોપાલ-પાલિતૈશ્ ચ કીટ-પટલ-લમ્પટ-ચટક્âનુસૃતૈર્ અવટુ-ઘટિત-ઘણ્ટા-ઘટી-રટિત-રમણીયૈર્ અટદ્ભિર્ અટવીં હર-વૃષભ-પીતમ્ આમય્âશઙ્કયા બહુધા-વિભક્તં ક્ષીર્ôદમ્ ઇવ ક્ષીરં ક્ષરદ્ભિર્ બાષ્પ- [95] -ચ્છેદ્ય-તૃણ-તૃપ્તૈર્ ગો-ધનૈર્ ધવલિત-વિપિનઃ, વિવિધ-મખ-હોમ-ધૂમ્âન્ધ-શત-મન્યુ-મુક્તૈર્ લોચનૈર્ ઇવ સહસ્ર-સંખ્યૈઃ કૃષ્ણ-શારૈઃ શારી-કૃત્ôદ્દેશઃ, ધવલ-ધૂલિ-મુચા કેતકી-વનાનાં રજોભિઃ પાણ્ડુરી-કૃતૈઃ પ્રથમ્ôદ્ધૂલન-ભસ્મ-ધૂસરૈઃ શિવ-પુરસ્ય્êવ પ્રવેશૈઃ પ્રદેશૈર્ ઉપશોભિતઃ, શાક-કન્દલ-શ્યામલિત-ગ્રામ્ôપકણ્ઠ-કાશ્યપી-પૃષ્ઠઃ, પદે પદે કરભ-પાલીભિઃ પીલુ-પલ્લવ-પ્રસ્ફોટિતૈઃ કર-પુટ-પીડિત-કોમલ-માતુલુઙ્ગી-દલ-રસ્ôપલિપ્તૈઃ સ્વ્êચ્છા-વિચિત-કુઙ્કુમ-કેસર-કૃત-પુષ્પ-પ્રકરૈઃ પ્રત્યગ્ર-ફલ-રસ-પાન-સુખ-સુપ્ત-પથિકૈર્ વન-દેવતા-દીયમાન્âમૃત-રસ-પ્રપા-ગૃહૈર્ ઇવ દ્રાક્ષા-લતા-મણ્ડપૈઃ સ્ફુરત્-ફલાનાં ચ બીજ-લગ્ન-શુક-ચઞ્ચુ-રાગાણામ્ ઇવ સમારૂઢ-કપિ-કુલ-કપોલ-સંદિહ્યમાન-કુસુમાનાં દાડિમીનાં વનૈર્ વિલોભનીય્ôપનિર્ગમઃ, વન-પાલ-પીયમાન-નારિકેલ-રસ્âસવૈશ્ ચ પથિક-લોક-લુપ્યમાન-પિણ્ડ-ખર્જૂરૈર્ ગોલ્âઙ્ગૂલ-લિહ્યમાન-મધુર્âમોદ-પિણ્ડી-રસૈશ્ ચકોર-ચઞ્ચુ-જર્જરિત્âરુકૈર્ ઉપવનૈર્ અભિરામઃ, તુઙ્ગ્âર્જુન-પાલી-પરિવૃતૈશ્ ચ ગો-કુલ્âવતાર-કલુષિત-કૂલ-કીલાલૈર્ અધ્વગ-શત-શરણ્યૈર્ અરણ્ય-વરુણ-ધરા-બન્ધૈર્ અ-વન્ધ્ય-વન-રન્ધ્રઃ, કરભીય-કુમારક-પાલ્યમાનૈર્ ઔષ્ટ્રકૈર્ ઔરભ્રકૈશ્ ચ કૃત-સંબાધઃ, દિશિ દિશિ રવિ-રથ-તુરગ-વિલોભનાય્âઇવ વિલોઠન-મૃદિત-કુઙ્કુમ-સ્થલી-રસ-સમાલબ્ધાનામ્ ઉત્-પ્રોથ-પુટૈર્ ઉન્મુખૈર્ ઉદર-શાયિ-કિશોરક-જવ-જનનાય પ્રભઞ્જનમ્ ઇવ ચ્âપિબન્તીનાં વાત-હરિણીનામ્ ઇવ સ્વ-ચ્છન્દ-ચારિણીનાં વડવાનાં વૃન્દૈર્ વિચરદ્ભિર્ આચિતઃ, અન્-અવરત-ક્રતુ-ધૂમ્âન્ધકાર-પ્રવૃત્તૈર્ હંસ-યૂથૈર્ ઇવ ગુણૈર્ ધવલિત-ભુવનઃ, સંગીત-ગત-મુરજ-રવ-મત્તૈર્ મયૂરૈર્ ઇવ વિભવૈર્ મુખરિત-જીવ-લોકઃ, શશિ-કર્âવદાત-વૃત્તૈર્ મુક્તા-ફલૈર્ ઇવ ગુણિભિઃ પ્રસાધિતઃ, પથિક-શત-વિલુપ્યમાન-સ્ફીત-ફલૈર્ મહા-તરુભિર્ ઇવ સર્વ્âતિથિભિર્ અભિ- [96] -ગમનીયઃ, મૃગ-મદ-પરિમલ-વાહિ-મૃગ-રોમ્âચ્છાદિતૈર્ હિમવત્-પાદૈર્ ઇવ મહત્તરૈઃ સ્થિરી-કૃતઃ, પ્રોદ્દણ્ડ-સહસ્ર-પત્ર્ôપવિષ્ટ-દ્વિજ્ôત્તમૈર્ નારાયણન્âભિમણ્ડલૈર્ ઇવ તોય્âશયૈર્ મણ્ડિતઃ, મથિત-પયઃ-પ્રવાહ-પ્રક્ષાલિત-ક્ષિતિભિઃ ક્ષીર્ôદ-મથન્âરમ્ભૈર્ ઇવ મહા-ઘોષૈઃ પૂરિત્âશઃ શ્રીકણ્ઠો નામ જન-પદઃ.
યત્ર ત્રેત્âગ્નિ-ધૂમ્âશ્રુ-પાત-જલ-ક્ષાલિતા ઇવ્âક્ષીયન્ત કુ-દૃષ્ટયઃ. પચ્યમાન-ચયન્êષ્ટકા-દહન-દગ્ધાન્îવ ન્âદૃશ્યન્ત દુરિતાનિ. છિદ્યમાન-યૂપ-દારુ-પરશુ-પાટિત ઇવ વ્યદીર્યત્âધર્મઃ. મખ-શિખિ-ધૂમ-જલ-ધર-ધારા-ધૌત ઇવ નનાશ વર્ણ-સંકરઃ. દીયમાન્âન્-એક-ગો-સહસ્ર-શૃઙ્ગ-ખણ્ડ્યમાન ઇવ્âપલાયત કલિઃ. સુર્âલય-શિલા-ઘટ્ટન-ટઙ્ક-નિકર-નિકૃતા ઇવ વ્યદીર્યન્ત વિપદઃ. મહા-દાન-વિધાન-કલકલ્âભિદ્રુતા ઇવ પ્રાદ્રવન્ન્ ઉપદ્રવાઃ. દીપ્યમાન-સત્ર-મહાનસ-સહસ્ર્âનલસંતાપિતા ઇવ વ્યલીયન્ત વ્યાધયઃ. વૃષ-વિવાહ-પ્રહત-પુણ્ય-પટહ-પટુ-રવ-ત્રાસિતા ઇવ ન્ôપાસર્પન્ન્ અપમૃત્યવઃ. સંતત-બ્રહ્મ-ઘોષ-બધિરી-કૃતા ઇવ્âપજગ્મુર્ ઈતયઃ. ધર્મ્âધિકાર-પરિભૂતમ્ ઇવ ન પ્રાભવદ્ દુર્-વૈવમ્. [97] તત્ર ચ્âઇવં-વિધે નાના-રામ્âભિરામ-કુસુમ-ગન્ધ-પરિમલ-સુભગો યૌનારમ્ભ ઇવ ભુવનસ્ય, કુઙ્કુમ-મલન-પિઞ્જરિત-બહુ-મહિષી-સહસ્ર-શોભિતો ઽન્તઃ-પુર-નિવેશ ઇવ ધર્મસ્ય, મરુદ્-ઉદ્ધૂયમાન-ચમરી-બાલ-વ્યજન-શત-ધવલિત-પ્રાન્ત એક-દેશ ઇવ સુર-રાજ્યસ્ય, જ્વલન્-મખ-શિખિ-સહસ્ર-દીપ્યમાન-દશ-દિગ્-અન્તઃ શિબિર-સંનિવેશ ઇવ કૃત-યુગસ્ય; પદ્મ્âસન-સ્થિત-બ્રહ્મ-ર્ષિ-ધ્યાન્âધીયમાન-સકલ્âકુશલ-પ્રશમઃ પ્રથમો ઽવતાર ઇવ બ્રહ્મ-લોકસ્ય, કલકલ-મુખર-મહા-વાહિની-શત-સંકુલો વિપક્ષ ઇવ્ôત્તર-કુરૂણામ્, ઈશ્વર-માર્ગણ-સંતાપ્âન્-અભિજ્ઞ-સકલ-જનો વિજિગીષુર્ ઇવ ત્રિ-પુરસ્ય, સુધા-રસ-સિક્ત-ધવલ-ગૃહ-પઙ્ક્તિ-પાણ્ડુરઃ પ્રતિનિધિર્ ઇવ ચન્દ્ર-લોકસ્ય, મધુ-મદ-મત્ત-કાશિની-ભૂષણ-રવ-ભરિત-ભુવનો નામ્âભિહાર ઇવ કુબેર-નગરસ્ય, સ્થાણ્વ્-ઈશ્વર્âખ્યો જન-પદ-વિશેષઃ.
યસ્ તપો-વનમ્ ઇતિ મુનિભિઃ, કામ્âયતનમ્ ઇતિ વેશ્યાભિઃ, સંગીત-શાલ્êતિ લાસકૈઃ, યમ-નગરમ્ ઇતિ શત્રુભિઃ, ચિન્તા-મણિ-ભૂમિર્ ઇત્ય્ અર્થિભિઃ વીર-ક્ષેત્રમ્ ઇતિ શસ્ત્ર્ôપજીવિભિઃ, ગુરુ-કુલમ્ ઇતિ વિદ્ય્âર્થિભિઃ, ગન્ધર્વ-નગરમ્ ઇતિ ગાયનૈઃ, વિશ્વ-કર્મ-મન્દિરમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનિભિઃ, લાભ-ભૂમિર્ ઇતિ વૈદેહકૈઃ, દ્યૂત-સ્થાનમ્ ઇતિ બન્ધિભિઃ, સાધુ-સમાગમ ઇતિ સદ્ભિઃ, વજ્ર-પઞ્જરમ્ ઇતિ શરણ્âગતૈઃ, વિટ-ગોષ્ઠ્îતિ વિદગ્ધૈઃ, સુ-કૃત-પરિણામ ઇતિ પથિકૈઃ, અસુર-વિવરમ્ ઇતિ વાતિકૈઃ શાક્ય્â- [98] -શ્રમ ઇતિ શમિભિઃ, અપ્સરઃ-પુરમ્ ઇતિ કામિભિઃ, મહ્ôત્સવ-સમાજ ઇતિ ચારણૈઃ, વસુ-ધાર્êતિ ચ વિપ્રૈર્ અગૃહ્યત.
યત્ર ચ માતઙ્ગ-ગામિન્યઃ શીલવત્યશ્ ચ, ગૌર્યો વિભવ-રતાશ્ ચ, શ્મામાઃ પદ્મ-રાગિણ્યશ્ ચ, ધવલ-દ્વિજ-શુચિ-વદના મદિર્âમોદિ-શ્વસનાશ્ ચ, ચન્દ્ર-કાન્ત-વપુષઃ શિરીષ-કોમલ્âઙ્ગ્યશ્ ચ, અ-ભુજઙ્ગ-ગમ્યાઃ કઞ્ચુકિન્યશ્ ચ, પૃથુ-કલત્ર-શ્રિયો દરિદ્ર-મધ્ય-કલિતાશ્ ચ, લાવણ્યવત્યો મધુર-ભાષિણ્યશ્ ચ, અ-પ્રમત્તાઃ પ્રસન્ન્ôજ્જ્વલ-મુખ-રાગાશ્ ચ અ-કૌતુકાઃ પ્રૌઢાશ્ ચ પ્રમદાઃ.

યત્ર ચ પ્રમદાનાં ચક્ષુર્ એવ સહજં મુણ્ડ-માલા-મણ્ડનં ભારઃ કુવલય-દલ-દામાનિ, અલક-પ્રતિબિમ્બાન્ય્ એવ કપોલ-તલ-ગતાન્ય્ અ-ક્લિષ્ટાઃ શ્રવણ્âવતંસાઃ પુનર્-ઉક્તાનિ તમાલ-કિસલયાનિ, પ્રિય-કથા એવ સુભગાઃ કર્ણ્âલંકારા આડમ્બરઃ કુમ્ડલ્âદિઃ, કપોલા એવ સતતમ્ આલોક-કારકા વિભવો નિઃશ્વાસ-મણિ-પ્રદોપાઃ સુરભિ-નિઃસ્વાસ્âકૃષ્ટં મધુ-કર-કુલમ્ એવ રમણીયં મુખ્âવરણં કુલ-સ્ત્રી-જન્âચારો જાલિકા, વાણ્ય્ એવ મધુરતરા વીણા બાહ્ય-વિજ્ઞાનં તન્ત્રી-તાડનમ્, હાસા એવ્âતિ- [99] -શય-સુરભયઃ પટ-વાસા નિર્-અર્થકાઃ કર્પૂર-પાંસવઃ, અધર-કાન્તિ-વિસર એવ્ôજ્જ્વલતરો ઽઙ્ગ-રાગો નિર્-ગુણો લાવણ્ય-કલઙ્કઃ કુઙ્કુમ-પઙ્કઃ, બાહવ એવ કોમલતમાઃ, પરિહાસ-પ્રહાર-વેત્ર-લતા નિષ્-પ્રયોજનાનિ મૃણાલાનિ, યૌવન્ôષ્મ-સ્વેદ-બિન્દવ એવ વિદગ્ધાઃ કુચ્âલં-કૃતયો હારાસ્ તુ ભારાઃ, શ્રોણ્ય એવ વિશાલ-સ્ફટિક-શિલાતલ-ચતુરસ્રા રાગિણાં વિશ્રમ-કારણમ્ અ-નિમિત્તં ભવન-મણિ-વેદિકાઃ. કમલ-લોભ-નિલાનાન્ય્ અલિ-કુલાન્ય્ એવ મુખરાણિ પદ્âભરણકાનિ નિષ્-ફલાન્îન્દ્ર-નીલ-મણિ-નૂપુરાણિ. નૂપુર-રવ્âહૃતા ભવન-કલહંસા એવ સમુચિતાઃ સંચરણ-સહાયા ઐશ્વર્ય-પ્રપઞ્ચાઃ પરિજનાઃ.
તત્ર ચ સાક્ષાત્-સહસ્ર્âક્ષ ઇવ સર્વ-વર્ણ-ધરં ધનુર્ દધાનઃ, મેરુમય ઇવ કલ્યાણ-પ્રકૃતિત્વે, મન્દરમય ઇવ લક્ષ્મી-સમાકર્ષણે, જલ-નિધિમય ઇવ મર્યાદાયામ્, આકાશમય ઇવ શબ્દ-પ્રાદુર્-ભાવે, શશિમય ઇવ કલા-સંગ્રહે, વેદમય ઇવ્âકૃત્રિમ્âલાપત્વે, ધરણિમય ઇવ લોક-ધૃતિ-કરણે, પવનમય ઇવ સર્વ-પાર્થિવ-રજો-વિકાર-હરણે, ગુરુર્ વચસિ, પૃથુર્ ઉરસિ, વિશાલો મનસિ, જનકસ્ તપસિ, સુ-યાત્રસ્ તેજસિ, સુ-મન્ત્રો રહસિ, બુધઃ સદસિ, અર્જુનો યશસિ, ભીષ્મો ધનુષિ, નિષધો [100] વપુષિ, શત્રુઘ્નઃ સમરે, શૂરઃ શૂર-સેન્âક્રમણે, દક્ષઃ પ્રજા-કર્મણિ, સર્વ્âદિ-રાજ-તેજઃ-પુઞ્જ-નિર્મિત ઇવ રાજા પુષ્પભૂતિર્ ઇતિ નામ્ના બભૂવ.
પૃથુના ગૌર્ ઇવ્êયં કૃત્êતિ યઃ સ્પર્ધમાન ઇવ મહીં મહિષીં ચકાર. નિસર્ગ-સ્વૈરિણી સ્વ-રુચ્ય્-અનુરોધિની ચ ભવતિ હિ મહતાં મતિઃ. યતસ્ તસ્ય કેન-ચિદ્ અન્-ઉપદિષ્ટા સહજ્âઇવ શૈશવાદ્ આરભ્ય્âન્-અન્ય-દેવતા ભગવતિ, ભક્તિ-સુલભે, ભુવન-ભૃતિ, ભૂત-ભાવને, ભવ-ચ્છિદિ, ભવે ભૂયસી ભક્તિર્ અભૂત્. અ-કૃત-વૃષભ-ધ્વજ-પૂજા-વિધિર્ ન સ્વપ્ને ઽપ્ય્ આહારમ્ અકરોત્. અ-જમ્, અ-જરમ્, અ-મર-ગુરુમ્, અસુર-પુર-રિપુમ્, અ-પરિમિત-ગણ-પતિમ્, અ-ચલ-દુહિતૃ-પતિમ્, અખિલ-ભુવન-કૃત-ચરણ-નતિમ્, પશુ-પતિં પ્રપન્નો ઽન્ય-દેવતા-શૂન્યમ્ અમન્યત ત્રૈલોક્યમ્. ભર્તૃ-ચિત્ત્âનુવર્તિન્યશ્ ચ્âનુજીવિનાં પ્રકૃતયઃ. તથા હિ: ગૃહે ગૃહે ભગવાન્ અપૂજ્યત ખણ્ડ-પરશુઃ. વવુર્ અસ્ય હોમ્âલવાલ્âનલ-વિલીયમાન-બહલ-ગુગ્ગુલુ-ગન્ધ-ગર્ભાઃ સ્નપન-ક્ષીર-શીકર-ક્ષોદ-ક્ષારિણો બિલ્વ-પલ્લવ-દામ-દલ્ôદ્વાહિનઃ પુણ્ય-વિષયેષુ વાયવઃ. શિવ-સપર્યા-સમુચિતૈર્ ઉપાયનૈઃ પ્રાભૃતૈશ્ ચ પૌરાઃ પાદ્ôપજીવિનઃ સચિવાઃ સ્વ-ભુજ-બલ-નિર્જિતાશ્ ચ કરદી-કૃતા મહા-સામન્તાસ્ તં સિષેવિરે. તથા હિ: કૈલાસ-કૂટ-ધવલૈઃ કનક-પત્ર-લત્âલઙ્-કૃત-વિષાણ-કોટિભિર્ મહા-પ્રમાણૈઃ સંધ્યા-બલિ-વૃષૈઃ સૌવર્ણૈશ્ ચ સ્નપન-કલશૈર્ અર્ઘ-ભાજનૈશ્ ચ ધૂપ-પાત્રૈશ્ ચ પુષ્પ-પટ્ટૈશ્ ચ મણિ-યષ્ટિ-પ્રદીપૈશ્ ચ બ્રહ્મ-સૂત્રૈશ્ ચ મહ્âર્હ-માણિક્ય-ખણ્ડ-ખચિતૈશ્ ચ મુખ-કોષૈઃ પરિતોષમ્ અસ્ય મનસિ ચક્રુઃ. અન્તઃ-પુરાણ્ય્ અપિ સ્વયમ્-આરબ્ધ-બાલેય-તણ્ડુલ-કણ્ડનાનિ દેવ-ગૃહ્ôપલેપન-લોહિતતર-કર-કિસલયાનિ કુસુમ-ગ્રથન-વ્યગ્ર-સમસ્ત-પરિજનાનિ તસ્ય્âભિલષિતમ્ અન્વવર્તન્ત. તથા ચ પરમ-માહેશ્વરઃ સ ભૂ-પાલો લોકતઃ [101] શુશ્રાવ ભુવિ ભગવન્તમ્ અ-પરમ્ ઇવ સાક્ષાદ્ દક્ષ-મખ-મથનં દાક્ષિણાત્યં બહુ-વિધ-વિદ્યા-પ્રભાવ-પ્રખ્યાતૈર્ ગુણૈઃ શિષ્યૈર્ ઇવ્âન્-એક-સહસ્ર-સંખ્યૈર્ વ્યાપ્ત-મર્ત્ય-લોકં ભૈરવાચાર્ય-નામાનં મહા-શૈવમ્. ઉપનયન્તિ હિ હૃદયમ્ અ-દૃષ્ટમ્ અપિ જનં શીલ-સંવાદાઃ. યતઃ સ રાજા શ્રવણ-સમ-કાલમ્ એવ તસ્મિન્ ભૈરવાચાર્યે ભગવતિ દ્વિતીય ઇવ કપર્દિનિ દૂર-ગતે ઽપિ ગરીયસીં બબન્ધ ભક્તિમ્. આચકાઙ્ક્ષ ચ મનો-રથૈર્ અપ્ય્ અસ્ય સર્વથા દર્શનમ્.
અથ કદા-ચિત્ પર્યસ્તે ઽસ્ત્âચલ-ચુમ્બિનિ વાસરે ઽન્તઃ-પુર-વર્તિનં રાજાનમ્ ઉપસૃત્ય પ્રતીહારી વિજ્ઞાપિતવતી: "દેવ! દ્વારિ પરિવ્રાડ્ આસ્તે, કથયતિ ચ ભૈરવાચાર્ય-વચનાદ્ દેવમ્ અનુપ્રાપ્તો ઽસ્મિ" ઇતિ. રાજા તુ તચ્ છ્રત્વા સ્âદરમ્: "ક્વ્âસૌ? આનય્âત્ર્âઇવ, પ્રવેશય્âઇનમ્" ઇતિ ચ્âબ્રવીત્. તથા ચ્âકરોત્ પ્રતીહારી. ન ચિરાચ્ ચ પ્રવિશન્તં પ્રાંશુમ્, આ-જાનુ-ભુજમ્, ભૈક્ષ-ક્ષામમ્ અપિ સ્થૂલ્âસ્થિભિર્ અવયવૈઃ પીવરમ્ ઇવ્ôપલક્ષ્યમાણમ્, પૃથ્ûત્તમ્âઙ્ગમ્, ઉત્તુઙ્ગ-વલિ-ભઙ્ગ-સ્થ-પુટ-લલાટમ્, નિર્-માંસ-ગણ્ડ-કૂપકમ્, મધુ-બિન્દુ-પિઙ્ગલ-પરિમણ્ડલ્âક્ષમ્, ઈષદ્-આવક્ર-ઘોણમ્, અતિ-પ્રલમ્બ્âઇક-કર્ણ-પાશમ્, અલાબુ-બીજ-વિકટ્ôન્નત-દન્ત-પઙ્ક્તિમ્, તુરગ્âનૂક-શ્લથ્âધર-લેખમ્, લમ્બ-ચિબુક્âયતતર-લપનમ્, અંસ્âવલમ્બિના કાષાયેણ યોગ-પટ્ટકેન વિરચિત-વૈકક્ષકમ્, હૃદય-મધ્ય-નિબદ્ધ-ગ્રન્થિના ચ રાગેણ્êવ ખણ્ડશઃ કૃતેન ધાતુ-રસ્âરુણેન કર્પટેન કૃત્ôત્તર્âસઙ્ગમ્. પુનર્-ઉક્ત-બાલ-પ્રગ્રહ-વેષ્ટન-નિશ્-ચલ-મૂલેન બદ્ધ-મૃત્-પરિશોધન-વંશ-ત્વક્-તિતૌના કૌપીન-સ-નાથ-શિખરેણ ખર્જૂર-પુટ-સમુદ્ગક-ગર્ભી-કૃત-ભિક્ષા-કપાલકેન દારવ-ફલક-ત્રય-ત્રિ-કોણ-ત્રિ-યષ્ટિ-નિવિષ્ટ-કમણ્ડલુના બહિર્-ઉપપાદિત- [102] -પાદુક્âવસ્થાનેન સ્થૂલ-દશા-સૂત્ર-નિયન્ત્રિત-પુસ્તિકા-પૂલકેન વામ-કર-ધૃતેન યોગ-ભારકેણ્âધ્યાસિત-સ્કન્ધમ્, ઇતર-કર-ગૃહીત-વેત્ર્âસનં મસ્કરિણમ્ અદ્રાક્ષીત્. ક્ષિતિ-પતિર્ અપ્ય્ ઉપગતમ્ ઉચિતેન ચ્âઇનમ્ આદરેણ્âન્વગ્રહીત્. આસીનં ચ પપ્રચ્છ: "ક્વ ભૈરવાચાર્યઃ?" ઇતિ. સ્âદર-નર-પતિ-વચન-મુદિત-મતિસ્ તુ પરિવ્રાટ્ તમ્ ઉપનગરં સરસ્વતી-તટ-વન્âવલમ્બિનિ શૂન્ય્âયતને સ્થિતમ્ આચચક્ષે. ભૂયશ્ ચ્âબભાષે: "અર્ચયતિ હિ મહા-ભાગં ભગવાન્ આશીર્-વચસા" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચ્ôપનિન્યે યોગ-ભારકાદ્ આકૃષ્ય ભૈરવાચાર્ય-પ્રહિતાનિ રત્નવન્તિ બહલ્âલોક-લિપ્ત્âન્તઃ-પુરાણિ પઞ્ચ રાજતાનિ પુણ્ડરીકાણિ.
નર-પતિસ્ તુ પ્રિય-જન-પ્રણય-ભઙ્ગ-કાતરો દાક્ષિણ્યમ્ અનુરુધ્યમાનો ગ્રહણ-લાઘવં ચ લઙ્ઘયિતુમ્ અ-સમર્થો દોલાયમાનેન મનસા સ્થિત્વા ચિરં કથં-કથમ્ અપ્ય્ અતિ-સૌજન્ય-નિઘ્નસ્ તાનિ જગ્રાહ. જગાદ ચ: "સર્વ-ફલ-પ્રસવ-હેતુઃ શિવ-ભક્તિર્ ઇયં નો મનો-રથ-દુર્-લભાનિ ફલતિ ફલાનિ. યેન્âઇવમ્ અસ્માસુ પ્રીયતે તત્ર-ભગવાન્ ભુવન-ગુરુર્ ભૈરવાચાર્યઃ. શ્વો દ્રષ્ટાસ્મિ ભગવન્તમ્" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચ મસ્કરિણં વ્યસર્જયત્. અનયા ચ વાર્તયા પરાં મુદમ્ અવાપ.

અપરેદ્યુશ્ ચ પ્રાતર્ એવ્ôત્થાય વાજિનમ્ અધિરુહ્ય સમુચ્છ્રિત-શ્વેત્âતપત્રઃ સમુદ્ધૂયમાન-ધવલ-ચામર-યુગલઃ કતિપયૈર્ એવ રાજ-પુત્રૈઃ પરિવૃતો ભૈરવાચાર્યં સવિતારમ્ ઇવ શશી દ્રષ્ટું પ્રતસ્થે. ગત્વા ચ કિઞ્-ચિદ્ અન્તરં તદીયમ્ એવ્âભિ-મુખમ્ આપતન્તમ્ અન્યતમં શિષ્યમ્ અદ્રાક્ષ્રીત્. અપ્રાક્ષીચ્ ચ: "ક્વ ભગવાન્ આસ્તે?" ઇતિ. સો ઽકથયત્: "અસ્ય જીર્ણ-માતૃ-ગૃહસ્ય્ôતરેણ બિલ્વ-વાટિકામ્ અધ્યાસ્તે" ઇતિ. ગત્વા ચ તં પ્રદેશમ્ અવતતાર તુરગાત્. પ્રવિવેશ ચ બિલ્વ-વાટિકામ્.
અથ મહતઃ કાર્પઠિક-વૃન્દસ્ય મધ્યે પ્રાતર્ એવ સ્નાતમ્, દત્ત્âષ્ટ- [103] -પુષ્પિકમ્, અનુષ્ઠિત્âગ્નિ-કાર્યમ્, કૃત-ભસ્મ-રેખા-પરિહાર-પરિકરે હરિત-ગોમય્ôપલિપ્ત-ક્ષિતિ-તલ-વિતતે વ્યાઘ્ર-ચર્મણ્ય્ ઉપવિષ્ટમ્, કૃષ્ણ-કમ્બલ-પ્રાવરણ-નિભેન્âસુર-વિવર-પ્રવેશ્âશઙ્કયા પાતાલ્âન્ધકાર્âવાસમ્ ઇવ્âભ્યસ્યન્તમ્, ઉન્મિષતા વિદ્યુત્-કપિલેન્âત્મ-તેજસા મહા-માંસ-વિક્રય-ક્રીતેન મનઃ-શિલા-પઙ્કેન્êવ શિષ્ય-લોકં લિમ્પન્તમ્, જટી-કૃત્âઇક-દેશ-લમ્બમાન-રુદ્ર્âક્ષ-શઙ્ખ-ગુટિકેન્ôર્ધ્વ-બદ્ધેન શિખા-પાશેન બધ્નન્તમ્ ઇવ વિદ્ય્âવલેપ-દુર્-વિદગ્ધાન્ ઉપરિ-સંચરતઃ સિદ્ધાન્ ધવલ-કતિપય-શિરો-રુહેણ વયસા પઞ્ચ-પઞ્ચાશતં વર્ષાણ્ય્ અતિક્રામન્તમ્, ખાલિત્ય-ક્ષીયમાણ-શઙ્ખ-લોમ-લેખમ્, લોમશ-કર્ણ-શષ્કુલી-પ્રદેશમ્, પૃથુ-લલાટ-તટમ્, તિરઃ-શ્યામ-ભસ્મ-લલાટિકયા બહુશઃ શિરો-ર્ધ-ધૃત-દગ્ધ-ગુગ્ગુલુ-સંતાપ-સ્ફુટિત-કપાલ્âસ્થિ-પાણ્ડુર-રાજિ-શઙ્કામિવ જનયન્તમ્, સહજ-લલાટ-વલિ-ભઙ્ગ-સંકોચિત-કૂર્ચ-ભાગાં બભ્રુ-ભાસં ભ્રૂ-સંગત્યા નિર્-અન્તરામ્ આયામિનીમ્ એકામ્ ઇવ ભ્રૂ-લેખાં બિભ્રાણમ્, ઈષત્-કાચર-કનીનિકેન રક્ત્âપાઙ્ગ-નિર્ગત્âંશુ-પ્રતાનેન મધ્ય-ધ્વલ-ભાસ્îન્દ્ર્âયુધેન્êવ્âતિ-દીર્ઘેણ લોચન-યુગલેન પરિતો મહા-મણ્ડલમ્ ઇવ્âન્-એક-વર્ણ-રાગમ્ આલિખન્તમ્, સિત-પીત-લોહિત-પતાકા-વલિ-શબલમ્, શિવ-બલિમ્ ઇવ દિક્ષુ વિક્ષિપન્તમ્, તાર્ક્ષ્ય-તુણ્ડ-કોટિ-કુબ્જ્âગ્ર-ઘોણમ્, દૂર-વિદીર્ણ-સૃક્ક-સંક્ષિપ્ત-કપોલમ્, કિઞ્-ચિદ્ દન્તુરતયા સદા-હૃદય-સંનિહિત-હર-મૌલિ-ચન્દ્ર્âતપેન્êવ નિર્ગચ્છતા દન્ત્âલોકેન ધવલયન્તં દિશં જાલમ્, જિહ્વ્âગ્ર-સ્થિત-સર્વ-શૈવ-સંહિત્âતિ-ભારેણ્êવ મનાક્-પ્રલમ્બિત્âઉષ્ઠમ્, પ્રલમ્બ-શ્રવન-પાલી-પ્રેઙ્ખિતાભ્યાં સ્ફાટિક-કુણ્ડલાભ્યાં શુક્ર-બૃહસ્પતિભ્યામ્ ઇવ સુર્âસુર-વિજય-વિદ્યા-સિદ્ધિ-શ્રદ્ધય્âનુબધ્યમાનમ્, બદ્ધ-વિવિધ્âઉષધિ-મન્ત્ર-સૂત્ર-પઙ્ક્તિના સ-લોહ-વલયેન્âઇક-પ્રકોષ્ટેન શઙ્ખ-ખણ્ડં પૂષ્ણો દન્તમ્ ઇવ ભગવતા ભવેન ભગ્નં ભક્ત્યા ભૂષણી- [104] -કૃતં કલયન્તમ્, અખિલ-રસ-કૂપ્ôદઞ્ચન-ઘટી-યન્ત્ર-માલામ્ ઇવ રુદ્ર્âક્ષ-માલાં દક્ષિણેન પાણિના ભ્રમયન્તમ્, ઉરસિ દોલાયમાનેન્âપિઙ્ગલ્âગ્રેણ કૂર્ચ-કચ-કલાપેન સંમાર્જયન્તમ્ ઇવ્âન્તર્-ગતં નિજ-રજો-નિકરમ્, અતિ-નિબિડ-નીલ-લોમ-મણ્ડલ-વિચિતં ચ ધ્યાન-લબ્ધેન જ્યોતિષા દગ્ધમ્ ઇવ હૃદય-દેશે દધાનર્મ્, ઈષત્-પ્રશિથિલ-વલિ-વલય-બધ્યમાન-તુન્દમ્, ઉપયમાન-સ્ફિઙ્-માંસ-પિણ્ડકમ્, પાણ્ડુર-પવિત્ર-ક્ષૌમ્âવૃત-કૌપીનમ્, સ્âવષ્ઠમ્ભ-પર્યઙ્ક-બન્ધ-મણ્ડલિતેન્â-મૃત-ફેન-શ્વેત-રુચા યોગ-પટ્ટકેન વાસુકિન્êવ્âપ્રતિહત્âન્-એક-મન્ત્ર-પ્રભાવ્âવિર્-ભૂતેન પ્રદક્ષિણી-ક્રિયમ્ણમ્, અરુણ-તામરસ-સુકુમારતર-તલસ્ય પાદ-યુગલસ્ય નિર્-મલૈર્ નખ-મયૂખ-જાલકૈર્ જર્જરયન્તમ્ ઇવ મહા-નિધાન્ôદ્ધરણ-રસેન રસા-તલમ્, તોય-ક્ષાલિત-શુચિના ધૌત-પાદુકા-યુગલેન હંસ-મિથુનેન્êવ ભાઘીરથી-તીર્થ-યાત્રા-પરિચય્âગતેન્âમુચ્યમાન-ચરણ્âન્તિકમ્, શિખર-નિખાત-કુબ્જ-કાલાયસ-કણ્ટકેન વૈણવેન વિશાખિકા-દણ્ડેન સર્વ-વિદ્યા-સિદ્ધિ-વિઘ્ન-વિનાયક્âપનયન્âઙ્કુશેન્êવ સતત-પાર્શ્વ-વર્તિના વિરાજમાનમ્, અ-બહુ-ભાષિણં મન્દ-હાસિનં સર્વ્ôપકારિણં કુમાર-બ્રહ્મ-ચારિણમ્, અતિ-તપસ્વિનમ્, મહા-મનસ્વિનં કૃશ-ક્રોધમ્, અ-કૃશ્âનુરોધમ્, મહા-નગરમ્ ઇવ્âદીન-પ્રકૃતિ-શોભિતમ્, મેરુમ્ ઇવ કલ્પ-તરુ-પલ્લવ-રાશિ-સુકુમાર-ચ્છાયમ્, કૈલાસમ્ ઇવ પશુ-પતિ-ચરણ-રજઃ-પવિત્રિત-શિરસમ્, શિવ-લોકમ્ ઇવ માહ્êશ્વર-ગણ્âનુયાતમ્, જલ-નિધિમ્ ઇવ્âન્-એક-નદ-નદી-સહસ્ર-પ્રક્ષાલિત-શરીરમ્, જાહ્નવી-પ્રવાહમ્ ઇવ બહુ-પુણ્ય-તીર્થસ્-થાન-શુચિમ્, ધામ ધર્મસ્ય, તીર્થં તથ્યસ્ય, કોશં કુશલસ્ય, પત્તનં પૂતતાયાઃ શાલા શીલસ્ય, ક્ષેત્રં ક્ષમાયાઃ શાલેયં શા- [105] -લીનતાયાઃ, સ્થાનં સ્થિતેઃ, આધારં ધૃતેઃ આકરં કરુણાયાઃ, નિકેતનં કૌતુકસ્ય, આરામં રામણીયકસ્ય, પાસાદં પ્રસાદસ્ય, અગારં ગૌરવસ્ય, સમાજં સૌજન્યસ્ય, સંભવં સદ્-ભાવસ્ય, કાલં કલેઃ, ભગવન્તં સાક્ષાદ્ ઇવ વિ-રૂપ્âક્ષં ભૈરવાચાર્યં દદર્શ.
ભૈરવાચાર્યસ્ તુ દૂરાદ્ એવ રાજાનં દૃષ્ટ્વા શશિનમ્ ઇવ જલ-નિધિશ્ ચચાલ. પ્રથમતર્ôત્થિત-શિષ્ય-લોકશ્ ચ્ôત્થાય પ્રત્યુજ્જગામ. સમર્પિત-શ્રી-ફલ્ôપાયનશ્ ચ જહ્નુ-કર્ણ-સમુદ્ગીર્યમાણ-ગઙ્ગા-પ્રવાહ-હ્રાદ-ગમ્ભીરયા ગિરા સ્વસ્તિ-શબ્દમ્ અકરોત્.
નર-પતિર્ અપિ પ્રીતિ-વિસ્તાર્યમાણ-ધવલિમ્ના ચક્ષુષા પ્રત્યર્પયન્ન્ ઇવ બહુતરાણિ પુણ્ડરીક-વનાનિ લલાટ-પટ્ટ-પર્યસ્તેન ચ્ôદ્-અંશુના શિખા-મણિના મહ્êશ્વર-પ્રસાદમ્ ઇવ તૃતીય-નયન્ôદ્ગમેન પ્રકાશયન્ન્ આવર્જિત-કર્ણ-પલ્લવ-પલાયમાન-મધુ-કરઃ શિવ-સેવા-સમુન્મૂલિત્âશેષ-પાપ-લવ-મુચ્યમાન ઇવ દૂરાદ્ અવનતઃ પ્રણામમ્ અભિનવં ચકાર. આચાર્યો ઽપિ: "આગચ્છ. અત્ર્ôપવિશ" ઇતિ શાર્દૂલ-ચર્મ્âત્મીયમ્ અદર્શયત્. ઉપદર્શિત-પ્રશ્રયસ્ તુ રાજા મત્ત-હંસ-કલ-ગદ્ગદ-સ્વર-સુભગાં મધુ-રસમયીં મહા-નદીમ્ ઇવ પ્રવર્તયન્ વાચં વ્યાજહાર: "ભગવન્! ન્âર્હસિ મામ્ અન્ય-નૃપ-સ્ખલિતૈઃ ખલી-કર્તુમ્. અ-શેષ-રાજ-કોપ્êક્ષિતાયા હત-લક્ષ્મ્યાઃ ખલ્વ્ અયં શીલ્âપરાધો દ્રવિણ-દૌરાત્મ્યં વા યદ્ એવમ્ આચરતિ મયિ ગુરુઃ. અ-ભૂમિર્ અયમ્ ઉપચારાણામ્. અલમ્ અતિ-યન્ત્રણયા. દૂર-સ્થિતો ઽપિ મનો-રથ-શિષ્યો ઽયં જનો ભવતામ્. માનનીયં ચ ગુરુવન્ ન્ôલ્લઙ્ઘનમ્ અર્હતિ ગુરોર્ આસનમ્. આસતાં ચ ભવન્ત એવ્âત્ર" ઇતિ વ્યાહૃત્યા પરિજન્ôપનીતે વાસસિ નિષસાદ. ભૈરવાચાર્યો ઽપિ પ્રીત્ય્âન્-અતિક્રમણીયં નૃપ-વચનમ્ અનુવર્તમાનઃ પૂર્વવત્ તદ્ એવ વ્યાઘ્ર્âજિનમ્ અભજત.

આસીને ચ સ-રાજકે પરિજને શિષ્ય-જને ચ સમુચિતમ્ અર્ધ્ય્â- [106] -દિકં ચક્રે. ક્રમેણ ચ નૃપ-માધુર્ય-હૃત્âન્તઃ-કરણઃ શશિ-કર-નિકર-વિમલા દશ-નદી-ધિતીઃ સ્ફુરન્તીઃ શિવ-ભક્તીર્ ઇવ સાક્ષાદ્ દ્રશયન્ન્ ઉવાચ: "તાત! અતિ-નમ્રત્âઇવ તે કથયતિ ગુણાનાં ગૌરવમ્. સકલ-સંપત્-પાત્રમ્ અસિ. વિભવ્âનુરૂપાસ્ તુ પ્રતિપત્તયઃ. જન્મનઃ પ્રભત્ય્ અ-દત્ત-દૃષ્ટિર્ એવ્âસ્મિ સ્વાપતેયેષુ. યતઃ સકલ-દોષ-કલાપ્âનલ્êન્ધનૈર્ ધનૈર્ અ-વિક્રીતં ક્વ-ચિચ્ છરીરકમ્ અસ્તિ. ભૈક્ષ-રક્ષિતાઃ સન્તિ પ્રાણાઃ. દુર્-ગૃહીતાનિ કતિ-ચિદ્ વિદ્યન્તે વિદ્ય્âક્ષરાણિ. ભગવચ્ છિવ-ભટ્ટારક-પાદ-સેવયા સમુપાર્જિતાઃ કિયત્યો ઽપિ સંનિહિતાઃ પુણ્ય-કણિકાઃ. સ્વી-ક્રિયતાં યદ્ અત્ર્ôપયોગ્âર્હમ્. પ્રતનુ-ગુણ-ગ્રાહ્યાણિ કુસુમાન્îવ હિ ભવન્તિ સતાં મનાંસિ. અપિ ચ, વિદ્વત્-સંમતાઃ શ્રૂયમાણા અપિ સાધવઃ શબ્દા ઇવ સુધીરે ઽપિ હિ મનસિ યશાંસિ કુર્વન્તિ. વિવરં વિશતઃ કુતૂહલસ્ય ફેન-ધવલૈઃ સ્રોતોભિર્ ઇવ્âપહ્રિયમાણો ગુણ-ગણૈર્ આનીતો ઽસ્મિ કલ્યાણિના" ઇતિ.
રાજા તુ તં પ્રત્યવાદીત્: "ભગવન્! અનુરક્તેષ્વ્ અપિ શરીર્âદિષુ સાધૂનાં સ્વામિન એવ પ્રણયિનઃ. યુષ્મદ્-દર્શનાદ્ ઉપાર્જિતમ્ એવ ચ્â-પરિમિતં કુશલ-જાતમ્. અનેન્âઇવ્âગમનેન સ્પૃહણીયં પદમ્ આરોપિતો ઽસ્મિ ગુરુણા" ઇતિ વિવિધાભિશ્ ચ કથાભિશ્ ચિરં સ્થિત્વા ગૃહમ્ અગાત્.
અન્યસ્મિન્ દિવસે ભૈરવાચાર્યો ઽપિ રાજાનં દ્રષ્ટું યયૌ. તસ્મૈ ચ રાજા સ્âન્તઃ-પુરં સ-પરિજનં સ-કોષમ્ આત્માનં નિવેદિતવાન્. સ ચ વિહસ્ય્ôવાચ: "તાત! ક્વ વિભવાઃ, ક્વ ચ વયં વન-વર્ધિતાઃ? [107] ધન્ôષ્મણા મ્લાયત્ય્ અલં લત્êવ મનસ્વિતા. ખદ્યોતાનામ્ ઇવ્âસ્માકમ્ ઇયમ્ અ-પર્ôપતાપિની રાજતે તેજસ્વિતા. ભવાદૃશા એવ ભાજનં ભૂતેઃ" ઇતિ સ્થિત્વા ચ કં-ચિત્ કાલં જગામ.
પરિવ્રાટ્ તેન્âઇવ ક્રમેણ પઞ્ચ પઞ્ચ રાજતાનિ પુણ્ડરીકાણ્ય્ ઉપાયની-ચકાર. એકદા તુ શ્વેત-કર્પટ્âવૃતં કિમ્ અપ્ય્ આદાય પ્રાવિશત્. ઉપવિશ્ય ચ પૂર્વવત્ સ્થિત્વા મુહૂર્તમ્ અબ્રવીત્: "મહા-ભાગ! ભવન્તમ્ આહ ભગવાન્ યથ્âસ્મચ્-છિષ્યઃ પાતાલસ્વામિ-નામા બ્રાહ્મણઃ. તેન બ્રહ્મ-રાક્ષસ-હસ્તાદ્ અપહૃતો મહ્âસિર્ અટ્ટહાસ-નામા. સો ઽયં ભવદ્-ભુજ-યોગ્યો ગૃહ્યતામ્" ઇત્ય્ અભિધાય્âપહૃત-કર્પટ્âવચ્છાદનાત્ પરિવારાદ્ આચકર્ષ શરદ્-ગગન-તલમ્ ઇવ પિણ્ડતાં નીતમ્, કાલિન્દી-પ્રવાહમ્ ઇવ સ્તમ્ભિત-જલમ્, નન્દક-જિગીષયા કૃષ્ણ-કોપિતં કાલિયમ્ ઇવ કૃપાણતાં ગતમ્, લોક-વિનાશાય પ્રકાશિત-ધારા-સારં પ્રલય-કાલ-મેઘ-ખણ્ડમ્ ઇવ નભસ્-તલાત્ પતિતમ્, દૃશ્યમાન-વિકટ-દન્ત-મણ્ડલં હાસમ્ ઇવ હિંસાયાઃ, હરિ-બાહુ-દણ્ડમ્ ઇવ કૃત-દૃઢ-મુષ્ટિ-ગ્રહમ્, સકલ-ભુવન-જીવિત્âપહરણ-ક્ષમેણ કાલ-કૂટેન્êવ નિર્મિતમ્, કૃત્âન્ત-કોપ્âનલ-તપ્તેન્êવ્âયસા ઘટિતમ્, અતિ-તીક્ષ્ણતયા પવન-સ્પર્શેન્âપિ રુષ્êવ ક્વણન્તમ્ મણિ-સભા-કુટ્ટિમ-પતત્-પ્રતિબિમ્બ-ચ્છદ્મન્âત્માનમ્ અપિ દ્વિધ્êવ પાટયન્તમ્, અરિ-શિરશ્-છેદ-લગ્નૈઃ કચૈર્ ઇવ કિરણૈઃ કરાલિત-ધારમ્, મુહુર્-મુહુસ્ તડિદ્-ઉન્મેષ-તરલૈઃ પ્રભા-ચક્ર-ચ્છુરિતૈર્ જર્જરિત્âતપમ્, ખણ્ડશશ્ છિન્દન્તમ્ ઇવ દિવસમ્, કટ્âક્ષમ્ ઇવ કાલ-રાત્રેઃ, કર્ણ્ôત્પલમ્ ઇવ કાલસ્ય, ઓં-કારમ્ ઇવ ક્રૌર્યસ્ય અલં-કારમ્ અહં-કારસ્ય, કુલ-મિત્રં કોપસ્ય, દેહં દર્પસ્ય, [108] સુ-સહાયં સાહસસ્ય, અપત્યં મૃત્યોઃ, આગમન-માર્ગં લક્ષ્મ્યાઃ, નિર્ગમન-માર્ગં કીર્તેઃ, કૃપાણમ્.
અવનિ-પતિસ્ તુ તં ગૃહીત્વા કરેણ્âયુધ-પ્રીત્યા પ્રતિમા-નિભેન્âલિઙ્ગન્ન્ ઇવ સુ-ચિરં દદર્શ. સંદિદેશ ચ: "વક્તવ્યો ભગવાન્ પર-દ્રવ્ય-ગ્રહણ્âવજ્ઞા-દુર્-વિદગ્ધમ્ અપિ હિ મે મનો યુષ્મદ્-વિષયે ન શક્નોતિ વચન-વ્યતિક્રમ-વ્યભિચારમ્ આચરિતુમ્" ઇતિ. પરિવ્રાટ્ તુ ગૃહીતે તસ્મિન્ પરિતુષ્ટઃ "સ્વસ્તિ ભવતે. સાધયામઃ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિરયાસીત્. નૃપશ્ ચ પ્રકૃત્યા વીર-રસ્âનુરાગી તેન કૃપાણેન્âમન્યત કર-તલ-વર્તિનીં મેદિનીમ્.
અથ વ્રજત્સુ દિવસેષ્વ્ એકદા ભૈરવાચાર્યો રાજાનમ્ ઉપહ્વરે સ્ôપગ્રહમ્ અવાદીત્: "તાત! સ્વ્âર્થ્âલસાઃ પર્ôપકાર-દક્ષાશ્ ચ પ્રકૃતયો ભવન્તિ ભવ્યાનામ્. ભવ્âદૃશાં ચ્âર્થિ-દર્શનં મહ્ôત્સવઃ પ્રણયનમ્ આરાધનમ્ અર્થ-ગ્રહણમ્ ઉપકારઃ. ભૂમિર્ અસિ સર્વ-લોક-મનો-રથાનામ્. યેનાભિધીયસે. શ્રૂયતામ્. ભગવતો મહા-કાલ-હૃદય-નામ્નો મહા-મન્ત્રસ્ય કૃષ્ણ-સ્રગ્-અમ્બર્âનુલેપનેન્âકલ્પેન કલ્પ-કથિતેન મહા-શ્મશાને જપ-કોટ્યા કૃત-પૂર્વ-સેવો ઽસ્મિ. તસ્ય ચ વેતાલ-સાધન્âવસાના સિદ્ધિઃ. અ-સહાયૈશ્ ચ સા દુર્-અવાપા. ત્વં ચ્âલમ્ અસ્મૈ કર્મણે. ત્વયિ ચ ગૃહીત-ભરે ભવિષ્યન્ત્ય્ અ-પરે સહાયાસ્ ત્રયઃ એકઃ સ એવ્âસ્માકં ટીટિભ-નામા બાલ-મિત્રં મસ્કરી યો ભવન્તમ્ ઉપતિષ્ઠતે. દ્વિતીયઃ સ પાતાલસ્વામી. અ-પરો મચ્-છિષ્ય એવ કર્ણતાલ-નામા દ્રાવિડઃ. યદિ સાધુ મન્યસે તતો નીયતામ્ અયં દિઙ્-નાગ-હસ્ત-દીર્ઘો ગૃહીત્âટ્ટહાસો નિશામ્ એકામ્ એક-દિઙ્-મુખ્âર્ગલતાં બાહુઃ." ઇતિ કૃત-વચસિ ચ તસ્મિન્ન્ અન્ધકાર-પ્રવિષ્ટ ઇવ દૃષ્ટ-પ્રકાશઃ પ્રાપ્ત્ôપકાર્âવકાશઃ પ્રમુદિતેન્âન્તર્-આત્મના નર્êન્દ્રઃ સમભાષત: "ભગવન્! પરમ્ અનુગૃહીતો ઽસ્મ્ય્ અનેન શિષ્ય-જન-સામાન્યેન નિદેશેન કૃત-પરિગ્રહમ્ ઇવ્âત્માનમ્ એવ્âઇમિ" ઇતિ. નનન્દ ચ તેન [109] નર્êન્દ્ર-વ્યાહૃતેન ભૈરવાચાર્યઃ. ચકાર ચ સંકેતમ્: "અસ્યામ્ એવ્âગામિન્યામ્ અસિત-પક્ષ-ચતુર્-દશી-ક્ષપાયામ્ ઇયત્યાં વેલાયામ્ અમુષ્મિન્ મહા-શ્મશાન-સમીપ-ભાજિ શૂન્ય્âયતને શસ્ત્ર-દ્વિતીયેન્âયુષ્મતા દ્રષ્ટવ્યા વયમ્" ઇતિ.
અથ્âતિક્રાન્તેષ્વ્ અહઃસુ પ્રાપ્તાયાં ચ તસ્યામ્ એવ કૃષ્ણ-ચતુર્-દશ્યાં શૈવેન વિધિના દીક્ષિતઃ ક્ષિતિપો નિયમવાન્ અભૂત્. કૃત્âધિવાસં ચ સંપાદિત-ગન્ધ-ધૂપ-માલ્ય્âદિ-પૂજં ખડ્ગમ્ અટ્ટહાસમ્ અકરોત્. તતઃ પરિણતે દિવસે કેન્âપિ કર્મ-સાધનાય કૃત-રુધિર-બલિ-વિધાનાસ્વ્ ઇવ લોહિત્âયમાનાસુ દિક્ષુ, રુધિર-બલિ-લમ્પટાસુ ચ વેતાલ-જિહ્વાસ્વ્ ઇવ લમ્બમાનાસુ ચ રવિ-દીધિતિષુ, નર્êન્દ્ર્âનુરાગેણ ગૃહીત્âપ્-અર-દિશિ સ્વયમ્ ઇવ દિક્-પાલતાં ચિકીર્ષતિ સવિતરિ, યાતુધાનીષ્વ્ ઇવ વર્ધમાનાસુ તરુ-ચ્છાયાસુ, પાતાલ-તલ-વાસિષુ વિઘ્નાય દાનવેષ્વ્ ઇવ્ôત્તિષ્ઠત્સુ તમો-મણ્ડલેષુ, નભસિ પુઞ્જી-ભવતિ, રૌદ્રં કર્મ દિદૃક્ષમાણા ઇવ નક્ષત્ર-ગણે વિગાઢાયાં શર્વર્યામ્, સુપ્ત-જને નિઃ-શબ્દસ્ તિમિતે નિશીથે, રાજા સ્âન્તઃ-પુરં પરિજનં વઞ્ચયિત્વા વામ-કર-સ્ફુરત્-સરુર્ દક્ષિણ-કરેણ્ôત્ખાતં ખડ્ગમ્ અટ્ટહાસમ્ આદાય વિસર્પતા ચ ખડ્ગ-પ્રભા-પટલેન નીલ્âંશુક-પટેન્êવ દર્શન-ભયાદ્ અવગુણ્ઠિત-નિખિલ-ગાત્ર-યષ્ટિર્ અન્-આદિષ્ટય્âપ્ય્ અનુગમ્યમાનો રાજ-લક્ષ્મ્યા પૃષ્ઠતઃ પરિમલ-લગ્ન-મધુ-કર-વેણિ-વ્યાજેન કેશેષ્વ્ ઇવ કર્મ-સિદ્ધિમ્ આકર્ષન્ન્ એકાકી નગરાન્ નિરગાત્. અગાચ્ ચ તમ્ ઉદ્દેશમ્.

અથ પ્રત્યુપજગ્મુસ્ તે ત્રયો ઽપિ દ્રૌણિ-કૃપ-કૃતવર્માણ ઇવ સૌપ્તિકે સંનદ્ધાઃ સ્નાતાઃ સ્રગ્વિણો ગૃહીત-વિકટ-વેષાઃ, કુસુમ-શેખર-સંચારિભિઃ ક્રિયમાણ-મન્ત્ર-શિખા-બન્ધા ઇવ ગુઞ્જદ્ભિઃ ષટ્-ચરણૈર્ ઉષ્ણીષ-પટ્ટકાંલ્ લલાટ-મધ્ય-ઘટિત-વિકટ-સ્વસ્તિકા-ગ્રન્થીન્-મહા-મુદ્રા-બન્ધાન્ ઇવ ધારયન્તો મૂર્ધભિઃ એક-શ્રવણ-વિવર-વિતત-વિમલ-દન્ત-પત્ર-પ્રભા-લોક-લેપ-ધવલિત-ક- [110] -પોલૈર્ મુખૈર્ આપિબન્ત ઇવ નિશા-ચર્âપચય-ચિકીર્ષયા શાર્વરમ્ અન્ધકારમ્, ઇતર-કર્ણ્âવલમ્બિનાં રત્ન-કુણ્ડલાનામ્ અચ્છ્âચ્છયા રુચા ગો-રોચનય્êવ મન્ત્ર-પરિજપ્તયા સમાલબ્ધ્âઙ્ગાઃ, સ્વ-પ્રતિબિમ્બ-ગર્ભાન્ કર્મ-સિદ્ધયે દત્ત-પુરુષ્ôપહારાન્ ઇવ્ôલ્લાસયન્તો નિશિતાન્ નિસ્ત્રિંશાન્, નિસ્ત્રિંશ્âંશુ-સંતાન-સીમન્તિત-તિમિરામ્ આત્મીય્âત્મીય-દિગ્-વિભાગ-સંરક્ષણાય ત્રિધ્êવ ત્રિ-યામાં પાટયન્તઃ સ્âર્ધ-ચન્દ્રૈઃ કલ-ધૌત-બુદ્બુદ્âવલિ-તરલ-તારા-ગણૈર્ નિશાયા ઇવ પરુષ્âસિ-ધારા-નિકૃત્તૈઃ ખણ્ડૈર્ ગૃહીતૈશ્ ચર્મ-ફલકૈર્ અ-કાણ્ડ-શર્વરીમ્ અ-પરાં ઘટયન્તઃ, કાઞ્ચન-શૃઙ્ખલા-કલાપ-નિયમિત-નિબિડ-નિષ્પ્રવાણયઃ, બદ્ધ્âસિ-ધેનવઃ, ટીટિભ-કર્ણતાલ-પાતાલસ્વામિનો નિવેદિતવન્તશ્-ચ્âત્માનમ્.
અવનિ-પતિસ્ તુ: "કો ઽત્ર કઃ?" ઇતિ ત્રીન્ અપૃચ્છત્. આચચક્ષિરે ચ સ્વં સ્વં નામ ત્રયો ઽપિ તે. તૈર્ એવ ચ્âનુગમ્યમાનો જગામ તાં બલિ-દીપ્âલોક-જર્જરિત-ગુગ્ગુલુ-ધૂપ-ધૂમ-ગૃહ્યમાણ-દિગ્-વિભાગતયા વિક્ષિપ્યમાણ-રક્ષા-સર્ષપ્âર્ધ-દગ્ધ્âન્ધકાર-પલાયમાન-નિશામ્ ઇવ સમુપકલ્પિત-સર્વ્ôપકરણાં નિઃ-શબ્દાં ચ ગમ્ભીરાં ચ ભીષણાં ચ સાધન-ભૂમિમ્.
તસ્યાં ચ કુમુદ-ધૂલિ-ધવલેન ભસ્મના લિખિતસ્ય મહતો મણ્ડલસ્ય મધ્યે સ્થિતં દીપ્તતર-તેજઃ-પ્રસરમ્, પૃથુ-પરિવેષ-પરિક્ષિપ્તમ્ ઇવ શરત્-સવિતારમ્, મથ્યમાન-ક્ષીર્ôદ્âવર્ત-વર્તિનમ્ ઇવ મન્દરમ્, રક્ત-ચન્દન્âનુલેપિનો રક્ત-સ્રગ્-અમ્બર્âભરણસ્ય્ôત્તાન-શયસ્ય શવસ્ય્ôરસ્ય્ ઉપવિશ્ય જાત-જાત-વેદસિ મુખ-કુહરે પ્રારબ્ધ્âગ્નિ-કાર્યમ્, કૃષ્ણ્ôષ્ણીષમ્, [111] કૃષ્ણ્âઙ્ગ-રાગમ્, કૃષ્ણ-પ્રતિસરમ્, કૃષ્ણ-વાસસમ્, કૃષ્ણ-તિલ્âહુતિ-નિભેન વિદ્યા-ધરત્વ-તૃષ્ણયા માનુષ-નિર્માણ-કારણ-કાલુષ્ય-પરમ્âણૂન્ ઇવ ક્ષયમ્ ઉપનયન્તમ્, આહુતિ-દાન-પર્યસ્તાભિઃ પ્રેત-મુખ-સ્પર્શ-દૂષિતં પ્રક્ષાલયન્તમ્ ઇવ્âશુશુક્ષણિં કર-નખ-દીધિતિભિઃ, ધૂમ્âલોહિતેન ચક્ષુષા ક્ષતજ્âહુતિમ્ ઇવ હુત-ભુજિ પાતયન્તમ્, ઈષદ્-વિવૃત્âધર-પુટ-પ્રકટિત-સિત-દશન-શિખરેણ દૃશ્યમાન-મૂર્ત-મન્ત્ર્âક્ષર-પઙ્ક્તિન્êવ મુખેન કિમ્ અપિ જપન્તમ્, હોમ-શ્રમ-સ્વેદ-સલિલ-પ્રતિબિમ્બિતાભિર્ આસન્ન-દીપિકાભિર્ દહન્તમ્ ઇવ કર્મ-સિદ્ધયે સર્વ્âવયવાન્, અંસ્âવલમ્બિના બહુ-ગુણેન વિદ્યા-રાજેન્êવ બ્રહ્મ-સૂત્રણ પરિગૃહીતં ભૈરવાચાર્યમ્ અપશ્યત્. ઉપસૃત્ય ચ્âકરોન્ નમસ્-કારમ્. અભિનન્દિતશ્ ચ તેન સ્વ-વ્યાપારમ્ અન્વતિષ્ઠત્.
અત્ર્âન્તરે પાતાલસ્વામી શાતક્રતવીમ્ આશામ્ અઙ્ગી-ચકાર, કર્ણતાલઃ કૌબેરીં પરિવ્રાટ્ પ્રાચેતસીમ્. રાજા તુ ત્રૈશઙ્કવેન જ્યોતિષ્âઙ્કિતાં કકુભમ્ અલં-કૃતવાન્.

એવં ચ્âવસ્થિતેષુ દિક્-પાલેષુ દિક્-પાલ-ભુજ-પઞ્જર-પ્રવિષ્ટે વિસ્રબ્ધં કર્મ સાધયતિ ભૈરવં ભૈરવાચાર્યે ઽતિ-ચિરં ચ કૃત-કોલાહલેષુ નિષ્-ફલ-પ્રયત્નેષુ પ્રત્યૂહ-કારિષુ શાન્તેષુ કૌણપેષુ ગલત્ય્ અર્ધ-રાત્ર-સમયે મણ્ડલસ્ય ન્âતિ-દવીયસ્ય્ ઉત્તરેણ્âકસ્માદ્ એવ પ્રલય-મહા-વરાહ-દંષ્ટ્રા-વિવરમ્ ઇવ દર્શયન્તી ક્ષિતિર્ અદીર્યત. સહસ્âઇવ ચ તસ્માદ્ વિવરાદ્ આશ્âવારણ્ôત્ક્ષિપ્ત [112] ઇવ્âલાના લોહ-સ્તમ્ભઃ, મહા-વરાહ-પીવર-સ્કન્ધ-પીઠો નરક્âસુર ઇવ ભુવો ગર્ભાદ્ ઉદ્ભૂતો બલિ-દાનવ ઇવ ભિત્ત્વ્ôત્થિતઃ પાતાલમ્, ઇન્દ્ર-નીલ-પ્રાસાદ ઇવ્ôપરિ-જ્વલિત-રત્ન-પ્રદીપઃ, સ્નિગ્ધ-નીલ-ઘન-નિબિડ-કુટિલ-કુન્તલ-કાન્ત-મૌલિર્ ઉન્મીલન્ માલતી-મુણ્ડ-માલઃ, ગદ્ગદતયા સ્વરસ્ય સ્વ-ભાવ-પાટલતયા ચ ચક્ષુષઃ ક્ષીબ ઇવ યૌવન-મદેન વલ્ગદ્-ગલ-દામકઃ, કર-સંપુટ-મૃદિતયા મૃદા દિઙ્-નાગ-કુમ્ભ્âભા-વંસ-કૂટૌ પુનઃ પુનઃ પરિપઙ્કયન્ સાન્દ્ર-ચન્દન-કર્દમ-દત્તૈર્ અવ્યવસ્થા-સ્થાસકૈર્ અતિ-સિત-જલ-ધર-શકલ-શારિત ઇવ શારદ્âકાશ્âઇક-દેશઃ, કેતકી-ગર્ભ-પત્ર-પાણ્ડુરસ્ય ચણ્ડાતકસ્ય્ôપરિ ક્ષામતરી-કૃત-કુક્ષિઃ, કક્ષ્યા-બન્ધં વિધાય વિલાસ-વિક્ષિપ્તેન ધવલ-વ્યાયામ-ફાલી-પટ્âન્તેન ધરણિ-તલ-ગતેન ધાર્યમાણ ઇવ પૃષ્ઠતઃ શેષેણ, સ્થિર-સ્થૂલ્ôરુ-દણ્ડઃ, ભૂમિ-ભઙ્ગ-ભયેન્êવ મન્થરાણિ સ્થાપયન્ પદાનિ નિર્-ભર-ગર્વ-ગુરુ કથમ્ અપિ શૈલમ્ ઇવ ગાત્રમ્ ઉદ્વહન્ દર્પેણ મુહુર્-મુહુર્ ઉરસિ દ્વિ-ગુણિતે દોષ્ણિ વામે તિર્યગ્-ઉત્ક્ષિપ્તે ચ દક્ષિણે જઙ્ઘા-કાણ્ડે કુણ્ડલિતે ચ ચણ્ડ્âસ્ફોટન-ટાઙ્કારૈઃ કર્મ-વિઘ્ન-નિર્ઘાતાન્ ઇવ પાતયન્ન્ એક્êન્દ્રિય-વિકલમ્ ઇવ જીવ-લોકં કુર્વન્ કુવલય-શ્યામલઃ પુરુષ ઉજ્જગામ. જગાદ ચ વિહસ્ય નર-સિંહ-નાદ-નિર્ઘોષ-ઘોરયા ભારત્યા: "ભો વિદ્યા-ધરી-શ્રદ્ધા-કામુક! કિમ્ અયં વિદ્ય્âવલેપઃ સહાય-મદો વા યદ્ અસ્મૈ જનાય્âવિધાય બલિં બાલિશ ઇવ સિદ્ધિમ્ અભિલષસિ? કા તે દુર્-બુદ્ધિર્ ઇયમ્? એતાવતા કાલેન ક્ષેત્ર્âધિપતિર્ અસ્ય મન્-નામ્ન્âઇવ લબ્ધ-વ્યપદેશસ્ય દેશસ્ય ન્âગતસ્ તે શ્રોત્ર્ôપકણ્ઠં શ્રીકણ્ઠ-નામા નાગો ઽહમ્? અન્-ઇચ્છતિ મયિ કા શક્તિર્ ગ્રહ-ગણસ્ય્âપિ ગન્તું ગગને. ભૂ-નાથો ઽપ્ય્ અયમ્ અ-નાથસ્ તપસ્વી યસ્ ત્વાદૃશૈઃ શૈવ્âપસદૈર્ ઉપકરણી-ક્રિયતે. સહસ્વ્êદાનીં સહ્âમુના દુર્-નર્êન્દ્રેણ [113] દુર્-નયસ્ય ફલમ્" ઇત્ય્ અભિધાય ચ નિષ્ઠુરૈઃ પ્રકોષ્ઠ-પ્રહારૈસ્ ત્રીન્ અપિ ટીટિભ-પ્રભૃતીન્ અભિમુખં પ્રધાવિતાન્ સ-શરીર્âવરણ-કૃપ્âણાન્ અપાતયત્.
અથ્âપૂર્વ્âધિક્ષેપ-શ્રવણાદ્ અ-શસ્ત્ર-વ્રણૈર્ અપ્ય્ અ-મર્ષ-સ્વેદ-ચ્છલેન્âનેક-સમર-પીતમ્ અસિ-ધારા-જલમ્ ઇવ વમદ્ભિર્ અવયવૈર્ અપિ રોમાઞ્ચ-નિભેન મુક્ત-શર-શત-શલ્ય-નિકર-ભર-લઘુમ્ ઇવ્âત્માનં રણાય કુર્વદ્ભિર્ અટ્ટહાસેન્âપિ પ્રતિબિમ્બિત-તારા-ગણેન સ્પષ્ટ-દૃષ્ટ-ધવલ-દન્ત-માલમ્ અવજ્ઞયા હસત્êવ કથ્યમાન-સત્ત્વ્âવષ્ટમ્ભઃ પરિકર-બન્ધ-વિભ્રમ-ભ્રમિત-કર-નખ-કિરણ-ચક્ર-વાલેન વ્યપગમન્âશઙ્કયા નાગ-દમન-મન્ત્ર-મણ્ડલ-બન્ધેન્êવ રુન્ધન્ દશ-દિશો નર-નાથઃ સ્âવજ્ઞમ્ અવાદીત્: "અરે કાક્ôદર કાક! મયિ સ્થિતે રાજ-હંસે ન જિહ્રેષિ બલિં યાચિતુમ્? અમીભિઃ કિં વા પરુષ-ભાષિતૈઃ? ભુજે વીર્યં નિવસતિ, ન વાચિ. પ્રતિપદ્યસ્વ શસ્ત્રમ્. અયં ન ભવસિ. અ-ગૃહીત-હેતિષ્વ્ અ-શિક્ષિતો મે ભુજઃ પ્રહર્તુમ્" ઇતિ. નાગસ્ ત્વ્ અન્-આદૃતતરમ્: "એહિ, કિં શસ્ત્રેણ? ભુજાભ્યામ્ એવ ભનજ્મિ ભવતો દર્પમ્" ઇત્ય્ અભિધાય્âસ્ફોટયામ્-આસ. નર-પતિર્ અપિ નિર્-આયુધમ્ આયુધેન યુધિ લજ્જમાનો જેતુમ્ ઉત્સૃજ્ય સ-ચર્મ-ફલકમ્ અટ્ટહાસમ્ અસિમ્ અર્ધ્ôરુકસ્ય્ôપરિ બબન્ધ બાહુ-યુદ્ધાય કક્ષ્યામ્. યુયુધાતે ચ નિર્દય્âસ્ફોટન-સ્ફુટિત-ભુજ-રુધિર-શીકર-સિચ્યમાનૌ શિલા-સ્તમ્ભૈર્ ઇવ પતદ્ભિર્ બાહુ-દણ્ડૈઃ શબ્દમયમ્ ઇવ કુર્વાણૌ ભુવનં તૌ. ન ચિરાચ્ ચ પાતયામ્-આસ ભૂ-તલે ભુજઙ્ગમં ભૂ-પતિઃ. જગ્રાહ ચ કેશેષુ. ઉચ્ચખાન ચ શિરશ્ છેત્તુમ્ અટ્ટહાસમ્. અપશ્યચ્ ચ વૈકક્ષક-માલ્âન્તરેણ્âસ્ય યજ્ઞ્ôપવીતમ્. ઉપસંહૃત-શસ્ત્ર-વ્યાપારશ્ ચ્âવાદીત્: "દુર્-વિનીત! અસ્તિ તે દુર્-નય-નિર્વાહ-બીજમ્ ઇદમ્. યતો વિશ્રબ્ધમ્ એવ્âચરસિ ચાપલાનિ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વ્ôત્સસર્જ ચ તમ્. અન્-અન્તરં ચ સહસ્âઇવ્âતિ-બહલાં જ્યોત્સ્નાં દદર્શ. શરદિ વિકસતાં [114] કમલ-વનાનામ્ ઇવ ચ ઘ્રાણ્âવલેપિનમ્ આમોદમ્ અજિઘ્રત્. ઝટિતિ ચ નૂપુર-શબ્દમ્ અશૃણોત્. વ્યાપારયામ્-આસ ચ શબ્દ્âનુસારેણ દૃષ્ટિમ્.
અથ કર-તલ-સ્થિતસ્ય્âટ્ટહાસસ્ય મધ્યે તડિતમ્ ઇવ નીલ-જલ-ધર્ôદરે સ્ફુરન્તીં પ્રભયા પિબન્તીમ્ ઇવ ત્રિ-યામામ્, તામરસ-હસ્તામ્, કોમલ્âઙ્ગુલિ-રાગ-રાજિ-જાલકાનિ ચ ચરણ-લગ્નાનિ વેલા-બાલ-વિદ્રુમ-લતા-વનાન્îવ્âકર્ષન્તીમ્, કર-પઙ્કજ-સંકોચ્âશઙ્કયા શશ્âઙ્ક-મણ્ડલમ્ ઇવ ખણ્ડશઃ કૃતં નિર્-મલ-ચરણ-નખ-નિવહ-નિભેન બિભ્રતીમ્, ગુલ્ફ્âવલમ્બિ-નૂપુર-પુટતયા સ્થિત-નિબિડ-કટક્âવલિ-બન્ધનાદ્ ઇવ પરિભ્રશ્ય્âગતામ્, બહુ-વિધ-કુસુમ-શકુનિ-શત-શોભિતાત્ પવન-ચલિત-તનુ-તરઙ્ગાદ્ અતિ-સ્વ્-અચ્છાદ્ અંશુકાદ્ ઉદધિ-સલિલાદ્ ઇવ્ôત્તરન્તીમ્, ઉદધિ-જન્મ-પ્રેમ્ણા ત્રિ-વલિ-ચ્છલેન ત્રિ-પથગય્êવ પરિષ્વક્ત-મધ્યામ્, અત્ય્-ઉન્નત-સ્તન-મણ્ડલામ્, દૃશ્યમાન-દિઙ્-નાગ-કુમ્ભામ્ ઇવ કકુભમ્, મદ-લગ્નૈર્ આવત-કર-શીકર-નિકરમ્ ઇવ શરત્-તારા-ગણ-તારં હારમ્ ઉરસા દધાનામ્, ધવલ-ચામરૈર્ ઇવ ચ મન્દ-મન્દ-નિઃશ્વાસ-દોલાયિતૈર્ હાર-કિરણૈર્ ઉપવીજ્યમાનામ્, સ્વ-ભાવ-લોહિતેન મદ્âન્ધ-ગન્ધ્êભ-કુમ્ભ્âસ્ફાલન-સંક્રાન્ત-સિન્દુરેણ્êવ કર-દ્વયેન દ્યોતમાનામ્, હર-શિખણ્ડ્êન્દુ-દ્વિતીય-ખણ્ડેન્êવ કુણ્ડલી-કૃતેન જ્યોત્સ્ના-મુચા દન્ત-પત્રેણ વિભ્રાજમાનામ્, કૌસ્તુભ-ગભસ્તિ-સ્તબકેન્êવ ચ શ્રવણ-લગ્નેન્âશોક-કિસલયેન્âલં-કૃતામ્, મહતા મત્ત-માતઙ્ગ-મદમયેન તિલકેન્âદૃશ્ય-ચ્છત્ર-ચ્છાયા-મણ્ડલેન્êવ્âવિરહિત-લલાટામ્, આ-પાદ-તલાદ્ આ-સીમન્તાચ્ ચ ચન્દ્ર્âતપ-ધવલેન ચન્દનેન્âદિ-રાજ-યશસ્êવ ધવલી-કૃતામ્, ધરણિ-તલ-ચુમ્બિનીબિઃ કણ્ઠ-કુસુમ-માલાભિઃ સરિદ્ભિર્ ઇવ સાગર્âધિષ્ઠાત્રીભિર્ અધિષ્ઠિતામ્, મૃણાલ-કોમલૈર્ અવયવૈઃ કમલ-સંભવત્વમ્ અન્-અક્ષરમ્ આચક્ષાણાં સ્ત્રિયમ્ અપશ્યત્. અ-સંભ્રાન્તશ્ ચ પપ્રચ્છ: "ભદ્રે! ક્âસિ, કિમ્-અર્થં વા દર્શન-પથમ્ આગત્âસિ?" ઇતિ. સા તુ સ્ત્રી-જન-વિરુદ્ધેન્âવષ્ટમ્ભેન્âભિભવન્ત્îવ્âભાષત તમ્: "વીર! વિદ્ધિ માં [115] નારાયણ્ôરઃ-સ્થલી-લીલા-વિહાર-હરિણીમ્, પૃથુ-ભરત-ભગીરથ્âદિ-રાજ-વંશ-પતાકામ્, સુ-ભટ-ભુજ-જય-સ્તમ્ભ-વિલાસ-શાલ-ભઞ્જિકામ્, રણ-રુધિર-તરઙ્ગિણી-તરઙ્ગ-ક્રીડા-દોહદ-દુર્-લલિત-રાજ-હંસીમ્, સિત-નૃપ-ચ્છત્ર-ષણ્ડ-શિખણ્ડિનીમ્, અતિ-નિશિત-શસ્ત્ર-ધારા-વન-ભ્રમણ-વિભ્રમ-સિંહીમ્, અસિ-ધારા-જલ-કમલિનીં શ્રિયમ્. અપહૃત્âસ્મિ તવ્âમુના શૌર્ય-રસેન. યાચસ્વ. દદામિ તે વરમ્ અભિલષિતમ્" ઇતિ.

વીરાણાં ત્વ્ અ-પુનર્-ઉક્તાઃ પર્ôપકારાઃ. યતો રાજા તાં પ્રણમ્ય સ્વ્âર્થ-વિમુખો ભૈરવાચાર્યસ્ય સિદ્ધિં યયાચે. લક્ષ્મીસ્ તુ દેવી પ્રીતતર-હૃદયા વિસ્તીર્યમાણેન ચક્ષુષા ક્ષીર્ôદેન્êવ્ôપરિ પર્યસ્તેન્âભિષિઞ્ચન્તી ભૂ-પાલમ્ "એવમ્ અસ્તુ" ઇત્ય્ અબ્રવીત્. અવાદીચ્ ચ પુનઃ: "અનેન સત્ત્વ્ôત્કર્ષેણ ભગવચ્-છિવ-ભટ્ટારક-ભક્ત્યા ચ્âસાધારણયા ભવાન્ ભુવિ સૂર્યા-ચન્દ્રમસોસ્ તૃતીય ઇવ્â-વિચ્છિન્નસ્ય પ્રતિ-દિનમ્ ઉપચીયમાન-વૃદ્ધેઃ શુચિ-સુ-ભગ-માન્ય-સત્ય-ત્યાગ-શૌર્ય-શૌણ્ડ-પુરુષ-પ્રકાણ્ડ-પ્રાયસ્ય મહતો રાજ-વંશસ્ય કર્તા ભવિષ્યતિ. યસ્મિન્ન્ ઉત્પત્સ્યતે સર્વ-દ્વીપાનાં ભોક્તા હરિશ્ચન્દ્ર ઇવ હર્ષ-નામા ચક્રવર્તી ત્રિ-ભુવન-વિજિગીષુર્ દ્વિતીયો માન્ધાત્êવ યસ્ય્âયં કરઃ સ્વયમ્ એવ કમલમ્ અપહાય ગ્રહીષ્યતિ ચામરમ્" ઇતિ વચસો ઽન્તે તિરો-બભૂવ.
ભૂમિ-પાલસ્ તુ તદ્ આકર્ણ્ય હૃદયેન્âતિ-માત્રમ્ અપ્રીયત. ભૈરવાચાર્યો ઽપિ તસ્યા દેવ્યાસ્ તેન વચસા કર્મણા ચ સમ્યગ્-ઉપપાદિતેન સદ્ય એવ કુન્તલી કિરીટી કુણ્ડલી હારી કેયૂરી મેખલી મુદ્ગરી ખઢ્ગી ચ ભૂત્વ્âવાપ વિદ્યા-ધરત્વમ્. પ્રોવાચ ચ: "રાજન્! અ-દૂર-વ્યાપિનઃ ફલ્ગુ-ચેતસામ્ અલસાનાં મનોરથાઃ. સતાં તુ ભુવિ વિસ્તાર- [116] -વત્યઃ સ્વ-ભાવેન્âઇવ્ôપકૃતયઃ. સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અ-સંબાવિતાં દાતુમ્ ઇમાં દક્ષિણાં ક્ષમઃ કો ઽન્યો ભવન્તમ્ અપહાય. સંપત્-કણિકામ્ અપિ પ્રાપ્ય તુલ્êવ લઘુ-પ્રકૃતિર્ ઉન્નતિમ્ આયાતિ. ત્વદીયૈર્ ગુણૈર્ ઉપકરણી-કૃતસ્ય ત્વત્ત એવ ચ લબ્ધ્âત્મ-લાભસ્ય નિર્લજ્જત્êયમ્ અસ્ય મૂઢ-હૃદયસ્ય. તદ્ ઇચ્છામિ યેન કેન-ચિત્ કાર્ય-લવ્ôપપાદન્ôપયોગેન સ્મરયિતુમ્ આત્માનમ્" ઇતિ. પ્રત્યુપકાર-દુષ્-પ્રવેશાસ્ તુ ભવન્તિ ધીરાણાં હૃદય્âવષ્ટમ્ભાઃ. યતસ્ તં રાજા "ભવત્-સિદ્ધ્ય્âઇવ પરિસમાપ્ત-કૃત્યો ઽસ્મિ. સાધયતુ માન્યો યથા-સમીહિતં સ્થાનમ્" ઇતિ પ્રત્યાચચક્ષે.
તથ્ôક્તશ્ ચ ભૂ-ભુજા જિગમિષુઃ સુ-દૃઢં સમાલિઙ્ગ્ય ટીટિભ્âદીન્ કુવલય-વનેન્êવ્âશ્યાય-શીકર-સ્રાવિણા સ્âસ્રેણ ચક્ષુષા વીક્ષમાણઃ ક્ષિતિ-પતિં પુનર્-ઉવાચ: "તાત! બ્રવીમિ યામ્îતિ ન સ્નેહ-સદૃશમ્. ત્વદીયાઃ પ્રાણા ઇતિ પુનર્ ઉક્તમ્. ગૃહ્યતામ્ ઇદં શરીરકમ્ ઇતિ વ્યતિરેકેણ્âર્થ-કરણમ્. તિલશઃ ક્રીતા વયમ્ ઇતિ ન્ôપકાર્âનુરૂપમ્. બાન્ધવો ઽસ્îતિ દૂરી-કરણમ્ ઇવ. ત્વયિ સ્થિતં હૃદયમ્ ઇત્ય્ અ-પ્રત્યક્ષમ્. ત્વદ્-વિરહ્âનુકારિણી કારણ્êયં ન સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અ-શ્રદ્ધેયમ્. નિષ્-કારણસ્ તવ્ôપકાર ઇત્ય્ અનુવાદઃ. સ્મર્તવ્યા વયમ્ ઇત્ય્ આજ્ઞા. સર્વથા કૃતઘ્ન્âલાપેષ્વ્ અ-સજ્-જન-કથાસુ ચ ચેતસિ કર્તવ્યો ઽયં સ્વ્âર્થ-નિષ્ઠુરો જનઃ" ઇત્ય્ અભિધાય વેગ-ચ્છિન્ન-હાર્ôચ્છલિત-મુક્તા-ફલ-નિકર-તાડિત-તારા-ગણં ગગન-તલમ્-ઉત્પપાત. યયૌ ચ સીમન્તિત-ગ્રહ-ગ્રામઃ સિદ્ધ્ય્-ઉચિતં ધામ. શ્રીકણ્ઠો ઽપિ: "રાજન્! પરાક્રમ-ક્રીતઃ કર્તવ્યેષુ નિયોગેન્âનુગ્રાહ્યો ગ્રાહિત-વિનયો ઽયં જનઃ" ઇત્ય્ અભિધાય રાજ્âનુમોદિતસ્ તદ્ એવ ભૂયો ભૂ-વિવરં વિવેશ. [117] નર-પતિસ્ તુ ક્ષીણ-ભૂયિષ્ઠાયાં ક્ષપાયાં, પ્રવાતુમ્ આરબ્ધે પ્રબુધ્યમાન-કમલિની-નિઃશ્વાસ-સુરભૌ, વન-દેવતા-કુચ્âંશુક્âપહરણ-પરિહાસ-સ્વેદિન્îવ સ્âવશ્યાય-શીકરે પરિમલ્âકૃષ્ટ-મધુકૃતિ કુમુદ-નિદ્રા-વાહિનિ નિશા-પરિણતિ-જડે તુષાર-લેશિનિ વન્âનિલે, વિરહ-વિધુર-ચક્ર-વાક-ચક્ર-નિઃશ્વસિત-સંતાપિતાયામ્ ઇવ્â-પર-જલનિધિમ્ અવતરન્ત્યાં ત્રિ-યામાયાં, સાક્ષાદ્-આગત-લક્ષ્મી-વિલોકન-કુતૂહલિનીષ્વ્ ઇવ સમુન્મીલન્તીષુ નલિનીષુ, ઉન્નિદ્ર-પક્ષિણિ ક્ષરતિ કુસુમ-વિસરમ્ ઇવ તુહિન-કણ-નિકરં મૃદુ-પવન-લાસિત-લતે કાનને, કમલ-લક્ષ્મી-પ્રબોધ-મઙ્ગલ-શઙ્ખેષ્વ્ ઇવ રસત્સ્વ્ અન્તર્-બદ્ધ-ધ્વનન્-મધુકરેષુ મુકુલાયમાનેષુ, કુમુદેષુ, ઉજ્જિહાન-રવિ-રથ-વાજિ-વિસૃષ્ટૈઃ પ્રોથ-પટુ-પવનૈઃ પ્રોત્સાયમાણાસ્વ્ ઇવ વારુણ્યાં કકુભિ પુઞ્જી-ભવન્તીષુ શ્યામા-લતા-કલિકાસુ તારકાસુ, મન્દર-શિખર્âશ્રયિણિ મન્દ્âનિલ-લુલિત-કલ્પ-લતા-વન-કુસુમ-ધૂલિ-વિચ્છુરિત ઇવ ધૂસરી-ભવતિ સપ્ત-ર્ષિ-મણ્ડલે, સુર-વારણ્âઙ્કુશ ઇવ ચ્યુતે ગલતિ તારામયે મૃગે ત્રીન્ અપિ ટીટિભ્âદીન્ ગૃહીત્વા નાગ-યુદ્ધ-વ્યતિકર-મલીમસાનિ શુચિનિ વન-વાપી-પયસિ પ્રક્ષાલ્ય્âઙ્ગાનિ નગરં વિવેશ. અન્યસ્મિન્ન્ અહનિ તેષામ્ આત્મ-શરીર્âન્-અન્તરં સ્નાન-ભોજનાચ્ છાદન્âદિના પ્રીતિમ્ અકરોત્.
કતિપય-દિવસ્âપગમે ચ પિરવ્રાડ્ ભૂ-ભુજા વાર્યમાણો ઽપિ વનં યયૌ. પાતાલસ્વામિ-કર્ણતાલૌ તુ શૌર્ય્âનુરક્તૌ તમ્ એવ સિષેવાતે. સંપાદિત-મનો-રથ્âતિરિક્ત-વિભવૌ ચ સુ-ભટ-મણ્ડલ-મધ્યે નિષ્કૃષ્ટ-મણ્ડલ્âગ્રૌ સમર-મુખેષુ પ્રથમમ્ ઉપયુજ્યમાનૌ કથ્âન્તરેષુ ચ્âન્તર્â- [118] -ન્તરા સમાદિષ્ટો વિચિત્રાણિ ભૈરવાચાર્ય-ચરિતાનિ શૈશવ-વૃત્ત્âન્તાંશ્ ચ કથયન્તૌ તેન્âઇવ સ્âર્ધં જરામ્ આજગ્મતુર્ ઇતિ.
ઇતિ મહા-કવિ-શ્રી-બાણ-ભટ્ટ-કૃતે હર્ષચરિતે રાજ-દર્શનં નામ તૃતીય ઉચ્છ્વાસઃ
[119] ચતુર્થ ઉચ્છ્વાસઃ
યોગં સ્વપ્ને ઽપિ ન્êચ્છન્તિ કુર્વતે ન કર-ગ્રહમ્ ।
મહન્તો નામ-માત્રેણ ભવન્તિ પતયો ભુવઃ ॥ 4.1 ॥
સકલ-મહી-ભૃત્-કમ્પ-કૃદ્ ઉત્પદ્યત એવ એવ નૃપ-વંશે ।
વિપુલે ઽપિ પૃથુ-પ્રતિમો દન્ત ઇવ ગણ્âધિપસ્ય મુખે ॥ 4.2 ॥
અથ તસ્માત્ પુષ્પભૂતેર્ દ્વિજ-વર-સ્વ્êચ્છા-ગૃહીત-કોષો નાભિ-પદ્મ ઇવ પુણ્ડરીક્êક્ષણાત્, લક્ષ્મી-પુરઃ-સરો રત્ન-સંચય ઇવ રત્ન્âકરાત્, ગુરુ-બુધ-કવિ-કલાભૃત્-તેજસ્વિ-ભૂ-નન્દન-પ્રાયો ગ્રહ-ગણ ઇવ્ôદય-સ્થાનાત્ મહા-ભાર-વાહન-યોગ્યઃ સાગર ઇવ સગર-પ્રભાવાત્, દુર્-જય-બલ-સ-નાથો હરિ-વંશ ઇવ શૂરાન્ નિર્જગામ રાજ-વંશઃ. યસ્માદ્ અ-વિનષ્ટ-ધર્મ-ધવલાઃ પ્રજા-સર્ગા ઇવ કૃત-મુખાત્, પ્રતાપ્âક્રાન્ત-ભુવનાઃ કિરણા ઇવ તેજો-નિધેઃ, વિગ્રહ-વ્યાપ્તિ-દિઙ્-મુખા ગિરય ઇવ ભૂભૃત્-પ્રવરાત્, ધરણિ-ધારણ- [120] -ક્ષમા દિગ્-ગજા ઇવ બ્રહ્મ-કરાત્, ઉદધીન્ પાતુમ્ ઉદ્યતા જલ-ધરા ઇવ ઘન્âગમાત્, ઇચ્છા-ફલ-દાયિનઃ કલ્પ-તરવ ઇવ નન્દનાત્, સર્વ-ભૂત્âશ્રયા વિશ્વ-રૂપ-પ્રકારા ઇવ શ્રીધરાદ્ અજાયન્ત રાજાનઃ.

તેષુ ચ્âઇવમ્ ઉત્પદ્યમાનેષુ ક્રમેણ્ôદપાદિ હૂણ-હરિણ-કેસરી સિન્ધુ-રાજ-જ્વરો ગૂર્જર-પ્રજા-ગરો ગાન્ધાર્âદિપ-ગન્ધ-દ્વિપ-કૂટ-પાકલો લાટ-પાટવ-પાટચ્ચરો માલવ-લક્ષ્મી-લતા-પરશુઃ પ્રતાપ-શીલ ઇતિ પ્રથિત્â-પર-નામા પ્રભાકરવર્ધનો નામ રાજ્âધિરાજઃ. યો રાજ્ય્âઙ્ગ-સઙ્ગીન્ય્ અભિષિચ્યમાન એવ મલાન્îવ મુમોચ ધનાનિ. યઃ પરકીયેન્âપિ કાતર-વલ્લભેન રણ-મુખે તૃણેન્êવ ધૃતેન્âલજ્જત જીવિતેન. યઃ કર-ધૃત-ધૌત્âસિ-પ્રતિબિમ્બિતેન્âત્મન્âપ્ય્ અદૂયત સમિતિષુ સહાયેન રિપૂણાં પુરઃ પ્રધનેષુ ધનુષ્âપિ નમતા યો માની માનસેન્âખિદ્યત. યશ્ ચ્âન્તર્-ગત્â-પરિમિત-રિપુ-શસ્ત્ર-શલ્ય-શઙ્કુ-કીલતામ્ ઇવ નિશ્-ચલામ્ ઉવાહ રાજ-લક્ષ્મીમ્. યશ્ ચ સર્વાસુ દિક્ષુ સમી-કૃત-તટ્âવટ-વિટપ્âટવી-તરુ-તૃણ-ગુલ્મ-વલ્મીક-ગિરિ-ગહનૈર્ દણ્ડ-યાત્રા-પથૈઃ પૃથુભિર્ ભૃત્ય્ôપયોગાય વ્યભજત્êવ વસુધાં બહુધા. યં ચ્âલબ્ધ-યુદ્ધ-દોહદમ્ આત્મીયો ઽપિ સકલ-રિપુ-સમુત્સારકઃ પરકીય ઇવ તતાપ પ્રતાપઃ. યસ્ય ચ વહ્નિમયો હૃદયેષુ, [121] જલમયો લોચન-પુટેષુ, મારુતમયો નિઃશ્વસિતેષુ, ક્ષમામયો ઽઙ્ગેષુ, આકાશમયઃ શૂન્યતાયાં, પઞ્ચ-મહા-ભૂતમયો મૂર્ત ઇવ્âદૃશ્યત નિહત-પ્રતિસામન્ત્âન્તઃ-પુરેષુ પ્રતાપઃ. યસ્ય ચ્âસન્નેષુ ભૃત્ય-રત્નેષુ પ્રતિબિમ્બત્êવ તુલ્ય-રૂપા સમલક્ષ્યત લક્ષ્મીઃ. તથા ચ યસ્ય પ્રતાપ્âગ્નિના ભૂતિઃ, શૌર્ય્ôષ્મણા સિદ્ધિઃ, અસિ-ધારા-જલેન વંશ-વૃદ્ધિઃ, શસ્ત્ર-વ્રણ-મુખૈઃ પુરુષ-કાર્ôક્તિઃ, ધનુર્-ગુણ-કિણેન કર-ગૃહીતિર્ અભવત્. યશ્ ચ વૈરમ્ ઉપાયનં વિગ્રહમ્ અનુગ્રહં સમર્âગમં મહ્ôત્સવં શત્રું નિધિ-દર્શનમ્ અરિ-બાહુલ્યમ્ અભ્યુદયમ્ આહવ્âહ્વાનં વર-પ્રદાનમ્ અવસ્કન્દ-પાતં દિષ્ટ-વૃદ્ધિં શસ્ત્ર-પ્રહાર-પતનં વસુ-ધારા-રસમ્ અમન્યત. યસ્મિંશ્ ચ રાજનિ નિર્-અન્તરૈર્ યૂપ-નિકરૈર્ અઙ્કુરિતમ્ ઇવ કૃત-યુગેન, દિઙ્-મુખ-વિસર્પિભિર્ અધ્વર-ધૂમૈઃ પલાયિતમ્ ઇવ કલિના, સ-સુધૈઃ સુર્âલયૈર્ અવતીર્ણામ્ ઇવ સ્વર્ગેણ, સુર્âલય-શિખર્ôદ્ધૂયમાનૈર્ ધવલ-ધ્વજૈઃ પલ્લવિતમ્ ઇવ ધર્મેણ, બહિર્-ઉપરચિત-વિકટ-સભા-સત્ર-પ્રપા-પ્રાગ્-વંશ-મણ્ડપૈઃ પ્રસૂતમ્ ઇવ ગ્રામૈઃ, કાઞ્ચનમય-સર્વ્ôપકરણૈર્ વિભવૈર્ વિશીર્ણમ્ ઇવ મેરુણા, દ્વિજ-દીયમાનૈર્ અર્થ-કલશૈઃ ફલિતમ્ ઇવ ભાગ્ય-સંપદા.
તસ્ય ચ જન્મ્âન્તરે ઽપિ સતી પાર્વત્îવ શઙ્કરસ્ય, ગૃહીત-પર-હૃદયા લક્ષ્મીર્ ઇવ લોક-ગુરોઃ, સ્ફુરત્-તરલ-તારકા રોહિણ્îવ કલાવતઃ, સર્વ-જન-જનની બુદ્ધિર્ ઇવ પ્રજાપતેઃ, મહા-ભૂભૃત્-કુલ્ôદ્ગતા ગઙ્ગ્êવ [122] વાહિની-નાયકસ્ય, માનસ્âનુવર્તન-ચતુરા હંસ્îવ રાજ-હંસસ્ય, સકલ-લોક્âર્ચિત-ચરણા ત્રય્îવ ધર્મસ્ય, દિવા-નિશમ્ અ-મુક્ત-પાર્શ્વ-સ્થિતિર્ અરુન્ધત્îવ મહા-મુને હંસમય્îવ ગતિષુ, પર-પુષ્ટમય્îવ્âલાપેષુ, ચક્ર-વાકમય્îવ પતિ-પ્રેમ્ણિ, પ્રાવૃણ્મય્îવ પયો-ધર્ôન્નતૌ, મદિરામય્îવ વિલાસેષુ, નિધિમય્îવ્âર્થ-સંચયેષુ, વસુ-ધારામય્îવ પ્રસાદેષુ, કમલમય્îવ કોશ-સંગ્રહેષુ, કુસુમમય્îવ ફલ-દાનેષુ, સંધ્યામય્îવ વન્દ્યત્વે, ચન્દ્રમય્îવ નિર્-ઊષ્મત્વે, દર્પણમય્îવ પ્રતિપ્રાણિ-ગ્રહણેષુ, સામુદ્રમય્îવ પર-ચિત્ત-જ્ઞાનેષુ, પરમ્âત્મમય્îવ વ્યાપ્તિષુ, સ્મૃતિમય્îવ પુણ્ય-વૃત્તિષુ, મધુમય્îવ સંભાષણેષુ, અ-મૃતમય્îવ તૃષ્યત્સુ, વૃષ્ટિમય્îવ ભૃત્યેષુ, નિર્વૃતિમય્îવ સખીષુ, વેતસમય્îવ ગુરુષુ, ગોત્ર-વૃદ્ધિર્ ઇવ વિલાસાનામ્, પ્રાયશ્-ચિત્ત-શુદ્ધિર્ ઇવ સ્ત્રીત્વસ્ય, આજ્ઞા-સિદ્ધિર્ ઇવ મકર-ધ્વજસ્ય, વ્યુત્થાન-બુદ્ધિર્ ઇવ રૂપસ્ય, દિષ્ટ-વૃદ્ધિર્ ઇવ રતેઃ, મનો-રથ-સિદ્ધિર્ ઇવ રામણીયકસ્ય, દૈવ-સંપત્તિર્ ઇવ લાવણ્યસ્ય, વંશ્ôત્પત્તિર્ ઇવ્âનુરાગસ્ય, વર-પ્રાપ્તિર્ ઇવ સૌભાગ્યસ્ય, ઉત્પત્તિ-ભૂમિર્ ઇવ કાન્તેઃ, સર્ગ-સમાપ્તિર્ ઇવ સૌન્દર્યસ્ય, આયતિર્ ઇવ યૌવનસ્ય, અન્-અભ્ર-વૃષ્ટિર્ ઇવ વૈદગ્ધ્યસ્ય, અ-યશઃ-પ્રમૃષ્ટિર્ ઇવ લક્ષ્મ્યાઃ, યશઃ-પુષ્ટિર્ ઇવ ચારિત્રસ્ય, હૃદય-તુષ્ટિર્ ઇવ ધર્મસ્ય, સૌહાર્દસ્ય ભાગ્ય-રૂપ-પરમ્âણુ-સૃષ્ટિર્ ઇવ પ્રજાપતેઃ, શમસ્યાપિ શાન્તિર્ ઇવ, વિનયસ્ય્âપિ વિનીતિર્ ઇવ, આભિજાત્યસ્ય્âપ્ય્ અભિજાતિર્ ઇવ, સંયમસ્ય્âપિ સંયતિર્ ઇવ, ધૈર્યસ્ય્âપિ ધૃતિર્ ઇવ, વિભ્રમસ્ય્âપિ વિભ્રાન્તિર્ ઇવ, યશો- [123] -મતી નામ મહા-દેવી પ્રાણાનાં પ્રણયસ્ય વિસ્રમ્ભસ્ય ધ્રમસ્ય સુખસ્ય ચ ભૂમિર્ અભૂત્. ય્âસ્ય વક્ષસિ નરક-જિતો લક્ષ્મીર્ ઇવ લલાસ.
નિસર્ગત એવ ચ સ નૃ-પતિર્ આદિત્ય-ભક્તો બભૂવ. પ્રતિ-દિનમ્ ઉદયે દિન-કૃતઃ સ્નાતઃ સિત-દુકૂલ-ધારી ધવલ-કર્પટ-પ્રાવૃત-શિરાઃ પ્રાઙ્-મુખઃ ક્ષિતૌ જાનુભ્યાં સ્થિત્વા કુઙ્કુમ-પઙ્ક્âનુલિપ્તે મણ્ડલકે પવિત્ર-પદ્મ-રાગ-પાત્રી-નિહિતેન સ્વ-હૃદયેન્êવ સૂર્ય્âનુરક્તેન રક્ત-કમલ-ષણ્ડેન્âર્ઘં દદૌ. અજપચ્ ચ જપ્યં સુ-ચરિતઃ પ્રત્ય્-ઉષસિ મધ્યન્-દિને દિન્âન્તે ચ્âપત્ય-હેતોઃ પ્રાધ્વં પ્રયતેન મનસા જઞ્જપૂકો મન્ત્રમ્ આદિત્ય-હૃદયમ્.
ભક્ત-જન્âનુરોધ-વિધેયાનિ તુ ભવન્તિ દેવતાનાં મનાંસિ. યતઃ સ રાજા કદા-ચિદ્ ગ્રીષ્મ-સમયે યદ્-ઋચ્છયા સિત-કર-કર-સિત-સુધા-ધવલસ્ય હર્મ્યસ્ય પૃષ્ઠે સુષ્વાપ. વામ-પાર્શ્વે ચ્âસ્ય દ્વિતીય-શયને દેવી યશોમતી શિશ્યે. પરિણત-પ્રાયાયાં તુ શ્યામાયામ્, આસન્ન-પ્રભાત-વેલા-વિલુપ્યમાન-લાવણ્યે લિલમ્બિષમાણે સીદત્-તેજસિ તારક્êશ્વરે, કર્âગ્ર-સ્પૃષ્ટ-કુમુદિની-પ્રમોદ-જન્મનિ શશ-ધર-સ્વેદ ઇવ ગલત્ય્ અતિ-શીતલે ઽવશ્યાય-પયસિ, મધુ-મદ-મત્ત-પ્રસુપ્ત-સીમન્તિની-નિઃશ્વાસ્âહતેષુ સંક્રાન્ત-મદેષ્વ્ ઇવ ઘૂર્ણમાનેષ્વ્ અન્તઃ-પુર-પ્રદીપેષુ, રાજનિ ચ વિમલ-નખ-પ્રતિબિમ્બિતાભિઃ સંવાહ્યમાન-ચરણ ઇવ તારકાભિઃ વિસ્રબ્ધ-પ્રસારિતૈર્ દિગ્-અઙ્ગનાનામ્ ઇવ્âર્પિતૈર્ અઙ્ગૈર્ મધુ-સુ-ગન્ધિભિઃ સ્વ-હસ્ત-કમલ-તાલવૃન્ત-વાતૈર્ ઇવ શ્વસિતૈર્ મુખ-શ્રિયા વીજ્યમાને વિમલ-કપોલ-સ્થલ-સ્થિતેન સિત-કુસુમ-શેખરેણ્êવ રતિ-કેલિ-કચ-ગ્રહ-લમ્બિતેન પ્રતિમા-શશિ-બિમ્બેન વિરાજિતે સ્વપતિ દેવી યશોમતી સહસ્âઇવ "આર્ય-પુત્ર! પરિત્રાયસ્વ પરિત્રાયસ્વ" ઇતિ ભાષમાણા ભૂષણ-રવેણ વ્યાહરન્ત્îવ પરિજનમ્ ઉત્કમ્પમાનાઙ્ગ-યષ્ટિર્ ઉદતિષ્ઠત્.

[124] અથ તેન સર્વસ્યામ્ અપિ પૃથિવ્યામ્ અ-શ્રુત-પૂર્વેણ કિમ્ ઉત દેવી-મુખે પરિત્રાયસ્વ્êતિ ધ્વનિના દગ્ધ ઇવ શ્રવણયોર્ એક-પદ એવ નિદ્રાં તત્યાજ રાજા. શિરો-ભાગાચ્ ચ કોપ-કમ્પમાન-દક્ષિણ-કર્âકૃષ્ટેન કર્ણ્ôત્પલેન્êવ નિર્ગચ્છત્âચ્છ-ધારેણ ધૌત્âસિના સીમન્તયન્ન્ ઇવ નિશામ્, અન્તરાલ-વ્યવધાયકમ્ આકાશમ્ ઇવ્ôત્તરીય્âંશુકં વિક્ષિપન્ વામ-કર-પલ્લવેન, કર-વિક્ષેપ-વેગ-ગલિતેન હૃદયેન્êવ ભય-નિમિત્ત્âન્વેષિણા ભ્રમતા દિક્ષુ કનક-વલયેન વિરાજમાનઃ, સ-ત્વર્âવતારિત-વામ-ચરણ્âક્રાન્તિ-કમ્પિત-પ્રાસાદઃ, પુરઃ-પતિતેન્âસિ-ધારા-ગોચર-ગતેન શશિ-મયૂખ-ખણ્ડેન્êવ ખણ્ડિતેન હારેણ રાજમાનઃ, લક્ષ્મી-ચુમ્બન-લગ્ન-તામ્બૂલ-રસ-રઞ્જિતાભ્યામ્ ઇવ નિદ્રયા કોપેન ચ્âતિ-લોહિતાભ્યાં લોચનાભ્યાં પાટલયન્ પર્યન્તાન્ આશાનામ્, બદ્ધ્âન્ધ-કારયા ત્રિ-પતાકયા ભ્રુકુટ્યા પુનર્ ઇવ ત્રિ-યામાં પરિવર્તયન્ "દેવિ! ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યમ્" ઇત્ય્ અભિદધાનો વેગેન્ôત્પપાત. સર્વાસુ ચ દિક્ષુ વિક્ષિપ્ત-ચક્ષુર્ યદા ન્âદ્રાક્ષીત્ કિઞ્-ચિદ્ અપિ તદા પપ્રચ્છ તાં ભય-કારણમ્.
અથ ગૃહ-દેવતાસ્વ્ ઇવ પ્રધાવિતાસુ યામિકિનીષુ, પ્રબુદ્ધે ચ સમીપ-શાયિનિ પરિજને, શાન્તે ચ હૃદય્ôત્કમ્પ-કારિણિ સાધ્વસે સા સમભાષત: "આર્ય-પુત્ર! જાનામિ સ્વપ્ને ભગવતઃ સવિતુર્ મણ્ડલાન્ નિર્ગત્ય દ્વૌ કુમારકૌ, તેજોમયૌ, બાલ્âતપેન્êવ્âપૂરયન્તૌ દિગ્-ભાગાન્, વૈદ્યુતમ્ ઇવ જીવ-લોકં કુર્વાણૌ, મુકુટિનૌ, કુણ્ડલિનૌ, અઙ્ગદિનૌ, કવચિનૌ, ગૃહીત-શસ્ત્રૌ, ઇન્દ્ર-ગોપક-રુચા રુધિરેણ સ્નાતૌ, ઉન્મુખેન્ôત્તમ્âઙ્ગ-ઘટમાન્âઞ્જલિના જગતા નિખિલેન પ્રણમ્યમાનૌ, કન્યય્âઇકયા ચ ચન્દ્ર-મૂર્ત્ય્êવ સુષુમ્ણ-રશ્મિ-નિર્ગતય્âનુગમ્યમાનૌ, ક્ષિતિ-તલમ્ અવતીર્ણૌ. તૌ ચ મે વિલપન્ત્યાઃ શસ્ત્રેણ્ôદરં વિદાર્ય પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધૌ. પ્રતિબુદ્ધ્âસ્મિ ચ્âર્ય-પુત્ર! વિક્રોશયન્તી વેપમાન-હૃદયા" ઇતિ.
એતસ્મિન્ન્ એવ ચ કાલ-ક્રમે રાજ-લક્ષ્મ્યાઃ પ્રથમ્âલાપઃ પ્રથયન્ન્ ઇવ સ્વપ્ન-ફલમ્ ઉપતોરણં રરાણ પ્રભાત-શઙ્ખઃ. ભાવિનીં ભૂતિમ્ ઇવ્âભિ- [125] -દધાના દધ્વનુર્ અ-મન્દં દુન્દુભયઃ. ચકાણ કોણ્âહત્âનન્દાદ્ ઇવ પ્રત્ય્-ઊષ-નાન્દી. જયજય્êતિ પ્રબોધ-મઙ્ગલ-પરિપાઠકાનામ્ ઉચ્ચૈર્ વાચો ઽશ્રૂયન્ત. પુરુષશ્ ચ વલ્લભ-તુરઙ્ગ-મન્દુરા-મન્દિરે મન્દ-મન્દં સુપ્ત્ôત્થિતઃ સપ્તીનાં કૃત-મધુર-હેષ્âરવાણાં પુરશ્-ચ્યોતત્-તુષાર-સલિલ-શીકરં કિરન્-મરકત-હરિતં યવસં વક્ત્ર્âપરવક્ત્રે પપાઠ:
"નિધિસ્ તરુ-વિકારેણ સન્-મણિઃ સ્ફુરતા ધામ્ના ।
શુભ્âગમો નિમિત્તેન સ્પષ્ટમ્ આખ્યાયતે લોકે ॥ 4.3 ॥
અરુણ ઇવ પુરઃ-સરો રવિં પવન ઇવ્âતિ-જવો જલ્âગમમ્ ।
શુભમ્ અ-શુભમ્ અથ્âપિ વા નૃણાં કથયતિ પૂર્વ-નિદર્શન્ôદયઃ" ॥ 4.4 ॥
નર-પતિસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા પ્રીયમાણેન્âન્તઃ-કરણેન તામ્ અવાદીત્: "દેવિ. મુદો ઽવસરે વિષીદસિ. સમૃદ્ધાસ્ તે ગુરુ-જન્âશિષઃ. પૂર્ણા નો મનો-રથાઃ. પરિગૃહીત્âસિ કુલ-દેવતાભિઃ. પ્રસન્નસ્ તે ભગવાન્ અંશુ-માલી. ન ચિરેણ્âઇવ્âતિ-ગુણવદ્-અપત્ય-ત્રય-લાભેન્âનન્દયિષ્યતિ ભવતીમ્" ઇતિ. અવતીર્ય ચ યથા-ક્રિયમાણાઃ ક્રિયાશ્ ચકાર. યશોમત્ય્ અપિ તુતોષ તેન પત્યુર્ ભાષિતેન.
તતઃ સમતિક્રાન્તે કસ્મિંશ્-ચિત્ કાલ્âંશે દેવ્યાં ચ યશોમત્યાં દેવો રાજ્યવર્ધનઃ પ્રથમમ્ એવ સંબભૂવ ગર્ભે. ગર્ભ-સ્થિતસ્ય્âઇવ ચ યસ્ય યશસ્êવ પાણ્ડુતામ્ આદત્ત જનની. ગુણ-ગૌરવ-ક્લાન્ત્êવ ગાત્રમ્ ઉદ્વોઢું ન શશાક. કાન્તિ-વિસર્â-મૃત-રસ-તૃપ્ત્êવ્âહારં પ્રતિ પરાઙ્-મુખી બભૂવ. શનૈઃ શનૈર્ ઉપચીયમાન-ગર્ભ-ભર્âલસા ચ ગુરુભિર્ વારિત્âપિ વન્દનાય કથમ્ અપિ સખીભિર્ હસ્ત્âવલમ્બેન્âનીયત. વિશ્રામ્યન્તી સાલ-ભઞ્જિક્êવ સમીપ-ગત-સ્તમ્ભ-ભિત્તિષ્વ્ અલક્ષ્યત. કમલ-લોભ-નિલીનૈર્ અલિભિર્ ઇવ વૃતાવ્ ઉદ્ધર્તું ન્âશકચ્ ચરણૌ. મૃણાલ-લોભેન ચ ચરણ-નખ-મયૂખ-લગ્નૈર્ ભવન-હંસૈર્ ઇવ સંચાર્યમાણા મન્દ-મન્દ બભ્રામ. મણિ-ભિત્તિ-પાતિનીષુ નિજ-પ્રતિમાસ્વ્ અપિ હસ્ત્âવલમ્બન-લોભેન પ્રસારયામ્-આસ કર-કમલમ્, કિમ્ ઉત સખીષુ. માણિક્ય-સ્તમ્ભ-દીધિતીર્ અપ્ય્ આલમ્બિતુમ્ આચકાઙ્ક્ષ, કિં પુનર્ ભવન-લતાઃ. સમાદેષ્ટુમ્ અપ્ય્ અ-સમર્થ્âસીદ્ ગૃહ-કાર્યાણિ, ક્âઇવ કથા [126] કર્તુમ્. આસ્તાં નૂપુર-ભાર-ખેદિતં ચરણ-યુગલં મનસ્âપિ ન્ôદસહત સૌધમ્ આરોઢુમ્. અઙ્ગાન્ય્ અપિ ન્âશક્નોદ્ ધારયિતું દૂરે ભૂષણાનિ. ચિન્તયિત્વ્âપિ ક્રીડા-પર્વત્âધિરોહણમ્ ઉત્કમ્પિત-સ્તની તસ્તાન. પ્રત્યુત્થાનેષ્ûભય-જાનુ-શિખર-વિનિહત-કર-કિસલય્âપિ ગર્વાદ્ ઇવ ગર્ભેણ્âધાર્યત. દિવસં ચ્âધો-મુખી સ્તન-પૃષ્ઠ-સંક્રાન્તેન્âપત્ય-દર્શન્âઉત્સુક્યાદ્ અન્તઃ-પ્રવિષ્ટેન્êવ મુખ-કમલેન્âઇવં પ્રીયમાણા દદર્શ ગર્ભમ્. ઉદરે તનયેન હૃદયે ચ ભર્ત્રા તિષ્ઠતા દ્વિ-ગુણિતામ્ ઇવ લક્ષ્મીમ્ ઉવાહ. સખ્ય્-ઉત્સઙ્ગ-મુક્ત-શરીરા ચ શરીર-પરિચારિકાણામ્ અઙ્કેષુ સ-પત્નીનાં તુ શિરઃસુ પાદૌ ચકાર. અવતીર્ણે ચ દશમે માસિ સર્વ્ôર્વિ ભૃત્-પક્ષ-પાતાય વજ્ર-પરમ્âણુબિર્ ઇવ નિર્મિતમ્, ત્રિ-ભુવન-ભાર-ધારણ-સમર્થં શેષ-ફણા-મણ્ડલ્ôપકરણૈર્ ઇવ કલ્પિતમ્, સકલ-ભૂભૃત્-કમ્પ-કારિણં દિગ્-ગજ્âવયવૈર્ ઇવ વિહિતમ્ અસૂત દેવં રાજ્ય-વર્ધનમ્. યસ્મિંશ્ ચ જાતે જાત-પ્રમોદા નૃત્યમય્ય ઇવ્âજાયન્ત પ્રજાઃ. પૂરિત્âસંખ્ય-શઙ્ખ-શબ્દ-મુખરં પ્રહત-પટહ-શત-પટુ-રવં ગમ્ભીર-ભેરી-નિનાદ-નિર્ભર-ભરિત-ભુવનં પ્રમોદ્ôન્મત્ત-મર્ત્ય-લોક-મનો-હરં માસમ્ એકં દિવસમ્ ઇવ મહ્ôત્સવમ્ અકરોન્ નર-પતિઃ.

અથ્âન્યસ્મિન્ન્ અતિક્રાન્તે કસ્મિંશ્-ચિત્ કાલે કન્દલિનિ કુડ્મલિત-કદમ્બતરૌ રૂઢ-તોક્મ-તૃણ-સ્તમ્બે સ્તમ્ભિત-તામરસે વિકસિત-ચાતક-ચેતસિ મૂક-માનસ્âઉકસિ નભસિ માસિ દેવ્યા દેવક્યા ઇવ ચક્ર-પાણિર્ યશોમત્યા હૃદયે ગર્ભે ચ સમમ્ એવ સંબભૂવ હર્ષઃ. શનૈઃ શનૈશ્ ચ્âસ્યાઃ સર્વ-પ્રજા-પુણ્યૈર્ ઇવ પરિગૃહીતા ભૂયો ઽપ્ય્ આપાણ્ડુતામ્ અઙ્ગ-યષ્ટિર્ જગામ. ગર્ભ્âરમ્ભેણ શ્યામાયમાન-ચારુ-ચૂચુક-ચૂલિકો ચક્ર-વર્તિનઃ પાતું મુદ્રિતાવ્ ઇવ પયો-ધર-કલશૌ બભાર્ôરઃ-સ્થલ્êવ. સ્તન્ય્âર્થ-માનન-નિહિતા દુગ્ધ-નદ્îવ દીર્ઘ-સ્નિગ્ધ-ધવલા માધુર્યમ્ અધત્ત દૃષ્ટિઃ. સકલ-મઙ્ગલ-ગણ્âધિષ્ઠિત- [127] -ગાત્ર-ગરિમ્ણ્êવ ગતિર્ અમન્દાયત. મન્દં-મન્દં સંચરન્ત્યા નિર્મલ-મણિ-કુટ્ટિમ-નિમગ્ન-પ્રતિબિમ્બ-નિભેન ગૃહીત-પાદ-પલ્લવા પૂર્વ-સેવામ્ ઇવ્âરેભે પૃતિવ્યસ્યાઃ. દિવસમ્ અધિશયાનાયાઃ શયનીયમ્ અપાશ્રય-પત્ર-ભઙ્ગ-પુત્રિકા-પ્રતિમા વિમલ-કપોલ્ôદર-ગતા પ્રસવ-સમયં પ્રતિપાલ્યન્તી લક્ષ્મીર્ ઇવ્âલક્ષ્યત. ક્ષપાસુ સૌધ-શિખર્âગ્ર-ગતાયા ગર્ભ્ôન્માથ-મુક્ત્âંશુકે સ્તન-મણ્ડલે સંક્રાન્તમ્ ઉડુ-પતિ-મણ્ડલમ્ ઉપરિ ગર્ભસ્ય શ્વેત્âતપત્રમ્ ઇવ કેન્âપિ ધાર્યમાણમ્ અદૃશ્યત. સુપ્તાયા વાસ-ભવને ચિત્ર-ભિત્તિ-ચામર-ગ્રાહિણ્યો ઽપિ ચામરાણિ ચાલયાં-ચક્રુઃ. સ્વપ્નેષુ કર-વિધૃત-કમલિની-પલાશ-પુટ-સલિલૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપિ દિક્-કરિભિર્ અક્રિયત્âભિષેકઃ. પ્રતિબુધ્યમાનાયાશ્ ચ ચન્દ્ર-શાલિકા-સાલ-ભઞ્જિકા-પરિજનો ઽપિ જય-શબ્દમ્ અ-સકૃદ્ અજનયત્. પરિજન્âહ્વાનેષ્વ્ આદિશ્êત્ય્ અ-શરીરા વાચો નિશ્ચેરુઃ. ક્રીડાયામ્ અપિ ન્âસહત્âજ્ઞા-ભઙ્ગમ્. અપિ ચ ચતુર્ણામ્ અપિ મહ્âર્ણવાનામ્ એકી-કૃતેન્âમ્ભસા સ્નાતું વાઞ્છા બભૂવ. વેલા-વન-લતા-ગૃહ્ôદર-પુલિન-પરિસરેષુ પર્યટિતું હૃદયમ્ અભિલલાષ. આત્યયિકેષ્વ્ અપિ કાર્યેષુ સ-વિભ્રમં ભ્રૂ-લતા ચચાલ. સંનિહિતેષ્વ્ અપિ મણિ-દર્પણેષુ મુખમ્ ઉત્ખાતે ખડ્ગ-પટ્ટે વીક્ષિતું વ્યસનમ્ આસીત્. ઉત્સારિત-વીણાઃ સ્ત્રી-જન-વિરુદ્ધા ધનુર્-ધ્વનયઃ શ્રુતાવ્ અસુખાયન્ત. પઞ્જર-કેસરિષુ ચક્ષુર્ અરમત. ગુરુ-પ્રણામેષ્વ્ અપિ સ્તમ્ભિતમ્ ઇવ શિરઃ કથમ્ અપિ નનામ. સખ્યશ્ ચ્âસ્યાઃ પ્રમોદ-વિસ્ફારિતૈર્ લોચન-પુટૈર્ આસન્ન-પ્રસવ-મહ્ôત્સવ-ધિય્êવ ધવલયન્ત્યો ભવનં વિકચ-કુમુદ-કમલ-કુવલય-પલાશ-વૃષ્ટિમયં રક્ષા-બલિ-નિધિમ્ ઇવ્âન્-અવરતં વિદધાના દિક્ષુ ક્ષણમ્ અપિ ન મુમુચુઃ પાર્શ્વમ્. આત્મ્ôચિત-સ્થાન-નિષણ્ણાશ્ ચ મહાન્તો વિવિધ્âઉષધિ-ધરા ભિષજો ભૂ-ધરા ઇવ ભુવો ધૃતિં ચક્રુઃ. પયો-નિધીનાં હૃદયાન્îવ લક્ષ્મ્યા સહ્âગતાનિ ગ્રીવા-સૂત્ર-ગ્રન્થિષુ પ્રશસ્ત-રત્નાન્ય્ અબધ્યન્ત.
[128] તતશ્ ચ પ્રાપ્તે જ્યેષ્ઠામૂલીયે માસિ બહુલાસુ બહુલ-પક્ષ-દ્વાદસ્યાં વ્યતીતે પ્રદોષ-સમયે સમારુરુક્ષતિ ક્ષપા-યૌવને સહસ્âઇવ્âન્તઃ-પુરે સમુદપાદિ કોલાહલઃ સ્ત્રી-જનસ્ય. નિર્ગત્ય ચ સંભ્રમં યશોવત્યાઃ સ્વયમ્ એવ હૃદય-નિર્-વિશેષા ધાત્ર્યાઃ સુતા સુપાત્ર્êતિ નામ્ના રાજ્ઞઃ પાદયોર્ નિપત્ય "દેવ. દિષ્ટ્યા વર્ધસે દ્વિતીય-સુત-જન્મના" ઇતિ વ્યાહરન્તી પૂર્ણ-પાત્રં જહાર.
અસ્મિન્ન્ એવ ચ કાલે રાજ્ઞઃ પરમ-સંમતઃ શતશઃ સંવાદિત્âત્îન્દ્રિય્âદેશઃ, દર્શિત-પ્રભાવઃ સંકલિતી, જ્યોતિષિ સર્વાસાં ગ્રહ-સંહિતાનાં પારદૃશ્વા, સકલ-ગણક-મધ્યે મહિતો હિતશ્ ચ ત્રિ-કાલ-જ્ઞાન-ભાગ્-ભોજકસ્ તારકો નામ ગણકઃ સમુપસૃત્ય વિજ્ઞાપિતવાન્: "દેવ! શ્રૂયતે માંધાતા કિલ્âઇવં-વિધે વ્યતીપાત્âદિ-સર્વ-દોષ્âભિષઙ્ગ-રહિતે ઽહનિ સર્વેષ્ûચ્ચ-સ્થાન-સ્થિતેષ્વ્ એવં ગ્રહેષ્વ્ ઈદૃશિ લગ્ને ભેજે જન્મ. અર્વાક્ તતો ઽસ્મિન્ન્ અન્તરાલે પુનર્ એવં-વિધે યોગે ચક્ર-વર્તિ-જનને ન્âજનિ જગતિ કશ્-ચિદ્ અ-પરઃ. સપ્તાનાં ચક્ર-વર્તિનામ્ અગ્રણીશ્ ચક્ર-વર્તિ-ચિહ્નાનાં મહા-રત્નાનાં ચ ભાજનં સપ્તાનાં સાગરાણાં પાલયિતા સપ્ત-તન્તૂનાં સર્વેષાં પ્રવર્તયિતા સપ્ત-સપ્તિ-સમઃ સુતો ઽયં દેવસ્ય જાતઃ" ઇતિ.
અત્ર્âન્તરે સ્વયમ્ એવ્âન્-આદ્માતા અપિ તાર-મધુરં શહ્ખા વિરેસુઃ. [129] અ-તાડિતો ઽપિ ક્ષુભિત-જલ-નિધિ-જલ-ધ્વનિ-ધીરં જુગુઞ્જ્âભિષેક-દુન્દુભિઃ. અન્-આહતાન્ય્ અપિ મઙ્ગલ-તૂર્યાણિ રેણુઃ. સર્વ-ભુવન્âભય-ઘોષણા-પટહ ઇવ દિગ્-અન્તરેષુ બભ્રામ તૂર્ય-પ્રતિશબ્દઃ. વિધુત-કેસર-સટાશ્-ચ સ્âટોપ-ગૃહીત-હરિત-દૂર્વા-પલ્લવ-કવલ-પ્રશસ્તૈર્ મુખ-પુટૈઃ સમહેષન્ત હૃષ્ટા વાજિનઃ. સ-લીલમ્ ઉત્ક્ષિપ્તૈર્ હસ્ત-પલ્લવૈર્ નૃત્યન્ત ઇવ શ્રવણ-સુભગં જગર્જુર્ ગજાઃ. વવૌ ચ્âચિરાચ્ ચક્ર્âયુધમ્ ઉત્સૃજન્ત્યા લક્ષ્મ્યા નિઃશ્વાસ ઇવ સુ-રામ્ôદ-સુરભિર્ દિવ્ય્âનિલઃ. યજ્વનાં મન્દિરેષુ પ્રદક્ષિણ-શિખા-કલાપ-કથિત-કલ્યાણ્âગમાઃ. પ્રજજ્વલુર્ અન્-ઇન્ધના વૈતાન-વહ્નયઃ. ભુવસ્ તલાત્ તપનીય-શૃઙ્ખલા-બન્ધ-બન્ધુર-કલશી-કોશાઃ સમુદગુર્ મહા-નિધયઃ. પ્રહત-મઙ્ગલ-તૂર્ય-પ્રતિશબ્દ-નિભેન દિક્ષુ દિક્-પાલૈર્ અપિ પ્રમોદાદ્ અક્રિયત્êવ દિષ્ટ-વૃદ્ધિ-કલકલઃ. તત્-ક્ષણ એવ ચ શુક્લ-વાસસો બ્રહ્મ-મુખાઃ કૃત-યુગ-પ્રજા-પતય ઇવ પ્રજા-વૃદ્ધયે સમુપતસ્થિરે દ્વિ-જાતયઃ. સ્âક્ષાદ્-ધર્મ ઇવ શાન્ત્ય્-ઉદક-ફલ-હસ્તસ્ તસ્થૌ પુરઃ પુરો-ધાઃ. પુરાતન્યઃ સ્થિતય ઇવ્âદૃશ્યન્ત્âગતા બાન્ધવ-વૃદ્ધાઃ. પ્રલમ્બ-શ્મશ્રુ-જાલ-જટિલ્âનનાનિ બહલ-મલ-પઙ્ક-કલઙ્ક-કાલ-કાયાનિ નશ્યતઃ કલિ-કાલસ્ય બાન્ધવ-કુલાન્îવ્âકુલાન્ય્ અધાવન્ત મુક્તાનિ બન્ધન-વૃન્દાનિ. તત્-કાલ્âપક્રાન્તસ્ય્âધર્મસ્ય શિબિર-શ્રેણય ઇવ્âલક્ષ્યન્ત લોક-વિલુણ્ઠિતા વિપણિ-વીથ્યઃ. વિલસદ્-ઉન્મુખ-વામનક-બધિર-વૃન્દ-વેષ્ટિતાઃ સ્âક્ષાજ્-જાત-માતૃ-દેવતા ઇવ બહુ-બાલક-વ્યાકુલા નનૃતુર્ વૃદ્ધ-ધાત્ર્યઃ. પ્રાવર્તત ચ વિગત-રાજ-કુલ-સ્થિતિર્ અધઃ-કૃત-પ્રતીહાર્âકૃતિર્ અપનીત-વેત્રિ-વેત્રો નિર્-દોષ્âન્તઃ-પુર-પ્રવેશઃ સમ-સ્વામિ-પરિજનો નિર્-વિશેષ-બાલ-વૃદ્ધઃ સમાન-શિષ્ટ્âશિષ્ટ-જનો દુર્-જ્ઞેય-મત્ત્âમત્ત-પ્રવિભાગસ્ તુલ્ય-કુલ-યુવતિ-વેશ્ય્âલાપ-વિલાસઃ પ્રનૃત્ત-સકલ-કટક-લોકઃ પુત્ર-જન્મ્ôત્સવો મહાન્.
અપરેદ્યુર્ આરભ્ય સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યઃ સ્ત્રી-રાજ્યાન્îવ્âવર્જિતાનિ, અ-સુર-વિવરાણ્îવ્âપાવૃતાનિ, નારાયણ્âવરોધાન્îવ પ્રસ્ખલિતાનિ, [130] અપ્સરસામ્ ઇવ મહીમ્ અવતીર્ણાનિ કુલાનિ, પરિજનેન પૃથુ-કરણ્ડ-પરિગૃહીતાઃ સ્નાનીય-ચૂર્ણ્âવકીર્ણ-કુસુમાઃ સુ-મનઃ-સ્રજઃ, સ્ફટિક-શિલા-શકલ-શુક્લ-કર્પૂર-ખણ્ડ-પૂરિતાઃ પાત્રીઃ, કુઙ્કુમ્âધિવાસ-ભાઞ્જિ ભાજનાનિ ચ મણિમયાનિ, સહ-કાર-તૈલ-તિમ્યત્-તનુ-ખદિર-કેસર-જાલ-જટિલાનિ ચન્દન-ધવલ-પૂગ-ફલ-ફાલી-દન્તુર-દન્ત-શફરુકાણિ, ગુઞ્જન્-મધુ-કર-કુલ-પીયમાન-પારિજાત-પરિમલાનિ પાટલાનિ પાટલકાનિ ચ, સિન્દૂર-પાત્રાણિ ચ પિષ્ટાતક-પાત્રાણિ ચ બાલ-લતા-લમ્બમાન-વિટક-વીટકાંશ્ ચ તામ્બૂલ-વૃક્ષકાન્ બિભ્રાણેન્âનુગમ્યમાનાનિ ચરણ-નિકુટ્ટન-રણિત-મણિ-નૂપુર-મુખરિત-દિઙ્-મુખાનિ નૃત્યન્તિ રાજ-કુલમ્ આગચ્છન્તિ સમન્તાત્ સામન્ત્âન્તઃ-પુર-સહસ્રાણ્ય્ અદૃસ્યન્ત.

શનૈઃ શનૈર્ વ્યજૃમ્ભત ચ ક્વ-ચિન્ નૃત્ત્âન્-ઉચિત-ચિરન્તન-શાલીન-કુલ-પુત્રક-લોક-લાસ્ય-પ્રથિત-પાર્થિવ્âનુરાગઃ, ક્વ-ચિદ્ અન્તઃ-સ્મિત-ક્ષિતિ-પાલ્âપેક્ષિત-ક્ષીબ-ક્ષુદ્ર-દાસી-સમાકૃષ્યમાણ-રાજ-વલ્લભઃ, ક્વ-ચિન્-મત્ત-કટક-કુટ્ટની-કણ્ઠ-લગ્ન-વૃદ્ધ્âર્ય-સામન્ત-નૃત્ત-નિર્ભર-હસિત-નર-પતિઃ, ક્વ-ચિત્ ક્ષિતિપ્âક્ષિ-સંજ્ઞા-દિષ્ટ-દુષ્ટ-દાસેરક-ગીત-સૂચ્યમાન-સચિવ-ચૌર્ય-રત-પ્રપઞ્ચઃ, ક્વ-ચિન્ મદ્ôત્કટ-કુટ-હારિકા-પરિષ્વજ્યમાન-જરત્-પ્રવ્રજિત-જનિત-જન-હાસઃ, ક્વ-ચિદ્ અન્યોન્ય-નિર્ભર-સ્પર્ધ્ôદ્ધુર-વિટક-ચેટક્âરબ્ધ્â-વાચ્ય-વચન-યુદ્ધઃ, ક્વ-ચિન્ નૃપ્âબલ્â-બલાત્-કાર-કૃષ્ટ-નર્ત્યમાન-નૃત્ત્âન્-અભિજ્ઞ્âન્તઃ-પુર-પાલ-ભાવિત-ભુજિષ્યઃ, સ-પર્વત ઇવ કુસુમ-રાશિભિઃ, સ-ધારા-ગૃહ ઇવ સીધુ-પ્રપાભિઃ, સ-નન્દન-વન ઇવ પારિજાતક્âમોદૈઃ સ-નીહાર ઇવ કર્પૂર-રેણુભિઃ, સ્âટ્ટ-હાસ ઇવ પટહ-રવૈઃ, સ્â-મૃત-મથન ઇવ મહા-કલકલૈઃ, સ્âવર્ત ઇવ રાસક-મણ્ડલૈઃ, સ-રોમાઞ્ચ ઇવ ભૂષણ-મણિ-કિરણૈઃ, સ-પટ્ટ-બન્ધ ઇવ [131] ચન્દન-લલાટિકાભિઃ, સ-પ્રસવ ઇવ પ્રતિશબ્દકૈઃ, સ-પ્રરોહ ઇવ પ્રસાદ-દાનૈર્ ઉત્સવ્âમોદઃ.
સ્કન્ધ્âવલમ્બમાન-કેસર-માલાઃ કામ્બોજ-વાજિન ઇવ્âસ્કન્દન્તઃ, તરલ-તારકા હરિણા ઇવ્ôડ્ડીયમાનાઃ, સ-ગર-સુતા ઇવ ખનિત્રૈર્ નિર્-દયૈશ્ ચરણ્âભિઘાતૈર્ દારયન્તો ભુવમ્, અન્-એક-સહસ્ર-સંખ્યાશ્ ચિક્રીડુર્ યુવાનઃ. કથમ્ અપિ તાલ્âવચર-ચારણ-ચરણ-ક્ષોભં ચક્ષમે ક્ષમા. ક્ષિતિ-પાલ-કુમારકાણાં ચ ખેલતામ્ અન્યોન્ય્âસ્ફાલૈર્ આભરણેષુ મુક્તા-ફલાનિ ફેલુઃ. સિન્દૂર-રેણુના પુનર્ ઉત્પન્ન-હિરણ્ય-ગર્ભ-ગર્ભ-શોણિત-શોણ્âશમ્ ઇવ બ્રહ્મ્âણ્ડ-કપાલમ્ અભવત્. પટ-વાસ-પાંસુ-પટલેન પ્રકટિત-મન્દાકિની-સૈકત-સહસ્રમ્ ઇવ શુશુભે નભસ્-તલમ્. વિપ્ર-કીર્યમાણ-પિષ્ટાતક-પરાગ-પિઞ્જરિત્âતપા ભુવન-ક્ષોભ-વિશીર્ણ-પિતા-મહ-કમલ-કિઞ્જલ્ક-રજો-રાજિ-રઞ્જિત ઇવ રેજુર્ દિવસાઃ. સંઘટ્ટ-વિઘટિત-હાર-પતિત-મુક્તા-ફલ-પટલેષુ ચસ્ખાલ લોકઃ.
સ્થાન-સ્થાનેષુ ચ મન્દ-મન્દમ્ આસ્ફાલ્યમાન્âલિઙ્ગ્યકેન શિઞ્જાન-મઞ્જુ-વેણુના ઝણઝણાયમાન-ઝલ્લરીકેણ તાડ્યમાન-તન્ત્રી-પટહિકેન વાદ્યમાન્âનુત્તાલ્âલાબુ-વીણેન કલ-કાંસ્ય-કોશી-ક્વણિત-કાહલેન સમ-કાલ-દીયમાન્âનુત્તાલ-તાલિકેન્âતોદ્ય-વાદ્યેન્âનુગમ્યમાનાઃ, પદે પદે ઝણઝણિત-ભૂષણ-રવૈર્ અપિ સ-હૃદયૈર્ ઇવ્âનુવર્તમાન-તાલ-લયાઃ, કોકિલા ઇવ મદ-કલ-કાકલી-કોમલ્âલાપિન્યઃ, વિટાનાં કર્ણ્â-મૃતાન્ય્ અ-શ્લીલ- [132] -રાસક-પદાનિ ગાયન્ત્યઃ, સ-મુણ્ડ-માલિકાઃ, સ-કર્ણ-પલ્લવાઃ, સ-ચન્દન-તિલકાઃ, સમુચ્છ્રિતાભિર્ વલય્âવલી-વાચાલાભિર્ બાહુ-લતિકાભિઃ સવિતારમ્ ઇવ્âલિઙ્ગયન્ત્યઃ, કુઙ્કુમ-પ્રમૃષ્ટિ-રુચિર-કાયાઃ કાશ્મીર-કિશોર્ય ઇવ વલ્ગન્ત્યઃ, નિતમ્બ-બિમ્બ-લમ્બિ-વિકટ-કુરણટક-શેખરાઃ પ્રદીપ્તા ઇવ રાગ્âગ્નિના, સિન્દૂર-ચ્છટ્âચ્છુરિત-મુખ-મુદ્રાઃ, શાસન-પટ્ટ-પઙ્ક્તય ઇવ્âપ્રતિહત-શાસનસ્ય કંદર્પસ્ય, મુષ્ટિ-પ્રકીર્યમાણ-કર્પૂર-પટ-વાસ-પાંસુલા મનો-રથ-સંચરણ-રથ્યા ઇવ યૌવનસ્ય, ઉદ્દામ-કુસુમ-દામ-તાડિત-તરુણ-જનાઃ પ્રતીહાર્ય ઇવ તરુણ-મહ્ôત્સવસ્ય, પ્રચલત્-પત્ર-કુણ્ડલા લસન્ત્યો લતા ઇવ મદન-ચન્દન-દ્રુમસ્ય, લલિત-પદ-હંસક-રવ-મુખરાઃ સમુલ્લસન્ત્યો વીચય ઇવ શૃઙ્ગાર-રસ-સાગરસ્ય, વાચ્ય્âવાચ્ય-વિવેક-શૂન્યા બાલ-ક્રીડા ઇવ સૌભાગ્યસ્ય, ઘન-પટહ-રવ્ôત્કણ્ટકિત-ગાત્ર-યષ્ટયઃ કેતક્ય ઇવ કુસુમ-ધૂલિમ્ ઉદ્ગિરન્ત્યઃ, કમલિન્ય ઇવ દિવસમ્ ઉત્ફુલ્લ્âનનાઃ, કુમુદિન્ય ઇવ રાત્રાવ્ અન્-ઉપજાત-નિદ્રાઃ, આવિષ્ટા ઇવ નર્êન્દ્ર-વૃન્દ-પરિવૃતાઃ, પ્રીતય ઇવ હૃદયમ્ અપહરન્ત્યઃ, ગીતય ઇવ રાગમ્ ઉદ્દીપયન્ત્યઃ, પુષ્ટય ઇવ્âનન્દમ્ ઉત્પાદયન્ત્યઃ, મદમ્ અપિ મદયન્ત્ય ઇવ, રાગમ્ અપિ રઞ્જયન્ત્ય ઇવ, આનન્દમ્ અપિ આનન્દયન્ત્ય ઇવ, નૃત્યમ્ અપિ નર્તયમાના ઇવ, ઉત્સવમ્ અપ્ય્ ઉત્સવયન્ત્ય ઇવ, કટ્âક્ષ્êક્ષિતેષુ પિબન્ત્ય ઇવ્âપાઙ્ગ-શુક્તિભિઃ, તર્જનેષુ સંયમયન્ત્ય ઇવ નખ-મયૂખ-પાશૈઃ, કોપ્âભિનયેષુ તાડયન્ત્ય ઇવ ભ્રૂ-લતા-વિભાગૈઃ, પ્રણય-સંભાષણેષુ વર્ષન્ત્ય ઇવ [133] સર્વ-રસાન્, ચતુર-ચઙ્ક્રમણેષુ વિકિરન્ત્ય ઇવ વિકારાન્, પણ્ય-વિલાસિન્યઃ પ્રાનૃત્યન્.
અન્યત્ર વેત્રિ-વેત્ર-વિત્રાસિત-જન-દત્ત્âન્તરાલાઃ ધ્રિયમાણ-ધવલ્âતપત્ર-વના વન-દેવતા ઇવ કલ્પ-તરુ-તલ-વિચારિણ્યઃ, કાશ્-ચિત્ સ્કન્ધ્ôભય-પાલી-લમ્બમાન-લમ્બ્ôત્તરીય-લગ્ન-હસ્તા લીલા-દોલ્âધિરૂઢા ઇવ પ્રેઙ્ખન્ત્યઃ, કાશ્-ચિત્ કનક-કેયૂર-કોટિ-વિપાટ્યમાન-પટ્ટ્âંશુક્ôત્તરઙ્ગાસ્ તરઙ્ગિણ્ય ઇવ તરચ્-ચક્ર-વાક-સીમન્ત્યમાન-સ્રોતસઃ, કાશ્-ચિદ્ ઉદ્ધૂયમાન-ધવલ-ચામર-સટા-લગ્ન-ત્રિ-કણ્ટ-કવલિત-વિકટ-કટ્âક્ષાઃ, સરસ્ય ઇવ હંસ્âકૃષ્યમાણ-નીલ્ôત્પલ-વનાઃ, કાશ્-ચિચ્ ચલચ્-ચરણ-ચ્યુત્âલક્તક્âરુણ-સ્વેદ-શીકર-સિચ્યમાન-ભવન-હંસાઃ, સંધ્યા-રાગ-રજ્યમાન્êન્દુ-બિમ્બા ઇવ કૌમુદી-રજન્યઃ, કાશ્-ચિત્ કણ્ઠ-નિહિત-કાઞ્ચન-કાઞ્ચી-ગુણ્âઞ્ચિત-કઞ્ચુકિ-વિકાર્âકુઞ્ચિત-બ્રુવઃ કામ-વાગુરા ઇવ પ્રસારિત-બાહુ-પાશા રાજ-મહિષ્યઃ પ્રારબ્ધ-નૃત્તા વિલેસુઃ.
સર્વતશ્ ચ નૃત્યતઃ સ્ત્રૈણસ્ય ગલદ્ભિઃ પાદ્âલક્તકૈર્ અરુણિતા રાગમય્îવ શુશોણ ક્ષોણી. સમુલ્લસદ્ભિઃ સ્તન-મણ્ડલૈર્ મઙ્ગલ-કલશમય ઇવ બભૂવ મહ્ôત્સવઃ. ભુજ-લતા-વિક્ષેપૈર્ મૃણાલ-વલયમય ઇવ રરાજ જીવ-લોકઃ. સમુલ્લસદ્ભિર્ વિલાસ-સ્મિતૈસ્ તડિન્મય ઇવ્âક્રિયત કાલઃ. ચઞ્ચલાનાં ચક્ષુષામ્ અંશુભિઃ કૃષ્ણ-સારમયા ઇવ્âસન્ વાસરાઃ. સમુલ્લસદ્ભિઃ શિરીષ-કુસુમ-સ્તબક-કર્ણ-પૂરૈઃ શુક-પિચ્છમય ઇવ હરિત-ચ્છાયો ઽભૂદ્ આતપઃ. વિસ્રંસમાનૈર્ ધમ્મિલ્લ-તમાલ-પલ્લવૈઃ કજ્જલમયમ્ ઇવ્âલક્ષ્યત્âન્તરિક્ષમ્. ઉત્ક્ષિપ્તૈર્ હસ્ત-કિસલયૈઃ કમલિનીમય્ય ઇવ બભાસિરે [134] સૃષ્ટયઃ માણિક્ય્êન્દ્ર્âયુધાનામ્ અર્ચિષા ચાષ-પત્રમયા ઇવ ચકાશિરે રવિ-મરીચયઃ. રણતામ્ આભરણ-ગણાનાં પ્રતિશબ્દકૈઃ કિઙ્કિણીમય્ય ઇવ શિશિઞ્જિરે દિશઃ. જરત્યો ઽપ્ય્ ઉન્માદિન્ય ઇવ રમણ્યો રેણુઃ. વર્ષીયાંસો ઽપિ ગ્રહ-ગૃહીતા ઇવ ન્âપત્રેપિરે. વિદ્વાંસો ઽપિ મત્તા ઇવ્âત્માનં વિસસ્મરુઃ. નિનર્તિષયા મુનીનામ્ અપિ મનાંસિ વિપુસ્પુલુઃ. સર્વસ્વં ચ દદૌ નર-પતિઃ. દિશિ દિશિ કુબેર-કોષા ઇવ્âલુપ્યન્ત લોકેન દ્રવિણ-રાશયઃ.

એવં ચ વૃત્તે તસ્મિન્ મહ્ôત્સવે, શનૈઃ શનૈઃ પુનર્ અપ્ય્ અતિક્રામતિ કાલે, દેવે ચ્ôત્તમ્âઙ્ગ-નિહિત-રક્ષા-સર્ષપે, સમુન્મિષત્-પ્રતાપ્âગ્નિ-સ્ફુલિઙ્ગ ઇવ ગોરોચના-પિઞ્જરિત-વપુષિ, સમભિવ્યજ્યમાન-સહજ-ક્ષાત્ર-તેજસ્îવ હાટક-બદ્ધ-વિકટ-વ્યાઘ્ર-નખ-પઙ્ક્તિ-મણ્ડિત-ગ્રીવકે હૃદય્ôદ્ભિદ્યમાન-દર્પ્âઙ્કુર ઇવ, પ્રથમ્âવ્યક્ત-જલ્પિતેન સસ્યસ્ય શનૈઃ-શનૈર્-ઓં-કારમ્ ઇવ કુર્વાણે, મુગ્ધ-સ્મિતૈઃ કુસુમૈર્ ઇવ મધુકર-કુલાનિ બન્ધુ-હૃદયાન્ય્ આકર્ષતિ, જનની-પયો-ધર-કલશ-પયઃ- સીકર -સેકાદ્ ઇવ જાયમાનૈર્ વિલાસ-હસિત્âઙ્કુરૈર્ દશનકૈર્ અલં-ક્રિયમાણ-મુખ-કમલકે, ચારિત્ર ઇવ્âન્તઃ-પુર-સ્ત્રી-કદમ્બકેન પાલ્યમાને, મન્ત્ર ઇવ સચિવ-મણ્ડલેન રક્ષ્યમાણે, વૃત્ત ઇવ કુલ-પુત્રક-લોકેન્âમુચ્યમાને, યશસ્îવ્âત્મ-વશેન સંવર્ધ્યમાને, મૃગ-પતિ-પોત ઇવ રક્ષિ-પુરુષ-શસ્ત્ર-પઞ્જર-મધ્ય-ગતે, ધાત્રી-કર્âઙ્ગુલિ-લગ્ને પઞ્ચષાણિ પદાનિ પ્રયચ્છતિ હર્ષે, ષષ્ઠં વર્ષમ્ અવતરતિ ચ રાજ્યવર્ધને દેવી યશોમતી ગર્ભેણ્âધત્ત નારાયણ-મૂર્તિર્ ઇવ વસુધાં દેવીં રાજ્યશ્રિયમ્.
પૂર્ણેષુ ચ પ્રસવ-દિવસેષુ દીર્ઘ-રક્તનાલ-નેત્રામ્ ઉત્પલિનીમ્ ઇવ સરસી, હંસ-મધુર-સ્વરાં શરદમ્ ઇવ પ્રાવૃટ્, કુસુમ-સુ-કુમાર્âવયવાં વન-રાજિમ્ ઇવ મધુ-શ્રીઃ, મહા-કનક્âવદાત વસુ-ધારામ્ ઇવ દ્યૌઃ, પ્રભા- [135] -વર્ષિણીં રત્ન-જાતિમ્ ઇવ વેલા, સકલ-જન-નયન્âનન્દ-કારિણીં ચન્દ્ર-લેખામ્ ઇવ પ્રતિપત્, સહસ્ર-નેત્ર-દર્શન-યોગ્યાં જયન્તીમ્ ઇવ શચી, સર્વ-ભૂભૃદ્-અભ્યર્થિતાં ગૌરીમ્ ઇવ મેના પ્રસૂતવતી દુહિતરમ્. યયા દ્વયોઃ સુતયોર્ ઉપરિ સ્તનયોર્ ઇવ્âઇક્âવલી-લતયા નિતરામ્ અરાજત જનની.
અસ્મિન્ન્ એવ તુ કાલે દેવ્યા યશોમત્યા ભ્રાતા સુતમ્ અષ્ટ-વર્ષ-દેશીયમ્ ઉદ્ધૂયમાન-કુટિલ-કાક-પક્ષક-શિખણ્ડં ખણ્ડ-પરશુ-હુંકાર્âગ્નિ-ધૂમ-લેખ્âનુબદ્ધ-મૂર્ધાનં મકર-ધ્વજમ્ ઇવ પુનર્ જાતમ્, એકેન્êન્દ્ર-નીલ-કુણ્ડલ્âંશુ-શ્યામલિતેન શરીર્âર્ધેન્êતરેણ ચ ત્રિ-કણ્ટક-મુક્તા-ફલ્âલોક-ધવલિતેન સંપૃક્ત્âવતારમ્ ઇવ હરિ-હરયોર્ દર્શયન્તમ્, પીન-પ્રકોષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠિત-પુષ્પ-લોહ-વલયં પરશુરામમ્ ઇવ ક્ષત્ર-ક્ષપણ-ક્ષીણ-પરસુ-પાશ-ચિહ્નિતં બાલતાઙ્-ગતમ્, કણ્ઠ-સૂત્ર-ગ્રથિત-ભઙ્ગુર-પ્રવાલ્âઙ્કુરં હિરણ્ય-કશિપુમ્ ઇવ્ôરઃ-કાઠિન્ય-ખણ્ડિત-નર-સિંહ-નખર-ખણ્ડં, ગૃહીત-જન્મ્âન્તરમ્, શૈશવે ઽપિ સ્âવષ્ટમ્ભં બીજમ્ ઇવ વીર્ય-દ્રુમસ્ય ભણ્ડિ-નામાનમ્ અનુચરં કુમારયોર્ અર્પિતવાન્.

અવનિ-પતેસ્ તુ તસ્ય્ôપરિ પુત્રયોસ્ તૃતીયસ્ય નેત્રયોર્ ઇવ્êશ્વરસ્ય તુલ્યં દર્શનમ્ આસીત્. રાજ-પુત્રાવ્ અપિ સકલ-જીવ-લોક-હૃદય્âનન્દ-દાયિનૌ તેન પ્રકૃતિ-દક્ષિણેન મધુ-માધવાવ્ ઇવ મલય-મારુતેન્ôપેતૌ નિતરાં રેજતુઃ. ક્રમેણ ચ્â-પરેણ્êવ ભ્રાત્રા પ્રજ્âનન્દેન સહ વર્ધમાનૌ યૌવનમ્ અવતેરતુઃ. સ્થિર્ôરુ-સ્તમ્ભૌ ચ પૃથુ-પ્રકોષ્ઠૌ દીર્ઘ-ભુજ્âર્ગલૌ [136] વિકટ્ôરઃ-કવાટૌ પ્રાંશુ-સાલ્âભિરામૌ મહા-નગર-સંનિવેશાવ્ ઇવ સર્વ-લોક્âશ્રય-ક્ષમૌ બભૂવતુઃ.
અથ ચન્દ્ર-સૂર્યાવ્ ઇવ સ્ફુરજ્-જ્યોત્સ્ના-યશઃ-પ્રતાપ્âક્રાન્ત-ભુવનાવ્ અભિરામ-દુર્-નિરીક્ષ્યૌ, અગ્નિ-મારુતાવ્ ઇવ સમભિવ્યક્ત-તેજો-બલાવ્ એકી-ભૂતૌ, શિલા-કઠિન-કાય-બન્ધૌ હિમવદ્-વિન્ધ્યાવ્ ઇવ્âચલૌ, મહા-વૃષાવ્ ઇવ કૃત-યુગ-યોગ્યૌ, અરુણ-ગરુડાવ્ ઇવ હરિ-વાહન-વિભક્ત-શરીરૌ, ઇન્દ્ર્ôપેન્દ્રાવ્ ઇવ નાગ્êન્દ્ર-ગતૌ, કર્ણ્âર્જુનાવ્ ઇવ કુણ્ડલ-કિરીટ-ધરૌ, પૂર્વ્â-પર-દિગ્-ભાગાવ્ ઇવ સર્વ-તેજસ્વિનામ્ ઉદય્âસ્તમય-સંપાદન-સમર્થૌ, અમાન્તાવ્ ઇવ્âતિ-માનેન્âસન્ન-વેલ્âર્ગલ-નિરોધ-સંકટે કુ-કુટીરકે, તેજઃ-પરાઙ્-મુખીં છાયામ્ અપિ જુગુપ્સમાનૌ, સ્વ્âત્મ-પ્રતિબિમ્બેન્âપિ પાદ-નખ-લગ્નેન લજ્જમાનૌ, શિરો-રુહાણામ્ અપિ ભઙ્ગેન દુઃખમ્ અવતિષ્ટમાનૌ, ચૂડા-મણિ-સંક્રાન્તેન્êપિ દ્વિતીયેન્âતપત્રેણ્âપત્રપમાણૌ, ભગવતિ ષણ્-મુખે ઽપિ સ્વામિ-શબ્દેન્âસુખાયમાન-શ્રવણૌ, દર્પણ-દૃષ્ટેન્âપિ પ્રતિપુરુષેણ દૂયમાન-નયનૌ, સંધ્ય્âઞ્જલિ-ઘટનેષ્વ્ અપિ શૂલાયમાન્ôત્તમ્âઙ્ગૌ, જલ-ધર-ધૃતેન્âપિ ધનુષા દોધૂયમાન-હૃદયૌ, આલેખ્ય-ક્ષિતિ-પતિભિર્ અપ્ય્ અ-પ્રણમદ્ભિઃ સંતપ્યમાન-ચરણૌ, પરિમિત-મણ્ડલ-સંતુષ્ટં તેજઃ સવિતુર્ અપ્ય્ અ-બહુ-મન્ય- [137] -માનૌ, ભૂભૃદ્-અપહૃત-લક્ષ્મીકં સાગરમ્ અપ્ય્ ઉપહસન્તૌ, બલવન્તમ્ અ-કૃત-વિગ્રહં મારુતમ્ અપિ નિન્દન્તૌ, હિમવતો ઽપિ ચમરી-બાલ-વ્યજન-વીજિતેન દહ્યમાનૌ, જલધીનામ્ અપિ શઙ્ખૈઃ ખિદ્યમાનૌ, ચતુઃ-સમુદ્ર્âધિપતિમ્ અ-પરં પ્રચેતસમ્ અપ્ય્ અ-સહમાનૌ, અન્-અપહૃત-ચ્છત્રાન્ અપિ વિ-ચ્છાયાન્ અવનિ-પાલાન્ કુર્વાણૌ, સાધુષ્વ્ અપ્ય્ અ-સેવિત-પ્રસન્નૌ, મુખેન મધુ ક્ષરન્તૌ, દુષ્ટ-રાજ-વંશાન્ ઊષ્મણા દૂર સ્થિતાન્ અપિ મ્લાનિમ્ આનયન્તૌ, અનુ-દિવસં શસ્ત્ર્âભ્યાસ-શ્યામિકા-કલઙ્કિતમ્ અ-શેષ-રાજક-પ્રતાપ્âગ્નિ-નિર્વપણ-મલિનમ્ ઇવ કર-તલમ્ ઉદ્વહન્તૌ, યોગ્યા-કાલેષુ ધીરૈર્ ધનુર્-ધ્વનિભિર્ અભ્યર્ણ્ôપભોગાદ્ દિગ્-વધૂભિર્ ઇવ્âલપન્તૌ રાજ્યવર્ધન ઇતિ હર્ષ ઇતિ સર્વસ્યામ્ એવ પૃથિવ્યામ્ આવિર્-ભૂત-શબ્દ-પ્રાદુર્-ભાવૌ, સ્વલ્પીયસ્âઇવ કાલેન દ્વીપ્âન્તરેષ્વ્ અપિ પ્રકાશતાં જગ્મતુઃ.
એકદા ચ તાવ્ આહૂય ભુક્તવાન્ અભ્યન્તર-ગતઃ પિતા સ-સ્નેહમ્ અવાદીત્: "વત્સૌ! પ્રથમં રાજ્ય્âઙ્ગં, દુર્-લભાઃ સદ્-ભૃત્યાઃ. પ્રાયેણ પરમ્âણવ ઇવ સમવાયેષ્વ્ અનુગુણી-ભૂય દ્રવ્યં કુર્વન્તિ પાર્થિવં ક્ષુદ્રાઃ. ક્રીડા-રસેન નર્તયન્તૌ મયૂરતાં નયન્તિ બાલિશાઃ. દર્પણમ્ ઇવ્âનુપ્રવિશ્ય્âત્મીયાં પ્રકૃતિં સંક્રામયન્તિ પલ્લવિકાઃ. સ્વપ્ના ઇવ મિથ્યા- [138] -દર્શનૈર્ અ-સદ્-બુદ્ધિં જનયન્તિ વિપ્રલમ્ભકાઃ. ગીત-નૃત્ય-હસિતૈર્ ઉન્મત્તતામ્ આવહન્ત્ય્ અપેક્ષિતા વિકારા ઇવ વાતિકાઃ. ચાતકા ઇવ તૃષ્ણાવન્તો ન શક્યન્તે ગ્રહીતુમ્ અ-કુલીનાઃ. માનસે મીનમ્ ઇવ સ્ફુરન્તમ્ એવ્âભિપ્રાયં ગૃહ્ણન્તિ જાલિકાઃ. યમ-પટ્ટિકા ઇવ્âમ્બરે ચિત્રમ્ આલિખન્ત્ય્ ઉદ્ગીતકાઃ. શલ્યં હૃદયે નિક્ષિપન્ત્ય્ અતિ-માર્ગણાઃ. યતઃ સર્વૈર્ એભિર્ દોષ્âભિષઙ્ગૈર્ અ-સંગતૌ બહુધ્ôપધાભિઃ પરીક્ષિતૌ શુચી વિનીતૌ વિક્રાન્તાવ્ અભિરૂપૌ માલવ-રાજ-પુત્રૌ ભ્રાતરૌ બુજાવ્ ઇવ મે શરીરાદ્ અ-વ્યતિરિક્તૌ કુમારગુપ્ત-માધવગુપ્ત-નામાનાવ્ અસ્માભિર્ ભવતોર્ અનુચરત્વ્âર્યમ્ ઇમૌ નિર્દિષ્ટૌ. અનયોર્ ઉપરિ ભવદ્ભ્યામ્ અપિ ન્âન્ય-પરિજન-સમ-વૃત્તિભ્યાં ભવિતવ્યમ્", ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તયોર્ આહ્વાનાય પ્રતીહારમ્ આદિદેશ.
ન ચિરાદ્ દ્વારાદ્ દ્વાર-દેશ-નિહિત-લોચનૌ રાજ્યવર્ધન-હર્ષૌ પ્રતીહારેણ સહ પ્રવિશન્તમ્, અગ્રતો જ્યેષ્ઠમ્ અષ્ટા-દશ-વર્ષ-વયસં ન્âત્ય્-ઉચ્ચં ન્âતિ-ખર્વમ્ અતિ-ગુરુભિઃ પદ-ન્યાસૈર્ અન્-એક-નર-પતિ-સંચરણ-ચલાં નિશ્-ચલી-કુર્વાણમ્ ઇવ્ôર્વીમ્, અન્-અવરત્âભ્યસ્ત-લઙ્ઘન-ઘન્ôપચય-કઠિન-માંસ-મેદુરાદ્ ઊરુ-દ્વયાન્ નિષ્પતત્êવ્âન્-ઉલ્બણ-જાનુ-ગ્રન્થિ-પ્રસૂતેન તનુતર-જઙ્ઘા-કાણ્ડ-યુગલેન ભાસમાનમ્, ઉલ્લિખિત-પાર્શ્વ-પ્રકાશિત-ક્રશિમ્ના મન્દરમ્ ઇવ સુર્âસુર-રભસ-ભ્રમિત- [139] -વાસુકિ-કષણ-ક્ષીણેન મધ્યેન લક્ષ્યમાણમ્, અતિ-વિસ્તીર્ણેન્ôરસા સ્વામિ-સંભાવનાનામ્ અ-પરિમિતાનામ્ અવકાશમ્ ઇવ પ્રયચ્છન્તમ્, પ્રલમ્બમાનસ્ય ભુજ-યુગલસ્ય નિભૃત-લલિતૈર્ વિક્ષેપૈર્ અતિ-દુસ્તરં તરન્તમ્ ઇવ યૌવન્ôદધિમ્, વામ-કર-કટક-માણિક્ય-મરીચિ-મઞ્જરી-જાલિન્યા સમુદ્ભિદ્યમાન-પ્રતાપ્âનલ-શિખા-પલ્લવય્êવ ચાપ-ગુણ-કિણ-લેખય્âઙ્કિત-પીવર-પ્રકોષ્ઠમ્, આલોહિનીમ્ ઉચ્ચ્âંસ-તટ્âવલમ્બિનીમ્ અસ્ત્ર-ગ્રહણ-વ્રત-વિધૃતાં રૌરવીમ્ ઇવ ત્વચં કર્ણ્âભરણ-મણેઃ પ્રભાં બિભ્રાણમ્, ઉત્કોટિ-કેયૂર-પત્ર-ભઙ્ગ-પુત્રિકા-પ્રતિબિમ્બ-ગર્ભ-કપોલં મુખં ચન્દ્રમસમ્ ઇવ હૃદય-સ્થિત-રોહિણીકમ્ ઉદ્વહન્તમ્, અ-ચપલ્âસ્તમ્-ઇત-તારકેણ્âધો-મુખેન ચક્ષુષા શિક્ષયન્તમ્ ઇવ લક્ષ્મી-લાભ્ôત્તાનિત-મુખાનિ પઙ્કજ-વનાનિ વિનયમ્, સ્વામ્ય્-અનુરાગમ્ ઇવ્âમ્લાતકમ્ ઉત્તંસી-કૃતં શિરસા ધારયન્તમ્, નિર્દયયા કઙ્કણ-ભઙ્ગ-ભીત-સકલ-કાર્મુક્âર્પિતામ્ ઇવ નમ્રતાં પ્રકાશયન્તતમ્, શૈશવ એવ નિર્જિતૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અરિભિર્ ઇવ સંયતૈઃ શોભમાનમ્, પ્રણયિનીમ્ ઇવ વિશ્વાસ-ભૂમિં કુલ-પુત્રતામ્ અનુવર્તમાનમ્, તેજસ્વિનમ્ અપિ શીલેન્âહ્લાદકેન સવિતારમ્ ઇવ શશિન્âન્તર્-ગતેન વિરાજમાનમ્, અ-ચલાનામ્ અપિ કાય-કાર્કશ્યેન ગન્ધનમ્ ઇવ્âચરન્તમ્, દર્શન-ક્રીતમ્ આનન્દ-હસ્તે વિક્રીણાનમ્ ઇવ જનં સૌભાગ્યેન કુમારગુપ્તમ્, પૃષ્ઠતસ્ તસ્ય કનીયાંસમ્ અતિ-પ્રાંશુતયા ગૌરતયા ચ મનઃ-શિલા-શૈલમ્ ઇવ સંચરન્તમ્, અન્-ઉલ્બણ-માલતી-કુસુમ-શેખર-નિભેન નિર્જિગમિષતા ગુરુણા શિરસિ ચુમ્બિતમ્ ઇવ યશસા, પરસ્પર-વિરુદ્ધયોર્ વિનય-યૌવનયોશ્ ચિરાત્ પ્રથમ-સંગમ-ચિહ્નમ્ ઇવ ભ્રૂ-સંગતકેન કથયન્તમ્, અતિ-ધીરતયા હૃદય-નિહિતા સ્વામિ-ભક્તિમ્ ઇવ નિશ્-ચલાં દૃષ્ટિં ધારયન્તમ્, અચ્છ્âચ્છ-ચન્દન-રસ્âનુલેપન-શીતલં સંનિહિત-હાર્ôપધાનં વક્ષઃ-સ્થલ- [140] -મ્ અન્-અન્ત-સામન્ત-સંક્રાન્તિશ્રાન્તાયાઃ શ્રિયો વિશાલં શશિ-મણિ-શિલા-પટ્ટ-શયનમ્ ઇવ બિબ્રાણમ્, ચક્ષુઃ કુરઙ્ગકૈર્ ઘોણા-વંશં વરાહૈઃ સ્કન્ધ-પીઠં મહિષૈઃ પ્રકોષ્ઠ-બન્ધં વ્યાઘ્રૈઃ પરાક્રમં કેસરિભિર્ ગમનં મતઙ્ગજૈર્ મૃગયા-ક્ષપિત-શેષૈર્ ભીતૈર્ ઉત્કોચમ્ ઇવ દત્તં દર્શયન્તં માધવગુપ્તં દદૃશતુઃ.

પ્રવિશ્ય ચ તૌ દૂરાદ્ એવ ચતુર્ભિર્ અઙ્ગૈર્ ઉત્તમ્âઙ્ગેન ચ ગાં સ્પૃશન્તૌ નમશ્ ચક્રતુઃ. સ્નિગ્ધ-નર્êન્દ્ર-દૃષ્ટિ-નિર્દિષ્ટામ્ ઉચિતાં ભૂમિં ભેજાતે. મુહૂર્તં ચ સ્થિત્વા ભૂ-પતિર્ આદિદેશ તૌ: "અદ્ય-પ્રભૃતિ ભવદ્ભ્યાં કુમારાવ્ અનુવર્તનીયૌ" ઇતિ. "યથ્âજ્ઞાપયતિ દેવઃ" ઇતિ મેદિની-દોલાયમાન-મૌલિભ્યામ્ ઉત્થાય રાજ્યવર્ધન-હર્ષૌ પ્રણેમતુઃ. તૌ ચ પિતરમ્. તતશ્ ચ્âરભ્ય ક્ષણમ્ અપિ નિમેષોôમેષાવ્ ઇવ ચક્ષુર્-ગોચરાદ્ અન્-અપયાન્તાવ્ ઉચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસાવ્ ઇવ નક્તં-દિવમ્ અભિમુખ-સ્થિતૌ ભુજાવ્ ઇવ સતત-પાર્શ્વ-વર્તિનૌ કુમારયોસ્ તૌ બભૂવતુઃ.
અથ રાજ્યશ્રીર્ અપિ નૃત્ત-ગીત્âદિષુ વિદગ્ધાસુ સખીષુ સકલાસુ કલાસુ ચ પ્રતિ-દિવસમ્ ઉપચીયમાન-પરિચયા શનૈઃ શનૈર્ અવર્ધત. પરિમિતૈર્ એવ દિવસૈર્ યૌવનમ્ આરુરોહ. નિપેતુર્ એકસ્યાં તસ્યાં શરા ઇવ લક્ષ્ય-ભુવિ ભૂ-ભુજાં સર્વેષાં દૃષ્ટયઃ. દૂત-સંપ્રેષણ્âદિભિશ્ ચ તાં યયાચિરે રાજાનઃ.
કદા-ચિત્ તુ રાજ્âન્તઃ-પુર-પ્રસાદ-સ્થિતો બાહ્ય-કક્ષ્ય્âવસ્થિતેન પુરુષેણ સ્વ-પ્રસ્તાવ્âગતાં ગીયમાનામ્ આર્યામ્ અશૃણોત્:
"ઉદ્વેગ-મહ્âવર્તે પાતયતિ પયો-ધર્ôન્નમન-કાલે ।
સરિદ્ ઇવ તટમ્ અનુ-વર્ષં વિવર્ધમાના સુતા પિતરમ્" ॥ 4.5 ॥
તાં ચ શ્રુત્વા પાર્શ્વ-સ્થિતાં મહા-દેવીમ્ ઉત્સારિત-પરિજનો જગાદ: "દેવિ,! તરુણી-ભૂતા વત્સા રાજ્યશ્રીઃ. એતદીયા ગુણવત્ત્êવ ક્ષણમ્ અપિ હૃદયાન્ ન્âપયાતિ મે ચિન્તા. યૌવન્âરમ્ભ એવ ચ કન્યકાનામ્ ઇન્ધની-ભવન્તિ પિતરઃ સંતાપ્âનલસ્ય. હૃદયમ્ અન્ધ-કારયતિ મે દિવસમ્ ઇવ પયો-ધર્ôન્નતિર્ અસ્યાઃ. કેન્âપિ કૃતા ધર્મ્યા ન્âભિ- [141] -મતા મે સ્થિતિર્ ઇયં યદ્ અઙ્ગ-સંભૂતાન્ય્ અઙ્ક-લાલિતાન્ય્ અ-પરિત્યાજ્યાન્ય્ અપત્યકાન્ય્ અ-કાણ્ડ એવ્âગત્ય્â-સંસ્તુતૈર્ નીયન્તે. એતાનિ તાનિ ખલ્વ્ અઙ્કન-સ્થાનાનિ સંસારસ્ય. સ્êયં સર્વ્âભિભાવિની શોક્âગ્નેર્ દાહ-શક્તિર્ યદ્ અપત્યત્વે સમાને ઽપિ જાતાયાં દુહિતરિ દૂયન્તે સન્તઃ. એતદ્-અર્થં જન્મ-કાલ એવ કન્યકાભ્યઃ પ્રયચ્છન્તિ સલિલમ્ અશ્રુબિઃ સાધવઃ. એતદ્-ભયાદ્ અ-કૃત-દાર-પરિગ્રહાઃ પરિહૃત-ગૃહ-વસતયઃ શૂન્યાન્ય્ અરણ્યાન્ય્ અધિશેરતે મુનયઃ. કો હિ નામ સહેત સ-ચેતનો વિરહમ્ અપત્યાનામ્. યથા યથા સમાપતન્તિ દૂતા વરાણાં વરાકી લજ્જમાન્êવ ચિન્તા તથા તથા નિતરાં પ્રવિશતિ મે હૃદયમ્. કિં ક્રિયતે. તથ્âપિ ગૃહ-ગતૈર્ અનુગન્તવ્યા એવ લોક-વૃત્તયઃ. પ્રાયેણ ચ સત્સ્વ્ અપ્ય્ અન્યેષુ વર-ગુણેષ્વ્ અભિજનમ્ એવ્âનુરુધ્યન્તે ધીમન્તઃ. ધરણી-ધરાણાં ચ મૂર્ધ્નિ સ્થિતો માહ્êશ્વરા પાદ-ન્યાસ ઇવ સકલ-ભુવન-નમસ્-કૃતો મૌખરો વંશઃ. તત્ર્âપિ તિલક-ભૂતસ્ય્âવન્તિવર્મણઃ સૂનુર્ અગ્રજો ગ્રહવર્મા નામ ગ્રહ-પતિર્ ઇવ ગાં ગતઃ પિતુર્ અન્યૂનો ગુણૈર્ એનાં પ્રાર્થયતે. યદિ ભવત્યા અપિ મતિર્ અનુમન્યતે તતસ્ તસ્મૈ દાતુમ્ ઇચ્છામિ" ઇત્ય્ ઉક્તવતિ ભર્તરિ દુહિતૃ-સ્નેહ-કાતરતર-હૃદયા સ્âશ્રુ-લોચના મહા-દેવી પ્રત્યુવાચ: "આર્ય-પુત્ર! સંવર્ધન-માત્ર્ôપયોગિન્યો ધાત્રી-નિર્-વિશેષા ભવન્તિ ખલુ માતરઃ કન્યકાનામ્. દાને તુ પ્રમાણમ્ આસાં પિતરઃ. કેવલં કૃપા-કૃત-વિશેષઃ સુ-દૂરેણ તનય-સ્નેહાદ્ અતિરિચ્યતે દુહિતૃ-સ્નેહઃ. યથા ન્êયં યાવજ્-જીવમ્ આવયોર્ આર્તિતાં પ્રતિપદ્યતે તથ્âર્ય-પુત્ર એવ જાનાતિ" ઇતિ. રાજા તુ જાત-નિશ્ચયો દુહિતૃ-દાનં પ્રતિ સમાહૂય સુતાવ્ અપિ વિદિત્âર્થાવ્ અકાર્ષીત્. શોભને ચ દિવસે ગ્રહવર્મણા કન્યાં પ્રાર્થયિતું પ્રેષિતસ્ય પૂર્વ્âગતસ્ય્âઇવ પ્રધાન-દૂત-પુરુષસ્ય કરે સર્વ-રાજ-કુલ-સમક્ષં દુહિતૃ-દાન-જલમ્ અપાતયત્.

[142] જાત-મુદિ કૃત્âર્થે ગતે ચ તસ્મિન્ન્ આસન્નેષુ ચ વિવાહ-દિવસેષ્ûદ્દામ-દીયમાન-તામ્બૂલ-પટવાસ-કુસુમ-પ્રસાધિત-સર્વ-લોકમ્, સકલ-દેશ્âદિશ્યમાન-શિલ્પિ-સ્âર્થ્âગમનમ્, અવનિ-પાલ-પુરુષ-ગૃહીત-સમગ્ર-ગ્રામીણ્âનીયમાન્ôપકરણ-સંભારમ્, રાજ-દૌવારિક્ôપનીયમાન્âન્-એક-નૃપ્ôપાયનમ્, ઉપનિમન્ત્રિત્âગત-બન્ધુ-વર્ગ-સંવર્ગણ-વયગ્ર-રાજ-વલ્લભમ્, લબ્ધ-મધુ-મદ-પ્રચણ્ડ-ચર્મ-કાર-કર-પુટ્ôલ્લાલિત-કોણ-પટુ-વિઘટ્ટન-રણન્-મઙ્ગલ-પટહમ્, પિષ્ટ-પઞ્ચ્âઙ્ગુલ-મણ્ડ્યમાન્ôલૂખલ-મુસલ-શિલ્âદ્ય્-ઉપકરણમ્, અ-શેષ્âશા-મુખ્âવિર્-ભૂત-ચારણ-પરમ્પર્âપૂર્યમાણ-પ્રકોષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠાપ્યમાન્êન્દ્રાણી-દૈવતમ્, સિત-કુસુમ-વિલેપન-વસન-સત્-કૃતૈઃ સૂત્ર-ધારૈર્ આદીયમાન-વિવાહ-વેદી-સૂત્ર-પાતમ્, ઉત્કૂર્ચક-કરૈશ્ ચ સુધા-કર્પૂર-સ્કન્ધૈર્ અધિરોહિણી-સમારૂઢૈર્ ધવૈર્ ધવલી-ક્રિયમાણ-પ્રાસાદ-પ્રતોલી-પ્રાકાર-શિખરમ્, ક્ષુણ્ણ-ક્ષાલ્યમાન-કુસુમ્ભ-સંભાર્âમ્ભઃ-પ્લવ-પૂર-રજ્યમાન-જન-પાદ-પલ્લવમ્, નિરૂપ્યમાણ-યૌતક-યોગ્ય-માતઙ્ગ-તુરઙ્ગ-તરઙ્ગિત્âઙ્ગનમ્, ગણન્âભિયુક્ત-ગણક-ગણ-ગૃહ્યમાણ-લગ્ન-ગુણમ્, ગન્ધ્ôદક-વાહિ-મકર-મુખ-પ્રણાલી-પૂર્યમાણ-ક્રીડા-વાપી-સમૂહમ્, હેમ-કાર-ચક્ર-પ્રક્રાન્ત-હાટક-ઘટન-ટાઙ્કા-રવ્âચાલિત્âલિન્દકમ્, ઉત્થાપિત્âભિનવ-ભિત્તિ-પાત્યમાન-બહલ-વાલુકા-કણ્ઠક્âલેપ્âકુલ્âલેપક-લોકમ્, ચતુર-ચિત્ર-કર-ચક્ર-વાલ-લિખ્યમાન-માઙ્ગલ્ય્âલેખ્યમ્, લેપ્ય-કાર-કદમ્બક-ક્રિયમાણ-મૃન્મય-મીન-કૂર્મ-મકર-નારિકેલ-કદલી-પૂગ-વૃક્ષકમ્, ક્ષિતિ-પાલૈશ્ ચ સ્વયમ્ આબદ્ધ-કક્ષ્યૈઃ સ્વામ્ય્-અર્પિત-કર્મ-શોભા-સંપાદન્âકુલૈઃ સિન્દૂર-કુટ્ટિમ્ અ-ભૂમીશ્ ચ મસૃણયદ્ભિર્ વિનિહિત-સરસ્âતર્પણ-હસ્તાન્ વિન્યસ્ત્âલક્તક-પાટલાંશ્ ચ ચૂત્âશોક-પલ્લવ-લાઞ્છિત-શિખરાન્ ઉદ્વાહ-વિતર્દિકા-સ્તમ્ભાન્ ઉત્તમ્ભયદ્ભિઃ પ્રારબ્ધ-વિવિધ-વ્યાપારમ્, આ-સૂર્ય્ôદયાચ્ ચ પ્રવિષ્ટાભિઃ સતીભિઃ સુ-ભગાભિઃ સુ-રૂપાભિઃ સુ-વેશા- [143] -ભિર્ અ-વિધવાભિઃ સિન્દૂર-રજો-રાજિ-રાજિત-લલાટાભિર્ વધૂ-વર-ગોત્ર-ગ્રહણ-ગર્ભાણિ શ્રુતિ-સુ-ભગાનિ મઙ્ગલાનિ ગાયન્તીભિર્ બહુ-વિધ-વર્ણકા-દિગ્ધ્âઙ્ગુલીભિર્ ગ્રીવા-સૂત્રાણિ ચ ચિત્રયન્તીભિશ્ ચિત્ર-લત્âલેખ્ય-કુશલાભિઃ કલશાંશ્ ચ ધવલિતાઞ્ શીતલ-શારાજિર-શ્રેણીશ્ ચ મણ્ડયન્તીભિર્ અ-ભિન્ન-પુટ-કર્પાસ-તૂલ-પલ્લવાંશ્ ચ વૈવાહિક-કઙ્કણ્ôર્ણા-સૂત્ર-સંનાહાંશ્ ચ રઞ્જયન્તીભિર્ બલ્âશના-ઘૃત-ઘની-કૃત-કુઙ્કુમ-કલ્ક-મિશ્રિતાંશ્ ચ્âઙ્ગ-રાગાંલ્ લાવણ્ય-વિશેષકૃન્તિ ચ મુખ્âલેપનાનિ કલ્પયન્તીભિઃ કક્કોલ-મિશ્રાઃ સ-જાતી-ફલાઃ સ્ફુરત્-સ્ફીત-સ્ફાટિક-કર્પૂર-શકલ-ખચિત્âન્તરાલા લવઙ્ગ-માલા રચયન્તીભિઃ સમન્તાત્ સામન્ત-સીમન્તિનીભિર્ વ્યાપ્તમ્, બહુ-વિધ-ભક્તિ-નિર્માણ-નિપુણ-પુરાણ-પૌર-પુરંધ્રિ-બધ્યમાનૈર્ બદ્ધૈશ્ ચ્âચાર-ચતુર્âન્તઃ-પુર-જરતી-જનિત-પૂજા-રાજમાન-રજક-રજ્યમાનૈ રક્તૈશ્ ચ્ôભય-પટ્âન્ત-લગ્ન-પરિજન-પ્રેઙ્ખોલિતૈશ્ છાયાસુ શોષ્યમાણૈઃ શુષ્કૈશ્ ચ કુટિલ-ક્રમ-રૂપ-ક્રિયમાણ-પલ્લવ-પર-ભાગૈર્ અ-પરૈર્ આરબ્ધ-કુઙ્કુમ-પઙ્ક-સ્થાસક-ચ્છુરણૈર્ અ-પરૈર્ ઉદ્ભુજ-ભુજિષ્ય-ભજ્યમાન-ભઙ્ગુર્ôત્તરીયૈઃ ક્ષૌમૈશ્ ચ બાદરૈશ્ ચ દુકૂલૈશ્ ચ લાલા-તન્તુજૈશ્ ચ્âંશુકૈશ્ ચ નેત્રૈશ્ ચ નિર્મોક-નિભૈર્ અ-કઠોર-રમ્ભા-ગર્ભ-કોમલૈર્ નિઃશ્વાસ-હાર્યૈઃ સ્પર્શ્âનુમેયૈર્ વાસોભિઃ સર્વતઃ સ્ફુરદ્ભિર્ ઇન્દ્ર્âયુધ-સહસ્રૈર્ ઇવ સંછાદિતમ્, ઉજ્જ્વલ-નિચોલક્âવગુણ્ઠ્યમાન-હંસ-કુલૈશ્ ચ શયનીયૈસ્ તારા-મુક્તા-ફલ્ôપચીયમાનૈશ્ ચ કઞ્ચુકૈર્ અન્-એક્ôપયોગ-પાટ્યમાનૈશ્ ચ્â-પરિમિતૈઃ પટ્ટ-પટી-સહસ્રૈર્ અભિનવ-રાગ-કોમલ-દુકૂલ-રાજમાનૈશ્ ચ પટ-વિતાનૈઃ સ્તવરક-નિવહ-નિર્-અન્તર-ચ્છાદ્યમાન-સમસ્ત-પટલૈશ્ ચ મણ્ડપૈર્ ઉચ્ચિત્ર-નેત્ર-પટ-વેષ્ટ્યમાનૈશ્ ચ સ્તમ્ભૈર્ ઉજ્જ્વલં રમણીયં ચ્âઉત્સુક્યદં ચ મઙ્ગલ્યં ચ્âસીદ્-રાજ-કુલમ્.
દેવી તુ યશોમતી વિવાહ્ôત્સવ-પર્યાકુલ-હૃદયા હૃદયેન ભર્તરિ, કુતૂહલેન જામાતરિ, સ્નેહેન દુહિતરિ, ઉપચારેણ નિમન્ત્રિત-સ્ત્રીષુ, આદેશેન પરિજને, શરીરેણ સંચરણે, ચક્ષુષા કૃત્âકૃત-પ્રત્યવેક્ષણેષુ, [144] આનન્દેન મહ્ôત્સવે, એક્âપિ બહુધા વિભક્ત્êવ્âભવત્. ભૂ-પતિર્ અપ્ય્ ઉપર્ય્ ઉપરિ વિસર્જિત્ôષ્ટ્ર-વામી-જનિત-જામાતૃ-જોષઃ સત્ય્ અપ્ય્âજ્ઞા-સંપાદન-દક્ષે મુખ્êક્ષણ-પરે પરિજને સમં પુત્રાભ્યાં દુહિતૃ-સ્નેહ-વિક્લવઃ સર્વં સ્વયમ્ અકરોત્.
એવં ચ તસ્મિન્ન્ અ-વિધવામય ઇવ ભવતિ રાજ-કુલે, મઙ્ગલમય ઇવ જાયમાને જીવ-લોકે, ચારણમયેષ્વ્ ઇવ લક્ષ્યમાણેષુ દિઙ્-મુખેષુ, પટહ-રવમય ઇવ કૃતે ઽન્તરિક્ષે, ભૂષણમય ઇવ ભ્રમતિ પરિજને, બાન્ધવમય ઇવ દૃશ્યમાને સર્ગે, નિર્વૃતિમય ઇવ્ôપલક્ષ્યમાણે કાલે, લક્ષ્મીમય ઇવ વિજૃમ્ભમાણે મહ્ôત્સવે, નિધાન ઇવ સુખસ્ય, ફલ ઇવ જન્મનઃ, પરિણામ ઇવ પુણ્યસ્ય, યૌવન ઇવ વિભૂતેઃ, યૌવ-રાજ્ય ઇવ પ્રીતેઃ, સિદ્ધિ-કાલ ઇવ મનો-રથસ્ય વર્તમાને, ગણ્યમાન ઇવ જન્âઙ્ગુલીભિઃ, આલોક્યમાન ઇવ માર્ગ-ધ્વજૈઃ, પ્રત્યુદ્ગમ્યમાન ઇવ મઙ્ગલ્ય-વાદ્ય-પ્રતિશબ્દકૈઃ, આહૂયમાન ઇવ મૌહૂર્તિકૈઃ, આકૃષ્યમાણ ઇવ મનો-રથૈઃ, પરિષ્વજ્યમાન ઇવ વધૂ-સખી-હૃદયૈર્ આજગામ વિવાહ-દિવસઃ. પ્રાતર્ એવ પ્રતીહારૈઃ સમુત્સારિત-નિખિલ્â-નિબદ્ધ-લોકં વિવિક્તમ્ અક્રિયત રાજ-કુલમ્.
અથ મહા-પ્રતીહારઃ પ્રવિશ્ય નૃપ-સમીપમ્ "દેવ! જામાતુર્ અન્તિકાત્ તામ્બૂલ-દાયકઃ પારિજાતક-નામા સંપ્રાપ્તઃ" ઇત્ય્ અભિધાય સ્વ્-આકારં યુવાનમ્ અદર્શયત્. રાજા તુ તં દૂરાદ્ એવ જામાતૃ-બહુ-માનાદ્ દર્શિત્âદરઃ "બાલક! કચ્-ચિત્ કુશલી ગ્રહવર્મા?" ઇતિ પપ્રચ્છ. અસૌ તુ સમાકર્ણિત-નર્âધિપ-ધ્વનિર્ ધાવમાનઃ કતિ-ચિત્ પદાન્ય્ ઉપસૃત્ય પ્રસાર્ય ચ બાહૂ સેવા-ચતુરશ્ ચિરં વસું-ધરાયાં નિધાય મૂર્ધાનમ્ ઉત્થાય "દેવ! કુશલી યથ્âજ્ઞાપયસ્ય્ અર્ચયતિ ચ દેવં નમસ્-કારેણ" ઇતિ વ્યજ્ઞાપયત્. આગત-જામાતૃ-નિવેદન્âગતં ચ તં જ્ઞાત્વા કૃત-સત્-કારં રાજા "યામિન્યાઃ પ્રથમે યામે વિવાહ-કાલ્âત્યય-કૃતો યથા ન ભવતિ દોષઃ" ઇતિ સંદિશ્ય પ્રતીપં પ્રાહિણોત્.

[145] અથ સકલ-કમલ-વન-લક્ષ્મીં વધૂ-મુખ ઇવ સંચાર્ય સમવસિતે વાસરે, વિવાહ-દિવસ-શ્રિયઃ પાદ-પલ્લવ ઇવ રજ્યમાને સવિતરિ, વધૂ-વર્âનુરાગ-લઘૂ-કૃત-પ્રેમ-લજ્જિતેષ્વ્ ઇવ વિઘટમાનેષુ ચક્ર-વાક-મિથુનેષુ, સૌભાગ્ય-ધ્વજ ઇવ રક્ત્âંશુક-સુ-કુમાર-વપુષિ નભસિ સ્ફુરતિ સંધ્યા-રાગે, કપોત-કણ્ઠ-કર્બુરે વર-યાત્ર્âગમન-રજસ્îવ કલુષયતિ દિઙ્-મુખાનિ તિમિરે, લગ્ન-સંપાદન-સજ્જ ઇવ્ôજ્જિહાને જ્યોતિર્-ગણે વિવાહ-મઙ્ગલ-કલશ ઇવ્ôદય-શિખરિણા સમુત્ક્ષિપ્યમાણે વર્ધમાન-ધવલ-ચ્છાયે તાર્âધિપ-મણ્ડલે, વધૂ-વદન-લાવણ્ય-જ્યોત્સ્ના-પરિપીત-તમસિ પ્રદોષે, વૃથ્ôદિતમ્ ઉપહસત્સ્વ્ ઇવ રજનિ-કરમ્ ઉત્તાનિત-મુખેસુ કુમુદ-વનેષ્વ્ આજગામ મુહુર્ મુહુર્ ઉલ્લાસિત-સ્ફાર-સ્ફુરિત્âરુણ-ચામરૈર્ મનો-રથૈર્ ઇવ્ôત્થિત-રાગ્âગ્ર-પલ્લવૈઃ પુરો-ધાવમાનૈઃ પાદાતૈર્ ઉત્કર્ણ-કટક-હય-પ્રતિહેષિત-દીયમાન-સ્વ્-આગતૈર્ ઇવ વાજિનાં વૃન્દૈર્ આપૂરિત-દિગ્-વિભાગઃ, ચલ-કર્ણ-ચામરાણાં ચામીકરમય સર્વ્ôપકરણાનાં વર્ણક-લમ્બિનાં બલિનાં ઘણ્ટા-ટાઙ્કારિણાં કરિણાં ઘટાભિઃ, ઘટયન્ન્ ઇવ પુનર્ ઇન્દ્ûદય-વિલીનમ્ અન્ધકારમ્, નક્ષત્ર-માલા-મણ્ડિત-મુખીં કરિણીં નિશા-કર ઇવ પૌરંદરીં દિશમ્ આરૂઢઃ, પ્રકટિત-વિવિધ-વિહગ-વિરુતૈસ્ તાલ્âવચર-ચારણૈઃ પુરઃ-સરૈર્ બાલો વસન્ત ઇવ્ôપવનૈઃ ક્રિયમાગ-કોલાહલો ગન્ધ-તૈલ્âવસેક-સુગન્ધિના દીપિકા-ચક્ર-વાલ્âલોકેન કુઙ્કુમ-પટ-વાસ-ધૂલિ-પટલેન્êવ પિઞ્જરી-કુર્વન્ સકલં લોકમ્, ઉત્ફુલ્લ-મલ્લિકા-મુણ્ડ-માલા-મધ્ય્âધ્યાસિત-કુસુમ-શેખરેણ શિરસા હસન્ન્ ઇવ સ-પરિવેષ-ક્ષપા-કરં કૌમુદી-પ્રદોષમ્, આત્મ-રૂપ-નિર્જિત-મકર-કેતુ-કર્âપહૃતેન કાર્મુકેણ્êવ કૌસુમેન દામ્ના વિરચિત-વૈકક્ષક-વિલાસઃ, કુસુમ-સૌરભ-ગર્વ-ભ્રાન્ત-ભ્રમર-કુલ-કલકલ-પ્રલાપ-સુ-ભગઃ પારિજાત ઇવ જાતઃ શ્રિયા સહ પુનર્ અવતારિતો મેદિનીમ્, નવ-વધૂ-વદન્âવલોકન-કુતૂહલેન્êવ કૃષ્યમાણ-હૃદયઃ પતન્ન્ ઇવ મુખેન પ્રત્યાસન્ન-લગ્નો ગ્રહવર્મા ત્વરિતમ્ આજગામ.
[146] રાજા તુ તમ્ ઉપ-દ્વારમ્ આગતં ચરણાભ્યામ્ એવ રાજ-ચક્ર્âનુગમ્યમાનઃ સ-સુતઃ પ્રત્યુજ્જગામ. અવતીર્ણં ચ તં કૃત-નમસ્-કારં મન્મથમ્ ઇવ માધવઃ પ્રસારિત-ભુજો ગાઢમ્ આલિલિઙ્ગ. યથા-ક્રમં પરિષ્વક્ત-રાજ્યવર્ધન-હર્ષં ચ હસ્તે ગૃહીત્વ્âભ્યન્તરં નિન્યે. સ્વ-નિર્વિશેષ્âસન-દાન્âદિના ચ્âઇનમ્ ઉપચારેણ્ôપચચાર.
ન ચિરાચ્ ચ ગમ્ભીર-નામા નૃપતેઃ પ્રણયી વિદ્વાન્ દ્વિ-જનમા ગ્રહવર્માણમ્ ઉવાચ: "તાત! ત્વાં પ્રાપ્ય ચિરાત્ ખલુ રાજ્યશ્રિયા ઘટિતૌ તેજોમયૌ સકલ-જગદ્-ગીયમાન-બુધ-કર્ણ્âનન્દ-કારિ-ગુણ-ગણૌ સોમ-સૂર્ય-વંશાવ્ ઇવ પુષ્પભૂતિ-મુકર-વંશૌ. પ્રથમમ્ એવ કૌસ્તુભ-મણિર્ ઇવ ગુણૈઃ સ્થિતો ઽસિ હૃદયે દેવસ્ય. ઇદાનીં તુ શશ્îવ સિરસા પરમ્êશ્વરેણ્âસિ વોઢવ્યો જાતઃ" ઇતિ.
એવં વદત્ય્ એવ તસ્મિન્ નૃપમ્ ઉપસૃત્ય મૌહૂર્તિકાઃ "દેવ! સમાસીદતિ લગ્ન-વેલા. વ્રજતુ જામાતા કૌતુક-ગૃહમ્" ઇત્ય્ ઊચુઃ. અથ નર્êન્દ્રેણ "ઉત્તિષ્ઠ, ગચ્છ" ઇતિ ગદિતો ગ્રહવર્મા પ્રવિશ્ય્âન્તઃ-પુરં જામાતૃ-દર્શન-કુતૂહલિનીનાં સ્ત્રીણાં પતિતાનિ લોચન-સહસ્રાણિ વિકચ-નીલ-કુવલય-વનાન્îવ લઙ્ઘયન્ન્ આસસાદ કૌતુક-ગૃહ-દ્વારમ્. નિવારિત-પરિજનશ્ ચ પ્રવિવેશ.
અથ તત્ર કતિપય્âપ્ત-પ્રિય-સખી-સ્વ-જન-પ્રમદા-પ્રાય-પરિવારામ્, અરુણ્âંશુક્âવગુણ્ઠિત-મુખીં પ્રબાત-સંધ્યામ્ ઇવ સ્વ-પ્રભયા નિષ્-પ્રભાન્ પ્રદીપકાન્ કુર્વાણામ્, અતિ-સૌકુમાર્ય-શઙ્કિતેન્êવ યૌવનેન ન્âતિ-નિર્ભરમ્ ઉપગૂઢામ્, સાધ્વસ-નિરુધ્યમાન-હૃદય-દેશ-દુઃખ-મુક્તૈર્ નિભૃત્âયતૈઃ શ્વસિતૈર્ અપયાન્તં કુમાર-ભાવમ્ ઇવ્âનુશોચન્તીમ્, અત્ય્-ઉત્કમ્પિનીં પતનભિય્êવ ત્રપયા નિષ્પન્દં ધાર્યમાણામ્, હસ્તં તામરસ-પ્રતિપક્ષમ્ આસન્ન-ગ્રહણં શશિનમ્ ઇવ રોહિણીં ભય-વેપમાન-માનસામ્ અવલોકયન્તીમ્, [147] ચન્દન-ધવલ-તનુ-લતામ્, જ્યોત્સ્ના-દાન-સંચિત-લાવણ્યાત્ કુમુદિની-ગર્ભાદ્ ઇવ પ્રસૂતામ્, કુસુમ્âમોદ-નિર્હારિણીં વસન્ત-હૃદ્યાદ્ ઇવ નિર્ગતામ્, નિઃશ્વાસ-પરિમલ્âકૃષ્ટ-મધુ-કર-કુલાં મલય-મારુતાદ્ ઇવ્ôત્પન્નામ્, કૃત-કંદર્પ્âનુસરણાં રતિમ્ ઇવ પુનર્-જાતામ્, પ્રભા-લાવણ્ય-મદ-સૌરભ-માધુર્યૈઃ કૌસ્તુભ-શશિ-મદિરા-પારિજાત્âમૃત-પ્રભવૈઃ સર્વ-રત્ન-ગુણૈર્ અ-પરામ્ ઇવ સુર્âસુર-રુષા રત્ન્âકરેણ કલ્પિતાં શ્રિયમ્, સ્નિગ્ધેન બાલિક્âલોકેન સિત-સિન્ધુવાર-કુસુમ-મઞ્જરીભિર્ ઇવ મુક્તા-દીધિતિભિઃ કલ્પિત-કર્ણ્âવતંસામ્, કર્ણ્âભરણ-મરકત-પ્રભા-હરિત-શાદ્વલેન કપોલ-સ્થલી-તલેન વિનોદયન્તીમ્ ઇવ હારિણીં લોચન-ચ્છાયામ્, અધો-મુખં વર-કૌતુક્âલોકન્âકુલં મુહુર્-મુહુઃ કૃત-મુખ્ôન્નમન-પ્રયત્નં સખી-જનં હૃદયં ચ નિર્ભર્ત્સયન્તીં વધૂમ્ અપશ્યત્.
પ્રવિશન્તમ્ એવ તં હૃદય-ચૌરં વધ્વા સમર્પિતં જગ્રાહ કંદર્પઃ. પરિહાસ-સ્મેર-મુખીબિશ્ ચ નારીભિઃ કૌતુક-ગૃહે યદ્ યત્ કાર્યતે જામાતા તત્ તત્ સર્વમ્ અતિ-પેશલં ચકાર. કૃત-પરિણય્âનુરૂપ-વેશ-પરિગ્રહાં ગૃહીત્વા કરે વધૂં નિર્જગામ. જગામ ચ નવ-સુધા-ધવલાં નિમન્ત્રિત્âગતૈસ્ તુષાર-શૈલ્ôપત્યકામ્ ઇવ ત્ર્ય્-અમ્બક્âમ્બિકા-વિવાહ્âહૂતૈર્ ભૂભૃદ્ભિઃ પરિવૃતામ્, સેક-સુ-કુમાર-યવ્âઙ્કુર-દન્તુરૈઃ પઞ્ચ્âસ્યૈઃ કલશૈઃ કોમલ-વર્ણિકા-વિચિત્રૈર્ અ-મિત્ર-મુખૈશ્ ચ મઙ્ગલ્ય-ફલ-હસ્તાભિર્ અઞ્જલિ-કારિકાભિર્ ઉદ્ભાસિત-પર્યન્તામ્, ઉપાધ્યાય્ôપધીયમાન્îન્ધન-ધૂમાયમાન્âગ્નિ-સંધુક્ષણ્âક્ષણિક્ôપદ્રષ્ટૃ-દ્વિજામ્, ઉપકૃશાનુ-નિહિત્âન્-ઉપહત-હરિત-કુશામ્ સંનિહિત-દૃષદ્-અજિન્âજ્ય-સ્રુક્-સમિત્-પૂલી-નિવહામ્, નૂતન-શૂર્પ્âર્પિત-શ્યામલ-શમી-પલાશ-મિશ્ર-લાજ-હાસિનીં વેદીમ્. આરુરોહ ચ તાં દિવમ્ ઇવ સ-જ્યોત્સ્નઃ શશી. સમુત્સસર્પ ચ વેલ્લિત્âરુણ-શિખા-પલ્લવસ્ય [148] શિખિનઃ કુસુમ્âયુધ ઇવ રતિ-દ્વિતીયો રક્ત્âશોકસ્ય સમીપમ્. હુતે ચ હુત-ભુજિ પ્રદક્ષિણ્âવર્ત-પ્રવૃત્તાભિર્ વધૂ-વદન-વિલોકન-કુતૂહલિનીભિર્ ઇવ જ્વાલાભિર્ એવ સહ પ્રદક્ષિણં બભ્રામ. પાત્યમાને ચ લાજ્âઞ્જલૌ નખ-મયૂખ-ધવલિત-તનુર્ અ-દૃષ્ટ-પૂર્વ-વધૂ-વર-રૂપ-વિસ્મય-સ્મેર ઇવ્âદૃસ્યત વિભાવસુઃ.

અત્ર્âન્તરે સ્વ્-અચ્છ-કપોલ્ôદર-સંક્રાન્તમ્ અનલ-પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવ નિર્વાપયન્તી સ્થૂલ-મુક્તા-ફલ-વિમલ-બાષ્પ-બિન્દુ-સંદોહ-દર્શિત-દુર્-દિના નિર્વદન-વિકારં રુરોદ વધૂઃ. ઉદશ્રુ-વિલોચનાનાં ચ બાન્ધવ-વધૂનામ્ ઉદપાદિ મહાન્ આક્રન્દઃ. પરિસમાપિત-વૈવાહિક-ક્રિયા-કલાપસ્ તુ જામાતા વધ્વા સમં પ્રણનામ શ્વશુરૌ. પ્રવિવેશ ચ દ્વાર-પક્ષ-લિખિત-રતિ-પ્રીતિ-દૈવતં, પ્રણયિભિર્ ઇવ પ્રથમ-પ્રવિષ્ટૈર્ અલિ-કુલૈઃ કૃત-કોલાહલમ્, અલિ-કુલ-પક્ષ-પવન-પ્રેઙ્ખોલિતૈઃ કર્ણ્ôત્પલ-પ્રહાર-ભય-પ્રકમ્પિતૈર્ ઇવ મઙ્ગલ-પ્રદીપૈઃ પ્રકાશિતમ્, એક-દેશ-લિખિત-સ્તબકિત-રક્ત્âશોક-તરુ-તલ-ભાજ્âધિજ્ય-ચાપેન તિર્યક્-કૂણિત-નેત્ર-ત્રિ-ભાગેણ શરમ્ ઋજૂ-કુર્વતા કામ-દેવેન્âધિષ્ઠિતમ્, એક-પાર્શ્વ-ન્યસ્તેન કાઞ્ચન્âચામ-રુકેણ્êતર-પાર્શ્વ-વર્તિન્યા ચ દાન્ત-શફરુક-ધારિણ્યા કનક-પુત્રિકયા સાક્ષાલ્ લક્ષ્મ્ય્êવ્ôદ્દણ્ડ-પુણ્ડરીક-હસ્તયા સ-નાથેન સ્ôપધાનેન સ્વ્-આસ્તીર્ણેન શયનેન શોભમાનમ્, શયન-શિરો-ભાગ-સ્થિતેન ચ કૃત-કુમુદ-શોભેન કુસુમ્âયુધ-સાહાયકાય્âગતેન શશિન્êવ નિદ્રા-કલશેન રાજતેન વિરાજમાનં વાસ-ગૃહમ્.
તત્ર ચ હ્રીતાયા નવ-વધૂકાયાઃ પરાઙ્-મુખ-પ્રસુપ્તાયા મણિ-ભિત્તિ-દર્પણેષુ મુખ-પ્રતિબિમ્બાનિ પ્રથમ્âલાપ્âકર્ણન-કૌતુક્âગત-ગૃહ-દેવત્âનનાન્îવ મણિ-ગવાક્ષકેષુ વીક્ષમાણઃ ક્ષણદાં નિન્યે. સ્થિત્વા ચ શ્વશુર-કુલે શીલેન્â-મૃતમ્ ઇવ શ્વશ્રૂ-હૃદયે વર્ષન્ન્ અભિનવ્âભિનવ્ôપચારૈર્ અ-પુનર્-ઉક્તાન્ય્ આનન્દમયાનિ દશ દિનાનિ, દત્ત્વા ચ રાજ-દૌવારિકમ્ ઇવ રાજ-કુલે રણરણકં યૌતક-નિવેદિતાન્îવ શમ્બલાન્ય્ આ- [149] -દાય હૃદયાનિ સર્વ-લોકસ્ય કથં કથમ્ અપિ વિસર્જિતો નૃપેણ વધ્વા સહ સ્વ-દેશમ્ અગમદ્ ઇતિ.
ઇતિ શ્રી-મહા-કવિ-બાણ-ભટ્ટ-કૃતૌ હર્ષચરિતે ચક્ર-વર્તિ-જન્મ-વર્ણનં નામ ચતુર્થ ઉચ્છ્વાસઃ.
[150] પઞ્ચમ ઉચ્છ્વાસઃ
નિયતિર્ વિધાય પુંસાં પ્રથમં સુખમ્ ઉપરિ દારુણં દુઃખમ્ ।
કૃત્વા લોકં તરલા તડિદ્ ઇવ વજ્રં નિપાતયતિ ॥ 5.1 ॥
પાતયતિ મહા-પુરુષાન્ સમમ્ એવ બહૂન્ અન્-આદરેણ્âઇવ ।
પરિવર્તમાન એકઃ કાલઃ શૈલાન્ ઇવ્âન્-અન્તઃ ॥ 5.2 ॥
અથ કદા-ચિદ્ રાજા રાજ્ય-વર્ધનં કવચ-હરમ્ આહૂય હૂણાન્ હન્તું હરિણાન્ ઇવ હરિર્ હરિણ્êશ-કિશોરમ્ અ-પરિમિત-બલ્âનુયાતં ચિરં-તનૈર્ અમાત્યૈર્ અનુરક્તૈશ્ ચ મહા-સામન્તૈઃ કૃત્વા સ્âભિસરમ્ ઉત્તરા-પથં પ્રાહિણોત્.
પ્રયાન્તં ચ તં દેવો હર્ષઃ કતિ-ચિત્ પ્રયાણકાનિ તુરઙ્ગમૈર્ અનુવવ્રાજ. પ્રવિષ્ટે ચ કૈલાસ-પ્રભા-ભાસિનીં કકુભં ભ્રાતરિ વર્તમાનો નવે વયસિ વિક્રમ-રસ્âનુરોધિનિ કેસરિ-શરભ-શાર્દૂલ-વરાહ-બહુલેષુ તુષાર-શૈલ્ôપકણ્ઠેષ્ûત્કણ્ઠમાન-વન-દેવતા-કટ્âક્ષ્âંશુ-શારિત-શરીર-કાન્તિઃ ક્રીડન્ મૃગયાં મૃગ-લોચનઃ કતિપયાન્ય્ અહાનિ બહિર્ એવ વ્યલમ્બત. ચકાર ચ્âકર્ણ્âન્ત્âકૃષ્ટ-કાર્મુક-નિર્ગત-ભાસુર-ભલ્લ-વર્ષી સ્વલ્પીયોભિર્ એવ દિવસૈર્ નિઃ-શ્વાપદાન્ય્ અરણ્યાનિ.
એકદા તુ વાસતેય્યાસ્ તુરીયે યામે પ્રત્યુષસ્ય્êવ સ્વપ્ને ચટુલ-જ્વાલા-પુઞ્જ-પિઞ્જરી-કૃત-સકલ-કુકુભા દુર્-નિવારેણ દવ-હુત-ભુજા દહ્યમાનં કેસરિણમ્ અદ્રાક્ષીત્. તસ્મિન્ન્ એવ ચ દાવ-દહને સમુત્સૃજ્ય શાવકાન્ ઉત્પ્લુત્ય ચ્âત્માનં પાતયન્તીં સિંહીમ્ અપશ્યત્. આસીચ્ ચ્âસ્ય ચેતસિ: "લોકે હિ લોહેભ્યઃ કઠિનતરાઃ ખલુ સ્નેહ-મયા બન્ધન-પાશાઃ યદ્ આકૃષ્ટાસ્ તિર્યઞ્ચો ઽપ્ય્ એવમ્ આચારન્તિ" ઇતિ. પ્રબુદ્ધસ્ય ચ્âસ્ય મુહુર્-મુહુ- [151] -ર્ દક્ષિણ્êતરમ્ અક્ષિ પસ્પન્દે. ગાત્રેષુ ચ્âકસ્માદ્ એવ વેપથુર્ વિપપ્રથે. નિર્-નિમિત્તમ્ એવ્âન્તર્-બન્ધન-સ્થાનાચ્ ચચાલ્êવ હૃદયમ્. અ-કારણાદ્ એવ ચ્âજાયત ગરીયસી દુઃખ્âસિકા. કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ ચ સમુત્પન્ન-વિવિધ-વિકલ્પ-વિમથિત-મતિર્ અપગત-ધૃતિષ્ ચિન્તા-વન-મિત-વદનઃ સ્તિમિત-તારકેણ ચક્ષુષા સમુદ્ભિદ્યમાન-સ્થલકમલિની-વનામ્ ઇવ ચકાર ચકોર્êક્ષણઃ ક્ષનં ક્ષોણીમ્. અહ્નિ ચ તસ્મિઞ્ શૂન્યેન્âઇવ ચ ચેતસા ચિક્રીડ મૃગયામ્. આરોહતિ ચ હરિત-હયે મધ્યમ્ અહ્નો ભવનમ્ આગત્ય્ôભયતો મન્દ-મન્દં સંવાહ્યમાન-તનુ-તાલ-વૃન્તઃ ક્ષિતિ-તલ-વિતતામ્ અતિ-શિશિર-મલયજ-રસ-લવ-લુલિત-વપુષમ્ ઇન્દુ-ધવલ્ôપધાન-ધારિણીં વેત્ર-પટ્ટિકામ્ અધિશયાનઃ સ્âશઙ્ક એવ તસ્થૌ.
અથ દૂરાદ્ એવ લેખ-ગર્ભયા નીલી-રાગ-મેચક-રુચા ચીર-ચીરિકયા રચિત-મુણ્ડ-માલકમ્, શ્રમ્âતપાભ્યામ્ આરોપ્યમાણ-કાય-કાલિમાનમ્, અન્તર્-ગતેન શોક-શિખિના ઽઙ્ગારતામ્ ઇવ નીયમાનમ્, અતિ-ત્વરા-ગમન-દ્રુતતર-પદ્ôદ્ધૂયમાન-ધૂલિ-રાજિ-વ્યાજેન રાજ-વાર્તા-શ્રવણ-કુતૂહલિન્યા મેદિન્ય્êવ્âનુગમ્યમાનમ્, અભિમુખ-પવન-પ્રેઙ્ખત્-પ્રવિતત્ôત્તરીય-પટ-પ્રાન્ત-વીજ્યમાન્ôભય-પાર્શ્વમ્ અતિત્વરયા કૃત-પક્ષમ્ ઇવ્âશુ પરાપતન્તમ્, પ્રેર્યમાણમ્ ઇવ પૃષ્ઠતઃ સ્વામ્ય્-આદેશેન્âકૃષ્યમાણમ્ ઇવ પુરસ્તાદ્ આયતૈઃ શ્રમ-શ્વાસ-મોક્ષૈઃ સ્વિદ્યલ્-લલાટ-તટ-ઘટમાન-પ્રતિબિમ્બકેન કાર્ય-કૌતુકાદ્ અપહ્રિયમાણ-લેખમ્ ઇવ ભાસ્વતા સંભ્રમ-ભ્રષ્ટૈર્ ઇવ્êન્દ્રિયૈઃ શૂન્યી-કૃત-શરીરમ્, લેખ્âર્પિત-પ્રયોજન-ગૌરવાદ્ ઇવ સમે ઽપિ વર્ત્મનિ શૂન્ય-હૃદયતયા સ્ખલન્તમ્, કાલ-મેઘ-શકલમ્ ઇવ પતિષ્યતો દુર્-વાર્તા-વજ્રસ્ય, ધૂમ-પલ્લવમ્ ઇવ જ્વલિષ્યતઃ શોક-જ્વલનસ્ય, બીજમ્ ઇવ ફલિષ્યતો દુષ્-કૃત-શાલેર્ અ-નિમિત્ત-ભૂત-દીર્ઘ્âધ્વગમ્ કુરઙ્ગક-નામાનમ્ આયન્તમ્ અદ્રાક્ષીત્.
દૃષ્ટ્વા ચ પૂર્વ-નિમિત્ત-પરમ્પર્âવિર્-ભાવિત-ભીતિર્ અભિદ્યત હૃદયેન. કુરઙ્ગકસ્ તુ કૃત-પ્રણામઃ સમુપસૃત્ય પ્રથમમ્ આનન-લગ્નં વિષાદમ્ ઉપનિન્યે પશ્ચાલ્ લેખમ્. તં ચ દેવો હર્ષઃ સ્વયમ્ એવ્âદાય્âવાચયત્. લેખ્âર્થેન્âઇવ ચ સમં ગૃહીત્વા હૃદયેન સંતાપમ્ અવગ્રહ-રૂપો ઽભ્યધાત્: [152] "કુરઙ્ગક! કિં માન્દ્યં તાતસ્ય?" ઇતિ. સ ચક્ષુષા બાષ્પ-જલ-બિન્દુભિર્ મુખેન ચ ખઞ્જ્âક્ષરૈઃ ક્ષરદ્ભિર્ યુગપદ્ આચચક્ષે: "દેવ! દાહ-જ્વરો મહાન્" ઇતિ. તચ્ ચ્âકર્ણ્ય સહસા સહસ્રધ્êવ્âસ્ય હૃદયં પફાલ. કૃત્âચમનશ્ ચ જનયિતુર્ આયુષ્-કામો ઽપરિમિત-મણિ-કનક-રજત-જાતમ્ આત્મ-પરિબર્હમ્ અશેષં બ્રાહ્મણસાદ્ અકરોત્. અભુક્ત એવ્ôચ્ચચાલ. "દાપય વાજિનઃ પર્યાણમ્" ઇતિ ચ પુરઃ-સ્થિતં શિરઃ-કૃપાણં બિભ્રાણં બભાણ યુવાનમ્. વેપમાન-હૃદયશ્ ચ સ-સંભ્રમ-પ્રધાવિત-પરિવર્ધક્ôપનીતમ્ આરુહ્ય તુરઙ્ગમ્ એકાક્ય્ એવ પ્રાવર્તત.

અ-કાણ્ડ-પ્રયાણ-સંજ્ઞા-શઙ્ખ-ક્ષુભિતં તુ સંભ્રમાત્ સજ્જી-ભૂતમ્ ઉદ્ભૂત-મુખર-ખુર-રવ-ભરિત-સકલ-ભુવન-વિવરમ્ આગત્ય્âગત્ય સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો ધાવમાનમ્ અશ્વો ઽયમ્ અઢૌકત. પ્રસ્થિતસ્ય ચ્âસ્ય પ્રદક્ષિણ્êતરં પ્રયાન્તો વિનાશમ્ ઉપસ્થિતં રાજ-સિંહસ્ય હરિણાઃ પ્રકટયાં-બભૂવુઃ. અ-શિશિર-રશ્મિ-મણ્ડલ્âભિમુખશ્ ચ હૃદયમ્ અવદારયન્ન્ ઇવ દાવ-શુષ્કે દારુણિ દારુણં રરાણ વાયસઃ. કજ્જલ-મય ઇવ બહુ-દિવસમ્ ઉપચિત-બહલ-મલ-પટલ-મલિનિત-તનુર્ અભિમુખમ્ આજગામ શિખિ-પિચ્છાલ્âઞ્છનો નગ્ન્âટકઃ. દુર્-નિમિત્તૈર્ અન્-અભિનન્દ્યમાન-ગમનશ્ ચ નિતરામ્ અશઙ્કત. હૃદયેન પિતૃ-સ્નેહ્âહિત-મ્રદિમ્ના ચ તત્ તદ્ ઉપેક્ષમાણસ્ તુરઙ્ગમ-સ્કન્ધ-બદ્ધ-લક્ષ્યં ચક્ષુર્ અ-વિચલં દધાનો દુઃખમ્ અવસિત-હસિત-સંકથસ્ તૂષ્ણીં-ભૂતેન ભૂપાલ-લોકેન્âનુગમ્યમાનો બહુ-યોજન-સંપિણ્ડિતમ્ અધ્વાનમ્ એકેન્âઇવ્âહ્ના સમલઙ્ઘયત્.
ઉપલબ્ધ-નર્êન્દ્ર-માન્દ્ય-વાર્તા-વિષણ્ણ ઇવ નષ્ટ-તેજસ્ય્ અધોમુખી-ભવતિ ભગવતિ ભાનુમતિ ભણ્ડિ-પ્રમુખેન પ્રણયિના રાજ-પુત્ર-લોકેન બહુશો વિજ્ઞાપ્યમાનો ઽપિ ન્âહારમ્ અકરોત્. પુરઃ-પ્રવૃત્ત-પ્રતીહાર-ગૃહ્યમાણ-ગ્રામીણ-પરમ્પરા-પ્રકટિત-પ્રગુણ-વર્ત્મા ચ વહન્ન્ એવ નિન્યે નિશામ્.
[153] અન્યસ્મિન્ન્ અહનિ મધ્યંદિને વિગત-જય-શબ્દમ્, અસ્તમ્-ઇત-તૂર્ય-નાદમ્ ઉપસંહૃત-ગીતમ્, ઉત્સારિત્ôત્સવમ્, અ-પ્રગીત-ચારણમ્, અ-પ્રસારિત્âપણ-પણ્યમ્, સ્થાન-સ્થાનેષુ પવન-બલ-કુટિલાભિઃ કોટિ-હોમ-ધૂમ-લેખાભિર્ ઉલ્લસન્તીભિર્ યમ-મહિષ-વિષાણ-કોટિભિર્ ઇવ્ôલ્લિખ્યમાનમ્, કૃત્âન્ત-પાશ-વાગુરાભિર્ ઇવ વેષ્ટ્યમાનમ્, ઉપરિ કાલ-મહિષ્âલંકાર-કાલાયસ-કિઙ્કિણીભિર્ ઇવ કટુ ક્વણન્તીભિર્ દિવસમ્, વાયસ-મણ્ડલીભિર્ ભ્રમન્તીભિર્ આવેદ્યમાન-પ્રત્યાસન્ન્âશુભમ્, ક્વ-ચિત્ પ્રતિશાયિત-સ્નિગ્ધ-બાન્ધવ્âરાધ્યમાન્âહિર્બુધ્નમ્, ક્વ-ચિદ્ દીપિકા-દહ્યમાન-કુલ-પુત્રક-પ્રસાદ્યમાન-માતૃ-મણ્ડલમ્, ક્વ-ચિન્ મુણ્ડ્ôપહાર-હરણ્ôદ્યત-દ્રવિડ-પ્રાર્થ્યમાન્âમર્દકમ્, ક્વ-ચિદ્ આન્ધ્ર્ôદ્ધ્રિયમાન-બાહુ-વપ્ર્ôપયાચ્યમાન-ચણ્ડિકમ્, અન્યત્ર શિરો-વિધૃત-વિલીયમાન-ગલદ્-ગુગ્ગુલુ-વિકલ-નવ-સેવક્âનુનીયમાન-મહા-કાલમ્, અ-પરત્ર નિશિત-શસ્ત્રી-નિકૃત્ત્âત્મ- માંસ-હોમ-પ્રસક્ત્âપ્ત-વર્ગમ્, અ-પરત્ર પ્રકાશ-નર-પતિ-કુમારક-ક્રિયમાણ-મહા-માંસ-વિક્રય-પ્રક્રમમ્, ઉપહતમ્ ઇવ શ્મશાન-પાંશુભિર્ અ-મઙ્ગલૈર્ ઇવ પરિગૃહીતમ્, યાતુ-ધાનૈર્ ઇવ વિધ્વસ્તમ્, કલિ-કાલેન્êવ કવલિતમ્, પાપ-પટલૈર્ ઇવ સંછાદિતમ્, અ-ધર્મ-વિક્ષેપૈર્ ઇવ લુણ્ઠિતમ્, અ-નિત્યત્âધિકારૈર્ ઇવ્âક્રાન્તમ્, નિયતિ-વિલાસૈર્ ઇવ્âત્મી-કૃતમ્, શૂન્યમ્ ઇવ સુપ્તમ્ ઇવ મુષિતમ્ ઇવ વિલક્ષિતમ્ ઇવ છલિતમ્ ઇવ મૂર્ચ્છિતમ્ ઇવ સ્કન્ધ્âવારં સમાસસાદ.
પ્રવિશન્ન્ એવ ચ વિપણિ-વર્ત્મનિ કુતૂહલ્âકુલ-બહલ-બાલક-પરિવૃતમ્ ઊર્ધ્વ-યષ્ટિ-વિષ્કમ્ભ-વિતતે વામ-હસ્ત-વર્તિનિ ભીષણ-મહિષ્âધિરૂઢ-પ્રેત-નાથ-સનાથે ચિત્રવતિ પટે પર-લોક-વ્યતિકરમ્ ઇતર-કર-કલિતેન શરકાણ્ડેન કથયન્તં યમ-પટ્ટિકં દદર્શ. તેન્âઇવ ચ ગીયમાનં શ્લોકમ્ અશૃણોત્:
"માતાપિતૃ-સહસ્રાણિ પુત્ર-દાર-શતાનિ ચ ।
યુગે યુગે વ્યતીતાનિ કસ્ય તે કસ્ય વા ભવાન્" ॥ 5.3 ॥
ઇતિ.

[154] તેન ચ્âધિકતરમ્ અવદીર્યમાણ-હૃદયઃ ક્રમેણ રાજ-દ્વારં પ્રતિષિદ્ધ-સકલ-લોક-પ્રવેશં યયૌ. તુરગાદ્ અવતીર્ણશ્ ચ્âભ્યન્તરાન્ નિષ્ક્રામન્તમ્ અ-પ્રસન્ન-મુખ-રાગમ્ ઉન્મુક્તમ્ ઇવ્êન્દ્રિયૈઃ સુષેણ-નામાનં વૈદ્ય-કુમારકમ્ અદ્રાક્ષીત્. કૃત-નમસ્કારં ચ તમ્ અપ્રાક્ષીત્: "સુષેણ! અસ્તિ તાતસ્ય વિશેષો ન વા?" ઇતિ. સો ઽબ્રવીત્: "ન્âસ્ત્îદાનીં યદિ ભવેત્ કુમારં દૃષ્ટ્વા" ઇતિ. મન્દં મન્દં દ્વાર-પાલૈઃ પ્રણમ્યમાનશ્ ચ દીયમાન-સર્વસ્વમ્, પૂજ્યમાન-કુલ-દેવતમ્, પ્રારબ્ધ્âમૃત-ચરુ-પચન-ક્રિયમ્, ક્રિયમાણ-ષડ્-આહુતિ-હોમમ્, હૂયમાન-પૃષદાજ્ય-લવ-લિપ્ત-પ્રચલ-દૂર્વા-પલ્લવમ્, પઠ્યમાન-મહા-માયૂરી-પ્રવર્ત્યમાન-ગૃહ-શાન્તિ-નિર્વર્ત્યમાન-ભૂત-રક્ષા-બલિ-વિધાનમ્, પ્રયત-વિપ્ર-પ્રસ્તુત-સંહિતા-જપમ્ જપ્યમાન-રુદ્ર્âઇકાદશી-શબ્દાયમાન-શિવ-ગૃહમ્, અતિ-શુચિ-શૈવ-સંપાદ્યમાન-વિ-રૂપ્âક્ષ-ક્ષીર-કલશ-સહસ્ર-સ્નપનમ્, અ-જિર્ôપવિષ્ટૈશ્ ચ્âનાસાદિત-સ્વામિ-દર્શન-દૂયમાન-માનસૈર્ અભ્યન્તર-નિષ્પતિત-નિકટ-વર્તિ-પરિજન-નિવેદ્યમાન-વાર્તૈર્ વાર્તી-ભૂત-સ્નાન-ભોજન-શયનૈર્ ઉજ્ઝિત્âત્મ-સંસ્કાર-મલિન-વેશૈર્ લિખિતૈર્ ઇવ નિશ્-ચલૈર્ નર-પતિભિર્ નીયમાન-નક્તં-દિવં દુઃખ-દીન-વદનેન ચ પ્રઘણેષુ બદ્ધ-મણ્ડલેન્ôપાંશુ-વ્યાહૃતૈઃ કેન-ચિચ્ ચિકિત્સક-દોષાન્ ઉદ્ભાવયતા, કેન-ચિદ્ અ-સાધ્ય-વ્યાધિ-લક્ષણ-પદાનિ પઠતા, કેન-ચિદ્ દુઃ-સ્વપ્નાન્ આવેદયતા, કેન-ચિત્ પશાચ-વાર્તાં વિવૃણ્વતા, કેન-ચિત્ કાર્તાન્તિક્âદેશાન્ પ્રકાશયતા, કેન-ચિદ્ ઉપલિઙ્ગાનિ ગાયતા, અન્યેન્âનિત્યતાં ભાવયતા, સંસારં ચ્âપવદતા, કલિ-કાલ-વિલસિતાનિ ચ નિન્દતા, દૈવં ચ્ôપાલભમાનેન્âપરેણ ધર્માય કુપ્યતા, રાજ-કુલ-દેવતાશ્ ચ્âધિક્ષિપતા, અ-પરેણ ક્લિષ્ટ-કુલ-પુત્રક-ભાગ્યાનિ ગર્હયતા, બાહ્ય-પરિજનેન કથ્યમાન-કષ્ટ-પાર્થિવ્âવસ્થં રાજ-કુલં વિવેશ.
અ-વિરલ-બાષ્પ-પયઃ-પરિપ્લુત-લોચનેન પિતૃ-પરિજનેન વીક્ષ્યમાણો વિવિધ્âઉષધિ-દ્રવ્ય-દ્રવ-ગન્ધ-ગર્ભમ્ ઉત્ક્વથતાં ક્વાથાનાં સર્પિષાં તૈલાનાં ચ પ્રપચ્યમાનાનાં ગન્ધમ્ આજિઘ્રન્ન્ અવાપ તૃતીયં કક્ષ્ય્âન્તરમ્.

[155] તત્ર ચ્âતિ-નિઃ-શબ્દે ગૃહ્âવગ્રહણી-ગ્રાહિ-બહુ-વેત્રિણિ, ત્રિ-ગુણ-તિરસ્-કરિણી-તિરો-હિત-સુવીથી-પથે, પિહિત-પક્ષ-દ્વારકે, પરિહૃત-કવાટ-રટિતે, ઘટિત-ગવ્âક્ષ-રક્ષિત-મરુતિ, દૂયમાન-પરિચારકે, ચરણ-તાડન-સ્વનત્-સોપાન-પ્રકુપિત-પ્રતીહારે, નિભૃત-સંજ્ઞા-નિર્દિશ્યમાન-સકલ-કર્મણિ, ન્âતિ-નિકટ્ôપવિષ્ટ-કઙ્કટિનિ, કોણ-સ્થિત્âહ્વાન-ચકિત્âચમનક-વાહિનિ, ચંદ્ર-શાલિ-કાલીન-મૂક-મૌલ-લોકે, મહ્âધિ-વિ-ધુર-બાન્ધવ્âઙ્ગના-વર્ગ-ગૃહીત-પ્રચ્છન્ન-પ્રગ્રીવકે, સંજ-વન-પુઞ્જિત્ôદ્વિગ્ન-પરિજને, પ્રવિષ્ટ-કતિપય-પ્રણયિનિ, ગમ્ભીર-જ્વર્âરમ્ભ-ભીત-ભિષજિ, દુર્મનાયમાન-મન્ત્ત્રિણિ, મન્દ્âયમાન-પુરોધસિ, સીદત્-સુહૃદિ, વિદ્રાણ-વિપશ્ચિતિ, સંતપ્ત્âપ્ત-સામન્તે, વિચિત્ત-ચામર-ગ્રાહિણિ, દુઃખ-ક્ષામ-શિરો-રક્ષિણિ, ક્ષીયમાણ-પ્રસાદ-વિત્તક-મનોરથ-સંપદિ, સ્વામિ-ભક્તિ-પરિત્યક્ત્âહાર-હીયમાન-બલ-વિકલ-વલ્લભ-ભૂ-ભૃતિ, ક્ષિતિ-તલ-પતિત-સકલ-રજની-જાગરૂક-રાજ-પુત્ર-કુમારકે, કુલ-ક્રમ્âગત-કુલ-પુત્ર-નિવહ્ôહ્યમાન-શુચિ, શોક-સંકુચિત-કઞ્ચુકિનિ, નિર્-આનન્દ-નન્દિનિ, નિઃશ્વસન્-નિર્-આશ્âસન્ન-સેવકે, નિઃસૃત-તામ્બૂલ-ધૂસર્âધર-વાર-યોષિતિ, વિલક્ષ-વૈદ્ય્ôપદિશ્યમાન-પથ્ય્âહરણ્âવહિત-પૌરોગવે, અનુજીવિ-પીયમાન્ôચ્ચ-ચષક-ધારા-વારિ-વિનોદ્યમાન્âસ્ય-શોષ-રુજિ, રાજ્âભિલાષ-ભોજ્યમાન-બહુ-ભુજિ, ભેષજ-સામગ્રી-સંપાદન-વ્યગ્ર-સમગ્ર-વ્યવહારિણિ, મુહુર્-મુહુર્-આહૂયમાન-તોય-કર્મ્âન્તિક્âનુમિત-ઘોર્âતુર-તૃષિ, તુષાર-પરિકરિત-કરક-શિશિરી-ક્રિયમાણ્ôદશ્વિતિ, શ્વેત્âર્દ્ર-કર્પટ્âર્પિત-કર્પૂર-પરાગ-શીતલી-કૃત-શલાકે, ન્âશ્યાન-પઙ્કિ-લિપ્યમાન-નવ-ભાણ્ડ-ગત-ગણ્ડૂષ-ગ્રહણ-મસ્તુનિ, તિમ્યત્-કોમલ-કમલિની-પલાશ-પ્રાવૃત-મૃદુ-મૃણાલકે, સનાલ-નીલ્ôત્પલ-પૂલી-સનાથ-સલિલ-પાન-ભાજન-ભુવિ, ધારા-નિપાત- [156] -નિર્વાર્પ્યમાણ-ક્વથિત્âમ્ભસિ, પટુ-પાટલ-શર્કરા-મોદ-મુચિ, મઞ્ચક્âશ્રિત-સિકતિલ-કર્કરી-વિશ્રાન્ત્âન્તર-ચક્ષુષિ, સરલ-શેવાલ-વલયિત-ગલદ્-ગોલ-યન્ત્રકે, ગલ્વર્ક-શાલ્âજિર્ôલ્લાસિત-લાજ-સક્તુ-નિપીત-મસાર-પારી-પરિગૃહીત-કર્ક-શર્કરે, શિશિર્âઉષધ-રસ-ચૂર્ણ્âવકીર્ણ-સ્ફટિક-શુક્તિ-શઙ્ખ-સંચયે, સંચિત-પ્રચુર-પ્રાચીન્âમલક-માતુલુઙ્ગ-દ્રાક્ષા-દાડિમ્âદિ-ફલે, પ્રતિગ્રાહિત-વિપ્ર-વિપ્રકીર્યમાણ-શાન્ત્ય્-ઉદક-વિપ્રુષિ, પ્રેષ્ય્âપ્રેષ્યમાણ-લલાટ-લેપ્ôપદિગ્ધ-દૃષદિ ધવલ-ગૃહે સ્થિતમ્, પર-લોક-વિજયાય નીરાજ્યમાણમ્ ઇવ જ્વર-જ્વલનેન્âનવરત-પરિવર્તનૈસ્-તરઙ્ગિણિ શયનીયે શેષમ્ ઇવ વિષ્ôષ્મણા ક્ષીર્ôદન્વતિ વિચેષ્ટમાનમ્, મુક્તાફલ-વાલુકા-ધૂલિ-ધવલિતં જલધિમ્ ઇવ ક્ષય-કાલે શુષ્યન્તમ્, કાલેન કૈલાસમ્ ઇવ દશ્âનનેન્ôદ્ધ્રિયમાણમ્, અ-વિરત-ચન્દન-ચર્ચા-પરાણાં પરિચારિકાણાં અત્ય્-ઉષ્ણ્âવયવ-સ્પર્શ-ભસ્મી-ભૂત્ôદરૈર્ ઇવ ધવલૈઃ કરૈઃ સ્પૃશ્યમાનં લોક્âન્તર-પ્રસ્થિતમ્, સ્થાસ્નુના સ્વ-યશસ્êવ ચન્દન્âનુલેપન-ચ્છલેન્âપૃચ્છ્યમાનમ્, અ-વિચ્છિન્ન-દીયમાન-કમલ-કુમુદ્êન્દીવર-દલમ્, કાલ-કટ્âક્ષ-પતન-શબલમ્ ઇવ શરીરમ્ ઉદ્વહન્તમ્, નિબિડ-દુકૂલ-પટ્ટ-નિપીડિત-કેશ્âન્ત-કથ્યમાન-કષ્ટ-વેદન્âનુબન્ધં મૂર્ધાનં ધારયન્તમ્, દુર્ધર-વેદન્ôન્નમન્-નીલ-શિરા-જાલક-કરાલેન ચ કાલ્âઙ્ગુલિ-લિખ્યમાન-લેખ્âખ્યાત-મરણ્âવધિ-દિવસ-સંખ્યાનેન્êવ લલાટ-ફલકેન ભયમ્ ઉપજનયન્તમ્, આસન્ન-યમ-દર્શન્ôદ્વેગાદ્ ઇવ ચ કિં-ચિદ્-અન્તઃ-પ્રવિષ્ટ-તારકં ચક્ષુર્ દધાનમ્, શુષ્યદ્-દશન-પઙ્ક્તિ-પ્રસૃત-ધૂસર-દીધિતિ-તરઙ્ગિણીં મૃગ-તૃષ્ણિકામ્ ઇવ્ôષ્ણાં નિઃશ્વાસ-પરમ્પરામ્ ઉદ્વહન્તમ્, અત્ય્-ઉષ્ણ-નિઃશ્વાસ-દગ્ધય્êવ શ્યામાયમાનયા રસનયા નિવેદ્યમાન-દારુણ-સંનિપાત્âરમ્ભમ્, ઉરઃ-સ્થલ-સ્થાપિત-મણિ-મૌક્તિક-હાર-ચન્દન-ચન્દ્ર-કાન્તમ્, કૃત્âન્ત-દૂત-દર્શન-યોગ્યમ્ ઇવ્âત્માનં કુર્વાણમ્, અઙ્ગ-ભઙ્ગ-વલન્ôત્ક્ષિપ્ત-ભુજ-યુગલમ્, પર્યસ્ત-હસ્ત-નખ-મયૂખૈર્ ધારા-ગૃહમ્ ઇવ તાપ-શાન્તયે રચયન્તમ્, નેદિષ્ઠ-સલિલ-મણિ-કુટ્ટિમ્âદર્શ્ôદરેષુ નિપતદ્ભિઃ પ્રતિબિમ્બૈર્ અપિ સંતાપ્âતિશયમ્ ઇવ કથયન્તમ્, સ્પૃષન્તીં પ્રણયિનીમ્ ઇવ વિશ્વાસ-ભૂમિં મૂર્ચ્છામ્ અપિ બહુ મન્યમાનમ્, અન્તક્âહ્વા- [157] -ન્âક્ષરૈર્ ઇવ સ-ભય-ભિષગ્-દૃષ્ટૈર્ અરિષ્ટૈર્ આવિષ્ટમ્, મહા-પ્રસ્થાન-કાલે સ્વ-સંતાપ-સંતાનમ્ આપ્ત-હૃદયેષુ સંચારયન્તમ્, અરતિ-પરિગૃહીતમ્ ઈર્ષ્યય્êવ છાયયા વિમુચ્યમાનમ્, ઉદ્યોગમ્ ઇવ્ôપદ્રવાણમ્, સર્વ્âસ્ત્ર-મોક્ષમ્ ઇવ ક્ષામતાયાઃ, હસ્તી-કૃતં વિહસ્તતયા, વિષયી-કૃતં વૈષમ્યેણ, ક્ષેત્રી-કૃતં ક્ષયેણ, ગોચરી-કૃતં ગ્લાન્યા, દષ્ટં દુઃખ્âસિકયા, આત્મી-કૃતં અ-સ્વાસ્થ્યેન, વિધેયી-કૃતં વ્યાધિના, ક્રોડી-કૃતં કાલેન, લક્ષ્યી-કૃતં દક્ષિણ્âશયા, પીતમ્ ઇવ પીડાભિઃ, જગ્ધમ્ ઇવ જાગરેણ, નિગીર્ણમ્ ઇવ વૈવર્ણ્યેન, ગ્રાસી-કૃતં ઇવ ગાત્ર-ભઙ્ગેન, હ્રિયમાણમ્ ઇવ વિપદ્ભિઃ, વણ્ટ્યમાનમ્ ઇવ વેદનાભિઃ, લુણ્ઠ્યમાનમ્ ઇવ દુઃખૈઃ, આદિત્સિતં દૈવેન, નિરૂપિતં નિયત્યા, સમાઘ્રાતમ્ અ-નિત્યત્વેન, અભિભૂયમાનમ્ અ-ભાવેન, પરિકલિતં પરાસુતયા, દત્ત્âવકાશં ક્લેશસ્ય, નિવાસં વૈમનસ્યસ્ય, સમીપે કાલસ્ય, અન્તિકે ઽન્ત્ય્ôચ્છ્વાસસ્ય, મુખે મહા-પ્રવાસસ્ય, દ્વારિ દીર્ઘ-નિદ્રાયાઃ, જિહ્વ્âગ્રે જીવિત્êશસ્ય વર્તમાનમ્, વિરલં વાચિ, ચલિતં ચેતસિ, વિહ્વલં વપુષિ, ક્ષીણમ્ આયુષિ, પ્રચુરં પ્રલાપે, સંતતં શ્વસિતે, જિતં જૃમ્ભિકાભિઃ, પરાધીનમ્ આધિભિઃ, અનુબદ્ધમ્ અનુબન્ધિકાભિઃ, પાર્શ્વ્âપવિષ્ટયા, ચ્âનવરત-રોદન્ôચ્છૂન-નયનયા ગૃહીત-ચામરિકય્âપિ નિઃશ્વસિતૈર્ એવ વીજયન્ત્યા વિવિધ્âઉષધિ-ધૂલિ-ધૂસરિત-શરીરયા મુહુર્ મુહુઃ "આર્ય-પુત્ર! સ્વપિષિ" ઇતિ વ્યાહરન્ત્યા દેવ્યા યશોમત્યા શિરસિ વક્ષસિ ચ સ્પૃશ્યમાનં પિતરમ્ અદ્રાક્ષીત્.
દૃષ્ટ્વા ચ પ્રથમ-દુઃખ-સંપાત-મથ્યમાન-મતિર્ આશઙ્કિત ઇવ ભાગ-ધેયેભ્યઃ સમભવત્. અન્તક-પુર-વર્તિનમ્ એવ ચ પિતરમ્ અમન્યત. નિરાકૃત ઇવ ચ્âન્તઃકરણેન ક્ષણમ્ આસીત્. અવધૂતશ્ ચ ધૈર્યેણ, ક્ષેત્રી-કૃતઃ ક્ષોભેણ, રિક્તી-કૃતઃ રત્યા, વિષયી-કૃતો વિષાદેન, પાવક-મયમ્ ઇવ હૃદયમ્ ઉદ્વહન્, વિષમ-વિદૂષિતાન્îવ મુહ્યન્ત્îન્દ્રિયાણિ બિભ્રાણઃ, તમસા રસા-તલમ્ અપિ વિશેષયન્, શૂન્યત્વેન્âકાશમ્ અપ્ય્ અતિશયાનો ન્âવિન્દત કર્તવ્યમ્. પસ્પર્શ ચ હૃદયેન ભિયમ્ ઉત્તમ્âઙ્ગેન ચ ગામ્.

અવનિ-પતિસ્ તુ દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વ્âતિદયિતં તનયં તદ્-અવસ્થો ઽપિ નિર્ભર- [158] -સ્નેહ્âવર્જિતઃ પ્રધાવમાનો મનસા પ્રસાર્ય ભુજૌ "એહ્ય્ એહિ" ઇત્ય્ આહ્વયન્ શરીર્âર્ધેન શયનાદ્ ઉદગાત્. સ-સંભ્રમમ્ ઉપસૃતં ચ્âઇનં વિનય્âવનમ્રમ્ ઉન્નમય્ય બલાદ્ ઉરસિ નિવેશ્ય, વિશન્ન્ ઇવ પ્રેમ્ણા નિશા-કર-મણ્ડલ-મધ્યમ્, મજ્જન્ન્ ઇવ્âમૃત-મયે મહા-સરસિ, સ્નાપયન્ન્ ઇવ મહતિ હરિ-ચન્દન-રસ-પ્રસ્રવણે, અભિષિચ્યમાન ઇવ તુષાર્âદ્રિ-દ્રવેણ, પીડયન્ન્ અઙ્ગૈર્ અઙ્ગાનિ, કપોલેન કપોલમ્ અવઘટ્ટયન્, નિમીલયન્ પક્ષ્મ્âગ્ર-ગ્રથિત્âજસ્ર્âસ્ર-વિસ્રાવિણી વિલોચને વિસ્મૃત-જ્વર-સંજ્વરઃ સુ-ચિરમ્ આલિલિઙ્ગ. કથં કથમ્ અપિ ચિરાદ્ વિમુક્તમ્ અપસૃત્ય કૃત-નમસ્કારં પ્રણત-જનનીકમ્ ઉપાગતમ્ આસીનં ચ શયન્âન્તિકે પિબન્ન્ ઇવ વિગત-નિમેષ-નિશ્ચલેન ચક્ષુષા વ્યલોકયત્. પસ્પર્શ ચ પુનઃ પુનર્ વેપથુમતા પાણિ-તલેન ક્ષય-ક્ષામ-કણ્ઠશ્ ચ કૃચ્છ્રાદ્ ઇવ્âવદીત્: "વત્સ! કૃશો ઽસિ" ઇતિ. ભણ્ડિસ્ ત્વ્ અકથયત્: "દેવ! તૃતીયમ્ અહઃ કૃત્âહારસ્ય્âસ્ય્âદ્ય" ઇતિ.
તચ્ છ્રુત્વા બાષ્પ-વેગ-ગૃહ્યમાણ્âક્ષરં કથં કથમ્ અપ્ય્ આયતં નિઃશ્વસ્ય્ôવાચ: "વત્સ! જાનામિ ત્વાં પિતૃ-પ્રિયમ્ અતિ-મૃદુ-હૃદયમ્. ઈદૃશેષુ વિધુરયતિ ધીમતો ઽપિ ધિયમ્. અતિ-દુર્ધરો બાન્ધવ-સ્નેહઃ સર્વ-પ્રમાથી. યતો ન્âર્હસ્ય્ આત્માનં શુચે દાતુમ્. ઉદ્દામ-મહા-દાહ-જ્વર-દગ્ધો ઽપિ દહ્યે ખલ્વ્ અહમ્ અધિકતરમ્ અનેન્âયુષ્મદ્-આધિના. નિશિતમ્ ઇવ શસ્ત્રં તક્ષ્ણોતિ માં ત્વદીયસ્ તનિમા. સુખં ચ રાજ્યં ચ વંશશ્ ચ પ્રાણાશ્ ચ પરલોકશ્ ચ ત્વયિ મે સ્થિતાઃ. યથા મમ તથા સર્વાસાં પ્રજાનામ્. ત્વદ્-વિધાનાં પીડાઃ પીડયન્તિ સકલમ્ એવ ભુવન-તલમ્. ન ન્ય્ અલ્પ-પુણ્ય-ભાજાં વંશમ્ અલં-કુર્વન્તિ ભવાદૃશાઃ ફલમ્ અસ્ય્âનેક-જન્મ્âન્તર્ôપાર્જિતસ્ય્âકલુષસ્ય કર્મણઃ. કર-તલ-ગતમ્ ઇવ કથયન્તિ ચતુર્ણામ્ અપ્ય્ અર્ણવાનામ્ આધિપત્યં તે લક્ષણાનિ. ત્વજ્-જન્મન્âઇવ કૃત્âર્થો ઽસ્મિ. નિર્-અભિલાષો ઽસ્મિ જીવિતવ્યે. ભિષગ્-અનુરોધઃ પાયયતિ મામ્ ઔષધમ્. અપિ ચ વત્સ! સર્વ-પ્રજા-પુણ્યૈઃ સકલ-ભુવન-તલ-પરિપાલન્âર્થમ્ ઉત્પત્સ્યમાનાનાં ભવાદૃશાં જન્મ-ગ્રહણ્ôપાયઃ પિતરૌ. પ્રજાભિસ્ તુ બન્ધુમન્તો રાજાનઃ, ન જ્ઞાતિભિઃ. તદ્ ઉત્તિષ્ઠ. કુરુ પુનર્ એવ સર્વાઃ ક્રિયાઃ. કૃત્âહારે ચ ત્વય્ય્ અહમ્ અપિ સ્વયમ્ ઉપયોક્ષ્યે પથ્યમ્" ઇત્ય્ એવમ્ અભિહિતસ્ય ચ્âસ્ય ધક્ષ્યન્ન્ ઇવ હૃદયમ્ અતિતરાં શોક્âનલઃ સંદુધુક્ષે. ક્ષણ-માત્રં ચ સ્થિત્વા પિત્રા [159] પુનર્ આહાર્âર્થમ્ આદિશ્યમાનો ધવલ-ગૃહાદ્ અવતતાર. ચકાર ચ ચેતસિ: "અ-કાણ્ડે ખલ્વ્ અયં સમુપસ્થિતો મહા-પ્રલયો વ્યભ્ર ઇવ વજ્ર-પાતઃ. સામાન્યો ઽપિ તાવચ્ છોકઃ, સ્ôચ્છ્વાસં મરણમ્, અન્-ઉપદિષ્ટ્âઉષધો મહા-વ્યાધિઃ, અ-ભસ્મી-કરણો ઽગ્નિ-પ્રવેશઃ, અન્-ઉપરતસ્ય્âઇવ નરક-વાસઃ નિર્-જ્યોતિર્-અઙ્ગાર-વર્ષમ્ અ-શકલી-કરણં ક્રકચ-દારણમ્ અ-વ્રણો વજ્ર-સૂચી-પાતઃ. કિમ્ ઉત વિશેષ-શ્રિતઃ. કિમ્ અત્ર કરવાણિ" ઇતિ.
રાજ-પુરુષેણ્âધિષ્ઠિતશ્ ચ ગત્વા સ્વ-ધામ ધૂમ-મયાન્ ઇવ કૃત્âશ્રુ-પાતાન્, અગ્નિ-મયાન્ ઇવ જનિત-હૃદય-દાહાન્, વિષ-મયાન્ ઇવ દત્ત-મૂર્ચ્છા-વેગાન્. મહા-પાતક-મયાન્ ઇવ્ôત્પાદિત-ઘૃણાન્, ક્ષાર-મયાન્ ઇવ્âનીત-વેદનાન્, કતિ-ચિત્ કવલાન્ અગૃહ્ણાત્. આચામંશ્ ચ ચામર-ગ્રાહિણમ્ આદિદેશ: "વિજ્ઞાય્âગચ્છ કથમ્ આસ્તે તાતઃ" ઇતિ. ગત્વા ચ પ્રતિનિવૃત્ત્ય ચ "દેવ! તથ્âઇવ" ઇતિ વિજ્ઞાપિતસ્ તેન્âગૃહીત-તામ્બૂલ એવ્ôત્તામ્યતા મનસ્âસ્ત્âભિલાષિણિ સવિતરિ સર્વાન્ આહૂય્ôપહ્વરે વૈદ્યાન્, "કિમ્ અસ્મિન્ન્ એવંવિધે વિધેયમ્ અધુના?" ઇતિ વિષણ્ણ-હૃદયઃ પપ્રચ્છ. તે તુ વ્યજ્ઞાપયન્: "દેવ! ધૈર્યમ્ અવલમ્બસ્વ. કતિપયૈર્ એવ વાસરૈઃ પુનઃ સ્વાં પ્રકૃતિમ્ આપન્નં સ્વસ્થં શ્રોષ્યસિ પિતરમ્" ઇતિ.
તેષાં તુ ભિષજાં મધ્યે પૌનર્વસવો યુવ્âષ્ટાદશ-વર્ષ-દેશીયસ્ તસ્મિન્ન્ એવ રાજ-કુલે કુલ-ક્રમ્âગતો ગતઃ પરમ્પારમ્ અષ્ટ્âઙ્ગસ્ય્âયુર્-વેદસ્ય ભૂભુજા સુત-નિર્-વિશેષં લાલિતઃ પ્રકૃત્ય્âઇવ્âતિ-પટીયસ્યા પ્રજ્ઞયા યથાવદ્-વિજ્ઞાતા વ્યાધિ-સ્વરૂપાણાં રસાયનો નામ વૈદ્ય-કુમારકઃ સ્âસ્રસ્ તુષ્ણીમ્ અધો-મુખો ઽભૂત્. પૃષ્ટશ્ ચ રાજ-સૂનુના: "સખે રસાયન! કથય તથ્યં યદ્ અ-સાધ્વ્ ઇવ પશ્યસિ" ઇતિ. સો ઽબ્રવીત્: "દેવ! શ્વઃ પ્રભાતે યથ્âવસ્થિતમ્ આવેદયિત્âસ્મિ" ઇતિ.
અત્ર્âઇવ ચ્âન્તરે ભવન-કમલિની-પાલઃ કોકમ્ આશ્વાસયન્ન્ અપર-વક્ત્રમ્ ઉચ્ચૈર્ અપઠત્:
"વિહગ! કુરુ દૃઢં મનઃ સ્વયં ત્યજ શુચમ્ આસ્સ્વ વિવેક-વર્ત્મનિ ।
સહ કમલ-સરોજિની-શ્રિયા શ્રયતિ સુમેરુ-શિરો વિરોચનઃ" ॥ 5.4 ॥
[160] તચ્ ચ્âકર્ણ્ય વાણ્-નિમિત્ત-જ્ઞઃ પિતરિ સુતરાં જીવિત્âશાં શિથિલી-ચકાર. ગતેષુ ચ ભિષક્ષુ ક્ષત-ધૃતિઃ ક્ષપ્âમુખે ક્ષિતિ-પાલ-સમીપમ્ એવ પુનર્ આરુરોહ. તત્ર ચ: "દાહો મહાન્. આહર હારાન્ હરિણિ! મણિ-દર્પણાન્ મે દેહે દેહિ વૈદેહિ! હિમ-લવૈર્ લિમ્પ લલાટં લીલાવતિ! ઘન-સાર-ક્ષોદ-ધૂલીર્ નિધેહિ ધવલ્âક્ષિ! નિક્ષિપ ચક્ષુષિ ચન્દ્ર-કાન્તં કાન્તિમતિ! કપોલે કલય કુવલયં કલાવતિ! ચન્દન-ચર્ચાં રચય ચારુમતિ! પાટય પટ-મારુતં પાટલિકે! મન્દય દાહમ્ ઇન્દુમતિ! અરવિન્દૈર્ જનય જલ્âર્દ્રયા મુદં મદિરાવતિ! સમુપનય મૃણાલાનિ માલતિ! તરલય તાલ-વૃન્તમ્ આવન્તિકે! મૂર્ધાનં ધાવમાનં બધાન બન્ધુમતિ! કન્ધરાં ધારય ધારણિકે! ઉરસિ સ-શીકરં કરં કુરુ કુરઙ્ગવતિ! સંવાહય બાહૂ બલાહિકે! પીડય પાદૌ પદ્માવતિ! ગૃહાણ ગાઢમ્ અઙ્ગમ્ અનઙ્ગસેને! કા વેલા વર્તતે વિલાસવતિ! ન્âઇતિ નિદ્રા, કથા કથય કુમુદ્વતિ!" ઇત્ય્ એવં પ્રાયાન્ પિતુર્ આલાપાન્ અનવરતમ્ આકર્ણયન્ દૂયમાન-હૃદયો દુઃખ-દીર્ઘાં જાગ્રદ્ એવ નિશામ્ અનૈષીત્.

ઉષસિ ચ્âવતીર્ય રાજ-દ્વાર-દેશ્ôપસર્પિણા પરિવર્ધકેન્ôપસ્થાપિતે ઽપિ તુરઙ્ગે ચરણાભ્યામ્ એવ્âજગામ સ્વ-મન્દિરમ્. તત્ર ચ ત્વરમાણો ભ્રાતુર્ આગમન્âર્થમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ ક્ષિપ્ર-પાતિનો દીર્ઘ્âધ્વ-ગાન્ અતિ-જવિનશ્ ચ્ôષ્ટ્ર-પાલાન્ પ્રાહિણોત્. પ્રક્ષાલિત-વદનશ્ ચ પરિજનેન્ôપનિતમ્ અપિ પ્રતિ-કર્મ ન્âગ્રહીત્. અગ્રતઃ સ્થિતાનાં રાજ-પુત્ર-યૂનાં વિ-મનસાં "રસ્âયનો રસ્âયનઃ" ઇતિ જલ્પિતમ્ અવ્યક્તમ્ અશ્રૌષીત્. પર્યપૃચ્છચ્ ચ તાન્: "ભદ્રાઃ! કિં રસ્âયન!" ઇતિ. પૃષ્ટાશ્ ચ તે સર્વે સમમ્ એવ તૂષ્ણીં-બભૂવુઃ. ભૂયો ભૂયશ્ ચ્âનુબધ્યમાના દુઃખેન કથં કથમ્ અપ્ય્ આચચક્ષિરે: "દેવ! પાવકં પ્રવિષ્ટઃ" ઇતિ. તચ્ ચ શ્રુત્વા પ્લુષ્ટ ઇવ્âન્તસ્-તાપેન સદ્યો વિવ- [161] -ર્ણતામ્ અગાત્. ઉત્પાટ્યમાનમ્ ઇવ ચ ન શશાક શોક્âન્ધં ધારયિતું હૃદયમ્. આસીચ્ ચ્âસ્ય ચેતસિ કામં સ્વયં ન ભવતિ ન તુ શ્રાવયત્ય્ અ-પ્રિયં વચનમ્ અ-રતિ-કરમ્ ઇતર ઇવ્âભિજાતો જનઃ. કૃચ્છ્રે ચ યથ્âનેન્âનુષ્ઠિતમ્ ઉજ્જ્વલી-કૃતમ્ અધિકતરં જ્વલન-પ્રવેશેન કલ્યાણ-પ્રકૃતિ-કાર્તસ્વરમ્ ઇવ કૌલ-પુત્રમ્ અસ્ય્êતિ. પુનશ્ ચ્âચિન્તયત્: "સમુચિતમ્ એવ્âથવા સ્નેહસ્ય્êદમ્. કિમ્ અસ્ય તાતો ન તાતઃ, કિં વ્âમ્બા ન જનની વયં ન ભ્રાતરઃ. અન્યસ્મિન્ન્ અપિ તાવત્ સ્વામિનિ દુર્લભી-ભવતિ ભવન્ત્ય્ અસવો ધ્રિયમાણા હ્રી-હેતવો લોકે કિમ્ ઉત્âમૃત-મયે ઽનુજીવિનાં નિર્વ્યાજ-બાન્ધવે ઽવન્ધ્ય-પ્રસાદે સુ-ગૃહીત-નામ્નિ તાતે. સંપ્રતિ સાંપ્રતમ્ આચરિતમ્ અનેન્âત્માનં દહતા. કિં વ્âસ્ય્âકલ્પમ્ અવસ્થિતસ્ય સ્થેયસો યશો-મયસ્ય દહ્યતે. પતિતઃ સ કેવલં દહને. દગ્ધાસ્ તુ વયમ્. ધન્યઃ ખલ્વ્ અસાવ્ અગ્રણીઃ પુણ્ય-ભાજામ્. અ-પુણ્ય-ભાક્ ત્વ્ ઇદમ્ એવ રાજ-કુલં કુલ-પુત્રેણ યત્ તાદૃશા વિયુક્તમ્. અપિ ચ મમ્âપિ કઃ ખલ્વ્ એતેષાં પ્રાણાનાં કાર્ય્âતિભારઃ કૃત્ય-શેષો વા, કા વા વ્યાપૃતતા યેન ન્âદ્ય્âપિ નિષ્ઠુરાઃ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠન્તે. કો વ્âન્તરાયો હૃદયસ્ય યેન સહસ્રધા ન દલત્îતિ." દુઃખ્âર્તશ્ ચ ન જગામ રાજ-સદ્મ. સમુત્સસર્જ ચ સર્વ-કાર્યાણિ. શયનીયે નિપત્ય્ôત્તરીય-વાસસા સ્ôત્તમ્âઙ્ગં આત્માન્ અવગુણ્ઠ્ય્âતિષ્ઠત્.
ઇત્થં-ભૂતે ચ દેવે હર્ષે રાજનિ ચ તદ્-અવસ્થે સર્વસ્ય્âઇવ લોકસ્ય કપોલેષુ કીલિતા ઇવ કરાઃ, લોચનેષુ લેપ્ય-મય્ય ઇવ્âશ્રુ-સ્રુતયઃ, નાસ્âગ્રેષુ ગ્રથિતા ઇવ દૃષ્ટયઃ, કર્ણેષ્ûત્કીર્ણા ઇવ રુદિત-ધ્વનયઃ, જિહ્વાસુ સહ-જાન્îવ હા કષ્ટાનિ, લપનેષુ પલ્લવિતાન્îવ શ્વસિતાનિ, અધરેષુ લિખિતાન્îવ પરિદેવિત-પદાનિ, હૃદયેષુ નિધાની-કૃતાન્îવ દુઃખાન્ય્ અભવન્. ઉષ્ણ્âશ્રુ-દાહ-ભીત્êવ ન્âભજત નેત્ર્ôદરાણિ નિદ્રા. નિઃશ્વાસ-વાત-વિધૂતા ઇવ વ્યલીયન્ત હાસાઃ. નિર્-અવશેષ-દગ્ધ્êવ ચ સંતાપેન ન પ્રવર્તત વાણી. કથાસ્વ્ અપિ ન્âશ્રૂયન્ત પરિહાસાઃ. ક્વ્âપ્ય્ અગમન્ન્ ઇતિ ન્âજ્ઞાયન્ત ગીત-ગોષ્ઠ્યઃ. જન્મ્âન્તર્âતીતાન્îવ ન્âસ્મર્યન્ત લાસ્યાનિ. સ્વપ્ને ઽપિ ન્âગૃહ્યન્ત પ્રસાધનાનિ. વાર્ત્âપિ ન્âલ- [162] -ભ્યત્ôપભોગાનામ્. નામ્âપિ ન્âકીર્ત્યત્âહારસ્ય. ખ-પુષ્પ-પ્રતિમાન્ય્ આસન્ન્ આપાન-મણ્ડલાનિ. લોક્âન્તરમ્ ઇવ્âનીયન્ત બન્દિ-વાચઃ. યુગ્âન્તર ઇવ્âવર્તન્ત નિવૃત્તયઃ. પુનર્ ઇવ્âદહ્યત શોક્âગ્નિના મકર-કેતુઃ. દિવાપિ ન્âમુચ્યન્ત શયનાનિ. શનૈઃ શનૈશ્ ચ મહા-પુરુષ-વિનિપાત-પિશુનાઃ સમં સમન્તાત્ સમુદભવન્ ભુવને ભૂયાંસો ભૂ-પતેર્ અભાવાય ભયમ્ ઉત્પાદયન્તો ભૂતાનાં મહ્ôત્પાતાઃ.
તથા હિ દોલાયમાન-સકલ-કુલ્âચલ-ચક્રવાલા પત્યા સાર્ધં ગન્તુ-કામ્êવ પ્રથમમ્ અચલદ્ ધરિત્રી. ધાન્વન્તરેર્ ઇવ્âન્તરે તસ્મિન્ સ્મરન્તઃ પરસ્પર્âસ્ફાલન-વાચાલ-વીચયો વિજુઘૂર્ણિરે ઽર્ણવાઃ. ભૂભૃદ્-અભાવ-ભીતાનાં વિતત-શિખિ-કલાપ-વિકટ-કુટિલાઃ કેશ-પાશા ઇવ્ôર્ધ્વી-બભૂવુર્ ધૂમ-કેતવઃ કકુભામ્. ધૂમ-કેતુ-કરાલિત-દિઙ્-મુખં દિક્-પાલ્âરબ્ધ્âયુષ્-કામ-હોમ-ધૂમ-ધૂમ્રમ્ ઇવ્âભવદ્ ભુવનમ્. ભ્રષ્ટ-ભાસિ તપ્ત-કાલાયસ-કુમ્ભ-બભ્રુણિ ભાનુ-મણ્ડલે ભયંકર-કબન્ધ-કાય-વ્યાજેન કો ઽપિ પાર્થિવ-પ્રાણિત્âર્થી પુરુષ્ôપહારમ્ ઇવ્ôપજહાર. જ્વલિત-પરિવેષ-મણ્ડલ્âભોગ-ભાસ્વરો જિઘૃક્ષા-જૃમ્ભમાણ-સ્વર્-ભાનુ-ભયાદ્ ઉપરચિત્âગ્નિ-પ્રાકાર ઇવ પ્રત્યદૃશ્યત શ્વેત-ભાનુઃ. અવનિ-પતિ-પ્રતાપ-પ્રસાધિતાઃ પ્રથમતર-કૃત-પાવક-પ્રવેશા ઇવ્âદહ્યન્ત્âનુરક્તા દિશઃ. સ્રુત-શોણિત-શીકર્âસાર્âરુણિત-તનુર્ અનુમરણાય પ્રાવૃત-પાટલ્âંશુ-કપટ્êવ્âદૃશ્યત વસુધા-વધૂઃ. નર્âધિપ-વિનાશ-સંભ્રમ-ભીતૈર્ લોક-પાલૈર્ ઇવ કાલાયસ-કવાટ-પુટૈર્ અકાલ-કાલ-મેઘ-પટલૈર્ અરુધ્યન્ત દિગ્-દ્વારાણિ. પ્રેત-પતિ-પ્રયાણ-પ્રહતાઃ પટવઃ પટહા ઇવ્âરટન્તો હૃદય-સ્ફોટનાઃ પસ્ફાયિરે નિપતતાં નિર્ઘાતાનાં ઘોરા ઘન-નિર્-ઘોષાઃ. નિકટી-ભવદ્-યમ-મહિષ-ખુર-પુટ્ôદ્ભૂતા ઇવ દ્યુમણિ-ધામ ધૂસરી-ચક્રુઃ ક્રમેલક-કચ-કપિલાઃ પાંશુ-વૃષ્ટયઃ. વિ-રસ-વિરાવિણીનામ્ ઉન્મુખીનાં શિખિનો જ્વાલાઃ પ્રતીચ્છન્ત્ય ઇવ પતન્તીર્ ઉલ્કા નભસો વવાશિરે શિવાનાં રાજયઃ. રાજ-ધામનિ ધૂમાયમાન-કબરી-વિભાગ-વિભાવિત-વિકારાઃ પ્રકીર્ણ-કેશ-પાશ-પ્રકાશિત-શોકા ઇવ પ્રાકાશન્ત પ્રતિમાઃ કુલ-દેવતાનામ્. ઉપસિંહ્âસનમ્ આકુલં કાલ-રાત્રિ-વિધૂયમાન-વૃજિન- [163] - ચેણી -બન્ધ-વિભ્રમં બિભ્રાણં બભ્રામ ભ્રામરં પટલમ્. અટતામ્ અન્તઃપુરસ્ય્ôપરિ ક્ષણમ્ અપિ ન શશામ વ્યાક્રોશી વાયસાનામ્. શ્વેત્âતપત્ર-મણ્ડલ-મધ્યાજ્ જીવિતમ્ ઇવ રાજ્યસ્ય સરસ-પિશિત-પિણ્ડ-લોહિતં ચઞ્ચચ્-ચઞ્ચુર્ ઉચ્ચૈર્ ઉચ્ચખાન ખણ્ડં મણિક્યસ્ય કૂજજ્-જરદ્-ગૃધ્રો મહ્ôત્પાત-દૂયમાનશ્ ચ કથમ્ અપિ નિનાય નિશામ્.

અન્યસ્મિન્ન્ અહનિ સમીપમ્ અસ્ય રાજ-કુલાદ્ દ્રુત-ગતિ-વિશ-વિશીર્યમાણ્âલંકાર-ઝાંકારિણી વિજય-ઘોષેણ્êવ વિષાદસ્ય્âકુલ-ચરણ-ચલત્-તુલા-કોટિ-ક્વણિત-વાચ્âલિતાભિર્ ઉદ્ગ્રીવાભિઃ, કિં કિમ્ એતદ્ ઇતિ પૃચ્છ્યમાન્êવ દૂરાદ્ એવ ભવન-હંસીભિઃ, સ્ખલિત-વિશાલ-શ્રોણિ-શિઞ્જાન-રશન્âનુરાવિણીભિશ્ ચ બાષ્પ્âન્ધા સમુપદિશ્યમાન-માર્ગ્êવ ગૃહ-સારસીભિઃ અ-દૃષ્ટ-કવાટ-પટ્ટ-સંઘટ્ટ-સ્ફુટિત-લલાટ-પટ્ટ-રુધિર-પટલેન પટ્âન્તેન્êવ રક્ત્âંશુકસ્ય મુખમ્ આચ્છાદ્ય પ્રરુદતી, સંતાપ-બલ-વિલીન-કનક-વલય-રસ-ધારામ્ ઇવ વેત્ર-લતામ્ ઉત્સૃજન્તી, મુખ-મરુત્-તરઙ્ગિતામ્ ઉત્તરીય્âંશુક-પટીં સ્ફુરન્તી ફણિન્îવ નિર્મોક-મઞ્જરીમ્ આકર્ષન્તી, નમ્ર્âંસ-સ્રંસિન્âનિલ-વિલોલેન નીલતમેન તમાલ-પલ્લવ-ચીર-ચીવરેણ્êવ શોક્ôચિતેન ધમ્મિલ્લ-રચના-રહિતેન શિરો-રુહ-સંચયેન ચઞ્ચતા પ્રાવૃત-કુચા, કુચ-તાડન-પીડયા સમુચ્છૂન્âતામ્ર-શ્યામ-તલં મુહુર્ મુહુર્ અત્ય્-ઉષ્ણ્âશ્રુ-પ્રમાર્જન-પ્રદગ્ધમ્ ઇવ કર-કિસલયં ધુનાના, ચક્ષુર્-નિર્ઝરે શીર્યતિ સ્નપયન્ત્îવ શોક્âગ્નિ-પ્રવેશાય સ્વ-કપોલ-તલ-પ્રતિબિમ્બિતમ્ આસન્ન-લોકં લોલ-લોચન-પ્રવૃત્તૈસ્ તરલૈસ્ તારક્âંશુભિઃ શ્યામાયમાનમ્ આત્મ-દુઃખેન દિવસમ્ અપિ દહન્ત્îવ "ક્વ કુમારઃ ક્વ કુમારઃ?" ઇતિ પ્રતિ-પુરુષં પૃચ્છન્તી વેલ્êતિ નામ્ના યશોમત્યાઃ પ્રતીહાર્ય્âજગામ. વિષણ્ણ-લોક-લોચન-પ્રત્યુદ્ગતા ચ્ôપસૃત્ય કુટ્ટિમ-ન્યસ્ત-હસ્ત-યુગલા ગલન્તીભિઃ સિઞ્ચન્ત્îવ શુષ્યન્તં દશન-દીધિતિ-ધારાભિર્ આધૂસરમ્ અધરમ્ અધો-મુખી વિજ્ઞાપિતવતી: "દેવ! પરિત્રાયસ્વ પરિત્રાયસ્વ. જીવત્ય્ એવ ભર્તરિ કિમ્ અપ્ય્ અધ્યવસિતં દેવ્યા" ઇતિ.
તતસ્ તદ્ અપરમ્ આકર્ણ્ય ચ્યુત ઇવ સત્ત્વેન, દ્રુત ઇવ દુઃખેન, આચાન્ત ઇવ ચિન્તયા, તુલિત ઇવ તાપેન, અઙ્ગી-કૃત ઇવ્âઙ્ગેન્âપ્રતિપત્તિર્ આસીત્. આસીચ્ ચ્âસ્ય ચેતસિ: "પ્રતિપન્ન-સંજ્ઞસ્ય બહુશો ઽપિ [164] હૃદયે દુઃખ્âભિષઙ્ગો નિપતન્ન્ અશ્મન્îવ લોહ-પ્રહારઃ કઠિને હુત-ભુજમ્ ઉત્થાપયતિ ન તુ ભસ્મસાત્-કરોતિ મે નિર્-અનુક્રોશસ્ય કાયમ્" ઇતિ. ઉત્થાય ચ ત્વરમાણો ઽન્તઃપુરમ્ અગાત્. તત્ર ચ મર્તુમ્ ઉદ્યતાનાં રાજ-મહિષીણાં અશૃણોદ્ દુરાદ્ એવ "તાત ચૂત! ચિન્તય્âત્માનં પ્રવસતિ તે જનની. વત્સ જાતી-ગુચ્છ! ગચ્છામ્ય્ આપૃચ્છસ્વ મામ્. મયા વિન્âદ્ય્âનાથા ભવસિ ભગિનિ ભવન-દાડિમ-લતે! રક્ત્âશોક! મર્ષણીયાઃ પાદ-પ્રહારાઃ કર્ણ-પૂર-પલ્લવ-ભઙ્ગ્âપરાધાશ્ ચ. પુત્રક! અન્તઃપુર-બાલ-બકુલક વારુણી-ગણ્ડૂષ-ગ્રહણ-દુર્-લલિત! દૃષ્ટો ઽસિ. વત્સે પ્રિયઙ્ગુ-લતિકે! ગાઢમ્ આલિઙ્ગ માં દુર્લભા ભવામિ તે. ભદ્ર ભવન-દ્વાર-સહકારક! દાતવ્યો નિવાપ-તોય્âઞ્જલિર્ અપત્યમ્ અસિ. ભ્રાતઃ પઞ્જર-શુક! યથા ન વિસ્મરસિ મામ્, કિં વ્યાહરસિ દૂરી-ભૂત્âસ્મિ તે? શારિકે! સ્વપ્ને નઃ સમાગમઃ પુનર્ ભૂયાત્. માતઃ! માર્ગ-લગ્નં કસ્ય સમર્પયામિ ગૃહ-મયૂરકમ્? અમ્બ! સુતવલ્ લાલનીયમ્ ઇદં હંસ-મિથુનં મન્દ-પુણ્યયા મયા ન સંભાવિતો ઽસ્ય ચક્રવાક-યુગલસ્ય વિબાહ્ôત્સવઃ. માતૃ-વત્સલે! નિવર્તસ્વ. ગૃહ-હરિણિકે! સમુપનય સૌવિદલ્લ-વલ્લભ-વલ્લકીં પરિષ્વજે તાવદ્ એનામ્. ચન્દ્રસેને! સુદૃષ્ટઃ ક્રિયતામ્ અયં જનઃ. બિન્દુમતિ! ઇયં તે ઽન્ત્યા વન્દના. ચેટિ! મુઞ્ચ ચરણૌ. આર્યે! કાત્યાયનિકે કિં રોદિષિ નીત્âસ્મિ દૈવેન. તાત કઞ્ચુકિન્! કિં મામ્ અ-લક્ષણાં પ્રદક્ષિણી-કરોષિ. ધાત્રેયિ! ધારય્âત્માનં કિં પાદયોઃ પતસિ. ભગિનિ! ગૃહાણ મામ્ અ-પશ્ચિમાં કણ્ઠે કષ્ટં ન દૃષ્ટા પ્રિય-સખી મલયવતી. કુરઙ્ગવતિ! અયમ્ આમન્ત્રણ્âઞ્જલિઃ. સાનુમતિ! અયમ્ અન્ત્યઃ પ્રણામઃ. કુવલયવતિ! એષ તે ઽવસાન-પરિષ્વઙ્ગઃ. સખ્યઃ! ક્ષન્તવ્યાઃ પ્રણય-કલહાઃ ઇત્ય્ એવં-પ્રાયાન્ આલાપાન્.
દહ્યમાન-શ્રવણશ્ ચ તૈઃ પ્રવિશન્ન્ એવ નિર્યાન્તીં દત્ત-સર્વ-સ્વાપતેયાં ગૃહીત-મરણ-પ્રસાધનામ્, જાનકીમ્ ઇવ જાત-વેદસં પત્યુઃ પુરઃ પ્રવેક્ષ્યન્તીં, પ્રત્યગ્ર-સ્નાન્âર્દ્ર-દેહતયા શ્રિયમ્ ઇવ ભગવતીં સદ્યઃ સમુદ્રાદ્ ઉત્થિતામ્, કુસુમ્ભ-બભ્રુણી વાસસી દિવમ્ ઇવ તેજસી સાંધ્યે દધાનામ્, તામ્બૂલ-દિગ્ધ-રાગ્âન્ધકાર્âધર-પ્રભા-પટ-પાટલં પટ્ટ્âંશુકમ્ ઇવ વિધવા-મરણ-ચિહ્નમ્ અઙ્ગ-લગ્નમ્ ઉદ્વહન્તીમ્, રક્ત-કણ્ઠ-સૂત્રેણ કુચ્âન્તર્âવલ- [165] -મ્બિના સ્ફુટિત-હૃદય-વિગલિત-રુધિર-ધાર્âશઙ્કાં કુર્વન્તીં, તિર્યક્-કુટિલ-કુણ્ડલ-કોટિ-કણ્ટક્âકૃષ્ટ-તન્તુના હારેણ વલિતેન સિત્âંશુક-પાશેન્êવ કણ્ઠમ્ ઉત્પીડયન્તીમ્, સરસ-કુઙ્કુમ્âઙ્ગ-રાગતયા કવલિતામ્ ઇવ દિધક્ષતા ચિત્âર્ચિષ્મતા ચિત્âનલ્âર્ચન-કુસુમૈર્ ઇવ ધવલ-ધવલૈર્ અશ્રુ-બિન્દુભિર્ અંશુક્ôત્સઙ્ગમ્ આપૂરયન્તીમ્, ગૃહ-દેવત્âમન્ત્રણ-બલિમ્ ઇવ વલયૈર્ વિગલદ્ભિઃ પદે પદે વિકિરન્તીમ્ આપ્રપદીનામ્, કણ્ઠે ગુણ-કુસુમ-માલાં યમ-દોલામ્ ઇવ્âરૂઢામ્, અન્તર્-ગુઞ્જન્-મધુકર-મુખરેણ્âમન્ત્ર્યમાણ-લોચન્ôત્પલામ્ ઇવ કર્ણ્ôત્પલેન પ્રદક્ષિણી-ક્રિયમાણમ્ ઇવ મણિ-નૂપુર-બન્ધુભિર્ બદ્ધ-મણ્ડલં ભ્રમદ્ભિર્ ભવન-હંસૈઃ સંનિહિત-પ્રાણ-સમં મરણાય ચિત્તમ્ ઇવ ચિત્ર-ફલકમ્ અ-વિચલં ધારયન્તીમ્, અર્ચ્âબદ્ધ્ôદ્ધૂયમાન-ધવલ-પુષ્પ-દામકામ્, પતિ-વ્રતા-પતાકામ્ ઇવ પતિ-પ્રાસ-યષ્ટિમ્ ઇષ્ટામ્ ઉપગૂહમાનામ્, બન્ધોર્ ઇવ નિજ-ચારિત્રસ્ય ધવલસ્ય નૃ-પાત-પત્રસ્ય પુરો નેત્ર્ôદકમ્ ઉત્સૃજન્તીમ્, પત્યુઃ પાદ-પતન-સમુદ્વમદ્-અભ્યધિક-બાષ્પ્âમ્ભઃ-પ્રવાહ-પ્રતિરુદ્ધ-દૃશઃ કથમ્ અપિ પ્રતિપન્ન્âદેશાન્ સચિવાન્ સંદિશન્તીમ્, અનુનય-નિવર્તિત-વિધુર-વૃદ્ધ-બન્ધુ-વર્ગ-વર્ધમાન-ધ્વનિભિર્ ગૃહ્âક્રન્દૈર્ આકૃષ્યમાણ-શ્રવણામ્, ભર્તૃ-ભાષિત-નિભૈઃ પઞ્જર-સિંહ-બૃંહિતૈર્ હ્રિયમાણ-હૃદયામ્, ધાત્ર્યા ભર્તૃ-ભક્ત્યા ચ નિજયા પ્રસાધિતામ્, મૂર્ચ્છયા જરત્યા ચ સંસ્તુતયા ધાર્યમાણામ્, સખ્યા પીડયા ચ વ્યસન-સંગતયા સમાલિઙ્ગિતામ્, પરિજનેન સંતાપેન ચ ગૃહીત-સર્વ્âવયવેન પરીતામ્, કુલ-પુત્ર્ôચ્છ્વસિતૈશ્ ચ મહત્તરૈર્ અધિષ્ઠિતામ્, કઞ્ચુકિભિર્ દુઃખૈશ્ ચ્âતિવૃદ્ધૈર્ અનુગતામ્, ભૂ-પાલ-વલ્લભાન્ કૌલેયકાન્ અપિ સાસ્રમ્ આલોકયન્તીમ્, સ-પત્નીનામ્ અપિ પાદયોઃ પતન્તીમ્, ચિત્ર-પુત્રિકામ્ અપ્ય્ આમન્ત્રયમાણામ્, ગૃહ-પતત્રિણામ્ અપ્ય્ અઞ્જલિં પુરસ્તાદ્ ઉપરચયન્તીમ્, પશૂન્ અપ્ય્ આપૃચ્છ્યમાનામ્, ભવન-પાદપાન્ અપિ પરિષ્વજ્યમાનાં માતરં દદર્શ.

દૂરાદ્ એવ ચ બાષ્પાયમાણ-દૃષ્ટિર્ અભ્યધાત્: અમ્બ! ત્વમ્ અઓઉ માં મન્દ-પુણ્યં ત્યજસિ? પ્રસીદ નિવર્તસ્વ" ઇત્ય્ અભિદધાન એવ ચ સ-સ્નેહમ્ ઇવ નૂપુર-મણિ-મરીચિભિશ્ ચુમ્બ્યમાન-ચૂડશ્ ચરણયોર્ ન્યપતત્. દેવી તુ યશોમતી તથા તિષ્ઠતિ પાપ-નિહિત-શિરસિ વિ-મનસિ [166] કનીયસિ પ્રેયસિ તનયે ગુરુણા ગિરિણ્êવ્ôદ્વેગ્âવેગેન્âવષ્ટભ્યમાના, મૂર્ચ્છ્âન્ધ-તમસં રસા-તલમ્ ઇવ પ્રવિશન્તી, બાષ્પ-પ્રવાહેણ્êવ ચિર-નિરોધ-સંપિણ્ડિતેન સ્નેહ-સંભારેણ નિર્ભર્âવિર્-ભૂતેન્âભિભૂયમાના, કૃત-પ્રયત્ન્âપિ નિવારયિતું ન શશાક બાષ્પ્ôત્પતનમ્. ઉત્કટ-કુચ્ôત્કમ્પ-પ્રકટિત્âસહ્ય-શોક્âકૂતા ચ ગદ્ગદિકા-ગૃહ્યમાણ-ગલ-વિકલા નિઃ-સામાન્ય-મન્યુ-તરલી-ક્રિયમાણ્âધર્ôદ્દેશા પુનર્-ઉક્ત-સ્ફુરણ-નિબિડિત-નાસા-પુટા નિમીલ્ય નયને નયન્âમ્ભઃ-સેક-પ્લવેન પ્લાવયન્તી વિમલૌ કપોલૌ સંચ્છાદ્ય કર-નખ-મયૂખ-માલા-ખચિત-તનુના તન્વ્-અન્તર-નિર્ગચ્છદ્-અચ્છ્âસ્ર-સ્રોત-સેવ્âંશુક-પટ્âન્તેન કિં-ચિદ્ ઉત્તાનિતમ્ વદન્êન્દું દૂયમાન-માનસા સ્મરન્તી પ્રસ્નુત-સ્તની પ્રસવ-દિવસાદ્ આરભ્ય સકલમ્ અઙ્ક-શાયિનઃ શૈશવમ્ અસ્ય જ્ઞાતિ-ગૃહ-ગત-હૃદયા "અમ્બ, તાત! ન પશ્યતં પાપાં પર-લોક-પ્રસ્થિતાં મામ્ એવમ્ અતિ-દુઃખિતામ્" ઇતિ મુહુર્ મુહુર્ આક્રન્દતી પિતરૌ "હા વત્સ! વિશ્રાન્ત-ભાગ-ધેયયા ન દૃષ્ટો ઽસિ" ઇતિ પ્રેષ્ઠં જ્યેષ્ઠં તનયમ્ અ-સંનિહિતં ક્રોશન્તી "અ-નાથા જાતા" ઇતિ શ્વશુર-કુલ-વર્તિનીં દુહિતરમ્ અનુશોચન્તી "નિષ્-કરુણ! કિમ્ અપરાદ્ધં તવ્âમુના જનેન?" ઇતિ દૈવમ્ ઉપાલભમાના, "ન્âસ્તિ મત્-સમા સીમન્તિની દુઃખ-ભાગિની" ઇતિ નિન્દન્તી બહુ-વિધમ્ આત્માનમ્, "મુષિત્âસ્મિ કૃત્âન્ત નૃ-શંસ! ત્વયા" ઇત્ય્ અકાણ્ડે કૃત્âન્તં ગર્હમાણા મુક્ત-કણ્ઠમ્ અતિ-ચિરં પ્રાકૃત-પ્રમદ્êવ પ્રારોદીત્.
પ્રશાન્તે ચ મન્યુ-વેગે સ-સ્નેહમ્ ઉત્થાપયામ્ આસ સુતમ્. હસ્તેન ચ્âસ્ય પ્રરુદિતસ્ય પક્ષ્મ-પાલી-પુઞ્જ્યમાન્âશ્રુ-કણ-નિવહાં દ્રુતામ્ ઇવ્âધિકતરં ક્ષરન્તીં દૃષ્ટિમ્ ઉન્મમાર્જ. સ્વયમ્ અપિ કઠોર-રાગ-પરિપીયમાનેન ધવલિમ્ના મુચ્યમાન્ôદરે ક્વથદ્-અશ્રુ-સ્રવત્-પર્યન્તે શુક્લ-શીકર-તાર-તારકિત-પક્ષ્મણી સૂક્ષ્મતર્âશ્રુ-બિન્દુ-પરિપાટી-પતન્âનુબન્ધ-વિધુરે લોચને પુનઃ પુનર્ આપૂર્યમાણે પ્રમૃજ્ય બાષ્પ્âર્દ્ર-ગણ્ડ-ગૃહીતાં ચ શ્રવણ-શિખરમ્ આરોપ્ય શોક-લમ્બામ્ અલક-લતામ્ અધઃ-સ્રસ્ત-વિલોલ-બાલિકા-વ્યાકુલિતાં ચ સમુત્સાર્ય તિરશ્ચીં ચિકુર-સટામ્ અશ્રુ-પ્રવાહ-પૂરિતમ્ આર્દ્રં ચ કિં-ચિચ્ ચ્યુતમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય હસ્તેન સ્તન્ôત્તરીયં તરઙ્ગિતમ્ ઇવ નખ્âંશુ-પટલેન મગ્ન્âંશુક-પટ્âન્ત-તનુ-તામ્ર-લેખા-લાઞ્છિત-લાવણ્ય-કુઞ્જિકા-વર્જિત-રાજત-રાજ-હંસ્âસ્ય-સમુદ્ગીર્ણેન પયસા પ્રક્ષાલ્ય મુખ-કમલં કલ-મૂક-લોક-વિધૃતે વાસઃ-શકલે શુચિનિ સમુન્મૃજ્જ્ય પાણી સુત-વદન-વિનિહિત-નિભૃત-નયન-યુગલા ચિરં [167] સ્થિત્વા પુનઃ પુનર્ આયતં નિઃશ્વસ્ય્âવાદીત્: "વત્સ! ન્âસ્તિ ન પ્રિયો નિર્-ગુણો વા પરિત્યાગ્âર્હો વા. સ્તન્યેન્âઇવ સહ ત્વયા પીતં મે હૃદયમ્. અસ્મિંશ્ ચ સમયે પ્રભૂત-પ્રભુ-પ્રસાદ્âન્તરિતા ત્વાં ન પશ્યતિ દૃષ્ટિઃ. અપિ ચ પુત્રક! પુરુષ્âન્તર-વિલોક-નવ્ય-સનિની રાજ્ય્ôપકરણમ્ અ-કરુણા વા ન્âસ્મિ લક્ષ્મીઃ ક્ષમા વા. કુલ-કલત્રમ્ અસ્મિ ચારિત્ર-માત્ર-ધના ધર્મ-ધવલે કુલે જાતા. કિં વિસ્મૃતો ઽસિ માં સમર-શત-શૌણ્ડસ્ય પુરુષ-પ્રકાણ્ડસ્ય કેસરિણ ઇવ કેસરિણીં ગૃહિણીમ્? વીર-જા વીર-જાયા વીર-જનની ચ મા-દૃશી પરાક્રમ-ક્રય-ક્રીતા કથમ્ અન્યથા કુર્યાત્. એવં-વિધેન પિત્રા તે ભરત-ભગીરથ-નાભાગ-નિભેન નર્êન્દ્ર-વૃન્દારકેણ ગૃહીતઃ પાણિઃ. આસેવિતઃ સેવા-સંભ્રાન્ત્âનન્ત-સામન્ત-સીમન્તિની-સમાવર્જિત-જામ્બૂ-નદ-ઘટ્âભિષેકઃ શિરસા. લબ્ધો મનોરથ-દુર્લભો મહા-દેવી-પટ્ટ-બન્ધ-સત્કાર-લાભો લલાટેન. આપીતૌ યુષ્મદ્-વિધૈઃ પુત્રૈર્ અ-મિત્ર-કલત્ર-બન્દિ-વૃન્દ-વિધૂયમાન-ચામર-મરુચ્-ચલ-ચીન્âંશુક-ધરૌ પયોધરૌ. સ-પત્નીનાં શિરઃસુ નિહિતં નમન્-નિખિલ-કટક-કુટુમ્બિની-કિરીટ-માણિક્ય-માલ્âર્ચિતં ચરણ-યુગલકમ્. એવં કૃત્âર્થ-સર્વ્âવયવા કિમ્ અપરમ્ અપેક્ષે ક્ષીણ-પુણ્યા? મર્તુમ્ અ-વિધવ્âઇવ વાઞ્છામિ. ન ચ શક્નોમિ દગ્ધસ્ય સ્વ-ભર્તુર્ આર્ય-પુત્ર-વિરહિતા રતિર્ ઇવ નિર્-અર્થકાન્ પ્રલાપાન્ કર્તુમ્. પિતુશ્ ચ તે પાદ-ધૂલિર્ ઇવ પ્રથમં ગગન-ગમનમ્ આવેદયન્તી બહુ-મતા ભવિષ્યામિ શૂર્âનુરાગિણીનાં સુર્âઙ્ગનાનામ્. પ્રત્યગ્ર-દૃષ્ટ-દારુણ-દુઃખ-દગ્ધાયાશ્ ચ મે કિં ધક્ષ્યતિ ધૂમ-ધ્વજઃ. મરણાચ્ ચ મે જીવિતમ્ એવ્âસ્મિન્ સમયે સાહસમ્. અતિ-શીલઃ પતિ-શોક્âનલાદ્ અ-ક્ષય-સ્નેહ્êન્ધનાદ્ અસ્માદ્ અનલઃ. કૈલાસ-કલ્પે પ્રવસતિ જીવ્êશ્વરે જરત્-તૃણ-કણિકા-લઘીયસિ જીવિતે લોભ ઇતિ ક્વ ઘટતે? અપિ ચ જીવન્તીમ્ અપિ માં નર-પતિ-મરણ્âવધીરણ-મહા-પાતકિનીં ન સ્પ્રક્ષ્યન્તિ પુત્ર! પુત્ર-રાજ્ય-સુખાનિ. દુઃખ-દગ્ધાનાં ચ ભૂતિર્ અ-મઙ્ગલા ચ્â-પ્રશસ્તા ચ નિર્-ઉપયોગા ચ ભવતિ. વત્સ! વિશ્વસ્તાનાં યશસા સ્થાતુમ્ ઇચ્છામિ લોકે ન વપુષા. તદ્ અહમ્ એવ ત્વાં તાવત્ તાત! પ્રસાદયામિ ન પુનર્ મનોરથ-પ્રાતિકૂલ્યેન કદ્-અર્થનીય્âસ્મિ." ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પાદયોર્ અપતત્.
[168] સ તુ સ-સંભ્રમમ્ અપનીય ચરણ-યુગલમ્ અવનમિત-તનુર્ ઉભય-કર-વિધૃત-વપુષમ્ અવનિ-તલ-ગત-શિરસમ્ ઉદનમયન્ માતરમ્. દુર્-નિવારતાં ચ શુચઃ સમવધાર્ય કુલ-યોષિદ્-ઉચિતાં ચ તામ્ એવ શ્રેયસીં મન્યમાનઃ ક્રિયાં કૃત-નિશ્ચયાં ચ તાં જ્ઞાત્વા તૂષ્ણીમ્ અધો-મુખો ઽભવત્.
અભિનન્દન્તિ હિ સ્નેહ-કાતર્âપિ કુલીનતા દેશ-કાલ્âનુરૂપમ્. દેવ્ય્ અપિ યશોમતી પરિષ્વજ્ય સમાઘ્રાય ચ શિરસિ નિર્ગત્ય ચરણાભ્યામ્ એવ ચ્âન્તઃપુરાત્ પૌર્âક્રન્દ-પ્રતિશબ્દ-નિર્ભરાભિર્ ઉપરુધ્યમાન્êવ દિગ્ભિઃ સરસ્વતી-તીરં યયૌ. તત્ર ચ સ્ત્રી-સ્વ-ભાવ-કાતરૈર્ દૃષ્ટિ-પાતૈઃ પ્રવિકસિત-રક્ત-પઙ્કજ-પુઞ્જૈર્ ઇવ્âર્ચયિત્વા ભગવન્તં ભાનુમન્તમ્ ઇવ મૂર્તિર્ ઐન્દવી ચિત્ર-ભાનું પ્રાવિશત્. ઇતરો ઽપિ માતૃ-મરણ-વિહ્વલો બન્ધુ-વર્ગ-પરિવૃતઃ પિતુઃ પાર્શ્વં પ્રાયાત્. અપશ્યચ્ ચ સ્વલ્પ્âવશેષ-પ્રાણ-વૃત્તિં પરિવર્ત્યમાન-તારકં તારક-રાજમ્ ઇવ્âસ્તમ્ અભિલષન્તં જનયિતારમ્. અ-સહ્ય-શોક્ôદ્રેક્âભિદ્રુતશ્ ચ ત્યાજિતઃ સ્નેહેન ધૈર્યમ્. આશ્લિષ્ય્âસ્ય સકલ-દુર્મદ-મહી-પાલ-મૌલિ-માલા-લાલિતૌ પાદ-પદ્માવ્ અન્તસ્-તાપાન્ મુખ-ચન્દ્રમ્ ઇવ દ્રવી-ભવન્તં દશન-જ્યોત્સ્ના-જાલમ્ ઇવ જલતામ્ આપદ્યમાનં લોચન-લાવણ્યમ્ ઇવ વિલીયમાનં મુખ-સુધા-રસમ્ ઇવ સ્યન્દમાનમ્ અચ્છ્âચ્છમ્ અશ્રુ-સ્રોતસાં સંતાનં મહા-મેઘ-મય-વિલોચન ઇવ વર્ષન્ નિતરવદ્-વિમુક્ત્âરાવશ્ ચિરં રુરોદ.

રાજા તુ તમ્ ઉપરુધ્યમાન-દૃષ્ટિર્ અ-વિરત-રુદિત-શબ્દ્âશ્રિત-શ્રવણઃ પ્રત્યભિજ્ઞાય શનૈઃ શનૈર્ અવાદીત્: "પુત્ર! ન્âર્હસ્ય્ એવં ભવિતુમ્. ભવદ્-વિધા ન હ્ય્ અ-મહા-સત્ત્વાઃ. મહા-સત્ત્વતા હિ પ્રથમમ્ અવલમ્બનં લોકસ્ય પશ્ચાદ્ રાજ-વીજિતા. સત્ત્વવતાં ચ્âગ્રણીઃ સર્વ્âતિશય્âશ્રિતઃ ક્વ ભવાન્, ક્વ વૈક્લવ્યમ્?" "કુલ-પ્રદીપો ઽસિ" ઇતિ દિવસ-કર-સદૃશ-તેજસસ્ તે લઘૂ-કરણમ્ ઇવ. "પુરુષ-સિંહો ઽસિ" ઇતિ શૌર્ય-પટુ-પ્રજ્ઞ્ôપબૃંહિત-પરાક્રમસ્ય નિન્દ્êવ. "ક્ષિતિર્ ઇયં તવ" ઇતિ લક્ષણ્âખ્યાત-ચક્રવર્તિ-પદસ્ય પુનર્-ઉક્તમ્ ઇવ. "ગૃહ્યતાં શ્રીઃ" ઇતિ સ્વયમ્ એવ શ્રિયા પરિગૃહીતસ્ય વિપરીતમ્ ઇવ. "અધ્યાસ્યતામ્ અયં લોકઃ" ઇત્ય્ ઉભય-લોક-વિજિગીષોર્ અ-પુષ્કલમ્ ઇવ. "સ્વી-ક્રિયતાં કોશ" ઇતિ શશિ-કર-નિકર-નિર્-મલ-યશઃ-સંચય્âઇ- [169] -ક્âભિનિવેશિનો નિર્-ઉપયોગમ્ ઇવ. "આત્મી-ક્રિયતાં રાજકમ્" ઇતિ ગુણ-ગણ્âત્મી-કૃત-જગતો ગત્âર્થમ્ ઇવ. "ઉહ્યતાં રાજ્ય-ભારઃ" ઇતિ ભુવન-ત્રય-ભાર-વહન્ôચિતસ્ય્âનુચિત-વિયોગ ઇવ. "પ્રજાઃ પરિરક્ષ્યન્તામ્" ઇતિ દીર્ઘ-દોર્-દણ્ડ્âર્ગલિત-દિઙ્-મુખસ્ય્âનુવાદ ઇવ. "પરિજનઃ પરિપાલ્યતામ્" ઇતિ લોક-પાલ્ôપમસ્ય્âનુષઙ્ગિકમ્ ઇવ. "સાતત્યેન શસ્ત્ર્âભ્યાસઃ કાર્યઃ" ઇતિ ધનુર્-ગુણ-કિણ-કલઙ્ક-કાલી-કૃત-પ્રકોષ્ઠસ્ય કિમ્ આદિશ્યતે. "નિગ્રાહ્યતાં ચાપલ-જાતમ્" ઇતિ નૂતનતર-વયસિ નિગૃહીત્êન્દ્રિયસ્ય નિર્-અવકાશ્êવ મે વાણી. "નિર્-અવશેષતાં શત્રવો નેયાઃ" ઇતિ સહજસ્ય તેજસ એવ્êયં ચિન્તા." ઇત્ય્ એવં વદન્ન્ એવ્â-પુનર્-ઉન્મીલનાય નિમિમીલ રાજ-સિંહો લોચને પ્રત્યપદ્યત ચ પૂષ્âત્મજઃ.
અસ્મિન્ન્ એવ્âન્તરે પૂષ્âપ્ય્ આયુષ્êવ તેજસા વ્યયુજ્યત તતશ્ ચ લજ્જમાન ઇવ નર-પતિ-જીવિત્âપહરણ-જનિતાદ્ આત્મજ્âપરાધાદ્ અધો-મુખઃ સમભવત્. ભૂ-પાલ્âભાવ-શોક-શિખિન્êવ્âન્તસ્-તાપ્યમાનસ્ તામ્રતાં પ્રપેદે. મન્દં મન્દમ્ અ-પ્રિય-પ્રશ્ન્âર્થમ્ ઇવ લૌકિકીં સ્થિતિમ્ અનુવર્તમાનો ઽવાતરદ્ દિવઃ. દિત્સુર્ ઇવ જન્êશાય જન્âઞ્જલિમ્ અપર-જલ-નિધિ-સમીપમ્ ઉપસસર્પ. સદ્યો-દત્ત-જલ્âઞ્જલિર્ દુઃખ-દહન-દગ્ધમ્ ઇવ કર-સહસ્રમ્ આલોહિતમ્ આધત્ત.
એવં ચ મહા-નર્âધિપ-નિધન-નિધીયમાન-વિપુલ-વૈરગ્ય ઇવ શાન્ત-વપુષિ, વિશતિ ગિરિ-ગુહા-ગહ્વરં ગભસ્તિ-માલિનિ, સમુપ્ôહ્યમાન-મહા-જન્âશ્રુ-દુર્દિન્âર્દ્રી-કૃત ઇવ નિર્વાર્ત્ય્âતપે, રોદન-તામ્ર-સકલ-લોક-લોચન-રુચ્êવ લોહિતાયતિ જગતિ, ઉષ્ણાયમાન્âનેક-નર-નિઃશ્વાસ-સંતાપ-પ્લુષ્ટ ઇવ ચ નીલાયમાને દિવસે, નૃપ્âનુગમન-પ્રચલિતય્êવ લક્ષ્મ્યા મુચ્યમાનાસુ કમલિનીષુ, પતિ-શુચ્êવ પરિવૃતચ્-છાયાયાં શ્યામાયમાનાયાં ભુવિ કુલ-પત્રેષ્વ્ ઇવ પરિત્યક્ત-કલત્રેષુ, કૃત-કરુણ-પ્રલાપેષુ વન્âન્તાન્ આશ્રયત્સુ દુઃખિતેષુ ચક્ર-વાકેષુ, છત્ર-ભઙ્ગ-ભીતેષ્વ્ ઇવ નિગૂઢ- [170] -કોશેષુ કુશેશયેષુ સ્ફુટિત-દિગ્-વધૂ-હૃદય-રુધિર-પટલ-પ્લવ ઇવ ગલિતે રક્ત્âતપે, ક્રમેણ ચ લોક્âન્તરમ્ ઉપગતવત્ય્ અનુરાગ-શેષે જાતે તેજસામ્ અધીશે, ગગન-તલ-વિતન્યમાન-બહલ-રાગ-પાટલાયાં પ્રેત-પતાકાયામ્ ઇવ પ્રવૃત્તાયાં સંધ્યાયાં, શવ-શિબિક્âલંકાર-કૃષ્ણ-ચામર-માલાસ્વ્ ઇવ સ્ફુરન્તીષુ દર્શન-પ્રતિકૂલાસુ તિમિર-લેખાસુ, અસિત્âગુરુ-કાલ-કાષ્ઠાયાં કેન્âપિ ચિતાયામ્ ઇવ રચિતાયાં રજન્યાં, દન્ત્âમલ-પત્ર-પ્રસાધિત-કર્ણિકાસુ કેસર-માલા-કલ્પિત-મુણ્ડ-માલિકાસુ, અનુમર્તુમ્ ઇવ્ôદ્યતાસુ પ્રહસિત-મુખીષુ કુમુદ-લક્ષ્મીષુ, અવતરત્-ત્રિદશ-વિમાન-કિઙ્કિણી-ક્વણિત ઇવ શ્રૂયમાણે, શાખિ-શિખર-કુલાય-લીયમાન-શકુનિ-કુલ-કૂજિતે, નાક-પથ-પ્રસ્થિત-પાર્થિવ-પ્રત્યુદ્ગત-પુરુ-હૂત્âતપત્ર ઇવ પૂર્વસ્યાં દિશિ દૃશ્યમાને ચન્દ્રમસિ, નર્êન્દ્રઃ સ્વયં સમર્પિત-સ્કન્ધૈર્ ગૃહીત્વા શવ-શિબિકાં શિબિ-સમઃ સામન્તૈઃ પૌરૈશ્ ચ પુરોહિત-પુરઃસરૈઃ સરિતં સરસ્વતીં નીત્વા નર-પતિ-સમુચિતાયાં ચિતાયાં હુત્âશ-સત્ક્રિયયા યશઃ-શેષતામ્ અનીયત.
દેવો ઽપિ હર્ષઃ પુઞ્જી-ભૂતેન સકલેન્êવ જીવ-લોકેન લોકેન રાજ-કુલ-સંબદ્ધેન્â-શેષેણ શોક-મૂકેન પરિવૃતો ઽન્તર્-વર્તિન્âપિ શોક્âનલ-તપ્તેન સ્નેહ-દ્રવેણ બહિર્ ઇવ સિચ્યમાનો નિર્વ્યવધાનાયાં ધરણ્યામ્ ઉપવિષ્ટ એવ તાં નિશીથિનીં ભીમરથી-ભીમામ્ અખિલાં સ-રાજકો જજાગાર. અજનિ ચ્âસ્ય ચેતસિ તાતે દૂરી-ભૂતે સંપ્રત્ય્ એતાવાન્ ખલુ જીવ-લોકઃ, લોકસ્ય ભગ્નાઃ પન્થાનઃ, મનોરથાનાં ખિલી-ભૂતાનિ ભૂતિ-સ્થાનાનિ, સ્થગિતાન્ય્ આનન્દસ્ય દ્વારાણિ, સુપ્તા સત્ય-વાદિતા, લુપ્તા લોક-યાત્રા, વિલીના બાહુ-શાલિતા, પ્રલીના પ્રિય્âલાપિતા, પ્રોષિતાઃ પુરુષ-કાર-વિહાર-વિકારાઃ, સમાપ્તા સમર-શૌણ્ડતા, ધ્વસ્તા પર-ગુણ-પ્રીતિઃ, વિશ્રાન્તા વિશ્વાસ-ભૂમયઃ, અપદાન્ય્ અપદાનાનિ, નિર્-ઉપયોગાનિ શાસ્ત્રાણિ, નિર્-અવલમ્બના વિક્રમ્âઇક-રસતા, કથ્âવશેષા વિશેષ-જ્ઞતા, દદાતુ જનો જલ્âઞ્જલિમ્ ઔર્જિત્યાય, પ્રતિપદ્યતાં પ્રવ્રજ્યાં પ્રજા-પાલ- [171] -તા બધ્નાતુ વૈધવ્ય-વેણીં વર-મનુષ્યતા, સમાશ્રયતુ રાજ-શ્રીર્ આશ્રમ-પદમ્, પરિધત્તાં ધવલે વાસસી વસુમતી, વહતુ વલ્કલે વિલાસિતા, તપસ્યતુ તપો-વનેષુ તેજસ્વિતા, પ્રાવૃણોતુ ચીવરે વીરતા, ક્વ ગમ્યતાં પુનસ્ તસ્ય કૃતે કૃત-જ્ઞતયા, ક્વ પુનઃ પ્રાપ્સ્યતિ તાદૃશાન્ મહા-પુરુષ-નિર્માણ-પરમ્âણૂન્ પરમ્êષ્ઠી, શૂન્યાઃ સંવૃત્તા દશ દિશો ગુણાનામ્, જગજ્ જાતમ્ અન્ધકારં ધર્મસ્ય, નિષ્-ફલમ્ અધુના જન્મ શસ્ત્ર્ôપજીવિનામ્. તાતેન વિના કુતસ્ ત્યાસ્ તાદૃશ્યો દિવસમ્ અસમ-સમર-રસ-સમારબ્ધ-કલહ-કથા-કણ્ટકિત-સુભટ-કપોલ-ભિત્તયો વીર-ગોષ્ઠ્યઃ. અપિ નામ સ્વપ્ને ઽપિ દૃશ્યેત દીર્ઘ-રક્ત-નયનં પુનસ્ તન્-મુખ-સરોજમ્, જન્મ્âન્તરે ઽપિ પુનઃ પરિષ્વજ્યેત તલ્-લોહ-સ્તમ્ભ્âભ્યધિક-ગરિમ-ગર્ભં ભુજ-યુગલમ્. લોક્âન્તરે ઽપિ પુત્ર્êત્ય્ આલપતઃ પુનઃ પુનઃ શ્રૂયેત સા સુધા-રસમ્ ઉદ્ગિરન્તી મથ્યમાન-ક્ષીર-સાગર્ôદ્ગાર-ગમ્ભીરા ભારત્îતિ. એતાનિ ચ્âન્યાનિ ચ ચિન્તયત એવ્âસ્ય કથમ્ અપિ સા ક્ષયમ્ ઇયાય યામિની.

તતઃ શુચ્êવ મુક્ત-કણ્ઠમ્ આરટત્સુ કૃકવાક-કુલેષુ, ગૃહ-ગિરિ-તરુ- શિખરેભ્યઃ પાતયત્સ્વ્ આત્માનં મન્દિર-મયૂરેષુ, પરિત્યક્ત-નિજ-નિવાસેષુ ચ વનાય પ્રસ્થિતેષુ પત્ર-રથેષુ, સદ્યસ્-તનૂ-ભૂતે તામ્યતિ તમસિ, મન્દી-ભૂત્âત્મ-સ્નેહેષ્વ્ અ-ભાવમ્ અભિલષત્સુ પ્રદીપેષુ, સ્ફુરદ્-અરુણ-કિરણ-વલ્કલ-પ્રાવૃત-વપુષિ પ્રવ્રજ્યામ્ ઇવ પ્રતિપન્ને નભસિ, પ્રભાત-સમયેન સમુત્તીર્યમાણાસુ પાર્થિવ્âસ્થિ-શકલ-કલાસ્વ્ ઇવ કલવિઙ્ક-કંધરા-ધૂસરાસુ તારકાસુ, ભૂ-ભૃદ્-ધાતુ-ગર્ભ-કુમ્ભ-ધારિષુ વિવિધ-સરઃ-સરિત્-તીર્થ્âભિમુખેષુ પ્રસ્થિતેષુ વન-કરિ-કુલેષુ, શાવ-શુચિ-સિક્થ-પટલ-પાણ્ડુરે, પિણ્ડ ઇવ્âપર-પયો-નિધિ-પુલિન-પરિસરે, પાત્યમાને શશિનિ, ક્રમેણ ચ નૃપ-ચિત્âનલ-ધૂમ-વિસર-ધૂસરી-કૃત-તેજસ્îવ, નર-પતિ-શોક-પાવક-દાહ-કિરણ-કલઙ્ક-કાલી-કૃત-ચેતસ્îવ, પ્રોષિત-સમસ્ત્âન્તઃપુર-પુરંધ્રિ-મુખ-ચન્દ્ર-વૃન્દ્ôદ્વેગ-વિદ્રાણ-વપુષ્îવ, પ્રથમ્âસ્તમ્-ઇત-રોહિણી-રણરણક-વિમનસ્îવ, ચ્âસ્તમ્-ઉપગતે રાજ-નિકરે, રાજત્îવ દેવે દિવમ્ આરૂઢે સવિતરિ, પરિવૃત્તે રાજ્ય ઇવ રજની-પ્રબન્ધે, [172] પ્રબુદ્ધ-રાજ-હંસ-મણ્ડલ-પ્રબોધ્યમાનઃ પઙ્કજ્âકર ઇવ ચચાલ સ્નાનાય દેવો હર્ષઃ. તતશ્ ચ નૂપુર-રવ-વિરામ-મૂક-મન્દ-મન્દિર-હંસેષુ, શોક્âકુલ-કતિપય-કઞ્ચુકિ-માત્ર્âવશેષેષુ શુદ્ધ્âન્તેષુ, પતિત-યૂથપ ઇવ વન-ગજ-યૂથે, કક્ષ્ય્âન્તર-વર્તિનિ પિતૃ-પરિજને, વિષાદિન્ય્ ઉપરિ-રુદન્-નિષાદિનિ ચ સ્તમ્ભ-નિષણ્ણે, નિષ્પન્દ-મન્દે રાજ-કુઞ્જરે, મન્દુરા-પાલક્âક્રન્દ-કથિતે ચ્âજિર-ભાજિ, રાજ-વાજિનિ વિશ્રાન્ત-જય-શબ્દ-કલકલે ચ શૂન્યે ચ મહા-સ્થાન-મણ્ડપે દહ્યમાન-દૃષ્ટિર્ નિર્જગામ રાજ-કુલાત્. અગાચ્ ચ સરસ્વતી-તીરમ્. તસ્યાં સ્નાત્વા પિત્રે દદાવ્ ઉદકમ્. અપસ્નાતશ્ ચ્â-નિષ્પીડિત-મૌલિર્ એવ પરિધાય્ôદ્ગમનીય-દુકૂલ-વાસસી નિઃશ્વાસ-પરો નિર્-આતપત્રો નિર્-ઉત્સારણઃ સમુપનીતે ઽપિ સપ્તૌ ચરણાભ્યામ્ એવ નાસ્âગ્ર્âસક્તેન રક્ત-તામરસ-તામ્રેણ ચક્ષુષા હૃદય્âવશેષસ્ય્âપિ પિતુર્ દાહ-શઙ્કયા શોક્âગ્નિમ્ ઇવ ઉદ્ગિરન્ન્ અ-તામ્બૂલસ્ય્âપિ સુચિર-પ્રક્ષાલિતસ્ય કલ્પ-તરુ-કિસલય-કોમલસ્ય્êવ સ્વ-ભાવ-પાટલસ્ય્âધરસ્ય્âધર-પલ્લવસ્ય પ્રભયા માંસ-રુધિર-કવલાન્ ઇવ હૃદય્âભિઘાતાદ્ ઉદ્વમન્ન્ ઉષ્ણ-નિઃશ્વાસ-મોક્ષૈર્ ભવનમ્ આજગામ.
રાજ-વલ્લભાસ્ તુ ભૃત્યાઃ સુહૃદઃ સચિવાશ્ ચ તસ્મિન્ન્ એવ્âહનિ નિર્ગત્ય પ્રિયં પુત્ર-દારમ્ ઉત્સૃજ્ય્ôદ્બાષ્પૈર્ બન્ધુભિર્ વાર્યમાણા અપિ બહુ-નૃપ-ગુણ-ગણ-હૃત-હૃદયાઃ કે-ચિદ્ આત્માનં ભૃગુષુ બબન્ધુઃ, કે-ચિત્ તત્ર્âઇવ તીર્થેષુ તસ્થુઃ, કે-ચિદ્ અનશનૈર્ આસ્તીર્ણ-તૃણ-કુશા વ્યથમાન-માનસાઃ શુચમ્ અસમામ્ અશમયન્, કે-ચિચ્ છલભા ઇવ વૈશ્વાનરં શોક્âવેગ-વિવશા વિવિશુઃ, કે-ચિદ્ દારુણ-દુઃખ-દહન-દહ્યમાન-હૃદયા ગૃહીત-વાચસ્ તુષાર-શિખરિણં શરણમ્ ઉપાયયુઃ, કે-ચિદ્ વિન્ધ્ય્ôપત્યકાસુ વન-કરિ-કુલ-કર-શીકર્âસાર-સિચ્યમાન-તનવઃ પલ્લવ-શયન-શાયિનઃ સંતાપમ્ અશમયન્, કે-ચિત્ સંનિહિતાન્ અપિ વિષયાન્ ઉત્સૃજ્ય સેવા-વિમુખાઃ પરિચ્છિન્નૈઃ પિણ્ડકૈર્ અટવી-ભુવઃ શૂન્યા જગૃહુઃ, કે-ચિત્ પવન્âશના ધર્મ-ધના ધમદ્-ધમનયો મુનયો બભૂવુઃ, [173] કે-ચિદ્ ગૃહીત-કાષાયાઃ કાપિલં મતમ્ અધિજગિરે ગિરિષુ, કે-ચિદ્ આચોટિત-ચૂડા-મણિષુ શિરઃસુ શરણી-કૃત-ધૂર્જટયો જટા જઘટિરે. અપરે પરિ-પાટલ-પ્રલમ્બ-ચીવર્âમ્બર-સંવીતાઃ સ્વામ્ય્-અનુરાગમ્ ઉજ્જ્વલં ચક્રુઃ. અન્યે તપો-વન-હરિણ-જિહ્વ્âઞ્ચલ્ôલ્લિહ્યમાન-મૂર્તયો જરાં યયુઃ. અ-પરે પુનઃ પાણિ-પલ્લવ-પ્રમૃષ્ટૈર્ આતામ્ર-રાગૈર્ નયન-પુટૈઃ કમણ્ડલુભિશ્ ચ વારિ વહન્તો ગૃહીત-વ્રતા મુણ્ડા વિચેરુઃ.
દેવમ્ અપિ હર્ષં તદ્-અવસ્થં પિતૃ-શોક-વિહ્વલી-કૃતમ્, શ્રિયં શાપ ઇતિ, મહીં મહા-પાતકમ્ ઇતિ, રાજ્યં રોગ ઇતિ, ભોગાન્ ભુજ્-અઙ્ગા ઇતિ, નિલયં નિરય ઇતિ, બન્ધું બન્ધનમ્ ઇતિ, જીવિતમ્ અ-યશ ઇતિ, દેહં દ્રોહ ઇતિ, કલ્યતાં કલઙ્ક ઇતિ, આયુર્ અ-પુણ્ય-ફલમ્ ઇતિ, આહારં વિષમ્ ઇતિ, વિષમ્ અ-મૃતમ્ ઇતિ, ચન્દનં દહન ઇતિ, કામં ક્રકચ ઇતિ, હૃદય-સ્ફોટનમ્ અભ્યુદય ઇતિ ચ મન્યમાનમ્, સર્વાસુ ક્રિયાસુ વિમુખમ્, પિતૃ-પિતામહ-પરિગ્રહ્âગતાશ્ ચિરં-તનાઃ કુલ-પુત્રાઃ, વંશ-ક્રમ્âહિત-ગૌરવાશ્ ચ ગ્રાહ્ય-ગિરો ગુરવઃ, શ્રુતિ-સ્મૃત્îતિહાસ-વિશારદાશ્ ચ જરદ્-દ્વિ-જાતયઃ, શ્રુત્âભિજન-શીલ-શાલિનો મૂર્ધ્âભિષિક્તાશ્ ચ્âમાત્યા રાજાનો, યથાવદ્-અધિગત્âત્મ-તત્ત્વાશ્ ચ સંસ્તુતા મસ્કરિણઃ, સમ-દુઃખ-સુખાશ્ ચ મુનયઃ, સંસાર્âસારત્વ-કથન-કુશલા બ્રહ્મ-વાદિનઃ, શોક્âપનયન-નિપુણાશ્ ચ પૌરાણિકાઃ પર્યવારયન્.
અ-સ્વતન્ત્રી-કૃતશ્ ચ તૈર્ મનસ્âપિ ન્âલભત શોક્âનુપ્રવણમ્ આચરિતુમ્. પ્રચુર-મિત્ર્âનુનીયમાનશ્ ચ સનાભિભિઃ કથં કથમ્ અપ્ય્ આહાર્âદિકાસુ ક્રિયાસ્વ્ આભિમુખ્યમ્ અભજત. ભ્રાતૃ-ગત-હૃદયશ્ ચ્âચિન્તયત્: "અપિ નામ તાતસ્ય મરણં મહા-પ્રલય-સદૃશમ્ ઇદમ્ ઉપશ્રુત્ય આર્યો બાષ્પ-જલ-સ્નાતો ન ગૃહ્ણીયાદ્ વલ્કલે. ન્âશ્રયેદ્ વા રાજ-ર્ષિર્ આશ્રમ-પદમ્. ન વિશેદ્ વા પુરુષ-સિંહો ગિરિ-ગુહામ્. અશ્રુ-સલિલ-નિર્ભર-ભરિત-નયન-નલિન-યુગલો વા પશ્યેદ્ અ-નાથાં પૃથિવીમ્. પ્રથમ-વ્યસન-વિષમ-વિહ્વલઃ સ્મરેદ્ આત્માનં વા પુરુષ્ôત્તમઃ. અ-નિત્યતયા જનિત-વૈરાગ્યો વા ન [174] નિરાકુર્યાદ્ ઉપસર્પન્તીં રાજ્ય-લક્ષ્મીમ્. દારુણ-દુઃખ-દહન-પ્રજ્વલિત-દેહો વા પ્રતિપદ્યેત્âભિષેકમ્. ઇહ્âગતો વા રાજભિર્ અભિધીયમાનો ન પરાચીનતામ્ આચરેદ્ ઇતિ. અતિ-પિતૃ-પક્ષ-પાતી ખલ્વ્ આર્યઃ. સર્વદા તાત-શ્લાઘયા મામ્ અભિધત્તે: "તાત હર્ષ! કસ્ય-ચિદ્ અભૂદ્ ભવિષ્યતિ વા પુનઃ કાઞ્ચન-તાલ-તરુ-પ્રાંશુ કાય-પ્રમાણમ્ ઇદમ્? ઈદૃક્ ચ દિવસ-કર-પ્રીત્યા દિવસમ્-ઉન્મુખ-વિકસિતં મુખ-મહા-કમલમ્. એતૌ ચ વજ્ર-સ્તમ્ભ-ભાસ્વરૌ ભુજ-કાણ્ડૌ. એતે ચ હસિત-મદ્âલસ-હલધર-વિભ્રમા વિલાસાઃ કો ઽન્યો માની વિક્રાન્તો વદાન્યો વા?"" ઇતિ. એતાનિ ચ્âન્યાનિ ચ ચિન્તયન્ દર્શન્ôત્સુક-હૃદયો ભ્રાતુર્ આગમનમ્ ઉદીક્ષમાણઃ કથં કથમ્ અપ્ય્ અતિષ્ઠદ્ ઇતિ.
ઇતિ મહા-કવિ-શ્રી-બાણ-ભટ્ટ-કૃતૌ હર્ષ-ચરિતે મહા-રાજ-મરણ-વર્ણનં નામ પઞ્ચમ ઉચ્છ્વાસઃ.
[175] ષષ્ઠ ઉચ્છ્વાસઃ
ઉચ્ચિત્ય્ôચ્ચિત્ય ભુવિ પ્રહિત-નિગૂઢ્âત્મ-દૂત-નીતાનામ્ ।
વિજિગીષુર્ ઇવ કૃત્âન્તઃ શૂરાણાં સંગ્રહં કુરુતે ॥ 6.1 ॥
વિસ્રબ્ધ-ઘાત-દોષઃ સ્વ્-અવધાય ખલસ્ય વીર-કોપ-કરઃ ।
નવ-તરુ-ભઙ્ગ-ધ્વનિર્ ઇવ હરિ-નિદ્રા-તસ્કરઃ કરિણઃ ॥ 6.2 ॥

અથ પ્રથમ-પ્રેત-પિણ્ડ-ભુજિ ભુક્તે દ્વિ-જન્મનિ, ગતેષ્ûદ્વેજનીયેષ્વ્ અ-શૌચ-દિવસેષુ, ચક્ષુર્-દાહ-દાયિનિ દીયમાને દ્વિજેભ્યઃ શયન્âસન-ચામર્âતપત્ત્ર્âમત્ર-પત્ત્ર-શસ્ત્ર્âદિકે નૃપ-નિકટ્ôપકરણ-કલાપે, નીતેષુ તીર્થ-સ્થાનાનિ સહ જન-હૃદયૈઃ કીકસેષુ, કલ્પિત-શોક-શલ્યે સુધા-નિચય-ચિતે ચિતા-ચૈત્ય-ચિહ્ને, વનાય વિસર્જિતે મહ્âજિ-જિતિ રાજ-ગજ્êન્દ્રે, ક્રમેણ ચ મન્દષ્વ્ આક્રન્દેષુ, વિરલી-ભવત્સુ ચ વિલાપેષુ, વિશ્રામ્યત્ય્ અશ્રુણિ, શિથિલી-ભવત્સુ શ્વસિતેષુ, અ-વિસ્પષ્ટેષુ, હા-કષ્ટ્âક્ષરેષુ, ઉત્સાર્યમાણાસુ ચ વ્યસન-શય્યાસુ, ઉપદેશ-શ્રવણ-ક્ષમેષુ શ્રોત્રેષુ, અનુરોધ્âવધાન-યોગ્યેષુ હૃદયેષુ, ગણનીયેષુ નૃપ-ગુણેષુ, પ્રદેશ-વૃત્તિતામ્ આશ્રયતિ શોકે, કૃતેષુ કવિ-રુદિતકેષુ, જાતે ચ સ્વપ્ન્âવશેષ-દર્શને હૃદય્âવશેષ્âવસ્થાને ચિત્ર્âવશેષ્âકૃતૌ કાવ્ય્âવશેષ-નામ્નિ નર-નાથે દેવો હર્ષઃ કદા-ચિદ્ ઉત્સૃષ્ટ-વ્યાપારઃ પુઞ્જી-ભૂત-વૃદ્ધ-બન્ધુ-વર્ગ્âગ્રે-સરેણ્âવનત-મૂક-મુખેન મહા-જનેન [176] મૌલેન્â-કાલ આત્માનં વેષ્ટ્યમાનમ્ અદ્રાક્ષીત્. દૃષ્ટ્વા ચ્âકરોન્ મનસિ: "કિમ્ અન્યદ્ આર્યમ્ આગતમ્ આવેદયત્ય્ અયં શોક-પરા-ભૂતો લોક્âકરઃ" ઇતિ. વેપમાન-હૃદયશ્ ચ પપ્રચ્છ પ્રવિશન્તમ્ અધિકતર-પ્રચારમ્ અન્યતમં પુરુષમ્ "અઙ્ગ! કથય. કિમ્ આર્યઃ પ્રાપ્તઃ" ઇતિ. સ મન્દમ્ અબ્રવીત્: "દેવ! યથ્âદિશસિ દ્વારિ" ઇતિ શ્રુત્વા ચ સ્ôદર્ય-સ્નેહ-નિહિત-નિર્-અતિશય-મન્યુ-મૃદૂ-કૃત-મનાઃ કથમ્ અપિ ન વવામ બાષ્પ-વારિ-પ્રવાહ્ôત્પીડેન સહ જીવિતમ્.
અન્-અન્તરં ચ દ્વાર-પાલ-પ્રમુક્તેન પ્રથમ-પ્રવિષ્ટેન પરિજનેન્êવ્âક્રન્દેન કથ્યમાનમ્, દૂર-દ્રુત્âગમન-મુષિત-બાહુલ્યેન વિચ્છિન્ન-ચ્છત્ર-ધારેણ લમ્બિત્âમ્બર-વાહિના ભ્રષ્ટ-ભૃઙ્ગાર-ગ્રાહિણા ચ્યુત્âચમન-ધારિણા તામ્યત્-તામ્બૂલિકેન ખઞ્જત્-ખડ્ગ-ગ્રાહિણા કતિપય-પ્રકાશ-દાસેરક-પ્રાયેણ બહુ-વાસર્âન્તરિત-સ્નાન-ભોજન-શયન-શ્યામ-ક્ષામ-વપુષા પરિજનેન પરિવૃતમ્, અ-વિરલ-માર્ગ-ધૂલિ-ધૂસરિત-શરીરતયા શરણી-કૃતમ્ ઇવ્âશરણયા ક્રમ્âગતયા વસું-ધરયા, હૂણ-નિર્જય-સમર-શર-વ્રણ-બદ્ધ-પટ્ટકૈર્ દીર્ઘ-ધવલૈઃ સમાસન્ન-રાજ્ય-લક્ષ્મી-કટાક્ષ-પાતૈર્ ઇવ શબલી-કૃત-કાયમ્, અવનિ-પતિ-પ્રાણ-પરિત્રાણ્âર્થમ્ ઇવ ચ શોક-હુત-ભુજિ હુત-માંસૈર્ અતિ-કૃશૈર્ અવયવૈર્ આવેદ્યમાન-દુઃખ-ભારમ્, અપગત-ચૂડા-મણિનિ મલિના-કુલ-કુન્તલે શેખર-શૂન્યે શિરસિ શુચમ્ આરૂઢાં મૂર્તિમતીમ્ ઇવ દધાનમ્, આતપ-ગલિત-સ્વેદ-રાજિના રુદત્êવ પિતૃ-પાદ-પતન્ôત્કણ્ઠિતેન લલાટ-પટ્ટેન લક્ષ્યમાણમ્, પ્રથીયસા બાષ્પ-પયઃ-પ્રવાહેણ્âભિમત-પતિ-મરણ-મૂર્ચ્છિતામ્ ઇવ મહીમ્ અન્-અવરતં સિઞ્ચન્તમ્, અન્-અન્ત-સંતત્âશ્રુ-પ્રવાહ-નિપતન-નિમ્ની-કૃતાવ્ ઇવ દુઃખ-ક્ષાણૌ કપોલાવ્ ઉદ્વહન્તમ્, અત્ય્-ઉષ્ણ-મુખ-મારુત-માર્ગ-ગતેન દ્રવત્êવ ગલિત-તામ્બૂલ-રાગેણ્âધર-બિમ્બેન્ôપલક્ષિતમ્, પવિત્રિકા-માત્ર્âવશેષ્êન્દરનીલિક્âંશુ-શ્યામાયમાનમ્ અ-ચિર-શ્રુત-પિતૃ-મરણ-જન્ય-મહા-શોક્âગ્નિ-દગ્ધમ્ ઇવ શ્રવણ-પ્રદેશમ્ ઉદ્વહન્તમ્, અ-સ્ફુટ્âભિવ્યક્ત-વ્યઞ્જનેન્âપ્ય્ અધો-મુખ-સ્તિમિત-નયન-નીલ-તારક-મયૂખ-માલા-ખચિતેન શોક-પ્રરૂઢ-શ્મશ્રુ-શ્યામલેન્êવ મુખ-શશિના લક્ષ્યમાણમ્, કેસરિણમ્ ઇવ મહા-ભૂભૃદ્-વિનિપાત-વિહ્વલ-નિર્-અવલંબનમ્, દિવસમ્ ઇવ તેજઃ-પતિ-પતન-પરિમ્લાન-શ્રિયં શ્યામી-ભૂતમ્, નન્દનમ્ ઇવ ભગ્ન-કલ્પ-પાદપં [177] વિ-ચ્છાયમ્, દિગ્-ભાગમ્ ઇવ પ્રોષિત-દિક્-કુઞ્જર-શૂન્યમ્, ગિરિમ્ ઇવ ગુરુ-વજ્ર-પાત-દારિતં પ્રકમ્પમાનમ્, ક્રીતમ્ ઇવ ક્રશિમ્ના, કિંકરી-કૃતમ્ ઇવ કારુણ્યેન, દાસી-કૃતમ્ ઇવ દૌર્મનસ્યેન, શિષ્યી-કૃતમ્ ઇવ શોચિતવ્યેન, અન્ધી-કૃતમ્ ઇવ્âધિના, મૂકી-કૃતમ્ ઇવ મૌનેન, પિષ્ટમ્ ઇવ પિડયા, સ્વિન્નમ્ ઇવ સંતાપેન, ઉચ્ચિતમ્ ઇવ ચિન્તયા, વિલુપ્તમ્ ઇવ વિલાપેન, ધૃતમ્ ઇવ વૈરાગ્યેણ, પ્રત્યાખ્યાતમ્ ઇવ પ્રતિસંખ્યાનેન, અવજ્ઞાતમ્ ઇવ પ્રજ્ઞયા, દૂરી-કૃતમ્ ઇવ દુર્-અભિભવત્વેન, અ-બોધ્યેન વૃદ્ધ-બુદ્ધીનામ્, અ-સાધ્યેન સાધુ-ભાષિતાનામ્, અ-ગમ્યેન ગુરુ-ગિરામ્, અ-શક્યેન શાસ્ત્ર-શક્તીનામ્, અ-પથેન પ્રજ્ઞા-પ્રયત્નાનામ્, અ-ગોચરેણ સુહૃદ્-અનુરોધાનામ્, અ-વિષયેણ વિષય્ôપભોગાનામ્, અ-ભૂમિ-ભૂતેન કાલ-ક્રમ્ôપચયાનાં શોકેન કવલી-કૃતં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરમ્ અપશ્યત્. આવેગ્ôદ્ગત-કૃત્સ્ન-સ્નેહ્ôત્કલિકા-કલાપ્ôત્ક્ષિપ્યમાણ-કાય ઇવ ચ પર-વશઃ સમુદગાત્.
અથ તં દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વા દેવો રાજ્યવર્ધનશ્ ચિર-કાલ-કલિતં બાષ્પ્âવેગં મુમુક્ષુઃ સુ-દૂર-પ્રસારિતેન સંકલ્પયન્ન્ ઇવ સર્વ-દુઃખાનિ દીર્ઘેણ દોર્-દણ્ડ-દ્વયેન ગૃહીત્વા કણ્ઠે મુક્ત-કણ્ઠં પુનઃ પતિત-ક્ષૌમે ક્ષામે વક્ષસિ પુનઃ કણ્ઠે પુનઃ સ્કન્ધ-ભાગે પુનઃ કપોલ્ôદરે નિધાય તથા તથા રુરોદ યથા સંબન્ધનાન્îવ્ôદપાટ્યન્ત હૃદયાનિ. અશ્રુ-સ્રોતઃ-શિરા ઇવ્âમુચ્યત લોચનેષુ લોકેન સ્મૃત-નૃપતિના રાજ-વલ્લભેન્âપિ પ્રતિશબ્દક-નિભેન નિર્ભરમ્ ઇવ્âરુદ્યત. સુ-ચિરાચ્ ચ કથં કથમ્ અપિ નિર્વૃષ્ટ-નયન-જલઃ પર્જન્ય ઇવ શરદિ સ્વયમ્ એવ્ôપશશામ. ઉપવિષ્ટશ્ ચ પરિજન્ôપનીતેન તોયેન તરત્-કર-નખ-મયૂખ-પુઞ્જતયા મહા-જલ-પ્લવ-જાયમાન-ફેન-લેખમ્ ઇવ પુનઃ પુનઃ પ્રમૃષ્ટમ્ અપિ પક્ષ્મ્âગ્ર-સંગલદ્-બાષ્પ-બિન્દુ-વૃન્દ-મન્દ્ôન્મેષ-મુષિત-દર્શનં કથં કથમ્ અપિ ચક્ષુર્ અક્ષાલયત્. તામ્બૂલિક્ôપસ્થાપિતેન ચ વાસસા ચન્દ્ર્âતપ-શકલેન્êવ્ôષ્ણ્ôષ્ણ-બાષ્પ-દગ્ધં વદનમ્ ઉન્મમાર્જ. તૂષ્ણીમ્ એવ ચ ચિરં સ્થિત્વ્ôત્થાય સ્નાન-ભૂમિમ્ અગાત્. તસ્યાં ચ સ્થિત્વા વિભૂષં વિત્રસ્ત-વ્યસ્ત-કુન્તલં મૌલિમ્ અન્-આ- [178] -દરાન્ નિષ્પીડ્ય સ્âવશેષ-મન્યુ-સ્ફુરિતેન જિજીવિષત્êવ જલ-ધૌત-સુ-ભગમ્ આત્માનમ્ અપિ ચુચુમ્બિષત્êવ્âધરેણ ક્ષાલિતસ્ય ચક્ષુષઃ શ્વેતિમ્ના ચ શારદ-શશિ-કર-વિકસિત-વિશદ-કુમુદ-વન-દલ્âવલિ-બલિ-વિક્ષેપૈર્ ઇવ દિગ્-દેવત્âર્ચન-કર્મ કુર્વાણશ્ ચતુઃ-શાલ-વિતર્દિકા-વિનિવેશિતાયામ્ અ-પ્રતિપાદિકાયાં ચ્âપાશ્રય-વિનિહિત્âઇક્ôપબર્હણાયાં પર્યઙ્કિકાયાં નિપત્ય જોષમ્ અસ્થાત્.

દેવો ઽપિ હર્ષસ્ તથ્âઇવ સ્નાત્વા ધરણિ-તલ-નિહિત-કુથ્âપ્રસારિત-મૂર્તિર્ અ-દૂર એવ્âસ્ય તૂષ્ણીમ્ એવ સમવાતિષ્ઠત. દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા દૂયમાન-માનસમ્ અગ્ર-જન્માનં સમસ્ફુટદ્ ઇવ્âસ્ય સહસ્રધા હૃદયમ્. ઔરસ-દર્શનં હિ યૌવનં શોકસ્ય. લોકસ્ય તુ નર-પતિ-મરણ-દિવસાદ્ અપિ દારુણતરઃ સ બભૂવ દિવસઃ. સર્વસ્મિન્ન્ એવ ચ નગરે ન કેન-ચિદ્ અપાચિ ન કેન-ચિદ્-અસ્નાયિ ન્âભોજિ. સર્વત્ર સર્વેણ્âરોદિ. કેવલમ્ અનેન ચ ક્રમેણ્âતિચક્રામ દિવસઃ. સ ચ પ્રત્યગ્ર-ત્વષ્ટૃ-ટઙ્ક-તષ્ટ-તનુર્ ઇવ વમદ્-બહલ-રુધિર-રસ-માંસ-ચ્છેદ-લોહિત-ચ્છવિર્ અ-પર-પાર્âવાર-પયસિ મમજ્જ મઞ્જિષ્ઠ્âરુણો ઽરુણ-સારથિઃ. મુકુલાયમાન-કમલિની-કોશ-વિકલં ચકાણ ચઞ્ચરીક-કુલં કમલ-સરસિ. સવિધ-વિરહ-વ્યાધિ-વિધુર-વધૂ-બાધ્યમાનં બબન્ધ બન્ધાવ્ ઇવ વિબુદ્ધ-બન્ધૂક-ભાસિ ભાસ્વતિ સ્âસ્રાં દૃશં ચક્ર-વાક-ચક્ર-વાલમ્. સંચરન્ત્યાઃ સ-મધુ-કર-રવં કૈરવ્âકરં કલહંસ-રમણી-રમણીયં માણિક્ય-કાઞ્ચી-કિઙ્કિણી-જાલમ્ ઇવ્âચકાણ શ્રિયઃ. પ્રકટ-કલઙ્કમ્ ઉદયમાનં વિશઙ્કટ-વિષાણ્ôત્કીર્ણ-પઙ્ક-સંકર-શઙ્કર-બર્કુર-શક્વર-કકુદ્-અ-કૂટ-સંકાશમ્ અકાશત્âકાશે શશ્âઙ્ક-મણ્ડલમ્.

અસ્યાં ચ વેલાયામ્ અન્-અતિક્રમણીય-વચનૈર્ ઉપસૃત્ય પ્રધાન-સામન્તૈર્ વિજ્ઞાપ્યમાનઃ કથં કથમ્ અપ્ય્ અભુક્ત. પ્રભાતાયાં ચ શર્વર્યાં સર્વેષુ પ્રવિષ્ટેષુ રાજસુ સમીપ-સ્થિતં હર્ષ-દેવમ્ ઉવાચ: "તાત! ભૂમિર્ અસિ ગુરુ-નિયો- [179] -ગાનામ્. શૈશવ એવ્âગ્રાહિ ગુણવત્-પતાક્êવ ભવતા તાતસ્ય ચિત્ત-વૃત્તિઃ. યતો ભવન્તમ્ એવં-વિધં વિધેયં વિધિ-વિધાન્ôપનત-નૈર્ઘૃણ્યમ્ ઇદં કિમ્ અપિ બિભણિષતિ મે હૃદયમ્. ન્âવલમ્બનીયા બાલ-ભાવ-સુલભા પ્રેમ-વિલોમા વામતા. વૈધેય ઇવ મા કૃથાઃ પ્રત્યૂહમ્ ઈહિતે ઽસ્મિન્. શૃણુ ન ખલુ ન જાનાસિ લોક-વૃત્તમ્. લોક-ત્રય-ત્રાતરિ માન્ધાતરિ મૃતે કિં ન કૃતં પુરુકુત્સેન? ભ્રૂ-લત્âદિષ્ટ્âષ્ટા-દશ-દ્વીપે દિલીપે વા રઘુણા. મહ્âસુર-સમર-મધ્ય્âધ્યાસિત-ત્રિ-દશ-રથે દશરથે વા રામેણ? ગોષ્પદી-કૃત-ચતુર્-ઉદન્વદ્-અન્તે દુષ્યન્તે વા ભરતેન? તિષ્ઠન્તુ તાવત્ તે તાતેન્âઇવ શત-સમધિક્âધિગત્âધ્વર-ધૂમ-વિસર-ધૂસરિત-વાસવ-વયસિ સુગૃહીત-નામ્નિ તત્ર-ભવતિ પરાસુતાં ગતે પિતરિ કિં ન્âકારિ રાજ્યમ્? યં ચ કિલ શોકઃ સમભિભવતિ તં કા-પુરુષમ્ આચક્ષતે શાસ્ત્ર-વિદઃ. સ્ત્રિયો હિ વિષયઃ શુચામ્. તથ્âપિ કિં કરોમિ. સ્વ-ભાવસ્ય સ્êયં કા-પુરુષતા વા સ્ત્રૈણં વા યદ્ એવમ્ આસ્પદં પિતૃ-શોક-હુત-ભુજો જાતો ઽસ્મિ. મમ હિ ભૂભૃતિ પર્યસ્તે નિર્-અવશેષતઃ પ્રસ્રવણાન્îવ સ્રુતાન્ય્ અશ્રૂણ્ય્ અસ્તમ્-ઇતે મહતિ તેજસ્ય્ અન્ધકારી-ભૂત-દશ્âશસ્ય પ્રનષ્ટઃ પ્રજ્ઞ્âલોકઃ, પ્રજ્વલિતં હૃદયમ્, આત્મ-દાહ-ભીત ઇવ સ્વપ્ને ઽપિ ન્ôપસર્પતિ વિવેકઃ, બલીયસા સંતાપેન જાતુષમ્ ઇવ વિલીનમ્ અખિલં ધૈર્યમ્, પદે પદે દિગ્ધ-રોપ્âહત્êવ હરિણી મુહ્યતિ મતિઃ, પુરુષ-દ્વેષિણ્îવ દૂરત એવ ભ્રમતિ પરિહરન્તી સ્મૃતિઃ, અમ્બ્êવ તાતેન્âઇવ સહ ગતા ધૃતિઃ, વાર્ધુષિક-પ્રયુક્તાન્îવ ધનાન્îવ પ્રતિ-દિવસં વર્ધન્તે દુઃખાનિ, શોક્âનલ-ધૂમ-સંભાર-સંભૂત્âમ્ભો-ધર-ભરિતમ્ ઇવ વર્ષતિ નયન-વારિ-ધારા-વિસરં શરીરમ્. સર્વઃ પઞ્ચ-જનઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપગતઃ પ્રયાતિ. વિતથમ્ એતદ્ વદતિ બાલો લોકઃ. તાતો હુત્âશનતામ્ એવ કેવલામ્ આપન્નો ઽપિ ન્âઇવં દહતિ મામ્. અન્તસ્ તદ્ એવમ્ ઇદમ્ અ-સાંપરા- [180] -યિકમ્ ઇવ હૃદયમ્ અવષ્ટભ્ય વ્યુત્થિતઃ શોકો દુર્-નિવારો વાડવ ઇવ વારિ-રાશિમ્, પવિર્ ઇવ પર્વતમ્, ક્ષય ઇવ ક્ષપ્âકરમ્, રાહુર્ ઇવ રવિમ્, દહતિ દારયતિ તનૂ-કરોતિ કવલયતિ ચ મામ્. કામં ન શક્નોતિ મે હૃદયં તાદૃશસ્ય સુમેરુ-કલ્પસ્ય કલ્પ-મહા-પુરુષસ્ય વિનિપાતમ્ અશ્રુ-બિન્દુભિર્ એવ કેવલૈર્ અતિ-વાહયિતુમ્. રાજ્યે વિષ ઇવ ચકોરસ્ય મે વિરક્તં ચક્ષુઃ. બહુ-મૃત-પટ્âવગુણ્ઠનાં રઞ્જિત-રઙ્ગાં જનઙ્ગમાનામ્ ઇવ વંશ-બાહ્યામ્ અન્-આર્યાં શ્રિયં ત્યક્તુમ્ અભિલષતિ મે મનઃ. ક્ષણમ્ અપિ દગ્ધ-ગૃહે શકુનિર્ ઇવ ન પારયામિ સ્થાતુમ્. સો ઽહમ્ ઇચ્છામિ મનસિ વાસસ્îવ સુ-લગ્નં સ્નેહ-મલમ્ ઇદમ્ અ-મલૈઃ શિખરિ-શિખર-પ્રસ્રવણૈઃ સ્વ્-અચ્છ-સ્રોતો-મ્બુભિઃ પ્રક્ષાલયિતુમ્ આશ્રમ-પદે. યતસ્ ત્વમ્ અન્તરિત-યૌવન-સુખામ્ અન્-અભિમતામ્ અપિ જરામ્ ઇવ પુરુ-રાજ્ઞયા ગુરોર્ ગૃહાણ મે રાજ્ય-ચિન્તામ્. ત્યક્ત-સકલ-બાલ-ક્રીડેન હરિણ્êવ દીયતામ્ ઉરો લક્ષ્મ્યૈ. પરિત્યક્તં મયા શસ્ત્રમ્." ઇત્ય્ અભિધાય ચ ખડ્ગ-ગ્રાહિણો હસ્તાદ્ આદાય નિજં નિસ્ત્રિંશમ્ ઉત્સસર્જ ધરણ્યામ્.
અથ તચ્ છ્રુત્વા નિશિત-શિખેન શૂલેન્êવ્âહતઃ પ્રવિદીર્ણ-હૃદયો દેવો હર્ષઃ સમચિન્તયત્: "કિં નુ ખલુ મામ્ અન્તરેણ્âર્યઃ કેન-ચિદ્ અ-સહિષ્ણુના કિઞ્-ચિદ્ ગ્રાહિતઃ કુપિતઃ સ્યાત્. ઉત્âનયા દિશા પરીક્ષિતુ-કામો મામ્. ઉત તાત-શોક-જન્મા ચેતસઃ સમાક્ષેપો ઽયમ્ અસ્ય. આહો-સ્વિદ્ આર્ય એવ્âયં ન ભવતિ, કિં વાર્યેણ્âન્યદ્ એવ્âભિહિતમ્ અન્યદ્ એવ્âશ્રાવિ [181] મયા શોક-શૂન્યેન શ્રવણ્êન્દ્રિયેણ. આર્યસ્ય ચ્âન્યદ્ વિવક્ષિતમ્ અન્યદ્ એવ્âપતિતં મુખેન. અથવા સકલ-વંશ-વિનાશાય નિપાતન્ôપાયો ઽયં વિધેઃ. મમ વા નિખિલ-પુણ્ય-પરિક્ષય્ôપક્ષેપઃ. કર્મણામ્ અન્-અનુકૂલ-સમગ્ર-ગ્રહ-ચક્ર-વાલ-વિલસિતં વા. અથવા તાત-વિનાશ-નિઃ-શઙ્ક-કલિ-કાલ-ક્રીડિતં યેન્âયં યઃ કશ્-ચિદ્ ઇવ યત્-કિઞ્-ચન-કારિણં મામ્ અ-પુષ્પભૂતિ-વંશ-સંભૂતમ્ ઇવ, અ-તાત-તનયમ્ ઇવ, અન્-આત્મ્âનુજમ્ ઇવ, અ-ભક્તમ્ ઇવ, અ-દૃષ્ટ-દોષમ્ અપિ શ્રોત્રિયમ્ ઇવ સુર્âપાને, સદ્-ભૃત્યમ્ ઇવ સ્વામિ-દ્રોહે સજ્-જનમ્ ઇવ નીચ્ôપસર્પણે, સુ-કલત્રમ્ ઇવ વ્યભિચારે, અતિ-દુષ્કરે કર્મણિ સમાદિષ્ટવાન્. તદ્ એતત્ તાવદ્ અનુરૂપં યચ્ છૌર્ય્ôન્માદ-મદિર્ôન્મત્ત-સમસ્ત-સામન્ત-મણ્ડલ-સમુદ્ર-મથન-મન્દરે તાદૃશિ પિતરિ મૃતે તપો-વનં વા ગમ્યતે વલ્કલાનિ વા ગૃહ્યન્તે તપાંસિ વા સેવ્યન્તે. યા તુ મયિ રાજ્âજ્ઞા સા દગ્ધે ઽપિ દાહ-કારિણી મય્ય્ અવગ્રહ-ગ્લપિતે ધન્વન્îવ્âઙ્ગાર-વૃષ્ટિઃ. તદ્ અ-સદૃશમ્ ઇદમ્ આર્યસ્ય. યદ્ય્ અપિ ચ વિભુર્ અન્-અભિમાનઃ. દ્વિ-જાતિર્ અન્-એષણઃ, મુનિર્ અ-રોષણઃ, કપિર્ અ-ચપલઃ કવિર્ અ-મત્સરઃ, વણિગ્ અ-તસ્કરઃ પ્રિય-જાનિર્ અ-કુહનઃ, સાધુર્ અ-દરિદ્રઃ, દ્રવિણવાન્ અ-ખલઃ, કીનાશો ઽન્-અક્ષિ-ગતઃ, મૃગયુર્ અ-હિંસ્રઃ, પારાશરી બ્રાહ્મણ્યઃ, સેવકઃ સુખી, કિતવઃ કૃત-જ્ઞઃ, પરિવ્રાડ્ અ-બુભુક્ષુઃ, નૃ-શંસઃ પ્રિય-વાક્, અમાત્યઃ સત્ય-વાદી, રાજ-સૂનુર્ અ-દુર્-વિનીતશ્ ચ જગતિ દુર્-લભઃ, તથ્âપિ મમ્âર્ય એવ્âચાર્યઃ. કો હિ નામ તદ્-વિધે નિપતિતે રાજ-ગન્ધ-કુઞ્જરે જનયિતરિ ચ્êદૃશે વિ-ફલી-કૃત-વિશાલ-શિલા-સ્તમ્ભ્ôરુ-ભુજે ભૂ-ભુજિ ભ્રાતરિ ત્યક્ત-રાજ્યે જ્યાયસિ નવ-વયસિ તપો-વનં ગચ્છતિ સકલ-લોક-લોચન-જલ-પાત્â-પવિત્રં મૃદ્-ગોલકં વસુધ્âભિધાનં ધન-મદ-ખેલ-નિખિલ-ખલ-મુખ-વિકાર-લક્ષણ્âખ્યાયમાન-નીચ્âચરણાં શ્રી-સંજ્ઞિકાં સુભટ-કુટુમ્બ-કર્મ-કુમ્ભ-દાસીં ચણ્ડાલો ઽપિ કામયેત. કથમ્ ઇવ સંભાવિતમ્ અત્ય્-અન્તમ્ અન્-ઉચિતમ્ ઇદમ્ આર્યેણ. કિમ્ ઉપલક્ષિતમ્ અન્-અવદાતમ્ ઇદં મયિ. કિં વ્âસ્ય ચેતસશ્ ચ્યુતઃ સૌમિત્રિર્ વિસ્મૃતા વા વૃકોદર-પ્રભૃતયઃ. અન્-અપે- [182] -ક્ષિત-ભક્ત-જના સ્વ્âર્થ્âઇક-નિષ્પાદન-નિષ્ઠુરા ન્âસીદ્ ઇયમ્ આર્યસ્ય્êદૃશી પ્રભવિષ્ણુતા. અપિ ચ્âર્યે તપો-વનં ગતે જિજીવિષુઃ કો મનસ્âપિ મહીં ધ્યાયેત્. કુલિશ-શિખર-ખર-નખર-પ્રચય-પ્રચણ્ડ-ચપેટ્âપાટિત-મત્ત-માતઙ્ગ્ôત્તમ્âઙ્ગ-મદ-ચ્છટ્âચ્છુરિત-ચારુ-કેસર-ભાર-ભાસ્વર-મુખે કેસરિણિ વન-વિહારાય વિનિર્ગતે નિવાસં ગિરિ-ગુહાં કઃ પાતિ પૃષ્ઠતઃ. પ્રતાપ-સહાયા હિ સત્ત્વવન્તઃ. કશ્ ચપલાં રાજ-લક્ષ્મીં પ્રત્ય્ અનુરોધો ઽયમ્ આર્યસ્ય યદ્îયમ્ અપિ ન ચીવર્âન્તરિત-કુચા કુશ-કુસુમ-સમિત્-પલાશ-પૂલિકાં વહન્તી તત્ર્âઇવ તપો-વને વન-મૃગ્îવ નીયતે જરા-જાલિની. કિં વા મમ્âનેન વૃથા બહુધા વિકલ્પિતેન તૂષ્ણીમ્ એવ્âર્યમ્ અનુગમિષ્યામિ. ગુરુ-વચન્âતિક્રમ-કૃતં ચ કિલ્બિષમ્ એતત્ તપો-વને તપ એવ્âપાસ્યતિ". ઇત્ય્ અવધાર્ય મનસા પ્રથમતરં ગતસ્ તપો-વનમ્ અધો-મુખસ્ તૂષ્ણીમ્ અવાતિષ્ઠત્.

અત્ર્âન્તરે પૂર્વ્âદિષ્ટેન્âઇવ રુદતા વસ્ત્ર-કર્મ્âન્તિકેન સમુપસ્થાપિતેષુ વલ્કલેષુ, નિર્-દય-કર-તલ-તાડન-ભિય્êવ ક્વ્âપિ ગતે હૃદયે, રટતિ રાજ-સ્ત્રૈણે તારમ્ અ-બ્રહ્મણ્યમ્ ઊર્ધ્વ-દોષ્ણિ વિરુદતિ, વિપ્ર-જને, પાદ-પ્રણતિ-પરે, ફૂત્-કુર્વતિ પૌર-વૃન્દે, વિદ્રાતિ વિદ્રુત-ચેતસિ ચિરંતને પરિજને, પરિજન્âવલમ્બિતે, ગતે વર્ષીયસિ, વેપમાન-વપુષિ, પર્યાકુલ-વાસસિ, શોક-ગદ્ગદ-વચસિ, વિગલિત-નયન-પયસિ, નિવારણ્ôદ્યત-મનસિ, વિશતિ બન્ધુ-વર્ગે, નિર્-આશેષુ નખ-લિખિત-મણિ-કુટ્ટિમેષ્વ્ અવાઙ્-મુખેષુ, નિઃશ્વસત્સુ સામન્તેષુ, સ-બાલ-વૃદ્ધાસુ તપો-વનાય પ્રસ્થિતાસુ સર્વાસુ પ્રજાસુ સહસ્âઇવ પ્રવિશ્ય શોક-વિક્લવઃ પ્રક્ષરિત-નયન-સલિલો રાજ્ય-શ્રિયઃ પરિચારકઃ સંવાદકો નામ પ્રજ્ઞાતતમો વિમુક્ત્âક્રન્દઃ સદસ્ય્ આત્માનમ્ અપાતયત્.
અથ સંભ્રાન્તો ભ્રાત્રા સહ સ્વયં દેવો રાજ્યવર્ધનસ્ તં પર્યપૃચ્છત્: "ભદ્ર! ભણ ભણ કિમ્ અસ્મદ્-વ્યસન-વ્યવસાય-વર્ધન-બદ્ધ-ધૃતિઃ, અવનિ-પતિ-મરણ-મુદિત-મતિઃ, અ-ધૃતિ-કરમ્ અ-પરમ્ અધિકતરમ્ ઇતો દુઃખ્âતિશયં સમુપ- [183] -નયતિ વિધિઃ" ઇતિ. સ કથં કથમ્ અપ્ય્ અકથયત્: "દેવ! પિશાચાનામ્ ઇવ નીચ્âત્મનાં ચરિતાનિ છિદ્ર-પ્રહારીણિ પ્રાયશો ભવન્તિ. યતો યસ્મિન્ન્ અહન્ય્ અવનિ-પતિર્ ઉપરત ઇત્ય્ અભૂદ્ વાર્તા તસ્મિન્ન્ એવ દેવો ગ્રહવર્મા દુર્-આત્મના માલવ-રાજેન જીવ-લોકમ્ આત્મનઃ સુ-કૃતેન સહ ત્યાજિતઃ. ભર્તૃ-દારિક્âપિ રાજ્યશ્રીઃ કાલાયસ-નિગડ-યુગલ-ચુમ્બિત-ચરણા ચૌર્âઙ્ગન્êવ સંયતા કાન્યકુબ્જે કારાયાં નિક્ષિપ્તા. કિં-વદન્તી ચ યથા કિલ્âનાયકં સાધનં મત્વા જિઘૃક્ષુઃ સુ-દુર્-મતિર્ એતામ્ અપિ ભુવમ્ આજિગમિષતિ." ઇતિ વિઞ્જ્ઞાપિતે. પ્રભુઃ પ્રભવત્îતિ.
તતશ્ ચ તાદૃશમ્ અન્-ઉપેક્ષણીયમ્ અ-સંભાવિતમ્ આકસ્મિકમ્ ઉપરિ વ્યતિકરમ્ આકર્ણ્ય્â-શ્રુત-પૂર્વત્વાત્ પરિભવસ્ય, પર-પરિભવ્â-સહિષ્ણુતયા ચ સ્વ-ભાવસ્ય, દર્પ-બહુલતયા ચ નવ-યૌવનસ્ય, વીર-ક્ષેત્ર-સંભવત્વાચ્ ચ જન્મનઃ, કૃપા-ભૂમિ-ભૂતાયાશ્ ચ સ્વસુઃ સ્નેહાત્ સ તાદૃશો ઽપિ બદ્ધ-મૂલો ઽપ્ય્ અત્ય્-અન્ત-ગુરુર્ એક-પદ એવ્âસ્ય નનાસ્ય નનાશ શોક્âવેગઃ. વિવેશ ચ સહસા કેસર્îવ ગિરિ-ગુહા-ગૃહં ગભીર-હૃદયં ભયઙ્-કરઃ કોપ્âવેગઃ. કેશિનિષૂદન-શઙ્ક્âકુલ-કાલિય-ભઙ્ગુર-ભ્રૂ-ભઙ્ગ-તરઙ્ગિણી શ્યામાયમાના યમસ્વસ્êવ પ્રથીયસી લલાટ-પટ્ટે ભીષણા ભ્રુકુટિર્ ઉદભિદ્યત. દર્પાત્ પરામૃશન્-નખ-કિરણ-સલિલ-નિર્ઝરૈઃ સમર-ભાર-સંભાવન્âભિષેકમ્ ઇવ ચકાર દિઙ્-નાગ-કુમ્ભ-કૂટ-વિકટસ્ય બાહુ-શિખર-કોશસ્ય વામઃ પાણિ-પલ્લવઃ. સંગલત્-સ્વેદ-સલિલ-પૂરિત્ôદરો નિર્-મૂલં માલવ્ôન્મૂલનાય ગૃહીત-કેશ ઇવ દુર્-મદ-શ્રી-કચ-ગ્રહ્ôત્કણ્ઠય્êવ ચ કમ્પમાનઃ પુનર્ અપિ સમુત્સસર્પ ભીષણં કૃપાણં પાણિર્ અ-પરઃ. શસ્ત્ર-ગ્રહણ-મુદિત-રાજ-લક્ષ્મી-ક્રિયમાણ-દિષ્ટ-વૃદ્ધિ-વિધુત-સિન્દૂર-ધૂલિર્ ઇવ કપિલઃ કપોલયોર્ અદૃસ્યત રોષ-રાગઃ. સમાસન્ન-સકલ-મહી-પાલ-ચૂડા-મણિ-ચક્ર્âક્રમણ-જાત્âહંકાર ઇવ ચ સમારુરોહ વામમ્ ઊરુ-દણ્ડમ્ ઉત્તાનિતશ્ ચરણો દક્ષિણઃ. નિષ્ઠુર્âઙ્ગુષ્ટ-કષણ-નિષ્ઠ્યૂત-ધૂમ-લેખો નિર્-વીર્ôર્વી-કરણાય વિમુક્ત-શિખ ઇવ લિલેખ મણિ-કુટ્ટિમમ્ ઇતરઃ પાદ-પદ્મઃ. દર્પ-સ્ફુટિત-સરસ-વ્રણ્ôચ્છલિત-રુધિર- [184] -ચ્છટ્âવસેકૈઃ શોક-વિષ-પ્રસુપ્તં પ્રબોધયન્ન્ ઇવ પરાક્રમમ્ અનુજમ્ અવાદીત્: "આયુષ્મન્! ઇદં રાજ-કુલમ્, અમી બાન્ધવાઃ, પરિજનો ઽયમ્, ઇયં ભૂમિઃ, ભૂ-પતિ-ભુજ-પરિઘ-પાલિતાશ્ ચ્âઇતાઃ પ્રજાઃ, ગતો ઽહમ્ અદ્ય્âઇવ માલવ-રાજ-કુલ-પ્રલયાય. ઇદમ્ એવ તાવદ્ વલ્કલ-ગ્રહણમ્ ઇદમ્ એવ તપઃ શોક્âપગમ્ôપાયશ્ ચ્âયમ્ એવ યદ્ અત્ય્-અન્ત્â-વિનીત્âરિ-નિગ્રહઃ. સો ઽયં કુરઙ્ગકૈઃ કચ-ગ્રહઃ કેસરિણઃ, ભેકૈઃ કર-પાતઃ કાલ-સર્પસ્ય, વત્સકૈર્ બન્દિ-ગ્રહો વ્યાઘ્રસ્ય, અલગર્દૈર્ ગલ-ગ્રહો ગરુડસ્ય, દારુભિર્ દાહ્âદેશો દહનસ્ય, તિમિરૈસ્ તિરસ્-કારો રવેઃ, યો માલવૈઃ પરિભવઃ પુષ્પભૂતિ-વંશસ્ય. અન્તરિતસ્ તાપો મે મહીયસા મન્યુના. તિષ્ઠન્તુ સર્વ એવ રાજાનઃ કરિણશ્ ચ ત્વય્âઇવ સાર્ધમ્. અયમ્ એકો ભણ્ડિર્ અયુત-માત્રેણ તુરઙ્ગમાણામ્ અનુયાતુ મામ્." ઇત્ય્ અભિધાય ચ્âન્-અન્તરમ્ એવ પ્રયાણ-પટહમ્ આદિદેશ.
તં ચ તથા સમાદિશન્તમ્ આકર્ણ્ય જામિ-જામાતૃ-વૃત્ત્âન્ત-વિજ્ઞાન-પ્રકોપ્âધાન-દૂયમાને મનસિ નિર્વર્તન્âદેશેન દૂર-પ્રરૂઢ-પ્રણય-પીડ ઇવ પ્રોવાચ દેવો હર્ષઃ: "કિમ્ ઇવ હિ દોષં પશ્યત્ય્ આર્યો મમ્âનુગમનેન? યદિ બાલ ઇતિ નિતરાં તર્હિ ન પરિત્યાજ્યો ઽસ્મિ. રક્ષણીય ઇતિ ભવદ્-ભુજ-પઞ્જરો રક્ષા-સ્થાનમ્, અ-શક્ત ઇતિ ક્વ પરીક્ષિતો ઽસ્મિ, સંવર્ધનીય ઇતિ વિયોગસ્ તનૂ-કરોતિ, અ-ક્લેશ-સહ ઇતિ સ્ત્રી-પક્ષે નિક્ષિપ્તો ઽસ્મિ, સુખમ્ અનુભવત્વ્ ઇતિ ત્વય્âઇવ સહ તત્ પ્રયાતિ મહાન્ અધ્વનઃ ક્લેશ ઇતિ વિરહ્âગ્નિર્ અ-વિષહ્યતરઃ, કલત્રં રક્ષત્વ્ ઇતિ શ્રીસ્ તે નિસ્ત્રિંશે ઽધિવસતિ, પૃષ્ઠતઃ શૂન્યમ્ ઇતિ તિષ્ઠત્ય્ એવ પ્રતાપઃ, રાજકમ્ અન્-અધિષ્ઠિતમ્ ઇતિ તત્-સુ-બદ્ધમ્ આર્ય-ગુણૈઃ, ન બાહ્યઃ સહાયો મહત ઇતિ વ્યતિરિક્તમ્ એવ માં ગણયતિ પ્રલઘુ-પરિકરઃ, પ્રયામ્îતિ પાદ-રજસિ કો ઽતિ-ભારઃ દ્વયોર્ ગમનમ્ અ-સાંપ્રતમ્ ઇતિ મામ્ અનુગૃહાણ ગમન્âજ્ઞયા, કાતરો ભ્રાતૃ-સ્નેહ ઇતિ સદૃશો દોષઃ. કા ચ્êયમ્ આત્મં-ભરિતા ભુજસ્ય તે યદ્ એકાકી ક્ષીર્ôદ-ફેન-પટલ-પાણ્ડુરમ્ અ-મૃતમ્ ઇવ યશઃ પિપાસતિ. અવઞ્ચિત-પૂર્વો [185] ઽસ્મિ વિપ્ર-પ્રસાદેષુ. તત્ પ્રસીદત્વ્ આર્યો નયતુ મામ્ અપિ" ઇત્ય્ અભિધાય ક્ષિતિ-તલ-વિનિહિત-મૌલિઃ પાદયોર્ અપતત્.
તમ્ ઉત્થાપ્ય પુનર્ અગ્રજો જગાદ: "તાત! કિમ્ એવમ્ અતિ-મહ્âરમ્ભ-પરિગ્રહણેન ગરિમાણમ્ આરોપ્યતે બલાદ્ અતિ-લઘીયાન્ અપ્ય્ અ-હિતઃ. હરિણ્âર્થમ્ અતિ-હ્રેપણઃ સિંહ-સંભારઃ. તૃણાનામ્ ઉપરિ કતિ કવચયન્ત્ય્ આશુશુક્ષણયઃ. અપિ ચ તવ્âષ્ટા-દશ-દ્વીપ્âષ્ટ-મઙ્ગલ-કમાલિની મેદિન્ય્ અસ્ત્ય્ એવ વિક્રમસ્ય વિષયઃ. ન હિ કુલ-શૈલ-નિવહ-વાહિનો વાયવઃ સંનહ્યન્ત્ય્ અતિ-તરલે તૂલ-રાશૌ. ન સુમેરુ-વપ્ર-પ્રણય-પ્રગલ્ભા વા દિક્-કરિણઃ પરિણમન્ત્ય્ અણીયસિ વલ્મીકે. ગ્રહીષ્યસિ સકલ-પૃથ્વી-પતિ-પ્રલય્ôત્પાત-મહા-ધૂમ-કેતું માન્ધાત્êવ ચારુ-ચામીકર-પઙ્ક-પત્ર-લત્âલંકાર્âંક-કાયં કાર્મુકં કકુભાં વિજયે. મમ તુ દુર્-નિવારાયામ્ અસ્યાં વિપક્ષ-ક્ષપણ-ક્ષુધિ ક્ષુભિતાયાં ક્ષમ્યતામ્ અયમ્ એકાકિનઃ કોપ-કવલ એકઃ. તિષ્ઠતુ ભવાન્." ઇત્ય્ અભિધાય ચ તસ્મિન્ન્ એવ વાસરે નિર્જગામ્âભ્ય્-અ-મિત્રમ્.
અથ તથા-ગતે ભ્રાતરિ, ઉપરતે ચ પિતરિ, પ્રોષિત-જીવિતે ચ જામાતરિ, મૃતાયાં ચ માતરિ, સંયતાયાં ચ સ્વસરિ, સ્વ-યૂથ-ભ્રષ્ટ ઇવ વન્યઃ કરી દેવો હર્ષઃ કથં કથમ્ અપ્ય્ એકાકી કાલં તમ્ અનૈષીત્. અતિક્રાન્તેષુ બહુષુ વાસરેષુ કદા-ચિત્ તય્âઇવ ભ્રાતૃ-ગમન-દુઃખ્âસિકયા દત્ત-પ્રજાગરસ્ ત્રિ-ભાગ-શેષાયાં ત્રિ-યામાયાં યામિકેન ગીયમાનામ્ ઇમામ્ આર્યાં શુશ્રાવ:
"દ્વીપ્ôપગીત-ગુણમ્ અપિ સમુપાર્જિત-રત્ન-રાશિ-સારમ્ અપિ. ।

પોતં પવન ઇવ વિધિઃ પુરુષમ્ અકાણ્ડે નિપાતયતિ" ॥ 6.3 ॥
તાં ચ શ્રુત્વા સુતરામ્ અ-નિત્યતા-ભાવનયા દૂયમાન-હૃદયઃ પ્રક્ષીણ-ભૂયિષ્ઠાયાં ક્ષપાયાં ક્ષણમ્ ઇવ નિદ્રામ્ અલભત. સ્વપ્ને ચ્âબ્રંલિહં લોહ-સ્તમ્ભં ભજ્યમાનમ્ અપશ્યત્. ઉત્કમ્પમાન-હૃદયશ્ ચ પુનઃ પ્રત્યબુધ્યત. અચિન્તયચ્ ચ: "કિં નુ ખલુ મામ્ એવમ્ અમી સતતમ્ અનુબધ્નન્તિ [186] દુઃ-સ્વપ્નાઃ. સ્ફુરતિ ચ દિવા-નિશમ્ અ-કલ્યાણ્âખ્યાન-વિચક્ષણ-મદ-ક્ષિણમ્ અક્ષિ. સુ-દારુણાશ્ ચ્â-ક્ષુદ્ર-ક્ષિતિપ-ક્ષયમ્ આચક્ષાણાઃ ક્ષણમ્ અપિ ન શામ્યન્તિ પુનર્-ઉત્પાતાઃ. પ્રત્ય્-અહં રાહુર્ અ-વિકલ-કાય-બન્ધ ઇવ કબન્ધવતિ બ્રધ્ન-બિમ્બે ઘટમાનો વિભાવ્યતે. તપઃ-કરણ-કાલ-કવલિતાન્ ઇવ ધૂસરિત-સમગ્ર-ગ્રહાન્ ઉદ્ગિરન્તિ ધૂમ્ôદ્ગારાન્ સપ્ત-ર્ષયઃ. દિને દિને દારુણા દિશાં દાહા દૃશ્યન્તે. દિગ્-દાહ-ભસ્મ-કણ-નિકર ઇવ નિપતતિ નભસ્-તલાત્ તારા-ગણઃ. તારા-પાત-શુચ્âવ નિષ્-પ્રભઃ શસી. નિશિ નિશિ ઇતસ્ તતઃ પ્રજ્વલિતાભિર્ ઉલ્કાભિર્ ઉગ્રં ગ્રહ-યુદ્ધમ્ ઇવ વિયતિ વિલોકયન્તિ વિલોલ-તારકાઃ કકુભઃ. રાજ્ય-સંચાર-સૂચકઃ સંચારયત્îવ ક્ષ્માં ક્વ્âપિ વહદ્-બહલ-રજઃ-પટલ-કલિલ-શર્કરા-શકલ-સૂત્-કારી મારુતઃ. ન કુશલમ્ ઇવ પશ્યામિ લગ્નસ્ય. અસ્મિન્ન્ અસ્મદ્-વંશે કરિણ ઇવ કરીરં કોમલમ્ અપિ કલયતઃ કૃત્âન્તસ્ય કઃ પરિપન્થી? સર્વથા સ્વસ્તિ ભવત્વ્ આર્યાય." ઇતિ ચિન્તયિત્વા ચ અન્તર્-ભિન્નં ભ્રાતૃ-સ્નેહ-કાતરં દ્રવદ્ ઇવ હૃદયં કથં કથમ્ અપિ સંસ્તભ્ય્ôત્થાય યથા-ક્રિયમાણં ક્રિયા-કલાપમ્ અકરોત્.
આસ્થાન-ગતશ્ ચ સહસ્âઇવ પ્રવિશન્તમ્, અનુપ્રવિશતા વિષણ્ણ-વદનેન લોકેન્âનુગમ્યમાનમ્, અ-સહ્ય-દુઃખ્ôષ્ણ-નિઃશ્વાસ-ધૂમ-રક્ત-તન્તુન્êવ મલિનેન પટેન પ્રાવૃત-વપુષમ્, જીવિત-ધારણ-લજ્જય્êવ્âવનત-મુખમ્, નાસા-વંશસ્ય્âગ્રે ગ્રથિત-દૃષ્ટિમ્, દુઃખ-દૂર-પ્રરૂઢ-રોમ્ણા મૂકેન્âપિ મુખેન સ્વામિ-વ્યસનમ્ અ-વિચ્છિન્નૈર્ અશ્રુ-બિન્દુભિર્ વિજ્ઞાપયન્તં કુન્તલં નામ બૃહદ્-અશ્વવારમ્, રાજ્યવર્ધનસ્ય પ્રસાદ-ભૂમિમ્ અભિજ્ઞાતતમં દદર્શ. દૃષ્ટ્વા ચ જાત્âશઙ્કશ્ ચક્ષુષિ સલિલેન, મુખ-શશિનિ શ્વસિતેન, હૃદયે હુત્âશનેન ઉત્સઙ્ગે ભુવા, દારુણ્â-પ્રિય-શ્રવણ-સમયે સમમ્ ઇવ સર્વેષ્વ્ અઙ્ગેષ્વ્ અગૃહ્યત લોક-પાલૈઃ. તસ્માચ્ ચ હેલા-નિર્જિત-માલવ્âનીકમ્ અપિ ગૌડ્âધિપેન મિથ્ય્ôપચાર્ôપચિત-વિશ્વાસં મુક્ત-શસ્ત્રમ્ એકાકિનં વિશ્રબ્ધં સ્વ-ભવન એવ ભ્રાતરં વ્યાપાદિતમ્ અશ્રૌષીત્.
[187] શ્રુત્વા ચ મહા-તેજસ્વી પ્રચણ્ડ-કોપ-પાવક-પ્રસર-પરિચીયમાન-શોક્âવેગઃ સહસ્âઇવ પ્રજજ્વાલ. તતશ્ ચ્âમર્ષ-વિધુત-શિરઃ શીર્યમાણ-શિખા-મણિ-શકલ્âઙ્ગારકિત્âઙ્ગમ્ ઇવ રોષ્âગ્નિમ્ ઉદ્વમન્ન્ અન્-અવરત-સ્ફુરિતેન પિબન્ન્ ઇવ સર્વ-તેજસ્વિનામ્ આયૂંષિ રોષ-નિર્ભુગ્નેન દશન-ચ્છદેન, લોહિતાયમાન-લોચન્âલોક-વિક્ષેપૈર્ દિગ્-દાહાન્ ઇવ દર્શયન્, રોષ્âનલેન્âપ્ય્ અ-સહ્ય-સહજ-શૌર્ય્ôષ્મ-દહન-દહ્યમાનેન્êવ વિતન્યમાન-સ્વેદ-સલિલ-શીકર્âસાર-દુર્-દિનઃ, સ્વ્âવયવૈર્ અપ્ય્ અ-દૃષ્ટ-પૂર્વ-પ્રકોપ-ભીતૈર્ ઇવ કમ્પમાનૈર્ ઉપેતઃ, હર ઇવ કૃત-ભૈરવ્âકારઃ, હરિર્ ઇવ પ્રકટિત-નરસિંહ-રૂપઃ, સૂર્ય-કાન્ત-શૈલ ઇવ્â-પર-તેજઃ-પ્રસર-દર્શન-પ્રજ્વલિતઃ, ક્ષય-દિવસ ઇવ્ôદિત-દ્વા-દશ-દિન-કર-દુર્-નિરીક્ષ્ય-મૂર્તિઃ, મહ્ôત્પાત-મારુત ઇવ સકલ-ભૂભૃત્-પ્રકમ્પ-કારી, વિન્ધ્ય ઇવ વર્ધમાન-વિગ્રહ્ôત્સેધઃ, મહ્âશીવિષ ઇવ દુર્-નર્âન્દ્ર્âભિભવ-રોષિતઃ, પરીક્ષિત ઇવ સર્વ-ભોગિ-દહન્ôદ્યતઃ, વૃકોદર ઇવ રિપુ-રુધિર-તૃષિતઃ, સુર-ગજ ઇવ પ્રતિપક્ષ-વારણ-પ્રધાવિતઃ, પૂર્વ્âગમ ઇવ પૌરુષસ્ય, ઉન્માદ ઇવ મદસ્ય, આવેગ ઇવ્âવલેપસ્ય, તારુણ્ય્âવતાર ઇવ તેજસઃ, સર્વ્ôદ્યોગ ઇવ દર્પસ્ય, યુગ્âગમ ઇવ યૌવન્ôષ્મણઃ, રાજ્ય્âભિષેક ઇવ રણ-રસસ્ય, નીરાજન-દિવસ ઇવ્â-સહિષ્ણુતાયાઃ પરાં ભીષણતામ્ અયાસીત્.

અવાદીચ્ ચ "ગૌડ્âધિપ્âધમમ્ અપહાય કસ્ તાદૃશં મહા-પુરુષં તત્-ક્ષણ વે નિર્વ્યાજ-ભુજ-વીર્ય-નિર્જિત-સમસ્ત-રાજકં મુક્ત-શસ્ત્રં કલશ-યોનિમ્ ઇવ કૃષ્ણ-વર્ત્મ-પ્રસૂતિર્ ઈદૃશેન સર્વ-વીર-લોક-વિગર્હિતેન મૃત્યુના શમયેદ્ એવમ્ આર્યમ્. અન્-આર્યં ચ તં મુક્ત્વા ભાગીરથી-ફેન-પટલ-પાણ્ડુરાઃ કેષાં મનઃ-સુ [188] સરઃસુ રાજ-હંસા ઇવ પરશુરામ-પરાક્રમ-સ્મૃતિ-કૃતો ન કુર્યુર્ આર્ય-શૌર્ય-ગુણાઃ પક્ષ-પાતમ્. કથમ્ ઇવ્âત્ય્-ઉગ્રસ્ય્âસ્ય્âર્ય-જીવિત-હરણે નિદાઘ-રવેર્ ઇવ કમલ્âકર-સલિલ-શોષણે ઽન્-અપેક્ષિત-પ્રીતયઃ પ્રસૃતાઃ કરાઃ. કાં નુ ગતિં ગમિષ્યતિ, કાં વા યોનિં પ્રવેક્ષ્યતિ, કસ્મિન્ વા નરકે નિપતિષ્યતિ. શ્વપાકો ઽપિ ક ઇદમ્ આચરેત્. નામ્âપિ ચ ગૃહ્ણતો ઽસ્ય પાપ-કારિણઃ પાપ-મલેન લિપ્યત ઇવ મે જિહ્વા. કિં વ્âઙ્ગી-કૃત્ય કાર્યમ્ આર્યસ્ તેન ક્ષુદ્રેણ્âનુપ્રવિશ્ય વિગત-ઘૃણેન ઘુણેન્êવ સકલ-ભુવન્âહ્લાદન-ચતુરશ્ ચન્દન-સ્તમ્ભઃ ક્ષયમ્ ઉપનીતઃ. નૂનં ન્âનેન મૂઢેન મધુ-રસ્âસ્વાદ-લુબ્ધેન મધ્વ્ ઇવ્âર્ય-જીવિતમ્ આકર્ષતા ભાવી દૃષ્ટઃ શિલી-મુખ-સંપાત્ôપદ્રવઃ. નિજ-ગૃહ-દૂષણં જાલ-માર્ગ-પ્રદીપકેન કજ્જલમ્ ઇવ્âતિ-મલિનં કેવલમ્ અ-યશઃ સંચિતં ગૌડ્âધમેન. નત્વ્âશ્વ્ એવ્âસ્તમ્-ઉપગતવત્ય્ અપિ ત્રિ-ભુવન-ચૂડા-મણૌ સવિતરિ વેધસ્âદિષ્ટઃ સત્-પથ-શત્રોર્ અન્ધકારસ્ય નિગ્રહાય ગ્રહ-ષણ્ડ-વિહાર્âઇક-હરિણ્âધિપઃ શશી. વિનય-વિધાયિનિ ભગ્ને ઽપિ ચ્âઙ્કુશે વિદ્યત એવ વ્યાલ-વારણસ્ય વિનયાય સકલ-મત્ત-માતઙ્ગ-કુમ્ભ-સ્થલ-સ્થિર-શિરો-ભાગ-ભિદુરઃ ખરતરઃ કેસરિ-નખરઃ. તાદૃશાઃ કુ-વૈકટિકા ઇવ તેજસ્વિ-રત્ન-વિનાશકાઃ કસ્ય ન વધ્યાઃ. ક્વ્êદાનીં યાસ્યતિ દુર્-બુદ્ધિઃ?" ઇત્ય્ એવમ્ અભિદધત એવ્âસ્ય પિતુર્ અપિ મિત્રં સેના-પતિઃ સમગ્ર-વિગ્રહ-પ્ર્âગ્ર-હરો હરિતાલ-શૈલ્âવદાત-દેહઃ પરિણત-પ્રગુણ-સાલ-પ્રકાણ્ડ-પ્રકાશઃ, પ્રાંશુઃ, અતિ-શૌર્ય્ôષ્મણ્êવ પરિપાકમ્ આગતો ગત-ભૂયિષ્ઠે વયસિ વર્તમાનઃ, બહુ-શર-શયન-સુપ્ત્ôત્થિતો ઽપિ હસન્ન્ ઇવ શાન્ત-નવ-મતિ-દીર્ઘેણ્âયુષા દુર્-અભિભવ-શરીરતયા જરય્âપિ ભીત-ભીતય્êવ પ્રકટિત-પ્રકમ્પયા પરા- [189] -મૃષ્ટઃ કથમ્ અપિ સારમયેષુ શિરો-રુહેષુ શશિ-કર-નિકર-સિત-સરલ-શિરો-રુહ-સટાલાં સૈંહીમ્ ઇવ નિષ્-કપટ-પરાક્રમ-રસ-રચિતાં સંક્રાન્તો જીવન્ન્ એવ જાતિમ્, અપરામ-પર-સ્વામિ-મુખ-દર્શન-મહા-પાતક-પરિજિહીર્ષય્êવ ભ્રૂ-યુગલેન વલિન-શિથિલ-પ્રલમ્બ-ચર્મણા સ્થગિત-દૃષ્ટિઃ, ધવલ-સ્થૂલ-ગુઞ્જા-પિચ્છ-પ્રચ્છાદિત-કપોલ-ભાગ-ભાસ્વરેણ વમન્ન્ ઇવ વિક્રમ-કાલમ્ અ-કાલે ઽપિ વિકાશિ-કાશ-કાનન-વિશદં શરદ્âરમ્ભં ભીમેન મુખેન, મૃતમ્ અપિ હૃદય-સ્થિતં સ્વામિનમ્ ઇવ સિત-ચામરેણ વીજયન્ નાભિલ્-અમ્બેન કૂર્ચ-કલાપેન, પરિણામે ઽપિ ધૌત્âસિ-ધારા-જલ-પાન-તૃષિતૈર્ ઇવ વિવૃત-વદનૈર્ બૃહદ્ભિર્ વ્રણ-વિદારૈર્ વિષમિત-વિશાલ-વક્ષાઃ, નિશિત-શસ્ત્ર-ટઙ્ક-કોટિ-કુટ્ટિત-બહુ-બૃહદ્-વર્ણ્âક્ષર-પઙ્ક્તિ-નિર્-અન્તરતયા ચ સકલ-સમર-વિજય-પર્વ-ગણનામ્ ઇવ કુર્વન્ પૂર્વ-પર્વત ઇવ પાદ-ચારી, વિવિધ-વીર-રસ-વૃત્ત્âન્ત-રામણીયકેન મહા-ભારતમ્ અપિ લઘયન્ન્ ઇવ, પ્રતિપક્ષ-ક્ષપણ્âતિ-નિર્-બન્ધેન પરશુરામમ્ અપિ શિક્ષયન્ન્ ઇવ, અબ્-ભ્રમણેન્âન્-આદર-શ્રી-સમાકર્ષણ-વિભ્રમેણ મન્દરમ્ અપિ મન્દયન્ન્ ઇવ, વાહિની-નાયક-મર્યાદ્âનુવર્તનેન્âમ્ભોધિમ્ અપ્ય્ અભિભવન્ન્ ઇવ, સ્થૈર્ય-કાર્કસ્ય્ôન્નતિભિર્ અ-ચલાનપિ હ્રેપયન્ન્ ઇવ, સહજ-પ્રચણ્ડ-તેજઃ-પ્રસર-પરિસ્ફુરણેન સવિતારમ્ અપિ તૃણી-કુર્વન્ન્ ઇવ, ઇશ્વર-ભાર્ôદ્વહન-ઘૃષ્ટ-પૃષ્ઠતયા હર-વૃષભમ્ અપિ હસન્ન્ ઇવ, અરણિર્ અ-મર્ષ્âગ્નેઃ, ઐશ્વર્યં શૌર્યસ્ય, વિસર્પો દર્પસ્ય, હૃદયં હઠસ્ય, જીવિતં જિગીષુતાયાઃ, સમુચ્છ્વસિતમ્ ઉત્સાહસ્ય, અઙ્કુશો દુર્-મદાનામ્, નાગ-દમનો દુષ્ટ-ભોગિનામ્, વિરામો વર-મનુષ્યતાયાઃ, કુલ-ગુરુર્ વીર-ગોષ્ઠીનામ્, તુલા શૌર્ય-શાલિનામ્, સીમ્âન્ત-દૃશ્વા શસ્ત્ર-ગ્રામસ્ય, નિર્વોઢા પ્રૌઢ-વાદાનામ્, [190] સંસ્તમ્ભયિતા ભગ્નાનામ્, પારગઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ, મર્મજ્ઞો મહા-વિગ્રહાણામ્, આઘોષણા-પટહઃ સમર્âર્થિનામ્, સંનિધાવ્ એવ સમુપવિષ્ટઃ સિંહનાદ-નામા સ્વરેણ્âઇવ દુન્દુભિ-ઘોષ-ગમ્ભીરેણ સુ-ભટાનાં સમર-રસમ્ આનયન્ વિજ્ઞાપિતવાન્:

"દેવ! ન ક્વ-ચિત્ કૃત્âશ્રયયા મલિનયા મલિનતરાઃ કોકિલયા કાકા ઇવ કા-પુરુષા હત-લક્ષ્મ્યા વિપ્રલભ્યમાનમ્ આત્માનં ન ચેતયન્તે. શ્રિયો હિ દોષા અન્ધત્âદયઃ કામલા વિકારાઃ. છત્ર-ચ્છાય્âન્તરિત-રવયો વિસ્મરન્ત્ય્ અન્યં તેજસ્વિનં જડ-ધિયઃ. કિં વા કરોતુ વરાકઃ યેન્âતિ-ભીરુતયા નિત્ય-પરાઙ્-મુખેન ન તુ દૃષ્ટાન્ય્ એવ સર્વ્âતિશાયિ-શૌર્ય્âતિશય-શ્વયથુ-કપિલ-કપોલ-પુલક-પલ્લવિત-કોપ્âનલાનિ કુપિતાનાં તેજસ્વિનાં મુખાનિ. ન્âસૌ તપસ્વી જાનાત્ય્ એવં યથ્âભિચારા ઇવ વિપ્રકૃતાઃ સદ્યઃ સકલ-કુલ-પ્રલયમ્ ઉપાહરન્તિ મનસ્વિન ઇતિ. જલે ઽપિ જ્વલન્તિ તાડિતાસ્ તેજસ્વિનઃ. સકલ-વીર-ગોષ્ઠી-બાહ્યસ્ય તસ્ય્âઇવ્êદમ્ ઉચિતમ્ અન્-ઉત્તાર-નિરય-નિપાત-નિપુણં કર્મ. મનસ્વિનાં હિ પ્રધન-પ્રધાન-ધને ધનુષિ ધ્રિયમાણે સતિ ચ કમલા-કલહંસી-કેલિ-કુવલય-કાનને કૃપાણે કૃપણ્ôપાયાઃ પયોધિ-મથન-પ્રભૃતયો ઽપિ શ્રી-સમુત્થાનસ્ય કિં પુનર્ ઈદૃશાઃ. યેષાં ચ ધાત્રા ધરિત્રીં ત્રાતું નિયુક્તાઃ સ્વયમ્ અ-સમર્થા ઇવ કુલિશ-કર્કશ-ભુજ-પરિઘ-પ્રહરણ-હેતોર્ ઉદ્ગિરન્તિ ગિરયો ઽપિ લોહાનિ તે કથમ્ ઇવ બાહુ-શાલિનો મનસ્âપિ વિમલ-યશો-ભાન્ધવા ધ્યાયેયુર્ અ-કાર્યમ્. સર્વ-ગ્રહ્âભિભવ-ભાસ્વરાણાં હિ સુ-ભટ-કરાણામ્ અગ્રતો દિગ્-ગ્રહણે પઙ્ગવઃ પતઙ્ગ-કરાઃ. મહા- [191] -મહિષ-શૃઙ્ગ-તરઙ્ગ-ભઙ્ગ-ભઙ્ગુર-ભીષણ્âન્તરાલા લોક-પ્રવાદ-માત્રેણ ચ દક્ષિણ્âશા પરમ્âર્થતો ભટ-ભ્રુકુટિર્ અધિવાસો યમસ્ય. ચિત્રં ચ યદ્ ઉન્મુક્ત-સિંહ-નાદાનાં સહસા સાહસ-રભસ-રસ-રોમાઞ્ચ-કણ્ટક-નિકરેણ સહ ન નિર્યાન્તિ સટાઃ શૂરાણાં રણેષુ. દ્વયમ્ એવ ચ ચતુઃ-સાગર-સંભૃતસ્ય ભૂતિ-સંભારસ્ય ભાજનં પ્રતિપક્ષ-દાહિ દારુણં વડવા-મુખં વા મહા-પુરુષ-હૃદયં વા. તેજસ્વિનઃ સકલાન્ અન્-અવાપ્ય પયો-રાશીન્ સહજસ્ય કુતો નિવૃત્તિર્ ઊષ્મણઃ. વૃથા-વિતત-વિપુલ-ફણ્âભારો ભુજઙ્ગાનાં ભર્તા બિભર્તિ યો ભોગેન મૃત્-પિણ્ડમ્ એવ કેવલમ્. અ-પ્રતિહત-શાસન્âક્રાન્ત્ય્-ઉપભોગ-સુખ-રસં તુ રસાયાં દિક્-કુઞ્જર-કર-ભાર-ભાસ્વર-પ્રકોષ્ઠા વીર-બાહવ એવ જાનન્તિ. રવિર્ ઇવ્ôન્મુખ-પદ્મ્âકર-ગૃહીત-પાદ-પલ્લવઃ સુખેન્âખણ્ડિત-તેજા દિવસાન્ નયતિ શૂરઃ. કાતરસ્ય તુ શશિન ઇવ હરિણ-હૃદયસ્ય પાણ્ડુર-પૃષ્ઠસ્ય કુતો દ્વિ-રાત્રમ્ અપિ નિશ્-ચલા લક્ષ્મીઃ. અ-પરિમિત-યશઃ-પ્રકર-વર્ષી વિકાસી વીર-રસઃ. પુરઃ-પ્રવૃત્ત-પ્રતાપ-પ્રહતાઃ પન્થાનઃ પૌરુષસ્ય. શબ્દ-વિદ્રુત-વિદ્વિષન્તિ ભવન્તિ દ્વારાણિ દર્પસ્ય. શસ્ત્ર્âલોક-પ્રકાશિતાઃ શૂન્યા દિશઃ શૌર્યસ્ય. રિપુ-રુધિર-શીકર્âસારેણ ભૂર્ ઇવ શ્રીર્ અપ્ય્ અનુરજ્યતે. બહુ-નર-પતિ-મુકુટ-મણિ-શિલા-શાણ-કોણ-કષણેન ચરણ-નખ-રાજિર્ ઇવ રાજત્âપ્ય્ ઉજ્જ્વલી-ભવતિ. અન્-અવરત-શસ્ત્ર્âભ્યાસેન કર-તલાન્îવ રિપુ-મુખાન્ય્ અપિ શ્યામી-ભવન્તિ. વિવિધ-વ્રણ-બદ્ધ-પટ્ટક-શતૈઃ શરીરમ્ ઇવ યશો ઽપિ ધવલી-ભવતિ. કવચિષુ રિપ્ûરઃ-કવાટેષુ પાત્યમાનાઃ, પાવક-શિખામ્ ઇવ શ્રિયમ્ અપિ વમન્તિ નિષ્ઠુરા નિસ્ત્રિંશ-પ્રહારાઃ. યશ્ ચ્âહિત-હત-સ્વ-જનો મનસ્વિ-જનો દ્વિષદ્-યોષિદ્-ઉરસ્-તાડનેન કથયતિ હૃદય-દુઃખમ્. પરુષ્âસિ-લતા-નિપાત-પવનેન્ôચ્છ્વસિતિ નિરુચ્છ્વસિત-શત્રુ-ધારા-પાતેન રોદિતિ [192] વિપક્ષ-વનિતા-ચક્ષુષા દદાતિ જલં સ શ્રેયાન્ ન્êતરઃ. ન ચ સ્વપ્ન-દૃષ્ટ-નષ્ટેષ્વ્ ઇવ ક્ષણિકેષુ શરીરેષુ નિબધ્નન્તિ બન્ધુ-બુદ્ધિં પ્રબુદ્ધાઃ. સ્થાયિનિ યશસ્îવ શરીર-ધીર્ વીરાણામ્. અન્-અવરત-પ્રજ્વલિત-તેજઃ-પ્રસર-ભાસ્વર-સ્વ-ભાવં ચ મણિ-પ્રદીપમ્ ઇવ કલુષઃ કજ્જલ-મલો ન સ્પૃશત્ય્ એવ્âતિ-તેજસ્વિનં શોકઃ. સ ત્વં સત્ત્વવતામ્ અગ્રણીઃ પ્રાગ્ર-હરઃ પ્રાજ્ઞાનાં પ્રથમઃ સમર્થાનાં પ્રષ્ઠો ઽભિજાતાનામ્ અગ્રે-સરસ્ તેજસ્વિનામ્ આદિર્ અ-સહિષ્ણૂનામ્. એતાશ્ ચ સતત-સંનિહિત-ધૂમાયમાન-કોપ્âગ્નયઃ સુલભ્âસિ-ધારા-તોય-તૃપ્તયો વિકટ-બાહુ-વન-ચ્છાય્ôપગૂઢા ધીરતાયા નિવાસ-શિશિર-ભૂમયઃ સ્વ્-આયત્તાઃ સુ-ભટાનામ્ ઉરઃ-કવાટ-ભિત્તયઃ. યતઃ કિં ગૌડ્âધિપાધમ્âઇકેન. તથા કુરુ યથા ન્âન્યો ઽપિ કશ્-ચિદ્ આચરત્યે વં ભૂયઃ. સર્વ્ôર્વી-શ્રદ્ધા-કામુકાનામ્ અલીક-વિજિગીષૂણાં સંચારય ચામરાણ્ય્ અન્તઃ-પુર-પુરન્ધ્રિ-નિઃશ્વસિતૈઃ. ઉચ્છિન્ધિ રુધિર-ગન્ધ્âન્ધ-ગૃધ્ર-મણ્ડલ-ચ્છાદનૈશ્ ચ્છત્ત્ર-ચ્છાયા-વ્યસનાનિ. અપાકુરુ કદુષ્ણ-શોણિત્ôદક-સ્વેદૈઃ કુ-લક્ષ્મી-કુલટા-કટ્âક્ષ-ચક્ષૂ-રાગ-રોગાન્. ઉપશમય નિશિત-શર-શિર્âવેધૈર્ અ-કાર્ય-શૌર્ય-શ્વયથૂન્. ઉન્મૂલય લોહ-નિગડ્âપીડ-માલા-મલ-મહ્âઉષધૈઃ પાદ-પીઠ-દોહદ-દુર્-લલિત-પાદ-પટુ-માન્દ્યાનિ. ક્ષપય તીક્ષ્ણ્âજ્ઞ્âક્ષર-ક્ષાર-પાતૈર્ જય-શબ્દ-શ્રવણ-કર્ણ-કણ્ડૂઃ. અપનય ચરણ-નખ-મરીચિ-ચન્દન-ચર્ચા-લલાટ-લેપૈર્ અ-નમિત-સ્તિમિત-મસ્તક-સ્તમ્ભ-વિકારાન્. ઉદ્ધર કર-દાન-સંદેશ-સંદંશૈર્ દ્રવિણ-દર્પ્ôષ્માયમાણ-દુઃ-શીલ-લીલા-શલ્યાનિ. ભિન્ધિ મણિ-પાદ-પીઠ-દીધિતિ-દીપ્ર-પ્રદીપિકાભિઃ શુષ્ક-સુ-ભટ્âટોપ-ભ્રુકુટિ-બન્ધ્âન્ધ-કારાન્. જય ચરણ-લઙ્ઘન-લાઘવ-ગલિત-શિરો-ગૌરવ્âરોગ્યૈર્ મિથ્ય્âભિમાન-મહા-સંનિપાતાન્. મ્રદય સતત-સેવ્âઞ્જલિ-મુકુલિત-કર-સંપુટ્ôષ્મભિર્ ઇષ્વ્-અસન-ગુણ-કિણ-કાર્કશ્યાનિ. યેન્âઇવ ચ તે ગતઃ પિતા પિતા-મહઃ પ્ર-પિતા-મહો વા તમ્ એવ મા હાસીસ્ ત્રિ-ભુવન- સ્પૃહણીર્યં પન્થાનમ્. અપહાય કુ-પુરુષ્ôચિતાં શુચં પ્રતિપદ્યસ્વ કુલ-ક્રમ્âગતા કેસર્îવ કુરઙ્ગીં રાજ-લક્ષ્મીમ્. દેવ! દેવ-ભૂયં ગતે નર્êન્દ્રે દુષ્ટ-ગૌડ-ભુજઙ્ગ-જગ્ધ-જીવિતે ચ રાજ્યવર્ધને વૃત્તે ઽસ્મિન્ મહા-પ્રલયે ધરણી- [193] -ધારણાય્âધુના ત્વં શેષઃ. સમાશ્વાસય અ-શરણાઃ પ્રજાઃ. ક્ષ્મા-પતીનાં શિરઃસુ શરત્-સવિત્êવ લલાટં-તપાન્ પ્રયચ્છ પાદ-ન્યાસાન્. અ-હિતાનામ્ અભિનવ-સેવા-દીક્ષા-દુઃખ-સંતપ્ત-શ્વાસ-ધૂમ-મણ્ડલૈર્ નખં-પચૈઃ પ્રચલિત-ચૂડા-મણિ-ચક્ર-વાલ-બાલ્âતપૈશ્ ચ્âયાહિ કલ્માષ-પાદતામ્. અપિ ચ હતે પિતર્ય્ એકાકી તપસ્વી મૃગૈઃ સહ સંવર્ધિતઃ સહજ-બ્રાહ્મણ્ય-માર્દવ-સુ-કુમાર-મનાઃ કૃત-નિશ્ચયશ્ ચણ્ડ-ચાપ-વન્âટનિ-ટાઙ્કાર-નાદ-નિર્મદી-કૃત-દિગ્-ગજં ગુઞ્જજ્-જ્યા-જાલ-જનિત-જગજ્-જ્વરં સમગ્રમ્ ઉદ્યતમ્ એક-વિંશતિ-કૃત્વઃ કૃત-વંશમ્ ઉત્ખાતવાન્ રાજન્યકં પરશુરામઃ, કિં પુનર્ નૈસર્ગિક-કાય-કાર્કશ્ય-કુલિશાયમાન-માનસો માનિનાં મૂર્ધન્યો દેવઃ. તદ્ અદ્ય્âઇવ કૃત-પ્રતિજ્ઞો ગૃહાણ ગૌડ્âધિપ્âધમ-જીવિત-ધ્વસ્તયે જીવિત-સંકલન્âકુલ-કાલ્âકાણ્ડ-દણ્ડ-યાત્રા-ચિહ્ન-ધ્વજં ધનુઃ. ન હ્ય્ અયમ્ અ-રાતિ-રક્ત-ચન્દન-ચર્ચા-શિશિર્ôપચારમ્ અન્તરેણ સામ્યતિ પરિભવ્âનલ-પચ્યમાન-દેહસ્ય દેવસ્ય દુઃખ-દાહ-જ્વર સુ-દારુણઃ. નિકાર-સંતાપ-શાન્ત્ય્-ઉપાય-પરિક્ષયે હિ હિડિમ્બા-ચુમ્બન્âસ્વાદિતમ્ ઇવ રિપુ-રુધિર્â-મૃતમ્ અ-મન્દર્ôપાયમ્ અપાયિ પવન્âત્મ-જેન. જામદગ્ન્યેન ચ શામ્યન્ મન્યુ-શિખિ-શિખા-સંજ્વર-સુખાયમાન-સ્પર્શ-શીતલેષુ ક્ષત્રિય-ક્ષતજ-હ્રદેષ્વ્ અસ્નાયિ." ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વ્યરંસીત્.

દેવસ્ તુ હર્ષસ્ તં પ્રત્યવાદીત્: "કરણીયમ્ એવ્êદમ્ અભિહિતં માન્યેન. ઇતરથા હિ મે ગૃહીત-ભુવિ ભોગિ-નાથે ઽપિ દાયાદ-દૃષ્ટિર્ ઈર્ષ્યાલોર્ ભુજસ્ય. ઉપરિ ગચ્છત્îચ્છતિ નિગ્રહાય ગ્રહ-ગણે ઽપિ ભ્રૂ-લતા ચલિતુમ્. અ-નમત્સુ શૈલેષ્વ્ અપિ કચ-ગ્રહમ્ અભિલષતિ દાતું કરઃ. તેજો-દુર્-વિદગ્ધાન્ અર્ક-કરાન્ અપિ ચામરાણિ ગ્રાહયિતુમ્ ઈહતે હૃદયમ્. રાજ-શબ્દ-રુષા મૃગ-રાજાનામ્ અપિ શિરાંશિ વાઞ્છતિ પાદઃ પાદ-પીઠી-કર્તુમ્. સ્વચ્છન્દ-લોક-પાલ-સ્વ્êચ્છા-ગૃહીતાનામ્ આક્ષેપ્âદેશાય દિશામ્ અપિ સ્ફુરત્ય્ અધરઃ. કિં પુનર્ ઈદૃશે દુર્-જાતે જાતે જાત્âમર્ષ-નિર્ભરે ચ મનસિ ન્âસ્ત્ય્ એવ્âવકાશઃ શોક-ક્રિયા-કરણસ્ય? અપિ ચ હૃદય-વિષમ-શલ્યે [194] મુસલ્યે જીવતિ જાલ્મે જગદ્-વિગહિતે ગૌડ્âધિપ્âધમ-ચણ્ડાલે જિહ્રેમિ શુષ્ક્âધર-પુટઃ પોટ્êવ પ્રતિકાર-શૂન્યં શુચા શૂત્-કર્તુમ્. અ-કૃત-રિપુ-બલ્âબલ્â-વિલોલ-લોચન્ôદક-દુર્-દિનસ્ય મે કુતઃ કર-યુગલસ્ય જલ્âઞ્જલિ-દાનમ્. અ-દૃષ્ટ-ગૌડ્âધમ-ચિતા-ધૂમ-મણ્ડલસ્ય વા ચક્ષુષઃ સ્વ્-અલ્પમ્ અપ્ય્ અશ્રુ-સલિલમ્. શ્રૂયતાં મે પ્રતિજ્ઞા: "શપામ્ય્ આર્યસ્ય્âઇવ પાદ-પાંસુ-સ્પર્શેન, યદિ પરિગણિતૈર્ એવ વાસરૈઃ સકલ-ચાપ-ચાપલ-દુર્-લલિત-નર-પતિ-ચરણ-રણરણાયમાન-નિગડાં નિર્-ગૌડાં ગાં ન કરોમિ તતસ્ તનૂનપાતિ પીત-સર્પિષિ પતઙ્ગ ઇવ પાતકી પાતયામ્ય્ આત્માનમ્"" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચ મહા-સંધિ-વિગ્રહ્âધિકૃતમ્ અવન્તિકમ્ અન્તિક-સ્થમ્ આદિદેશ: "લિખ્યતામ્. આ રવિ-રથ-ચક્ર-ચીત્-કાર-ચકિત-ચારણ-મિથુન-મુક્તસાન્ôર્ ઉદય્âચલાત્, આ ત્રિકૂટ-કટક-કુટ્ટાક-ટઙ્ક-લિખિત-કાકુત્સ્થ-લઙ્કા-લુણ્ઠન-વ્યતિકરાત્ સુવેલાત્, આ વારુણી-મદ-સ્ખલિત-વરુણ-વર-નારી-નૂપુર-રવ-મુખર-કુહર-કુક્ષેર્ અસ્ત-ગિરેઃ, આ ગુહ્યક-ગેહિની-પરિમલ-સુગન્ધિ-ગન્ધ-પાષાણ-વાસિત-ગુહા-ગૃહાચ્ ચ ગન્ધમાદનાત્, સર્વેષાં રાજ્ઞાં સજ્જી-ક્રિયન્તાં કરાઃ કર-દાનાય શસ્ત્ર-ગ્રહણાય વા, ગૃહ્યન્તાં દિશશ્ ચામરાણિ વા, નમન્તુ શિરાંસિ ધનૂંષિ વા, કર્ણ-પૂરી-ક્રિયન્તામ્ આજ્ઞા મૌર્વ્યો વા, શેખરી-ભવન્તુ પાદ-રજાંસિ શિરસ્ત્રાણિ વા, ઘટન્તામ્ અઞ્જલયઃ કરિ-ઘટા-બન્ધા વા, મુચ્યન્તાં ભૂમય ઇષવો વા, સમાલમ્બ્યન્તાં વેત્ર-યષ્ટયઃ કુન્ત-યષ્ટયો વા, સુ-દૃષ્ટઃ ક્રિયતામ્ આત્મા મચ્-ચરણ-નખેષુ કૃપાણ-દર્પણેષુ વા. પરાગતો ઽહમ્. પઙ્ગોર્ ઇવ મે કુતો નિવૃત્તિસ્ તાવદ્ યાવન્ ન કૃતઃ સર્વ-દ્વીપ્âન્તર-સંચારી સકલ-નર-પતિ-મુકુટ-મણિ-શિલ્âલોકમયઃ પાદ-લેપઃ." ઇતિ કૃત-નિશ્ચયશ્ ચ મુક્ત્âસ્થાનો વિસર્જિત-રાજ-લોકઃ સ્નાન્âરમ્ભ્âકાઙ્ક્ષી સભામ્ અત્યાક્ષીત્. ઉત્થાય ચ સ્વસ્થવન્ નિઃ-શેષમ્ આહ્નિકમ્ અકાર્ષીત્. અગલચ્ ચ દર્પ-પ્રસર ઇવ શ્રુત-પ્રતિજ્ઞસ્ય શામ્યદ્-ઊષ્મા દિવસસ્ ત્રિ-ભુવનસ્ય.
તતશ્ ચ નિજ્âધિકાર્âપહાર-ભીત ઇવ ભગવત્ય્ અપિ ક્વ્âપિ ગતે ગત- [195] -તેજસ્ય્ અ-હિમ-ભાસિ, તામરસ-વનેષ્વ્ અપિ નિગૂઢ-શિલી-મુખ્âલાપેષુ ત્રાસાદ્ ઇવ સંકુચત્સુ, વિહગ-ગણેષ્વ્ અપિ સમુપસંહૃત-નિજ-પક્ષ-વિક્ષેપ-નિશ્-ચલેષુ ભિય્êવ્â-પ્રકટી-ભવત્સુ, ભુવન-વ્યાપિનીં સંધ્યાં પ્રતિજ્ઞામ્ ઇવ માનયતિ નત-શિરસિ ઘટિત્âઞ્જલિ-વને જને સકલે, સ્વ-પદ-ચ્યુતિ-ચકિત-દિક્-પાલ-દીયમાન્âભ્રંલિહ-લોહ-પ્રાકાર-વલય-કલિતાસ્વ્ ઇવ બહલ-તિમિર-માલા-તિરો-ધીયમાનાસુ દિક્ષુ પ્રદોષ્âસ્થાને ન્âતિ-ચિરં તસ્થૌ. નમન્-નૃપ-લોક-લોલ્âંશુક-પવન-કમ્પિત-શિખૈર્ દીપિકા-ચક્ર-વાલૈર્ અપિ પ્રણમ્યમાન ઇવ પ્રાહિણ્ôલ્લોકં પ્રતિષિદ્ધ-પરિજન-પ્રવેશશ્ ચ શયન-ગૃહં પ્રાવિશત્. ઉત્તાનશ્ ચ મુમોચ્âઙ્ગાનિ શયન-તલે. દીપ-દ્વિતીયં ચ તમ્ અભિસર ઇવ લબ્ધ્âવસરસ્ તરસા ભ્રાતૃ-શોકો જગ્રાહ. જીવન્તમ્ ઇવ હૃદયે નિમીલિત-લોચનો દદર્શ્âગ્રજમ્. ઉપર્ય્ ઉપરિ ભ્રાતૃ-જીવિત્âન્વેષિણ ઇવ પ્રસસ્રુઃ શ્વાસાઃ. ધવલ્âંશુક-પટ્âન્તેન્êવ ચ્âશ્રુ-જલ-પ્લવેન મુખમ્ આચ્છાદ્ય નિઃ-શબ્દમ્ અતિ-ચિરં રુરોદ. ચકાર ચેતસિ: કથં નામ્âકૃતેસ્ તાદૃસ્યા યુક્તઃ પરિણામો ઽયમ્ ઈદૃશઃ. પૃથુ-શિલા-સંઘાત-કર્કશ-કાય-બન્ધાત્ તાતાદ્ અ-ચલાદ્ ઇવ લોહ-ધાતુઃ કઠિનતર આસીદ્ આર્યઃ. કથં ચ્âસ્ય મે હત-હૃદયસ્ય્âર્ય-વિરહે સકૃદ્ અપિ યુક્તં સમુચ્છ્વસિતુમ્. ઇયં સા પ્રીતિર્ ભક્તિર્ અનુવૃત્તિર્ વા. બાલિશો ઽપિ કઃ સંભાવયેદ્ આર્ય-મરણે મજ્-જીવિતમ્. તત્ તાદૃશમ્ ઐક્યમ્ એક-પદ એવ ક્વ્âપિ ગતમ્. અ-યત્નેન્âઇવ હત-વિધિના પૃથક્-કૃતો ઽસ્મિ. દગ્ધ-રોષ્âન્તરિત-શુચા સુ-ચિરં રુદિતમ્ અપિ ન મુક્ત-કણ્ઠં ગત-ઘૃણેન મયા. સર્વથા લૂતા-તન્તુ-ચ્છટા-ચ્છિદુરાસ્ તુચ્છાઃ પ્રીતયઃ પ્રાણિનામ્. લોક-યાત્રા-માત્ર-નિબન્ધના બાન્ધવતા યત્ર્âહમ્ અપિ નામ પર ઇવ્âર્યે સ્વર્ગ-સ્થે સ્વસ્થ ઇવ્âસે. કિં ચ દૈવ-હતકેન ફલમ્ આસાદિતમ્ ઈદૃશિ પરસ્પર-પ્રીતિ-બન્ધ-નિર્વૃત-હૃદયે સુખ-ભાજિ ભ્રાતૃ-મિથુને વિઘટિતે. તથા ચ ચન્દ્રમયા ઇવ જગદ્-આહ્લાદિનો લોક્âન્તરી-ભૂતસ્ય લગ્ન-ચિત્âગ્નય ઇવ્âર્યસ્ય ત એવ દહન્તિ ગુણાઃ. ઇત્ય્ એતાનિ ચ્âન્યાનિ ચ હૃદયેન પર્યદેવત. પ્રભાતાયાં ચ શર્વર્યાં પ્રતીહારમ્ આદિ-દેશ્â-શેષ-ગજ-સાધન્âધિકૃતં સ્કન્દગુપ્તં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામ્îતિ.

[196] અથ યુગપત્-પ્રધાવિત-બહુ-પુરુષ-પરમ્પર્âહૂયમાનઃ, સ્વ-મન્દિરાદ્ અ-પ્રતિપાલિત-કરેણુશ્ ચરણાભ્યામ્ એવ સંભ્રાન્તઃ, સ-સંભ્રમૈર્ દણ્ડિભિર્ ઉત્સાર્યમાણ-જન-પદઃ, પદે પદે પ્રણમતઃ પ્રતિદિશમ્ ઇભ-ભિષગ્-વર્âન્વર-વારણાનાં વિભાવરી-વાર્તાઃ પૃચ્છન્ન્ ઉચ્છ્રિત-શિખિ-પિચ્છ-લાઞ્છિત-વંશ-લતા-વન-ગહન-ગૃહીત-દિગ્-આયામૈર્ વિન્ધ્ય-વનૈર્ ઇવ વારણ-બન્ધ-વિમર્દ્ôદ્યોગ્âગતૈઃ, પુરઃ-પ્રધાવદ્ભિર્ અન્-આયત્ત-મણ્ડલૈર્ આધોરણ-ગણૈશ્ ચ મરકત-હરિત-ઘાસ-મુષ્ટીશ્ ચ દર્શયદ્ભિર્ નવ-ગ્રહ-ગજ-પતીંશ્ ચ પ્રાર્થયમાનૈશ્ ચ લબ્ધ્âભિમત-મત્ત-માતઙ્ગ-મુદિત-માનસૈશ્ ચ સુ-દૂરમ્ ઉપસૃત્ય નમસ્યદ્ભિર્ આત્મીય-માતઙ્ગ-મદ્âગમાંશ્ ચ નિવેદયદ્ભિઃ, ડિણ્ડિમ્âધિરોહણાય ચ વિજ્ઞાપયદ્ભિઃ, પ્રમાદ-પતિત્âપરાધ્âપહૃત-દ્વિ-રદ-દુઃખ-ધૃત-દીર્ઘ-શ્મશ્રુભિર્ અગ્રતો ગચ્છદ્ભિઃ, અભિનવ્ôપસૃતૈશ્ ચ કર્પટિભિર્ વારણ્âપ્તિ-સુખ-પ્રત્યાશયા ધાવમાનૈઃ, ગણિક્âધિકારિ-ગણૈશ્ ચિર-લબ્ધ્âન્તરૈર્ ઉચ્છ્રિત-કરૈઃ, કર્મણ્ય્ અ-કરેણુકા-સંકથન્âકુલૈર્ ઉલ્લાસિત-પલ્લવ-ચિહ્નાભિર્ અરણ્ય-પાલ-પઙ્ક્તિભિશ્ ચ, નિષ્પાદિત-નવ-ગ્રહ-નાગ-નિવહ-નિવેદન્ôદ્યતાભિર્ ઉત્તમ્ભિત-તુઙ્ગ-તોત્ર-વનાભિર્ મહા-માત્ર-પેટકૈશ્ ચ પ્રકટિત-કરિ-કર્મ-ચર્મ-પુટૈઃ, અભિનવ-ગજ-સાધન-સંચરણ-વાર્તા-નિવેદન-વિસર્જિતૈશ્ ચ નાગ-વન-વીથી-પાલ-દૂત-વૃન્દૈઃ, પ્રતિક્ષણ-પ્રત્યવેક્ષિત-કરિ-કવલ-કૂટૈશ્ ચ, કટ-ભઙ્ગ-સંગ્રહં ગ્રામ-નગર-નિગમેષુ નિવેદયમાનૈઃ, કટક-કદમ્બકૈઃ ક્રિયમાણ-કોલાહલઃ, સ્વામિ-પ્રસાદ-સંભૃતેન મહ્âધિકાર્âવિષ્-કારેણ સ્વાભાવિકેન ચ્âવષ્ટમ્ભ્âભોગેન્ôદાસીનો ઽપ્ય્ આદિશન્ન્ ઇવ, અ-સંખ્ય-કરિ-કર્ણ-શઙ્ખ-સમ્પત્-સમ્પાદનાય સમુદ્રાન્ આજ્ઞાપયન્ન્ ઇવ, શૃઙ્ગાર-ગૈરિક-પઙ્ક્âઙ્ગ-રાગ-સંગ્રહાય ગિરીન્ મુષ્ણન્ન્ ઇવ, દિગ્-ગજ્âધિકારં કકુભામ્ ઐરાવતમ્ ઇવ્âપહરન્ હરેર્ હર-પદ-ભર-નમિત-કૈલાસ-ગિરિ-ગુરુબિઃ પાદ-ન્યાસૈર્ ગુરુ-ભાર-ગ્રહણ-ગર્વમ્ ઉર્વ્યાઃ સંહરન્ન્ ઇવ, ગત-વશ-વિલોલસ્ય ચ્â-જાનુ-લમ્બસ્ય બાહુ-દણ્ડ-દ્વયસ્ય વિક્ષેપૈર્ આલાન-શિલા-સ્તમ્ભ-માલામ્ ઇવ્ôભયતો નિખનન્ન્ ઈષદ્-ઉત્તઙ્ગ-લમ્બેન્âધર-બિમ્બેન્â-મૃત-રસ-સ્વાદુના નવ-પલ્લવ-કોમલેન કવલેન્êવ શ્રી-કરેણુકાં વિલોભયન્ નિજ- [197] -નૃપ-વંશ-દીર્ઘં નાસા-વંશં દધાનઃ, અતિ-સ્નિગ્ધ-મધુર-ધવલ-વિશાલતયા પીત-ક્ષીર્ôદેન્êવ પિબન્ન્ ઈક્ષણ-યુગ્મ્âયામેન દિશામ્ આયામં મેરુ-તટાદ્ અપિ વિકટ-વિપુલ્âલિકઃ, સતતમ્ અ-વિચ્છિન્ન-ચ્છત્ર-ચ્છાયા-પ્રરૂઢિ-વશાદ્ ઇવ નિતાન્ત્âયત-નીલ-કોમલ-ચ્છવિ-સુ-ભગેન સ્વ-ભાવ-ભઙ્ગુરેણ કુન્તલ-બાલ-વલ્લરી-વેલ્લિત-વિલાસિના લુનન્ન્ ઇવ લુપ્ત્âલોકાન્ અર્ક-કરાન્ બર્બરકેણ્âરિ-પક્ષ-પરિક્ષય-પરિત્યક્ત-કાર્મુક-કર્મ્âપિ સકલ-દિગ્-અન્ત-શ્રૂયમાણ-ગુરુ-ગુણ-ધ્વનિઃ, આત્મ-સ્થ-સમસ્ત-મત્ત-માતઙ્ગ-સાધનો ઽપ્ય્ અ-સ્પૃષ્ટો મદેન ભૂતિમાન્ અપિ સ્નેહમયઃ પાર્થિવો ઽપિ ગુણમયઃ કરિણામ્ ઇવ દાનવતામ્ ઉપરિ સ્થિતઃ, સ્વામિતામ્ ઇવ સ્પૃહણીયાં ભૃત્યતામ્ અપ્ય્ અ-પરિભૂતામ્ ઉદ્વહન્ન્ એક-ભર્તૃ-ભક્તિ-નિશ્-ચલાં કુલ્âઙ્ગનામ્ ઇવ્âન્-અન્ય-ગમ્યાં પ્રભુ-પ્રસાદ-ભૂમિમ્ આરૂઢઃ, નિષ્કારણ-બાન્દવો વિદગ્ધાનામ્, અ-ભૃત-ભૃત્યો ભજતામ્, અ-ક્રીત-દાસો વિદુષામ્, સ્કન્દગુપ્તો વિવેશ રાજ-કુલમ્. દૂરાદ્ એવ ચ્ôભય-કર-કમલ્âવલમ્બિતં સ્પૃશન્ મૌલિના મહી-તલં નમસ્-કારમ્ અકરોત્.

ઉપવિષ્ટં ચ ન્âતિ-નિકટે તં તદા જગાદ દેવો હર્ષઃ: "શ્રુતો વિસ્તર એવ્âસ્ય્âર્ય-વ્યતિકરસ્ય્âસ્મચ્-ચિકીર્ષિતસ્ય ચ. અતઃ શીઘ્રં પ્રવેશ્યન્તાં પ્રચાર-નિર્ગતાનિ ગજ-સાધનાનિ. ન ક્ષામ્યત્ય્ અતિ-સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ આર્ય-પરિભવ-પીડા-પાવકઃ પ્રયાણ-વિલમ્બમ્." ઇત્ય્ એવમ્ અભિહિતશ્ ચ પ્રણમ્ય વ્યજ્ઞાપયત્: "કૃતમ્ અવધારયતુ સ્વામી સમાદિષ્ટં કિં તુ સ્વ્-અલ્પં વિજ્ઞપ્યમ્ અસ્તિ ભર્તૃ-ભક્તેઃ. તદ્âકર્ણયતુ દેવઃ. દેવેન હિ પુષ્પભૂતિ-વંશ-સંભૂતસ્ય્âભિજનસ્ય્âભિજાત્યસ્ય સહજસ્ય તેજસો દિક્-કરિ-કર-પ્રલમ્બસ્ય બાહુ-યુગલસ્ય્âસાધારણસ્ય ચ સ્ôદર-સ્નેહસ્ય સર્વં સદૃશમ્ ઉપક્રાન્તમ્. કાક્ôદર્âભિધાનાઃ કૃપણાઃ કૃમયો ઽપિ ન મૃષ્યન્તિ નિકારં [198] કિમ્ ઉત ભવાદૃશાસ્ તેજસાં રાશયઃ. કેવલં દેવ-રાજ્યવર્ધન્ôદન્તેન કિયદ્ અપિ દૃષ્ટમ્ એવ દેવેન દુર્-જન-દૌરાત્મ્યમ્. ઈદૃશાઃ ખલુ લોક-સ્વભાવાઃ પ્રતિ-ગ્રામં પ્રતિ-નગરં પ્રતિ-દેશં પ્રતિ-દ્વીપં પ્રતિ-દિશં ચ ભિન્ના વેશાશ્ ચ્âકારાશ્ ચ્âહારાશ્ ચ વ્યાહારાશ્ ચ વ્યવહારાશ્ ચ જન-પદાનામ્. તદ્ ઇયમ્ આત્મ-દેશ્âચાર્ôચિતા સ્વ-ભાવ-સરલ-હૃદય-જા ત્યજ્યતાં સર્વ-વિશ્વાસિતા. પ્રમાદ-દોષ્âભિષઙ્ગેષુ શ્રુત-બહુ-વાર્ત એવ પ્રતિ-દિનં દેવઃ. યથા નાગ-કુલ-જન્મનઃ સારિક્âશ્રાવિત-મન્ત્રસ્ય્âસીન્ નાશો નાગસેનસ્ય પદ્માવત્યામ્. શુક-શ્રુત-રહસ્યસ્ય ચ શ્રીર્ અશીર્યત શ્રુતવર્મણઃ શ્રાવસ્ત્યામ્. સ્વપ્નાયમાનસ્ય ચ મન્ત્ર-ભેદો ઽભૂન્ મૃત્યવે મૃત્તિકાવત્યાં સુવર્ણચૂડસ્ય. ચૂડા-મણિ-લગ્ન-લેખ-પ્રતિબિમ્બ-વાચિત્âક્ષરા ચ ચારુ-ચામીકર-ચામર-ગ્રાહિણી યમતાં યયૌ યવન્êશ્વરસ્ય. લોભ-બહુલં ચ બહુલ-નિશિ નિધાનમ્ ઉત્ખનન્તમ્ ઉત્ખાત-ખડ્ગ-પ્રમાથિની મમન્થ માથુરં બૃહદ્રથં વિદૂરથ-વરૂથિની. નાગ-વન-વિહાર-શીલં ચ માયા-માતઙ્ગ્âઙ્ગાન્ નિર્ગતા મહાસેન-સૈનિકા વત્સપતિં ન્યયંસિષુઃ. અતિ-દયિત-લાસ્યસ્ય ચ શૈલૂષ-મધ્યમ્ અધ્યાસ્ય મૂર્ધાનમ્ અસિ-લતયા મૃણાલમ્ ઇવ્âલુનાદ્ અગ્નિમિત્ર્âત્મજસ્ય સુમિત્રસ્ય મિત્રદેવઃ. પ્રિય-તન્ત્રી-વાદ્યસ્ય્âલાબુ-વીણ્âભ્યન્તર-શુષિર-નિહિત-નિશિતતર-વારયો ગાન્ધર્વ-ચ્છાત્ર-ચ્છદ્માનઃ ચિચ્છિદુર્ અશ્મક્êશ્વરસ્ય શરભસ્ય શિરો રિપુ-પુરુષાઃ. પ્રજ્ઞા-દુર્-બલં ચ [199] બલ-દર્શન-વ્યપદેશ-દર્શિત્â-શેષ-સૈન્યઃ, સેનાનીર્ અન્-આર્યો મૌર્યં બૃહદ્રથં પિપેષ પુષ્પમિત્રઃ સ્વામિનમ્. કાર્ય-કુતૂહલી ચ ચણ્ડી-પતિર્ દણ્ડ્ôપનત-યવન-નિર્મિતેન નભસ્-તલ-યાયિના યન્ત્ર-યાનેન્âનીયત ક્વ્âપિ. કાકવર્ણઃ શૈશુનારિશ્ ચ નગર્ôપકણ્ઠે કણ્ઠે નિચકૃતે નિસ્ત્રિંશેન. અતિ-સ્ત્રી-સઙ્ગ-રતમ્ અન્-અઙ્ગ-પર-વશં શુઙ્ગમ્ અમાત્યો વસુદેવો દેવ-ભૂતિ-દાસી-દુહિત્રા દેવી-વ્યઞ્જનયા વીત-જીવિતમ્ અકારયત્. અ-સુર-વિવર-વ્યસનિનં, ચ્âપજહ્રુર્ અ-પરિમિત-રમણી-મણિ-નૂપુર-ઝણઝણ્âહ્લાદ-રમ્યયા માગધં ગોવર્ધન-ગિરિ-સુરુઙ્ગયા સ્વ-વિષયં મેકલ્âધિપ-મન્ત્રિણઃ. મહાકાલ-મહે ચ મહા-માંસ-વિક્રય-વાદ-વાતૂલં વેતાલસ્ તાલજઙ્ઘો જઘાન જઘન્યજં પ્રદ્યોતસ્ય પૌણકિં કુમારં કુમારસેનમ્. રસાયન-રસ્âભિનિવેશિનશ્ ચ વૈદ્ય-વ્યઞ્જનાઃ સુ-બહુ-પુરુષ્âનતર-પ્રકાશિત્âઉષધિ-ગુણા ગણપતેર્ વિદેહ-રાજ-સુતસ્ય રાજ-યક્ષ્માણમ્ અજનયન્. સ્ત્રી-વિશ્વાસિનસ્ ચ મહા-દેવી-ગૃહ-ગૂઢ-ભિત્તિ-ભાગ્-ભૂત્વા ભ્રાતા ભદ્રસેનસ્ય્âભવન્ મૃત્યવે કાલિઙ્ગસ્ય વીરસેનઃ. માતૃ-શયનીય-તૂલિકા-તલ-નિષણ્ણશ્ ચ તનયો ઽન્યં તનયમ્ અભિષેક્તુ-કામસ્ય દધ્રસ્ય કરૂષ્âધિપતેર્ અભવન્ મૃત્યવે. ઉત્સારક-રુચિં ચ રહસિ સ-સચિવમ્ એવ દૂરી-ચકાર ચકોર-નાથં શૂદ્રક-દૂતશ્ ચન્દ્રકેતું જીવિતાત્. મૃગય્âસક્તસ્ય ચ મથ્નતો ગણ્ડકાન્ ઉદ્દણ્ડ-નડ્વલ-નલ-વન-નિલીનાશ્ ચ ચમ્પ્âધિપ-ચમૂ-ચર-ભટાશ્ ચામુણ્ડી-પતેર્ આચેમુઃ પ્રાણાન્ પુષ્કરસ્ય. બન્દિ-રાગ-પરં ચ પર-પ્રયુક્તા જય-શબ્દ-મુખર-મુખા મઙ્ખા મૌખરિં મૂર્ખં ક્ષત્રવર્માણમ્ ઉદખનન્. અરિ-પુરે ચ પર-કલત્ર-કામુકં [200] કામિની-વેશ-ગુપ્તશ્ ચ ચન્દ્રગુપ્તઃ શક-પતિમ્ અશાતયદ્ ઇતિ. પ્રમત્તાનાં ચ પ્રમદા-કૃતા અપિ પ્રમાદાઃ શ્રુતિ-વિષયમ્ આગતા એવ દેવસ્ય. યથા મધુ-મોચિત-મધુરક-સંલિપ્તૈર્ લાજૈઃ સુપ્રભા પુત્ર-રાજ્ય્âર્થં મહાસેનં કાશિ-રાજં જઘાન. વ્યાજ-જનિત-કન્દર્પ-દર્પા ચ દર્પણેન ક્ષુર-ધારા-પર્યન્તેન્âયોધ્ય્âધિપતિં પરન્-તપં રત્નવતી જારૂથ્યમ્, વિષ-ચૂર્ણ-ચુમ્બિત-મકરન્દેન ચ કર્ણ્êન્દીવરેણ દેવકી દેવર્âનુરુક્તા દેવસેનં સૌહ્મ્યમ્, યોગ-પરાગ-વિરસ-વર્ષિણા ચ મણિ-નૂપુરેણ વલ્લભા સ-પત્નીર્ ઉષા વૈરન્ત્યા રન્તિદેવમ્, વેણી-વિનિગૂઢેન ચ શસ્ત્રેણ બિન્દુમતી વૃષ્ણિં વિદૂરથમ્, રસ-દિગ્ધ-મદ્યેન ચ મેખલા-મણિના હંસવતી સૌવીરં વીરસેનમ્, અ-દૃશ્ય્âગદ-વિલિપ્ત-વદના ચ વિષ-વારુણી-ગણ્ડૂષ-પાયનેન પૌરવી પૌરવ્êશ્વરં સોમકમ્." ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામ સ્વામ્ય્-આદેશ-સંપાદનાય ચ નિર્જગામ.

દેવો ઽપિ હષઃ સકલ-રાજ્ય-સ્થિતીશ્ ચકાર. તતશ્ ચ તથા કૃત-પ્રતિજ્ઞે પ્રયાણં વિજયાય દિશાં સમાદિશતિ દેવે હર્ષે ગત્âયુષાં પ્રતિસામન્તાનામ્ ઉદવસિતેષુ બહુ-રૂપાણ્ય્ ઉપલિઙ્ગાનિ વિતેનિરે. તથા હ્ય્ અ-વિપ્રકૃષ્ટાઃ કાલ-દૂત-દૃષ્ટય ઇવ્êતસ્-તતશ્ ચટુલાઃ કૃષ્ણ-શાર-શ્રેણયઃ. પ્રચલિત-લક્ષ્મી-નૂપુર-પ્રણાદ-પ્રતિમા મધુ-સરઘા-સંઘાત-ઝંકારા જહ્રાદિરે. ચિરં વિવૃત-વિકૃત-વદન-વિવર-નિઃસૃત-વહ્નિ-વિસરા વાસરે ઽપિ વિ-રસં વિરેસુશ્ ચિરમ્ અ-શિવ્âર્થમ્ અ-શિવાઃ શિવાઃ. શવ-પિશિત-પ્રરૂઢ-પ્રસરા ઇવ કપિ-પોત-કપોલ-કપિલ-પક્ષતયઃ કાનન-કપોતાઃ પેતુઃ. આમન્ત્રયમાણા ઇવ દધુર્ અ-કાલ-કુસુમાનિ સમમ્ ઉપવન-તરવઃ. તરલ- [201] -કર-તલ-પ્રહાર-પ્રહત-પયો-ધરા રુરુદુઃ પ્રસભં સભા-શાલ-ભઞ્જિકાઃ. દદૃશુર્ આસન્ન-કચ-ગ્રહ-ભય્ôદ્ભ્રાન્ત્ôત્તમ્âઙ્ગમ્ ઇવ્âત્માનં કબન્ધમ્ આદર્શ્ôદરેષુ યોધાઃ. ચૂડા-મણિષુ ચક્ર-શઙ્ખ-કમલ-લક્ષ્માણઃ પ્રાદુર્-અભવન્ પાદ-ન્યાસા રાજ-મહિષીણામ્. ચેટી-ચામર્âણ્ય્ અ-કસ્માદ્ અધાવન્ત પાણિ-પલ્લવાત્. પ્રણય-કલહે ઽપિ દત્ત-પૃષ્ઠાશ્ ચિરમ્ અભવન્ ભટાઃ પરાઙ્-મુખા માનિનીનામ્. કરિણી-કપોલેષુ વ્યઘટન્ત મધુલિહાં મધુ-મદિરા-પાન-ગોષ્ઠ્યઃ. સમાઘ્રાત-યમ-મહિષ-ગન્ધા ઇવ તામ્યન્તઃ સ્તમ્બ-કરિમ્ અપિ હરયો હરિતં નવ-યવસં ન ચેરુઃ. ચલ-વલય્âવલી-વાચાલ-બાલિકા-તાલિકા-તોદ્ય-લાલિતા અપિ ન નનૃતુર્ મન્દા મન્દિર-મયૂરાઃ. નિશિ નિશિ રજ-નિકર-હરિણ-નિહિત-નયન ઇવ્ôન્મુખસ્ તારમ્ ઉપતોરણમ્ અ-કારણમ્ અકાણીત્ કૌલેયક-ગણઃ. ગણયન્ત્îવ ગત્âયુષસ્ તર્જન-તરલયા તર્જન્યા દિવસમ્ આટ વાટકેષુ કોટવી. કુટ્ટિમેષુ કુટિલ-હરિણ-ખુર-વેણી-તરઙ્ગિણ્યશ્ ચ શષ્પ-રાજયો ઽજાયન્ત. જનિત-વેણી-બન્ધાનિ નિર્-અઞ્જન-રોચના-રોચીંષિ ચષક-મધુનિ મુખ-કમલ-પ્રતિબિમ્બાન્ય્ અદૃશ્યન્ત ભટીનામ્. સમાસન્ન્âત્મ્âપહાર-ચકિતા ઇવ ચકમ્પિરે ભૂમયઃ. વધ્ય્âલંકાર-રક્ત-ચન્દન-રસ-ચ્છટા ઇવ્âલક્ષ્યન્ત શૂરાણાં પતિતાઃ શરીરેષુ વિકસિત-બન્ધૂક-કુસુમ-શોણિત-શોચિષઃ શોણિત-વૃષ્ટયઃ. પર્યગ્ની-કુર્વાણા ઇવ વિનશ્વરીં શ્રિયમ્ અ-વિરલ-સ્ફુરત્-સ્ફુલિઙ્ગ્âઙ્ગાર્ôદ્ગાર-દગ્ધ-તારા-ગણા ગણશઃ પતન્તઃ પ્રજ્વલન્તો ન વ્યરંસિષુર્ ઉલ્કા-દણ્ડાઃ. પ્રથમમ્ એવ પ્રતીહાર્îવ્âપહરન્તી પ્રતિ-ભવનં ચામર્âતપત્ર-વ્યજનાનિ પરુષા બભ્રામ વાત્ય્êતિ.
ઇતિ શ્રી-બાણ-ભટ્ટ-કૃતૌ હર્ષચરિતે રાજ-પ્રતિજ્ઞા-વર્ણનં નામ ષષ્ઠ ઉચ્છ્વાસઃ.
[202] સપ્તમ ઉચ્છ્વાસઃ
અઙ્ગન-વેદી વસુધા કુલ્યા જલધિઃ સ્થલી ચ પાતાલમ્ ।
વલ્મીકશ્ ચ સુમેરુઃ કૃત-પ્રતિજ્ઞસ્ય વીરસ્ય ॥ 7.1 ॥
ધૃત-ધનુષિ બાહુ-શાલિનિ શૈલા ન નમન્તિ યત્ તદ્ આશ્ચર્યમ્ ।
રિપુ-સંજ્ઞકેષુ ગણના ક્âઇવ વરાકેષુ કાકેષુ ॥ 7.2 ॥
અથ વ્યતીતેષુ ચ કેષુ-ચિદ્ દિવસેષુ મૌહૂર્તિક-મણ્ડલેન શતશઃ સુ-ગણિતે સુ-પ્રશસ્તે ઽહનિ દત્તે ચતસૃણામ્ અપિ દિશાં વિજય-યોગ્યે દણ્ડ-યાત્રા-લગ્ને સલિલ-મોક્ષ-વિશારદૈઃ શારદૈર્ ઇવ્âમ્ભો-ધરૈઃ કાલ-ધૌતૈઃ શાતકૌમ્ભૈશ્ ચ કુમ્ભૈઃ સ્નાત્વા વિરચય્ય પરમયા ભક્ત્યા ભગવતો નીલ-લોહિતસ્ય્âર્ચામ્-ઉદર્ચિષં હુત્વા પ્રદક્ષિણ્âવર્ત-શિખા-કલાપમ્ આશુશુક્ષણિં, દત્ત્વા દ્વિજેભ્યો રત્નવન્તિ રાજતાનિ જાત-રૂપમયાનિ ચ સહસ્રશસ્ તિલ-પાત્રાણિ કનક-પત્ર-લત્âલં-કૃત-શફ-શૃઙ્ગ-શિખરા ગાશ્ ચ્âર્બુદશઃ, સમુપવિશ્ય વિતત-વ્યાઘ્ર-ચર્મણિ ભદ્ર્âસને વિલિપ્ય પ્રથમ-વિલિપ્ત્âયુધો નિજ-યશો-ધવલેન્âચરણતશ્ ચન્દનેન શરીરં, પરિધાય રાજ-હંસ-મિથુન-લક્ષ્મણી સદૃશે દુકૂલે, પરમ્êશ્વર-ચિહ્ન-ભૂતાં શશિ-કલામ્ ઇવ કલ્પયિત્વા સિત-કુસુમ-મુણ્ડ-માલિકાં શિરસિ નીત્વા, કર્ણ્âભરણ-મરકત-મયૂખમ્ ઇવ કર્ણ-ગોચરતાં ગોરોચના-ચ્છુરિતમ્ અભિનવં દૂર્વા-પલ્લવં વિન્યસ્ય સહ શાસન-વલયેન ગમન-મઙ્ગલ-પ્રતિસરં પ્રકોષ્ઠે પરિપૂજિત-પ્રહૃષ્ટ-પુરો-હિત-કર-પ્રકીર્યમાણ-શાન્તિ-સલિલ-સીકર-નિકર્âભ્યુક્ષિત-શિરાઃ સંપ્રેષ્ય મહ્âર્હાણિ વાહનાનિ બહલ-રત્ન્âલોક-લિપ્ત-કકુમ્ભિ ચ ભૂષણાનિ ભૂ-ભુજાં સવિભજ્ય ક્લિષ્ટ-કાર્પટિક-કુલ-પુત્રક- [203] -લોક-મોચિતૈઃ પ્રસાદ-દાનૈશ્ ચ વિમુચ્ય બન્ધનાનિ સકલાનિ નિયુજ્ય તત્-કાલ-સ્મરણ-સ્ફુરણેન કથિત્âત્માનમ્ ઇવ ચ્âષ્ટા-દશ-દ્વીપ-જેતવ્ય્âધિકારે દક્ષિણં ભુજ-સ્તમ્ભમ્ અહમહમિકયા સેવકૈર્ ઇવ સ-નિમિત્તૈર્ અપિ સમગ્રૈર્ અગ્રતો ભવદ્ભિઃ પ્રમુદિત-પ્રજા-જન્યમાન-જય-શબ્દ-કોલાહલો હિરણ્ય-ગર્ભ ઇવ બ્રહ્મ્âણ્ડાત્ કૃત-યુગ-કરણાય ભવનાન્ નિર્જગામ.
ન્âતિ-દૂરે ચ નગરાદ્ ઉપ-સરસ્વતિ નિર્મિતે મહતિ તૃણમયે, સમુત્તમ્ભિત-તુઙ્ગ-તોરણે, વેદી-વિનિહિત-પલ્લવ-લલામ-હેમ-કલશે, બદ્ધ-વન-માલા-દામ્નિ, ધવલ-ધ્વજ-માલિનિ, ભ્રમચ્-છુક્લ-વાસસિ, પઠદ્-દ્વિ-જન્મનિ મન્દિરે પ્રસ્થાનમ્ અકરોત્. તત્ર-સ્થસ્ય ચ્âસ્ય ગ્રામ્âક્ષપટલિકઃ સકલ-કરણિ-પરિકરઃ "કરોતુ દેવો દિવસ-ગ્રહણમ્ અદ્ય્âઇવ્â-વન્ધ્ય-શાસનઃ શાસનાનામ્" ઇત્ય્ અભિધાય વૃષ્âઙ્કામ્ અભિનવ-ઘટિતાં હાટકમયીં મુદ્રાં સમુપનિન્યે. જગ્રાહ ચ તાં રાજા. સમુપસ્થાપિતે ચ પ્રથમત એવ મૃત્-પિણ્ડે પરિભ્રશ્ય કર-કમલાદ્ અધો-મુખી મહી-તલે પપાત મુદ્રા. મન્દ્âશ્યાન-પઙ્ક-પટલે મૃદુ-મૃદિ સરસ્વતી-તીરે પરિસ્ફુટં વ્યરાજન્ત રાજયો વર્ણાનામ્. અ-મઙ્ગલ્âશઙ્કિનિ ચ વિષીદતિ પરિજને નર-પતિર્ અકરોન્ મનસ્ય્ એતત્: "અ-તત્ત્વ-દર્શિન્યો હિ ભવન્ત્ય્ અ-વિદગ્ધાનાં ધિયઃ. તથા હિ: એક-શાસન-મુદ્ર્âઙ્કા ભૂર્ ભવતો ભવિષ્યત્îતિ નિવેદિતમ્ અપિ નિમિત્તેન્âન્યથા ગૃહ્ણન્તિ ગ્રામ્યાઃ." ઇત્ય્ અભિનન્દ્ય મનસા મહા-નિમિત્તં તત્ સીર-સહસ્ર-સંમિત-સીમ્નાં ગ્રામાણાં શતમ્ અદાદ્ દ્વિજેભ્યઃ. નિનાય ચ તત્ર તં દિવસમ્. પ્રતિપન્નાયાં શર્વર્યાં સંમાનિત-સર્વ-રાજ-લોકઃ સુષ્વાપ.
અથ ગલતિ તૃતીયે યામે સુપ્ત-સમસ્ત-સત્ત્વ-નિઃ-શબ્દે દિક્-કુઞ્જર-જૃમ્ભમાણ-ગમ્ભીર-ધ્વનિર્ અતાઢ્યત પ્રયાણ-પટહઃ. અગ્રતઃ સ્થિત્વા ચ મુહૂર્તમ્ ઇવ પુનઃ પ્રયાણ-ક્રોશ-સંખ્યાપકાઃ સ્પષ્ટમ્ અષ્ટાવ્ અદીયન્ત પ્રહારાઃ પટહે પટીયાંસઃ.

[204] તતો રટત્-પટહે, નન્દન્-નાન્દીકે, ગુઞ્જદ્-કુઞ્જે, કૂજત્-કાહલે, શબ્દાયમાન-શઙ્ખે, ક્રમ્ôપચીયમાન-કટક-કલકલે, પરિજન્ôત્થાપન-વ્યાપૃત-વ્યવહારિણિ, દ્રુત-દ્રુઘણ-ઘાત-ઘટ્યમાન-કોણિકા-કીલ-કોલાહલ-કલિત-કકુભિ, બલ્âધિકૃત-બધ્યમાન-પાટી-પતિ-પેટકે, જન-જ્વલિત્ôલ્કા-સહસ્ર્âલોક-લુપ્યમાન-ત્રિ-યામા-તમસિ, યામ-ચેટી-ચરણ-ચલન્ôત્થાપ્યમાન-કામિ-મિથુને, કટુક-કટુક-નિર્દેશ-નશ્યન્-નિદ્ર્ôન્મિષન્-નિષાદિનિ, પ્રબુદ્ધ-હાસ્તિક-શૂન્યી-ક્રિયમાણ-શય્યા-ગૃહે, સુપ્ત્ôત્થિત્âશ્વીય-વિધૂયમાન-સટે, રટત્-કટક-મુખર-ખનિત્ર-ખન્યમાન-ક્ષોણી-પાશે, સમુત્કીલ્યમાન-કીલ-શિઞ્જાન-હિઞ્જીરે, ઉપનીયમાન-નિગડ-તાલ-કલરવ્ôત્તાલ-તુરઙ્ગ-તરઙ્ગ્યમાણ-ખુર-પુટે, લેશિક-મુચ્યમાન-મદ-સ્યન્દિ-દન્તિ-સંદાન-શૃઙ્ખલા-ખનખન-નિનાદ-નિર્ભર-ભરિત-દશ-દિશિ, ઘાસ-પૂલક-પ્રહાર-પ્રમૃષ્ટ-પાંસુલ-કરિ-પૃષ્ઠ-પ્રસાર્યમાણ-પ્રસ્ફોટિત-પ્રમૃષ્ટ-ચર્મણિ, ગૃહ-ચિન્તકચેટક-સંવેષ્ટ્યમાન-પટ-પુટી-કાણ્ડપડ-મણ્ડપ-પરિવસ્ત્રા-વિતાનકે, કીલ-કલાપ્âપૂર્યમાણ-ચિપિટ-ચર્મ-પુટે, સંભાણ્ડાયમાન-ભાણ્ડ્âગારિણિ, ભાણ્ડ્âગાર-વહન-સંવાહ્યમાન-બહુ-નાલી-વાહિકે, નિષાદિ-નિશ્-ચલ્âન્-એક્âનીકપ્âરોપ્યમાણ-કોશ-કલશ- [205] -પીડા-પીડ-સંકટાયમાન-સામન્ત્âઉકસિ, દૂર-ગત-દક્ષ-દાસેરક-ક્ષિપ્ર-પ્રક્ષિપ્યમાણ્ôપકરણ-સંભાર-ભ્રિયમાણ-દુષ્ટ-દન્તિનિ, તિર્યગ્-આનમજ્-જાઘનિક-કર-કૃચ્છ્ર્âકૃષ્ટ-લમ્બમાન-પર-તન્ત્ર-તુન્દિલ-ચુન્દી-જન-જનિત-જન-હાસે, પીડ્યમાન-શાર-શારિ-વરત્રા-ગુણ-ગ્રાહિત-ગાત્ર-વિહાર-બૃંહદ્-બહુ-બૃહદ્-ઉન્મદ-કરિણિ, કરિ-ઘટા-ઘટમાન-ઘણ્ટા-ટાઙ્કાર-ક્રિયમાણ-કર્ણ-જ્વરે, પૃષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠાપ્યમાન-કણ્ઠ્âલક-કદ્-અર્થિત-કૂજત્-કરભે, અભિજાત-રાજ-પુત્ર-પ્રેષ્યમાણ-કુ-પ્રયુક્ત્âકુલ-કુલીન-કુલ-પુત્ર-કલત્ર-વાહને, ગમન-વેલા-વિપ્રલબ્ધ-વારણ્âધોરણ્âન્વિષ્યમાણ-નવ-સેવકે, પ્રસાદ-વિત્ત-પત્તિ-નીયમાન-નર-પતિ-વલ્લભ-વાર-વાજિનિ, ચારુ-ચાર-ભટ-સૈન્ય-ન્યસ્યમાન-નાસીર-મણ્ડલ્âડમ્બર-સ્થૂલ-સ્થાસકે, સ્થાન-પાલ-પર્યાણ-લમ્બમાન-લવણક-લાયી-કિઙ્કિણી-નાલી-સનાથ-સંકલિત-તલ-સારકે, કુણ્ડલી-કૃત્âવરક્ષણી-જાલ-જટિલ-વલ્લભ-પાલ્âશ્વ-ઘટા-નિવેશ્યમાન-સાખા-મૃગે, પરિવર્ધક્âકૃષ્યમાણ્âર્ધ-જગ્ધ-પ્રાભાતિક-યોગ્ય્âશન-પ્રારોહકે, વ્યક્રોશી-વિજૃમ્ભમાણ-ઘાસિક્âઘોષે, ગમન-સંભ્રમ-ભ્રષ્ટ-ભ્રમદ્-ઉત્તુણ્ડ-તરુણ-તુરઙ્ગમ-તન્યમાન્âનેક-મન્દુરા-વિમર્દે, સજ્જી-કૃત-કરેણુક્âરોહ્âહ્વાન-સ-ત્વર-સુન્દરી-દીયમાન-મુખ્âલેપને, ચલિત-માતઙ્ગ-તુરઙ્ગ-પ્રધાવિત-પ્રાકૃત-પ્રાતિવેશિક-લોક-લુણ્ઠ્યમાન-નિર્ઘાસ-સસ્ય-સંચયે, સંચર- [206] -ચ્-ચેલ-ચક્ર્âકાન્ત-ચક્રીવતિ, ચક્ર-ચીત્કારિ-ગન્ત્રી-ગણ-ગૃહ્યમાણ-પ્રહત-વર્ત્મનિ, અ-કાણ્ડક્ôડ્ડીયમાન-ભાણ્ડ-ભરિત્âનડુહિ, નિકટ-ઘાસ-લાભ-લુભ્યલ્-લમ્બમાન-પ્રથમ-પ્રસાર્યમાણ-સાર-સૌરભેયે, પ્રમુખ-પ્રવર્ત્યમાન-મહા-સમામન્ત-મહ્âનસે, પુરઃ-પ્રધાવદ્-ધ્વજ-વાહિનિ, પ્રિય-શત્ôપ-લભ્યમાન-સંકટ-કુટીરક્âન્તરાલ-નિઃસરણે, કરિ-ચરણ-દલિત-મઠિક્ôત્થિત-લોક-લોષ્ટ-હન્યમાન-મેણ્ઠ-ક્રિયમાણ્âસન્ન-સ્âક્ષિંણિ, સંઘટ્ટ-વિઘટ્ટમાન-વ્યાઘ્ર-પલ્લી-પલાયમાન-ક્ષુદ્ર-કુટુમ્બકે, કલકલ્ôપદ્રવ-દ્રવદ્-દ્રવિણ-બલીવર્દ-વિદ્રાણ-વણિજિ, પુરઃ-સર-દીપિક્âલોક-વિરલાયમાન-લોક્ôત્પીડા-પ્રસ્થિત્âન્તઃ-પુર-કરિણી-કદમ્બકે, હય્âરોહ્âહૂયમાન-લમ્બિત-શુનિ, સ-રભસ-ચરણ-નિપતન-નિશ્-ચલ-ગમન-સુખાયમાન-ખક્ખટ-સ્તૂયમાન-તુઙ્ગ-તઙ્ગણ-ગુણે, સ્રસ્ત-વેસર-વિસંવાદિ-સીદદ્-દાક્ષિણાત્ય-સાદિનિ, રજો-જગ્ધ-જગતિ પ્રયાણ-સમયે, પ્રતિ-દિશમ્ આગચ્છદ્ભિર્ ગજ-વધૂ-સમારૂઢૈર્ આધોરણૈર્ ઊર્ધ્વ-ધ્રિયમાણ-હેમ-પત્ર-ભઙ્ગ-શાર-શાર્ઙ્ગૈઃ, અન્તર્âસન્âસીન્âન્તરઙ્ગ-ગૃહીત્âસિભિઃ, તામ્બૂલિક-વિધૂયમાન-ચામર-પલ્લવૈઃ, પશ્ચિમ્âસનિક્âર્પિત-ભસ્ત્રા-ભરણ-ભિન્દિપાલ-પૂલિઙ્કૈઃ, પત્ર-લતા-કુટિલ-કલ-ધૌત-નલક-પલ્લવિત-પર્યાણૈઃ, પર્યાણ-પક્ષક-પરિક્ષેપ-પટ્ટિકા-બન્ધ-નિશ્-ચલ-પટ્ટ્ôપધાન-સ્થિર્âવધાનૈઃ, પ્રચલ-પાદ-ફલિક્âસ્ફાલન-સ્ફાયમાન-પદ-બન્ધ-મણિ-શિલા-શબ્દૈઃ, ઉચ્ચિત્ર-નેત્ર-સુ-કુમાર-સ્વસ્થાન-સ્થગિત-જઙ્ઘા-કાણ્ડૈશ્ ચ કાર્દમિક-પટ-કલ્માષિત-પિશઙ્ગ-પિઙ્ગૈઃ, અલિ-નીલ-મસૃણ-સતુલા-સમુત્પાદિત-સિતા-સમાયોગ-પર-ભાગૈશ્ ચ્âવદાત-દેહ- [207] -વર્ણ-વિરાજમાન-રાજ્âવર્ત-મેચકૈઃ, કઞ્ચુકૈશ્ ચ્âપચિત-ચીન-ચોલકૈશ્ ચ તાર-મુક્તા-સ્તબકિત-સ્તવરક-વારબાણૈશ્ ચ નાના-કષાય-કર્બુર-કૂર્પસકૈશ્ ચ શુક-પિચ્છ-ચ્છાયાચ્છાદનકૈશ્ ચ વ્યાયામ્ôલ્લુપ્ત-પાર્શ્વ-પ્રવિષ્ટ-ચારુ-શસ્ત્રશ્ ચ ગતિ-વશ-વેલ્લિત-હાર-લતા-ગલલ્-લોલ-કુણ્ડલ્ôન્મોચન-પ્રધાવિત-પરિજનૈઃ, ચામીકર-પત્ર્âઙ્કુર-કર્ણ-પૂર-કવિ-ઘટ્ટમાન-વાચાલ-વાલ-પાશૈશ્ ચ્ôષ્ણીષ-પટ્ટ્âવષ્ટબ્ધ-કર્ણોત્પલ-નાલૈશ્ ચ કુઙ્કુમ-રાગ-કોમલ્ôત્તરીય્âન્તરિત્ôત્તમ્âઙ્ગૈશ્ ચ ચૂડા-મણિ-ખણ્ડ-ખચિત-ક્ષૌમ-ખોલૈશ્ ચ માયૂર્âતપત્રાયમાણ-શેખર-ષટ્-પદ-પટલૈશ્ ચ માર્ગ્âગત-શારીરિક-શારિ-વાહ-વેગ-દણ્ડૈઃ, પુનશ્-ચઞ્ચચ્-ચામર-કિર્મીર-કાર્દરઙ્ગ-ચર્મ-મણ્ડલ-મણ્ડન્ôડ્ડીયમાન-ચટુલ-ડામર-ચારભટ-ભરિત-ભુવન્âન્તરૈઃ, આસ્કન્દત્-કામ્બોજ-વાજિ-શત-શિઞ્જાન-જાત-રૂપ્âયાન-રવ-મુખરિત-દિઙ્-મુખૈશ્ ચ નિર્દય-પ્રહત-લમ્બા-પટહ-શત-પટુ-રવ-બધિરી-કૃત-શ્રવણ-વિવરૈઃ, ઉદ્ઘોષ્યમાણ-નામભિઃ, ઉન્મુખ-પાદાત-પ્રતિપાલ્યમાન્âજ્ઞ્âપાતૈ રાજભિર્ આપુપૂરે રાજ-દ્વારમ્.

ઉદિતે ચ ભગવતિ દિન-કૃતિ રાજ્ઞઃ સમાયોગ-ગ્રહણ-સમય-શંસી સસ્વાન સંજ્ઞા-શઙ્ખો મુહુર્ મુહુઃ. અથ ન ચિરાદ્ ઇવ પ્રથમ-પ્રયાણ એવ દિગ્-વિજયાય દિગ્-ગજ-સમાગમમ્ ઇવ ગમન-વિલોલ-કર્ણ-તાલ-દોલા-વિલાસૈઃ કુર્વાણયા કરેણુકયા સિદ્ધ-યાત્રય્ôહ્યમાનઃ, વૈદૂર્ય-દણ્ડ-વિકટેન્ôપરિ પ્રત્યુપ્ત-પદ્મ-રાગ-ખણ્ડ-મયૂખ-ખચિતતયા સૂર્ય્ôદય-દર્શન-કોપાદ્ ઇવ [208] લોહિતાયતયા ધ્રિયમાણેન મઙ્ગલ્âતપત્રેણ કદલી-ગર્ભ્âભ્યધિક-મ્રદિમ્ના નવ-નેત્ર-નિર્મિતેન દ્વિતીય ઇવ ભોગિનામ્ અધિપતિર્ અઙ્ગ-લગ્નેન કઞ્ચુકેન્â-મૃત-મથન-દિવસ ઇવ ક્ષીર્ôદ-ફેન-પટલ-ધવલ્âમ્બર-વાહી, બાલ એવ પારિજાત-પાદપ ઇવ્â-ખણ્ડલ-ભૂમિમ્ આરૂઢઃ, વિધૂયમાન-ચામર-મરુદ્-વિધૂત-કર્ણ-પૂર-કુસુમ-મઞ્જરી-રજસા સકલ-ભુવન-વશી-કરણ-ચૂર્ણેન્êવ દિશશ્ છુરયન્ન્ અભિમુખ-ચૂડા-મણિ-ઘટમાન-પાટલ-પ્રતિબિમ્બમ્ ઉદયમાનં સવિતારમ્ અપિ પિબન્ન્ ઇવ તેજસા બહલ-તામ્બૂલ-સિન્દૂર-ચ્છુરિતયા વિલભમાન ઇવ દ્વીપ્âન્તરાણ્ય્ ઓષ્ઠ-મુદ્રય્âનુરાગસ્ય સ્ફુરન્ મહા-હાર-મરીચિ-ચક્ર-વાલાનિ ચામરાણ્îવ દિશો ઽપિ ગ્રાહયન્, રાજક્êક્ષણ્ôત્ક્ષિપ્ત-ત્રિ-ભાગયા ત્રીન્ અપિ લોકાન્ કર-દાનાય્âજ્ઞાપયન્ન્ ઇવ સ-વિભ્રમં ભ્રૂ-લતયા દ્રાઘીયસા બાહુ-પ્રાકારેણ પરિક્ષિપન્ન્ ઇવ રિરક્ષયા સપ્ત્âપિ સાગર-મહા-ખાતાન્ અખિલમ્ ઇવ ક્ષીર્ôદ-માધુર્યમ્ આદાય્ôદ્ગતયા લક્ષ્મ્યા સમુપગૂઢઃ, ગાઢમ્ અ-મૃતમય ઇવ પીયમાનઃ કુતૂહલ્ôત્તાન-કટક-લોક-લોચન-સહસ્રૈઃ સ્નેહ્âર્દ્રેષુ રાજ્ઞાં હૃદયેષુ ગુણ-ગૌરવેણ મજ્જન્ન્ ઇવ, લિમ્પન્ન્ ઇવ, સૌભાગ્ય-દ્રવેણ દ્રષ્ટૄણામ્ અ-મર-પતિર્ ઇવ્âગ્રજ-વધ-કલઙ્ક-પ્રક્ષાલન્âકુલઃ, પૃથુર્ ઇવ પૃથિવી-પરિશોધન્âવધાન-સંકલિત-સકલ-મહીભૃત્-સમુત્સારણઃ, પુરઃ-સરૈર્ આલોક-કારકૈઃ સહસ્ર-સંખ્યૈર્ અર્ક ઇવ કિરણૈર્ અધિકાર-ચાતુર્ય-ચઞ્ચલ-ચરણૈર્ વ્યવસ્થ્âસ્થાપન-નિષ્ઠુરૈઃ ભય-પલાયમાન-લોક્ôત્પીડ્âન્તરિતા દશ્âપિ દિશો ગ્રાહયદ્ભિર્ ઇવ, ચલિત-કદલિકા-સંપાત-પીત-પ્રચારં પવનમ્ અપિ વિનયે સ્થાપયદ્ભિર્ ઇવ, દ્રુત-ચરણ્ôદ્ધૂત-ધૂલિ-પટલ્âવધૂતાન્ દિન-કર-કિરણાન્ અપ્ય્ ઉત્સારયદ્ભિર્ ઇવ, કનક-વેત્ર-લત્âલોક-વિક્ષિપ્યમાણં દિનમ્ અપિ દૂરી-કુર્વદ્ભિર્ ઇવ, દણ્ડિભિર્ ઇતસ્-તતઃ સમુત્સાર્યમાણ-જન-સમૂહો નિર્જગામ નર-પતિઃ.
અવનમતિ ચ વિનય-નમિત-વપુષિ, ભય-ચકિત-મનસિ, ચલન-શિથિલ-મણિ-કનક-મુકુટ-કિરણ-નિકર-પરિકર-રુચિર-શિરસિ, વિલુલિત-કુસુમ- [209] -શેખર-રજસિ રજ-ચક્રે, પ્રભા-મુચાં ચૂડા-મણીનામ્ અવાઞ્ચસ્ તિર્યઞ્ચ ઉદઞ્ચશ્ ચ ચઞ્ચન્તો મરીચયશ્ ચાપ-રાશય ઇવ સુ-શકુન-સંપાદનાય ચેલુઃ. મેઘાયમાન-રેણુ-મેદુરં મન્દિર-શિખણ્ડિન ઇવ ખમ્ ઉડ્ડીયમાનાઃ કોમલ-કલ્પ-પાદપ-પલ્લવ-વન્દન-માલા-કલાપા ઇવ્âબધ્યન્ત દિગ્-દ્વારેષુ દિક્-પાલૈઃ પ્રણમ્યમાનશ્ ચ નેત્ર-વિભાગૈશ્ ચ કટાક્ષૈશ્ ચ સમગ્ર્êક્ષિતૈર્ ભ્રૂ-વઞ્ચિતૈશ્ ચ્âર્ધ-સ્મિતૈશ્ ચ પરિહાસૈશ્ ચ છેક્âલાપૈશ્ ચ કુશલ-પ્રશ્નૈશ્ ચ પ્રતિપ્રણામૈશ્ ચ્ôન્મત્ત-ભ્રૂ-વીક્ષિતૈશ્ ચ્âજ્ઞા-દાનૈશ્ ચ્âક્રીણન્ન્ ઇવ માનમયાન્ પ્રાણાન્ પ્રણય-દાનૈઃ પ્રવીરાણાં વીરો યથ્âનુરૂપં વિબભાજ રાજકમ્.

અથ પ્રસ્થિતે રાજનિ બહલ-કલકલ-ત્રસ્ત-દિઙ્-નાગ-શૂત્-કાર-રવ ઇવ્êતસ્-તતસ્ તસ્તાર તારતરસ્ તૂર્યાણાં પ્રતિધ્વનિર્ આશા-તટેષુ. દિગ્-ગજેભ્યઃ પ્રકુપિતાનાં ત્રિ-પ્રસ્રુતાનાં કરિણાં મદ-પ્રસ્રવણ-વીથીભિર્ અલિ-કુલ-કાલીભિઃ કાલિન્દી-વેણિકા-સહસ્રાણ્îવ સસ્યન્દિરે. સિન્દૂર-રેણુ-રાશિભિર્ અરુણાયમાન-બિમ્બે રવાવ્ અસ્તમ્-અય-સમયં શશઙ્કિરે શકુનયઃ. કરિણાં ષટ્-પદ-કોલાહલ-માંસલૈઃ કર્ણ-તાલ-નિઃ-સ્વનૈસ્ તિરો-દધિરે દુન્દુભિ-ધ્વનયઃ. દોધૂયમાનશ્ ચ સ-ચર્âચરમ્ આચચામ ચામર-સંઘાતો વિશ્વમ્. અશ્વીય-શ્વાસ-નિક્ષિપ્તૈઃ શિશ્વિન્દે સિત-સિન્ધુ-વાર-દામ-શુચિભિર્ નિર્-અન્તરમ્ અન્તરિક્ષં ફેન-પિણ્ડૈઃ. પિણ્ડી-ભૂત-તગર-સ્તબક-પાણ્ડુરાણિ પપુર્ ઇવ પરસ્પર-સંઘટ્ટ-નષ્ટ્âષ્ટ-દિશં દિવસમ્ ઉચ્ચ-ચામીકર-દણ્ડાન્ય્ આતપત્ર-વનાનિ. રજો-રજની-નિમીલિતો મુકુટ-મણિ-શિલ્âવલી-બાલ્âતપેન વિચકાસ વાસરઃ. રાજતૈર્ હિરણ્યૈશ્ ચ મણ્ડનક-ભાણ્ડ-મણ્ડલૈર્ હ્રાદમાનૈર્ હરિતી-કૃતાઃ પરિહ્રાદા હરિતો બધિરતાં દધુઃ. અરિ-પ્રતાપ્âનલ-નિર્મૂલનાય્êવ મદ્ôષ્મ-શીકરૈઃ શિશેકિરે કરિણઃ કકુભાં ચક્રમ્. ચક્ષુષામ્ ઉન્મેષં મુમુષુસ્ તડિચ્-ચઞ્ચલાનિ ચૂડા-મણીનામ્ અર્ચીષિ . સ્વયમ્ અપિ વિસિષ્મિયે બલાનાં ભૂપાલઃ સર્વતો-વિક્ષિપ્ત-ચક્ષુશ્ ચ્âદ્રાક્ષીદ્ આવાસ-સ્થાન-સકાશાત્ પ્રતિષ્ઠમાનં સ્કન્ધ્âવારમ્, અધોક્ષજ-કુક્ષેર્ ઇવ યુગ્âદૌ નિષ્પતન્તં જીવ-લોકમ્, [210] અમ્ભો-નિધિમ્ ઇવ કુમ્ભ-ભુવો વદનાત્ પ્લાવિત-ભુવનમ્ ઉદ્ભવન્તમ્, અર્જુન-બાહુ-દણ્ડ-સહસ્ર-સંપિણ્ડિત્ôન્મુક્તમ્ ઇવ સહસ્રધા પ્રવર્તમાનં પ્રવાહં નર્મદાયાઃ. "પ્રસર તાત. ભાવ, કિં વિલમ્બસે? લઙ્ઘતિ તુરઙ્ગમઃ. ભદ્ર, ભગ્ન-ચરણ ઇવ સંચરસિ યાવદ્ અમી પુરઃ-સરાઃ સ-રભસમ્ ઉપરિ પતન્તિ. વાહયસિ કિમ્ ઉષ્ટ્રમ્? ન પશ્યસિ નિર્દય, નિઃ-શૂક-શિશુકં શયાનમ્? વત્સ રામિલ, રજસિ યથા ન નશ્યસિ તથા સમીપે ભવ, કિં ન પશ્યસિ ગલતિ શક્તુ-પ્રસેવકઃ? કિમ્ એવમ્ ઇત્વર, ત્વરસે. સૌરભેય, સરણિમ્ અપહાય હય-મધ્યં ધાવસિ? ધીવરિ, વિશસિ. ગન્તુ-કામા માતઙ્ગિ, માતઙ્ગ-માર્ગમ્. અઙ્ગ, ગલતિ તિરશ્ચીના ચણક-ગોણી. ગણયસિ ન મામ્ આરટન્તમ્? અવટમ્ અવટેન્âવતરસિ. સુખમ્ આસ્સ્વ સ્વૈરિણિ. સૌવીરક, કુમ્ભો ભગ્નઃ. મન્થરક, ખાદિષ્યસિ ગતઃ સન્ન્ ઇક્ષુમ્. ઉક્ષાણં પ્રસાદય. કિયચ્-ચિરમ્ ઉચ્ચિનોષિ ચેટ, બદરાણિ? દૂરં ગન્તવ્યમ્. કિમ્ અદ્ય્âઇવ વિદ્રાસિ દ્રોણક, દ્રાઘીયસિ દણ્ડ-યાત્રા વિન્âઇકેન નિષ્ઠુરકેણ નિષ્-ક્રેયમ્ અસ્માકમ્. અગ્રતઃ પન્થાઃ સ્થપુટક, સ્થાવરક, યથા ન ભનક્ષિ ફાણિત-સ્થાલીં, ગરીયાન્ ગણ્ડક-તણ્ડુલ-ભારકો ન નિર્વહતિ દમ્યઃ. દાસક, માષીણાદ્ અમુતો દ્રાગ્ દાત્રેણ મુખ-ઘાસ-પૂલકં નુનીહિ . કો જાનાતિ યવસ-ગતં ગતાનામ્. ધવ, વારય બલીવર્દાન્, વાહીક-રક્ષિતં ક્ષેત્રમ્ ઇદમ્. લમ્બિતા શકટી. શાક્કરં ધુરં-ધરં ધુરિ ધવલં નિયુઙ્ક્ષ્વ. યક્ષ-પાલિત, પ્રમદાઃ પિનક્ષિ. અક્ષિણી કિં તે સ્ફુટિતે. હત હસ્તિ-પક, નેદીયસિ કરિ-કર-દણ્ડે સમદઃ સંમર્દ-કર્દમે સ્ખલસિ. ભ્રાતર્ ભાવ-વિધુર-બન્ધો, ઉદ્ધર પઙ્કાદ્ અનડ્વાહમ્. ઇત એહિ માણવક, ઘન્êભ-ઘટા-સંઘટ્ટ-સંકટે ન્âસ્તિ નિસ્તરણ-સરણિઃ." ઇત્ય્ એવમ્-આદિ-પ્રવર્તમાન્âનેક-સંલાપં ક્વ-ચિત્ સ્વ્êચ્છા- [211] -મૃદિત્ôદ્દામ-સસ્ય-ઘાસ-વિઘસ-સુખ-સંપન્ન્âન્ન-પુષ્ટૈઃ કેલિકલૈઃ કિલકિલાયમાનૈર્ મેણ્ઠ-વણ્ઠ-વઠર-લમ્બન-લેશિક-લુણ્ઠક-ચેટ-શાટ-ચણ્ડાલ-મણ્ડલૈર્ આણ્ડીરૈઃ સ્તૂયમાનમ્, ક્વ-ચિદ્ અ-સહાયૈઃ ક્લેશ્âર્જિત-કુ-ગ્રામ-કુટુમ્બિ-સંપાદિત-સીદત્-સૌરભેય-શમ્બલ-સંવાહન્âયાસ્âવેગ્âગત-સંયોગૈઃ સ્વયં-ગૃહીત-ગૃહ્ôપસ્કરણૈઃ "ઇયમ્ એકા કથં-ચિદ્ દણ્ડ-યાત્રા યાતુ. યાતુ પાતાલ-તલં તૃષ્ણા-ભૂતેર્ અભવનિઃ. ભવતુ શિવમ્. સેવાં કરોતુ. સ્વસ્તિ સર્વ-દુઃખ-કૂટાય કટકાય" ઇતિ દુર્વિધ-વૃદ્ધ-કુલ-પુત્રકૈર્ નિન્દ્યમાનમ્, ક્વ-ચિદ્ અતિ-તીક્ષ્ણ-સલિલ-સ્રોતઃ-પાતિ-નૌ-ગતૈર્ ઇવ ગ્રથિતૈર્ ઇવ પઙ્ક્તિ-ભૂતૈર્ જનૈર્ અતિ-દ્રુતમ્, દ્રવદ્ભિઃ કૃષ્ણ-કઠિન-સ્કન્ધ-ગુરુ-લગુડૈર્ ગૃહીત-સૌવર્ણ-પાદ-પીઠી-કરઙ્ક-કલશ-પતદ્-ગ્રહ્âવગ્રાહૈઃ પ્રત્યાસન્ન-પાર્થિવ્ôપકરણ-ગ્રહણ-ગર્વ-દુર્વારૈઃ સર્વમ્ એવ બહિઃ કારયદ્ભિર્ ભૂ-પતિ-ભૃતક-ભારિકૈર્ મહ્âનસ્ôપકરણ-વાહિભિશ્ ચ બદ્ધ-વરાહ-વર્ધ્ર-વાર્ધીણસૈર્ લમ્બમાન-હરિણ-ચટુક-ચટક-જૂટ-જટિલૈઃ શિશુ-શશક-શાક-પત્ર-વેત્ર્âગ્ર-સંગ્રહ-સંગ્રાહિભિઃ શુક્લ-કર્પટ-પ્રાવૃત-મુખ્âઇક-દેશ-દત્ત્âર્દ્ર-મુદ્રા-ગુપ્ત-ગોરસ-ભણ્ડૈસ્ તલક-તાપક-તાપિકા-હસ્તક-તામ્ર-ચરુક-કટાહ-સંકટ-પિટક- [212] -ભારિકૈઃ સમુત્સાર્યમાણ-પુરો-વર્તિ-જનમ્, ક્વ-ચિત્ "ક્લોશો ઽસ્માકમ્. ફલ-કાલે ઽન્ય એવ વિટાઃ સમુપસ્થાસ્યન્તે" ઇતિ મુખરૈઃ પદે પદે પતતાં દુર્-બલ-બલીવર્દાનાં નિયુક્તૈઃ સ્ખલને ખલ-ચેટકૈઃ ખેદ્યમાન્â-સંવિભક્ત-કુલ-પુત્ર-લોકમ્, ક્વ-ચિન્ નર-પતિ-દર્શન-કુતૂહલાદ્ ઉભયતઃ પ્રજવિ-પ્રધાવિત-ગ્રામેયક-જન-પદમ્, માર્ગ-ગ્રામ-નિર્ગતૈર્ આગ્રહારિક-જાલ્મૈશ્ ચ પુરઃ-સર-જરન્-મહત્તર્ôત્તમ્ભિત્âમ્ભઃ-કુમ્ભૈર્ ઉપાયની-કૃત-દધિ-ગુડ-ખણ્ડ-કુસુમ-કરણ્ડકૈર્ ઘટિત-પેટકૈઃ સ-રભસં સમુત્સર્પદ્ભિઃ પ્રકુપિત-પ્રચણ્ડ-દણ્ડિ-વિત્રાસન-વિદ્રુતૈર્ દૂર-ગતૈર્ અપિ સ્ખલદ્ભિર્ અપિ પતદ્ભિર્ અપિ નર્êન્દ્ર-નિહિત-દૃષ્ટિભિર્ અ-સતો ઽપિ પૂર્વ-ભોગ-પતિ-દોષાન્ ઉદ્ભાવયદ્ભિર્ અધિક્રાન્ત્âયુક્તક-શતાનિ ચ શંસદ્ભિશ્ ચિરંતન-ચાટ્âપરાધાંશ્ ચ્âભિદધાનૈર્ ઉદ્ધૂયમાન-ધૂલિ-પટલમ્, ક્વ-ચિદ્ એક્âન્ત-પ્રવૃત્ત્âશ્વ-વાર-ચક્ર-ચર્ચ્યમાણ્âગામિ-ગૌડ-વિમૃગ્યમાણ-સસ્ય-સંરક્ષણમ્, અ-પરૈર્ આદિષ્ટ-પરિપાલક-પુરુષ-પરિતુષ્ટૈઃ "ધર્મઃ પ્રત્યક્ષો દેવઃ" ઇતિ સ્તુતીર્ આતન્વદ્બિઃ, અ-પરૈર્ લૂયમાન-નિષ્પન્ન-સસ્ય-પ્રકટિત-વિષાદૈઃ ક્ષેત્ર-શુચા સ-કુટુમ્બકૈર્ એવ નિર્ગતૈઃ પ્રરૂઢ-પ્રાણ-ચ્છેદૈઃ પરિતાપ-ત્યાજિત-ભયૈઃ "ક્વ રાજા, કુતો રાજા. કીદૃશો વા રાજા?" ઇતિ પ્રારબ્ધ-નર-નાથ-નિન્દમ્, શશકૈશ્ ચ કૈશ્-ચિત્ પદે પદે પ્રજવિ-પ્રચણ્ડ-દણ્ડ-પાણિ-પેટક્âનુબદ્ધૈર્ ગિરિ-ગુડકૈર્ ઇવ હન્યમાનૈર્ ઇતસ્-તતઃ સંચરદ્ભિઃ, અ-પરૈર્ યુગપત્-પરાપતિત-મહા-જન-ગ્રસ્તૈસ્ તિલશો વિલુપ્યમાનૈર્ અન્-એક-જન્તુ-જઙ્ઘ્âન્તરાલ-નિઃસરણ-કુશલિભિઃ કુટિલિકા-વ્યંસિત-સાદિ-બહુ-શ્વભિઃ પતલ્-લોષ્ટ-લગુડ-કોણ-કુઠાર-કીલ-કુદ્દાલ-ખનિત્ર-દાત્ર-યષ્ટિ-વૃષ્ટિભિર્ અપિ નિઃસરદ્ભિર્ આયુષો બલાત્ કૃત-કલકલમ્, અન્યત્ર સંઘશો ઘાસિકૈર્ બુસ-ધૂલિ-ધૂસરિત-ઘાસ-જાલ-જાલકિત-જઘનૈશ્ ચ પુરાણ-પર્યાણ્âઇક-દેશ-દોલાયમાન-દાત્રૈશ્ ચ સીર્ણ્ôર્ણા-શકલ-શિ- [213] -થિલ-મલિન-મલ-કુથૈશ્ ચ પ્રભુ-પ્રસાદી-કૃત-પાટિત-પટચ્-ચર-ચલચ્-ચોલક-ધારિભિશ્ ચ ધાવમાનૈર્ ઉદ્ધૂયમાન-ધૂલિ-પટલમ્, ક્વ-ચિદ્ એક્âન્ત-પ્રવૃત્ત્âશ્વ-વાર-ચક્ર-ચર્ચ્યમાન્âગામિ-ગૌડ-વિગ્રહમ્, ક્વ-ચિત્

પઙ્કિલ-પ્રદેશ-પૂરણ્âદેશ્âકુલ-સકલ-લોક-લૂયમાન-તૃણ-પૂલકમ્, ક્વ-ચિત્ તલ-વર્તિ-વેત્રિ-વેત્ર-વિત્રાસ્યમાન-શાખિ-શિખર-ગત-વિક્રોશદ્-વિવાદિ-બ્રાહ્મણમ્, ક્વ-ચિત્ કુલુણ્ઠક-પાશ-વિવેષ્ટ્યમાન-ગ્રામીણ-ગ્રામ્âકૃષ્ટ-કૌલેયકમ્, ક્વ-ચિદ્ અન્યોન્ય-વિભવ-સ્પર્ધ્ôદ્ધુર-રાજ-પુત્ર-વાહ્યમાન-વાજિ-સંઘટ્ટ-મણ્ડિતમ્, અન્-એક-વૃત્ત્âન્તતયા કૌતુક-જનનમ્, પ્રલય-જલધિમ્ ઇવ જગદ્-ગ્રાસ-ગ્રહણાય પ્રવૃત્તમ્, પાતાલમ્ ઇવ મહા-ભોગિનાં ગુપ્તયે સમુત્પાદિતમ્, કૈલાસમ્ ઇવ પરમ્êશ્વર-વસતયે સૃષ્ટમ્, દૃસ્યમાન-સકલ-પ્રાણિ-પર્યાયં ચતુર્-યુગ-સર્ગ-કોશમ્ ઇવ પ્રજા-પતીનાં ક્લેશ-બહુલમ્ અપિ તપઃ-કરણમ્ ઇવ ક્રમ-કારિણં કલ્યાણાનામ્, એવં ચ વીક્ષ્યમાણઃ કટકં જગામ.
આસન્ન-વર્તિનાં ચ "તત્ર-ભવતા માંધાત્રા પ્રવર્તિતાઃ પન્થાનો દિગ્-વિજયાય અ-પ્રતિહત-રથ-રંહસા રઘુણા લઘુન્âઇવ કાલેન્âકારિ કકુભાં પ્રસાદનમ્. શર્âસન-દ્વિતીયઃ કરદી-ચકાર ચક્રં ક્રમ્âગત-ભુજ-બલ્âભિજન-ધન-મદ્âવલિપ્તાનાં ભૂભુજાં પાણ્ડુઃ. પાણ્ડવઃ સવ્યસાચી ચીન-વિષયમ્ અતિક્રમ્ય રાજ-સૂય-સંપદે ક્રુધ્યદ્-ગન્ધર્વ-ધનુષ્-કોટિ-ટાઙ્કાર-કૂજિત-કુઞ્જં હેમકૂટ-પર્વતં પરાજૈષ્ટ. સંકલ્પ્âન્તરિતો વિજયસ્ તરસ્વિનામ્. સ-હિમ-હિમવદ્-વ્યવહિતો ઽપ્ય્ ઉવાહ બાહુ-બલ-વ્યતિકર-કાતરઃ કરં કૌરવ્êશ્વરસ્ય કિઙ્કર ઇવ્âકૃતી દ્રુમઃ. ન્âતિ-જિગીષવઃ ખલુ પૂર્વે યેન્âલ્પ એવ ભૂ-ભાગે ભૂયાંસો ભગદત્ત-દન્તવક્ર-ક્રાથ-કર્ણ-કૌરવ-શિશુપાલ-સાલ્વ-જરાસંધ-સિન્ધુરાજ-પ્રભૃતયો ઽભવન્ ભૂ-પતયઃ. સંતુષ્ટો રાજા [214] યુધિષ્ઠિરો યો હ્ય્ અસહત સમીપ એવ ધનઞ્જય-જય-જનિત-જગત્-કમ્પઃ કિં-પુરુષાણાં રાજ્યમ્. અલસશ્ ચણ્ડકોશો યો ન પ્રાવિક્ષત્ ક્ષ્માં જિત્વા સ્ત્રી-રાજ્યમ્. હ્રસીય એવ્âન્તરં તુષાર-ગિરિ-ગન્ધ-માદનયોઃ ઉત્સાહિનઃ. કિષ્કુઃ તુરુષ્ક-વિષયઃ. પ્રાદેશઃ પારસીક-દેશઃ. શશ-પદં શક-સ્થાનમ્. અ-દૃશ્યમાન-પ્રતિપ્રહારે પરિયાત્રે યાત્ર્âઇવ શિથિલા. શૌર્ય-શુલ્કઃ સુ-લભો દક્ષિણા-પથઃ. દક્ષિણ્âર્ણવ-કલ્લોલ્âનિલ-ચલિત-ચન્દન-લતા-સૌરભ-સુન્દરી-કૃત-દરી-મન્દિરાદ્ દર્દુરાદ્ અદ્રેર્ નેદીયસિ મલયો મલય-લગ્ન એવ ચ મહ્êન્દ્રઃ." ઇત્ય્ એવં-પ્રાયાન્ ઉદ્યોગ-દ્યોતકાનામ્ આલાપાન્ પાર્થિવ-કુમારાણાં બાહુ-શાલિનાં શૃણ્વન્ન્ એવ્âસસાદ્âવાસમ્. મન્દિર-દ્વારિ ચ્ôભયતઃ સ-બહુ-માનં ભ્રૂ-લતાભ્યાં વિસર્જિત-રાજ-લોકઃ પ્રવિશ્ય ચ્âવતતાર બાહ્ય્âસ્થાન-મણ્ડપ-સ્થાપિતમ્ આસનમ્ આચક્રામ. અપાસ્ત-સમાયોગશ્ ચ ક્ષણમ્ આસિષ્ટ.
અથ તત્ર પ્રતીહારઃ પૃથિવી-પૃષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠાપિત-પાણિ-પલ્લવો વિજ્ઞાપિતવાન્: "દેવ! પ્રાગ્-જ્યોતિષ્êશ્વરેણ કુમારેણ પ્રહિતો હંસવેગ-નામા દૂતો ઽન્તર્-અઙ્ગસ્ તોરણમ્ અધ્યાસ્તે" ઇતિ. રાજા તુ "તમ્ આશુ પ્રવેશય" ઇતિ સ્âદરમ્ આદિદેશ. અથ દક્ષતયા ક્ષિતિ-પાલ્âદરાચ્ ચ પ્રતીહારઃ સ્વયમ્ એવ નિરગાત્. અન્-અન્તરં ચ હંસવેગઃ સ-વિનયમ્ આકૃત્ય્âઇવ નયન્âનન્દ-સંપાદન-સુભગ્âભોગ-ભદ્રતયા સમુલ્લઙ્ઘ્યમાન-ગુણ-ગરિમા પ્રભૂત-પ્રાભૃત-ભૃતાં પુરુષાણાં સમૂહેન મહત્âનુગમ્યમાનઃ પ્રવિવેશ રાજ-મન્દિરમ્. આરાદ્ એવ પઞ્ચ્âઙ્ગ્âલિઙ્ગિત્âઙ્ગનઃ પ્રણામમ્ અકરોત્. "એહ્ય્ એહિ" ઇતિ સ-બહુ-માનમ્ આહૂતશ્ ચ પ્રધાવિતો ઽપસૃતઃ પાદ-પીઠ-લુઠિત-લલાટ-લેખો ન્યસ્ત-હસ્તઃ પૃષ્ઠે પાર્થિવેન્ôપસૃત્ય ભૂયો નમશ્ ચક્રે. સ્નિગ્ધ-નર્êન્દ્ર-દૃષ્ટ્યા નિર્દિષ્ટમ્ અ-વિપ્રકૃષ્ટં સ પ્રદેશમ્ અધ્યાસ્તે. તતો રાજા તિરશ્ચીં તનુમ્ ઈષદ્ ઇવ દધાનશ્ ચામર-ગ્રાહિણીમ્ અન્તરાલ-વર્તિનીં સમુત્સાર્ય સંમુખીનસ્ તં સ-પ્રશ્રયં પપ્રચ્છ: "હંસવેગ! શ્રીમાન્ કચ્-ચિત્ કુશલી કુમારઃ?" [215] ઇતિ. સ તમ્ અન્વવાદીત્: "અદ્ય કુશલી યેન્âઇવં સ્નેહ-સ્નપિતયા સૌહાર્દ-દ્રવ્âર્દ્રયા સ-ગૌરવં ગિરા પૃચ્છતિ દેવઃ" ઇતિ.
સ્થિત્વા ચ મુહૂર્તમ્ ઇવ પુનઃ સ ચતુરમ્ ઉવાચ: "ચતુર્-અમ્ભોધિ-ભોગ-ભૂતિ-ભાજન-ભૂતસ્ય દેવસ્ય સદ્-ભાવ-ગર્ભમ્ અપહાય હૃદયમ્ એકમ્ અન્યદ્ અનુરૂપં પ્રાભૃતમ્ એવ દુર્-લભં લોકે તથ્âપ્ય્ અસ્મત્-સ્વામિના સંદેશમ્ અ-શૂન્યતાં નયતા પૂર્વજ્ôપાર્જિતં વારુણ્âતપત્રમ્ આભોગ્âખ્યમ્ અનુરૂપ-સ્થાન-ન્યાસેન કૃત્âર્થી-કૃતમ્ એતત્. અસ્ય ચ કુતૂહલ-કૃન્તિ બહૂન્ય્ આશ્ચર્યાણિ દૃસ્યન્તે. તથા હિ: પ્રતિ-દિવસં પ્રવિશતિ શૈત્ય-હેતોશ્ છાયાયાઃ કિરણ-સહસ્રાદ્ એક્âઇકઃ સોમસ્ય રશ્મિર્ અસ્મિન્. યસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે પ્રધ્યાન્âન્-અન્તરં સ્વાદવ્ôદન્ત-વીણ્ôપદેશ્âચાર્યાશ્ ચ્યોતન્તિ ચન્દ્ર-ભાસામ્ અમ્ભસાં મણિ-શલાકાભ્યો યાવદ્-ઇચ્છમ્ અચ્છા ધારાઃ. પ્રચેતા ઇવ યશ્ ચતુર્ણામ્ અર્ણવાનામ્ અધિપતિર્ ભૂતો ભાવી વા તમ્ ઇદમ્ અનુગૃહ્ણાતિ ચ્છાયયા ન્êતરમ્. ઇદં ચ ન સપ્ત્âર્ચિર્ દહતિ, ન પૃષદ્-અશ્વો હરતિ, ન્ôદકમ્ આર્દ્રયતિ, ન રજાંસિ મલિનયન્તિ, ન જરા જર્જરયત્îતિ. એતત્ તાવદ્ અનુગૃહ્ણાતુ દૃશા દેવઃ સંદેશમ્ અપિ વિસ્રબ્ધં શ્રોષ્યતિ." ઇત્ય્ એવમ્ અભિધાય વિવૃત્ય્âત્મીયં પુરુષમ્ અભ્યધાત્: "ઉત્તિષ્ઠ! દર્શય દેવસ્ય" ઇતિ.
સ ચ વચન્âન્-અન્તરમ્ ઉત્થાય પુમાન્ ઊર્ધ્વી-ચકાર તદ્ ધૌત-દુકૂલ-કલ્પિતાચ્ ચ નિચોલકાદ્ અકોષીત્. આકૃષ્યમાણ એવ ચ યસ્મિન્ન્ અતિ-સિત-મહસિ સ-રભસમ્ અહાસ્îવ હરેણ, રસા-તલાદ્ ઉદલાસ્îવ શેષ-ફણિ-ફણા-ફલક-મણ્ડલેન, અસ્થાય્îવ ચક્રી-ભૂય્âન્તરિક્ષે ક્ષીર્ôદેન, અઘટ્îવ ગગન્âઙ્ગને ગોષ્ઠી-બન્ધઃ શારદેન બલાહક-વ્યૂહેન, વિશ્રાન્તમ્ ઇવ વિતત-પક્ષતિના વિયતિ પિતા-મહ-વિમાન-હંસ-યૂથેન, અત્રિ-નેત્ર-નિર્ગતસ્ય ધવલ-ધામ-મણ્ડલ-મનોહરો દૃષ્ટ ઇવ જનેન જન્મ-દિવસઃ કુમુદ-બન્ધોઃ, પ્રત્યક્ષી-કૃત ઇવ્ôદ્ગમન-ક્ષણો નારાયણન્âભિપુણ્ડરીકસ્ય, આહિત્êવ કીમુદી-પ્રદોષ-દર્શન્âનન્દ-તૃપ્તિર્ અક્ષ્ણામ્, ઉદમાઙ્ક્ષીદ્ ઇવ મન્દાકિની-પુલિન- [216] -મણ્ડલં મહદ્-અમ્બર્ôદરે, પરિવર્તિત ઇવ દિવસઃ પૌર્ણમાસી-નિશયા, મન્દં-મન્દમ્ ઇન્દ્ûદય-સંદેહ-હૂયમાન-માનસૈર્ વિઘટિતં ઘટમાન-ચઞ્ચુ-ચ્યુત-મૃણાલ-કોટિભિર્ આસન્ન-કમલિની-ચક્ર-વાક-મિથુનૈઃ શરજ્-જલ-ધર-પટલ્âશઙ્કા-સંકોચિત-કેકા-રવ-મૂક-મુખ-પુટૈઃ પરાઙ્-મુખી-ભૂતં ભવન-શિખણ્ડિ-મણ્ડલૈઃ, પ્રબુદ્ધમ્ આબદ્ધ-ચન્દ્ર્âનન્દ્ôદ્દામ્ôદ્દલદ્-દલ-પુટ્âટ્ટહાસ-વિશદં કુમુદ-ષણ્ડૈઃ.

ચિત્રીયમાણ-ચેતાશ્ ચ સ-રાજકો રાજા દણ્ડ્âનુસાર્âધિરોહિણ્યા દૃષ્ટ્યા સ્âદરમ્ ઐક્ષિષ્ટ તત્ તિલકમ્ ઇવ ત્રિ-ભુવનસ્ય, શૈશવમ્ ઇવ શ્વેત-દ્વીપસ્ય, અંશ્âવતારમિવ શરદ્-ઇન્દોઃ, હૃદયમ્ ઇવ ધર્મસ્ય, નિવેશમ્ ઇવ શશિ-લોકસ્ય, દન્ત-મડલક-દ્યુતિ-ધવલં મુખમ્ ઇવ ચક્ર-વર્તિત્વસ્ય, મૌક્તિક-જાલ-પરિકર-સિતં સીમન્ત-ચક્રમ્ ઇવ દિવઃ, બહલ-જ્યોત્સ્ના-શુક્લ્ôદરમ્ ઐન્દવમ્ ઇવ પરિવેષ-વલયં શૌક્લ્ય્âપહસિત-શઙ્ખ-શ્રીકં શ્રવણ-મણ્ડલમ્ ઇવ નિશ્-ચલતાં ગતમ્ ઐરાવતસ્ય, શ્વેત-ગઙ્ગ્âવર્ત-પાણ્ડુરં પદમ્ ઇવ ત્રિ-ભુવન-વન્દનીયં ત્રિ-વિક્રમસ્ય, પ્રચેતસશ્ ચૂડા-મણિ-મરીચિ-શિખાભિર્ ઇવ શ્લિષ્ઠાભિર્ માનસ-બિસ-તન્તુમયીભિશ્ ચામરિક્âવલીભિર્ વિરચિત-પરિવેષમ્, ઉપરિ ચક્ર-વર્તિ-લક્ષ્મી-નૂપુર-સ્વન-શ્રવણ-દોહદ-નિશ્-ચલેન્êવ લક્ષ્મણા વિતત-પત્રેણ હંસેન સ-નાથી-કૃત-શિખરમ્, સ્પર્શવતા ચ પ્રભાવ-સ્તમ્ભિતેન મન્દાકિની-મૃણાલેન મુકુલિત-ફણેન વાસુકિન્êવ નીતેન દણ્ડતાં દ્યોતમાનમ્, ધવલિમ્ના ક્ષાલયદ્ ઇવ નક્ષત્ર-પથમ્, પ્રભા-પ્રવાહ-પ્રથિમ્ના પ્રાવૃણ્વદ્ ઇવ દિવસમ્, સમુચ્છ્રાયેણ્âધઃ-કુર્વદ્ ઇવ દિવમ્, ઉપરિ-સ્થિતમ્ ઇવ સર્વ-મઙ્ગલાનામ્, શ્વેત-મણ્ડપમ્ ઇવ શ્રિયઃ, સ્તબકમ્ ઇવ બ્રહ્મ-સ્તમ્બસ્ય, નાભિ-મણ્ડલમ્ ઇવ જ્યોત્સ્નાયાઃ, વિશદ-હાસમ્ ઇવ કીર્તેઃ, ફેન-રાશિમ્ ઇવ ખડ્ગ-ધારા-જલાનામ્, યશઃ-પટલમ્ ઇવ શૌર્ય-શાલિતાયાઃ, ત્રૈલૌક્ય્âદ્ભુતં મહચ્ છત્રમ્.
દૃષ્ટે તસ્મિન્ રાજ્ઞા પ્રથમે શેષમ્ અપિ પ્રાભૃતં પ્રકાશયાં-ચક્રુઃ ક્રમેણ કાર્માઃ. તદ્ યથા પરાર્ધ્ય-રત્ન્âંશુ-શોણી-કૃત-દિગ્-ભાગાન્, ભગ- [217] -દત્ત-પ્રભૃતિ-ખ્યાત-પાર્થિવ-પરાગતાન્ આહત-લક્ષણાન્ અલં-કારાન્, પ્રભા-લેપિનાં ચ ચૂડા-મણીનાં સમુત્કર્ષાન્, ક્ષીર્ôદધેર્ ધવલતા-હેતૂન્ ઇવ હારાન્, અન્-એક-રાગ-રુચિર-વેત્ર-કરણ્ડ-કુણ્ડલી-કૃતાનિ શરચ્-ચન્દ્ર-મરીચિ-રુઞ્ચિ શૌચ-ક્ષમાણિ ક્ષૌમાણિ, કુશલ-શિલ્પિ-લોક્ôલ્લિખિતાનાં ચ શુક્તિ-શઙ્ખ-ગલ્વર્ક-પ્રમુખાનાં પાન-ભાજનાનાં નિચયાન્, નિચોલક-રક્ષિત-રુચાં ચ રુચિર-કાઞ્ચન-પત્ર-ભઙ્ગ-ભઙ્ગુરાણામ્ અતિ-બન્ધુર-પરિવેશાનાં કાર્દરઙ્ગ-ચર્મણાં સંભારાન્, ભૂર્જ-ત્વક્-કોમલાઃ સ્પર્શવતીર્ જાતિ-પટ્ટિકાઃ ચિત્ર-પટાનાં ચ મ્રદીયસાં સમૂરુક્ôપધાન્âદીન્ વિકારાન્, પ્રિયઙ્ગુ-પ્રસવ-પિઙ્ગલ-ત્વઞ્ચિ ચ્âસનાનિ વેત્ર-મયાન્ય્ અ-ગુરુ-વલ્કલ-કલ્પિત-સંચયાનિ ચ સુભાષિત-ભાઞ્જિ પુસ્તકાનિ, પરિણત-પાટલ-પટોલ-ત્વિંષિ ચ તરુણ-હારીત-હરિન્તિ ક્ષીર-ક્ષારીણિ ચ પૂગાનાં પલ્લવ્âવલમ્બીનિ સ-રસાનિ ફલાનિ, સહકાર-લતા-રસાનાં ચ કૃષ્ણાગુરુ-તૈલસ્ય ચ કુપિત-કપિ-કપોલ-કપિલ-કાપોતિકા-પલાશ-કોશી-કવચિત્âઙ્ગીઃ સ્થવીયસીર્ વૈણવીર્ નાડીશ્ ચ પટ્ટ-સૂત્ર-પ્રસેવક્âર્પિતાંશ્ ચ ભિન્ન્âઞ્જન-વર્ણસ્ય કૃષ્ણાગુરુણો ગુરુ-પરિતાપ-મુષશ્ ચ ગોશીર્ષ-ચન્દનસ્ય, તુષાર-શિલા-શકલ-શિશિર-સ્વ્-અચ્છ-સિતસ્ય ચ કર્પૂરસ્ય, કસ્તૂરિકા-કોશકાનાં ચ પક્વ-ફલ-જૂટ-જટિલાનાં ચ કક્કોલ-પલ્લવાનામ્, લવઙ્ગ-પુષ્પ-મઞ્જરીણાં જાતી-ફલ-સ્તબકાનાં ચ રાશીન્, અતિ-મધુર-મધુરસ્âમોદ-નિર્હારિણીશ્ ચ્ôલ્લક-કલશીઃ સિત્âસિતસ્ય ચ ચામર-જાતસ્ય નિચયાન્, અવલમ્બમાન-તૂલિક્âલાબુકાંશ્ ચ લિખિત્âન્-એક-લેખ્ય-ફલક-સંપુટાન્, કુતૂહલ-કૃન્તિ ચ કનક-શૃઙ્ખલા-નિયમિત-ગ્રીવાણાં કિં-નરાણાં ચ વન-માનુષાણાં ચ જીવઞ્જીવકાનાં ચ જલ-માનુષાણાં ચ મિથુનાનિ, પરિમલ્âમોદિત-કકુભશ્ ચ કસ્તૂરિકા-કુરઙ્ગાન્, ગેહ-પરિસરણ-પરિચિતાશ્ ચ ચમરીઃ, ચામીકર-રસ-ચિત્ર-વેત્ર-પઞ્જર્âન્તર્-ગતાંશ્ ચ [218] બહુ-સુભાષિત-જલ્પાક-જિહ્વાંશ્ ચ શુક-શારિકા-પ્રભૃતીન્ પક્ષિણઃ, પ્રવાલ-પઞ્જર-ગતાંશ્ ચ ચકોરાન્, જલ-હસ્તિનામ્ ઉદગ્ર-કુમ્ભ-મુક્તા-ફલ-દામ-દન્તુરાણિ ચ દન્ત-કાણ્ડ-કુણ્ડલાનિ.
રાજા તુ છત્ર-દર્શનાત્ પ્રહૃષ્ટ-હૃદયઃ પ્રથમ-પ્રયાણે શોભન-નિમિત્તમ્ ઇતિ મનસા જગ્રાહ. હંસવેગં ચ પ્રીયમાણો બભાષે: "ભદ્ર! સકલ-રત્ન-ધામ્નઃ પરમ્êશ્વર-શિરો-ધારણ્âર્હસ્ય્âસ્ય મહ્âતપત્રસ્ય મહ્âર્ણવાદ્ ઇવ કુમુદ-બાન્ધવસ્ય કુમારાલ્ લાભો ન વિસ્મયાય. બાલ-વિદ્યાઃ ખલુ મહતામ્ ઉપકૃતયઃ" ઇતિ. અપનીતે ચ તસ્માત્ પ્રદેશાત્ પ્રાભૃત-સંભારે ક્ષણમ્ ઇવ સ્થિત્વા "હંસવેગ! વિશ્રમ્યતામ્" ઇતિ પ્રતીહાર-ભવનં વિસર્જયાં-બભૂવ. સ્વયમ્ અપ્ય્ ઉત્થાય સ્નાત્વા મઙ્ગલ્âકાઙ્ક્ષી પ્રાઙ્-મુખઃ પ્રાવિશદ્ આભોગસ્ય છાયામ્.

અથ વિશત એવ્âસ્ય છાયા-જન્મના જડિમ્ના ચૂડા-મણિતામ્ અનીયત્êવ શશિ-બિમ્બમ્ અમ્બુ-બિન્દુ-મુચશ્ ચુચુમ્બુર્ ઇવ ચન્દ્ર-કાન્ત-મણયો લલાટ-તટં કર્પૂર-રેણવ ઇવ વ્યલીયન્ત લોચન-યૂગલે ગલે ગલત્-તુહિન-કણ-નિકર-કૃત-નીહારા હારા ઇવ્âવબધ્યન્ત હરિ-ચન્દન-રસ્âસારેણ્êવ્âપાતિ સંતતમ્ ઉરસિ કુમુદમયમ્ ઇવ હૃદયમ્ અભવદ્ અતિ-શિશિરમ્ અન્તર્-હિત-હિમશિલ્êવ વિલીયમાના વ્યલિમ્પદ્ અઙ્ગાનિ. જાત-વિસ્મયશ્ ચ્âકરોન્ મનસિ "એકમ્ અ-જર્યં સંગતમ્ અપહાય ક્âઽસ્ત્ય્ આન્યા પ્રતિકૌશલિક્êતિ." આહાર-કાલે ચ હંસવેગાય ધવલ-કર્પટ-પ્રાવૃત-ધૌત-નાલિકેર-પરિગૃહીતં વિલિપ્ત-શેષં ચન્દનમ્ અઙ્ગ-સ્પૃષ્ટે ચ વાસસી શરત્-તારક્âકાર-તાર-મુક્તા-સ્તબકિત-પદં પરિવેશં નામ કટિ-સૂત્રકમ્. અતિ-મહ્âર્હ-પદ્મ-રાગ્âલોક-લોહિતી-કૃત-દિવસં ચ તરઙ્ગકં નામ કર્ણ્âભરણં પ્રબૂતં ચ ભોજ્ય-જાતં પ્રાહિણોત્. એવં-પ્રાયેણ ચ ક્રમેણ જગામ દિવસઃ.
તતઃ કટક-સ્થ-બલ-બહલ-ધૂલિ-ધૂસરિત-વપુર્-અંશુ-માલી મલીમસમ્ અઙ્ગમ્ ઇવ ક્ષાલયિતુમ્ અ-પર-જલ-નિધિમ્ અવાતરત્. આભોગ્âતપત્ર-પ્રદાન-વાર્તા- [219] -મ્ ઇવ નિવેદયિતું વરુણાય વારુણીં દિશમ્ અયાસીત્. મુકુલાયમાન-સકલ-કમલ-વના પ્રમુખ એવ બદ્ધ-સેવ્âઞ્જલિ-પુટેવ સ-દ્વીપા ભૂર્ અભૂદ્ ભૂ-પતેઃ. ભૂ-પાલ્âનુરાગમય ઇવ નિખિલ-જીવ-લોક-લોક્âઞ્જલિ-બદ્ધ-બન્ધુર્ જગજ્ જગ્રાહ સંધ્યા-રાગઃ. ગૌડ્âપરાધ-શઙ્કિન્îવ શ્યામતાં પ્રપેદે દિક્ પ્રાચી. પ્રચિત-તિમિર-નિર્વહા નિર્વાણ્âન્ય-નૃપ-પ્રતાપ્âનલ-કલાપ્êવ કાલિમાનમ્ અતાનીન્ મેદિની. મેદિન્îશ-પ્રદોષા-સ્થાન-પુષ્પ-નિકરમ્ ઇવ વિકચ-તવર-રુચિરમ્ અવચકરુર્ ઉડુ-નિકરમ્ અ-વિરલં કકુભઃ. સ્કન્ધ્âવાર-ગન્ધ-ગજ-મદ્âમોદ-ધાવિતસ્ય્êવ માર્ગો વિયતિ વિરરાજ રજઃ-પાણ્ડુરૈર્ આવતસ્ય. કુપિત-નૃપ-વ્યાઘ્ર્âઘ્રાતામ્ ઉપસૃષ્ટામ્ ઇવ પૌરુષ્ટુતીં વિહાય વિહાયસ્ તલમ્ આરુરોહ રોહિણી-રમણઃ. પ્રયાણ-વાર્તા ઇવ માનિનીનાં હૃદય-ભેદિન્યો યયુર્ ઇન્દુ-દીધિતયો દશ દિશઃ. નવ-નૃપ-દણ્ડ-યાત્રા-ત્રાસ્âતુરા ઇવ તરલિત-સત્ત્વ-વૃત્તયશ્ ચુક્ષુભુઃ પતયો વાહિનીનામ્. ચિન્ત્êવ ભૂભૃતાં હૃદયાનિ વિવેશ ગુહા-વિવરાણિ વિમુક્ત-સર્વ્âશા-તિમિર-સંતતિઃ. પ્રતિસામન્ત-ચક્ષુષામ્ ઇવ નનાશ નિદ્રા કુમુદ-વનાનામ્.
અસ્યાં ચ વેલાયાં વિતત-વિતાન-તલ-વર્તી નર્êન્દ્રો "યાત તાવત્" ઇતિ વિસર્જ્ય્âનુજીવિનો હંસવેગમ્ આદિષ્ટવાન્: "કથય સંદેશમ્" ઇતિ. પ્રણમ્ય સ કથયિતું પ્રાસ્તાવીત્: "દેવ! પુરા મહા-વરાહ-સંપર્ક-સંભૂત-ગર્ભયા ભગવત્યા ભુવા નરકો નામ સૂનુર્ અસાવિ રસા-તલે. વીરસ્ય યસ્ય્âભવન્ બાલ્ય એવ પાદ-પ્રણામ-પ્રણયિનશ્ ચૂડા-મણયો લોક-પાલાનામ્ યસ્ય ચ ત્રિ-ભુવન-ભુજો ભુજ-શૌણ્ડસ્ય ભવન-કમલિની-ચક્ર-વાકી-કોપ-કુટિલ-કટ્âક્ષ્êક્ષિતો ઽપિ ભય-ચકિત્âરુણ-પરિવર્તિત-રથો ન્âજ્ઞયા વિના રવિર્ અસ્તમ્-અવ્રાજીત્. યશ્ ચ વરુણસ્ય બહિર્-વૃત્તિ હૃદય- [220] -મ્ ઇદમ્ આતપત્રમ્ અહાર્ષીત્. મહ્âત્મનસ્ તસ્ય્âન્વયે ભગદત્ત-પુષ્પદત્ત-વજ્રદત્ત-પ્રભૃતિષુ વ્યતીતેષુ બહુષુ મેર્ûપમેષુ મહત્સુ મહી-પાલેષુ પ્રપૌત્રો મહા-રાજ-ભૂતિવર્મણઃ પૌત્રશ્ ચન્દ્રમુખવર્મણઃ પુત્રો દેવસ્ય કૈલાસ-સ્થિર-સ્થિતેઃ સ્થિતિવર્મણઃ સુસ્થિરવર્મા નામ મહા-રાજ્âધિરાજો જજ્ઞે તેજસાં રાશિર્ મૃગાઙ્ક ઇતિ યં જના જગુઃ. યો ઽયમ્ અગ્ર-જેન્êવ્âજાયત સહ્âઇવ્âહંકારેણ. યશ્ ચ બાલ એવ પ્રીત્યા દ્વિ-જાતીન્ અ-પ્રીત્યા ચ્âરાતીન્ સમગ્રાન્ પ્રતિગ્રહાન્ અગ્રાહયત્. યત્ર ચ્âતિ-દુર્-લભં લવણ્âલય-સંભૂતાયાઃ પરં માધુર્યમ્ અભૂલ્ લક્ષ્મ્યાઃ. તથા ચ યો વાહિની-નાથાનાં શઙ્ખાઞ્ જહાર ન રત્નાનિ, પૃથિવ્યાઃ સ્થૈર્યં જગ્રાહ ન કરમ્, અવનિ-ભૃતાં ગૌરવમ્ આદત્ત ન નૈષ્ઠુર્યમ્. તસ્ય ચ સુ-ગૃહીત-નામ્નો દેવસ્ય દેવ્યાં શ્યામાદેવ્યાં ભાસ્કરદ્યુતિર્ ભાસ્કરવર્મ્â-પર-નામા તનયઃ શંતનોર્ ભાગીરથ્યાં ભીષ્મ ઇવ કુમારઃ સમભવત્. અયમ્ અસ્ય ચ શૈશવાદ્ આરભ્ય સંકલ્પઃ સ્થેયાન્ સ્થાણુ-પાદ્âરવિન્દ-દ્વયાદ્ ઋતે ન્âહમ્ અન્યં નમસ્-કુર્યામ્ ઇતિ ઈદૃશશ્ ચ્âયં મનો-રથસ્ ત્રિ-ભુવન-દુર્-લભસ્ ત્રયાણામ્ અન્યતમેન સંપદ્યતે સકલ-બુવન-વિજયેન વા મૃત્યુના વા યદિ વા પ્રચણ્ડ-પ્રતાપ-જ્વલન-જનિત-દિગ્-દાહેન જગત્ય્ એક-વીરેણ દેવ્ôપમેન મિત્રેણ. મૈત્રી ચ પ્રાયઃ કાર્ય-વ્યપેક્ષિણી ક્ષોણી-ભૃતામ્. કાર્યં ચ કીદૃશં નામ તદ્ ભવેદ્ યદ્ ઉપન્યસ્યમાનમ્ ઉપનયેન્ મિત્રતાં દેવમ્. દેવસ્ય હિ યશાંસિ સઞ્ચિચીષતો બહિર્-અઙ્ગ-ભૂતાનિ ધનાનિ. બાહાવ્ એવ ચ કેવલે નિષણ્ણસ્ય શેષ્âવયવાનામ્ અપિ સાહાયક-સંપાદન-મનો-રથો નિર્-અવકાશઃ કિમ્ ઉત બાહ્ય-જનસ્ય. ચતુઃ-સાગર-ગ્રામ-ગ્રહણ-ઘસ્મરસ્ય પૃથિવ્ય્-એક-દેશ-દાન્ôપન્યાસેન્âપિ કા તુષ્ટિઃ. અભિરૂપ-કન્યા-વિશ્રાણન-વિલોભનમ્ અપિ લક્ષ્મી-મુખ્âરવિન્દ-દર્શન-દુર્-લલિત-દૃષ્ટેર્ અ-કિઞ્-ચિત્ કરમ્. એવમ્ અ-ઘટમાન-સકલ્ôપાય-સંપાદિત-પદ્âર્થે ઽસ્મિન્ પ્રાર્થના-માત્રકમ્ એવ કેવલમ્ અનુરુધ્યમાનઃ શૃણોતુ દેવઃ. પ્રાગ્-જ્યોતિષ્êશ્વરો હિ દેવેન સહ્âઇકપિઙ્ગ ઇવ્âનઙ્ગદ્વિષા, દશરથ ઇવ ગોત્રભિદા, ધનઞ્જય ઇવ પુષ્કરાક્ષેણ, વકર્તન ઇવ દુર્યોધનેન, મલય્âનિલ ઇવ માધવેન, અ-જર્યં સંગતમ્ ઇચ્છતિ. યદિ ચ દેવસ્ય્âપિ મૈત્રી યતિ-હૃદયમ્ અવગચ્છતિ ચ પર્યાય્âન્તરિતં દાસ્યમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ સુહૃદ ઇતિ તતઃ કિમ્ આસ્યતે સમાજ્ઞાપ્યતામ્ અનુભવતુ વિષ્ણોર્ મન્દર-ગિરિર્ ઇવ વિકટ-કેયૂર-કોટિ-મણિ-વિઘટ્ટન-કણિત-કટક-મણિ-શિલા-શ- [221] -કલાનિ ગાઢ્ôપગૂઢાનિ દેવસ્ય કામ-રૂપ્âધિપતિઃ. અસ્મિન્ન્ આતૃપ્તેર્ અન્-અવરત-વિમલ-લાવણ્ય-સૌભાગ્ય-સુધા-નિર્ઝરિણિ મુખ-શશિનિ ચિરાચ્ ચક્ષુષી લાલયતુ પ્રાગ્-જ્યોતિષ્êશ્વર-શ્રીઃ. ન્âભિનન્દતિ ચેદ્ દેવઃ પ્રણયમ્ આજ્ઞાપયતુ કિં કથનીયં મયા સ્વામિન" ઇતિ.
વિરત-વચસિ તસ્મિન્ ભૂ-પાલઃ પૂર્વ્ôપલબ્ધૈર્ એવ ગુરુભિર્ ગુણૈર્ આરોપિત-બહુ-માનઃ કુમારે સુ-દૂરમ્ આભોગ્âતપત્ર-વ્યતિકરેણ તુ પરાં કોટિમ્ આરોપિતે પ્રેમ્ણિ લજ્જમાન ઇવ સ્âદરં જગાદ: "હંસવેગ! કથમ્ ઇવ તાદૃશિ મહ્âત્મનિ મહ્âભિજને પુણ્ય-રાશૌ ગુણીનાં પ્રાગ્રહરે પરો-ક્ષ-સુહૃદિ સ્નિહ્યતિ મદ્-વિધસ્ય્âન્યથા સ્વપ્ને ઽપિ પ્રવર્તેત મનઃ. સકલ-જગદ્-ઉત્તાપન-પટવો ઽપિ શિશિરાયન્તે ત્રિ-બુવન-નયન્âનન્દ-કરે કમલ્âકરે કરાસ્ તિગ્મ-તેજસઃ. સુ-બહુ-ગુણ-ક્રીતાશ્ ચ કે વયં સખ્યસ્ય. સજ્-જન-માધુર્યાણામ્ અ-ભૃત-દાસ્યો દશ દિશઃ. એક્âન્ત્âવદાત્ôત્તાન-સ્વભાવ-સંભૃત-સાદૃશ્યસ્ય કુમુદસ્ય કૃતે કેન્âભિહિતઃ શિશિર-રશ્મિઃ. શ્રેયાંશ્ ચ સંકલ્પઃ કુમારસ્ય. સ્વયં બાહુ-શાલી મયિ ચ સમાલમ્બિત-શર્âસને સુહૃદિ હરાદ્ ઋતે કમ્ અન્યં નમસ્યતિ. સંવર્ધિતા મે પ્રીતિર્ અમુના સંકલ્પેન. અવલેપિનિ પશાવ્ અપિ કેસરિણિ બહુ-માનો હૃદયસ્ય કિં પુનઃ સુહૃદિ. તત્ તથા યતેથાઃ યથા ન ચિરમ્ ઇયમ્ અસ્માન્ ક્લેશયતિ કુમાર-દર્શન્ôત્કણ્ઠા" ઇતિ.

હંસવેગસ્ તુ વિજ્ઞાપયાં-બભૂવ: "દેવ! કિમ્ અ-પરમ્ ઇદાનીં ક્લેશયત્ય્ અભિજાતમ્ અભિહિતં દેવેન. સેવા-ભીરવો હિ સન્તઃ, તત્ર્âપિ વિશેષેણ્âયમ્ અહંકાર-ધનો વૈષ્ણવો વંશઃ. આસ્તાં તાવદ્ અસ્મત્-સ્વામિ-વંશઃ. પશ્યતુ દેવઃ પુરુષસ્ય હિ સેવાં પ્રતિ દુર્-જનન્ય્êવ્âતિ-વૃદ્ધયા દુર્-ગત્યા વ્âભિમુખી-ક્રિયમાણસ્ય, કુટુમ્બિન્ય્êવ્â-સંતુષ્ટયા તૃષ્ણયા વા પ્રેર્યમાણસ્ય, દુર્-અપત્યૈર્ ઇવ યૌવન-જનિતૈર્-નાન્âભિલાષિભિર્ અ-સત્-સંકલ્પૈર્ વ્âકુલી-ક્રિયમાણસ્ય, જરત્-કુમારીમ્ ઇવ પર-માર્ગણ-યોગ્યામ્ અતિ-મહતીં વા અવસ્થાં પશ્યતઃ, સ્વ-ગૃહે દુર્-બન્ધુભિર્ ઇવ દુઃ-સ્થિતૈઃ સમગ્રૈર્ ગ્રહૈર્ વા ગ્રાહ્યમાણસ્ય્âભિયોગં, પુરાતનૈર્ અતિ-દુસ્-ત્યજૈર્ ભૃત્યૈર્ ઇવ મલિનૈઃ કર્મભિર્ વ્âનુવર્ત્યમાનસ્ય, સકલ-શરીર-સંતાપ-કરં કરીષ્âગ્નિમ્ ઇવ દુષ્-કૃતિનઃ [222] કૃત-ચિત્તસ્ય સંપ્રવેષ્ટું રાજ-કુલમ્ ઉપહત-સકલ્êન્દ્રિય-શક્તેર્ ઇવ મિથ્ય્âઇવ હૃદય-ગત-વિષય-ગ્રામ-ગ્રહણ્âભિલાષસ્ય, પ્રથમમ્ એવ તોરણ-તલે વન્દન-માલા-કિસલયસ્ય્êવ શુષ્યતો દ્વાર-રક્ષિભિર્ નિરુદ્ધસ્ય, પીડિતસ્ય પ્રવિશતો દ્વારે હરિણસ્ય્êવ્â-પરૈર્ હન્યમાનસ્ય, કરિ-કર્મ-ચર્મ-પુટસ્ય્êવ મુહુર્-મુહુઃ પ્રતિહાર-મણ્ડલ-કર-પ્રહારૈર્ નિરસ્યમાનસ્ય, નિધિ-પાદપ-પ્રરોહસ્ય્êવ દ્રવિણ્âભિલાષાદ્ અધો-મુખી-ભવતઃ, દૂરમ્ અ-માર્ગણસ્ય્âપ્ય્ અતિ-વિપ્રકૃષ્ટ-વિવૃત્ત-વિસર્જિતસ્ય્ôદ્વેગં વ્રજતઃ, અ-કણ્ટકસ્ય્âપિ ચરણ-તલ-લગ્નસ્ય્âકૃષ્ય ક્ષેપીયઃ ક્ષિપ્યમાણસ્ય, અ-મકર-કેતોર્ અપ્ય્ અ-કાલ્ôપસર્પણ્â-પ્રકુપિત્êશ્વર-દૃષ્ટિ-દગ્ધસ્ય, પ્રલયમ્ ઉપગચ્છતઃ કપેર્ ઇવ કોપ-નિર્ભર્ત્સિતસ્ય્âપ્ય્ અભિન્ન-મુખ-રાગસ્ય, બ્રહ્મ-ઘ્ન ઇવ પ્રતિ-દિવસ-વન્દન્ôદ્ધૃષ્ટ-શિરઃ-કપાલસ્ય, સ્પર્શ-રહિતસ્ય્â-શુભ-કર્માણિ નિર્વહતઃ, ત્રિ-શઙ્કોર્ ઇવ્ôભય-લોક-ભ્રષ્ટસ્ય નક્તં-દિનમ્ અવાક્-શિરસસ્ તિષ્ઠતઃ, વાજિન ઇવ કવલ-વશેન સુખ-વાહ્યમ્ આત્માનં વિદધાનસ્ય, અન્-અશન-શાયિન ઇવ હૃદય-સ્થાપિત-જીવ-નાશસ્ય, શરીરં ક્ષપયતઃ શુન ઇવ નિજ-દાર-પરાઙ્-મુખસ્ય, જઘન્ય-કર્મ-લગ્નમ્ આત્માનં તાડયતઃ, પ્રેતસ્ય્êવ્âન્-ઉચિત-ભૂમિ-દીયમાન્âન્ન-પિણ્ડસ્ય, બલિ-ભુજ ઇવ જિહ્વા-લૌલ્ય્ôપયુક્ત-પુરુષ-વર્ચસો વૃથા વિહિત્âયુષો જીવિતઃ, શ્મશાન-પાદપાન્ ઇવ પિશાચસ્ય દગ્ધ-ભૂત્યા પરુષી-કૃતાન્ રાજ- [223] -વલ્લભાન્ ઉપસર્પતઃ વિપરીત-જિહ્વા-જનિત-માધુર્યૈર્ ઓષ્ઠ-માત્ર-પ્રકટિત-રાગૈ રાજ-શુક્âલાપૈઃ શિશોર્ ઇવ મુગ્ધ-વિલોભ્યમાનસ્ય, વેતાલસ્ય્êવ નર્êન્દ્ર-પ્રભાવ્âવિષ્ટસ્ય ન કિં-ચિન્ ન્âચરતઃ, ચિત્ર-ધનુષ ઇવ્âલીક-ગુણ્âધ્યારોપણ્âઇક-ક્રિયા-નિત્ય-નમ્રસ્ય નિર્વાણ-તેજસઃ, સંમાર્જની-સમુપાર્જિત-રજસો ઽવકર-કૂટસ્ય્êવ નિર્માલ્ય-વાહિનઃ, કફ-વિકારિણ ઇવ દિને દિને કટુકૈર્ ઉદ્વેજ્યમાનસ્ય, સૌગતસ્ય્êવ્âર્થ-શૂન્ય-વિજ્ઞપ્તિ-જનિત-વૈરાગ્યસ્ય કાષાયાણ્ય્ અભિલષતઃ, નિશાસ્વ્ અપિ માતૃ-બલિ-પિણ્ડસ્ય્êવ દિક્ષુ વિક્ષિપ્યમાણસ્ય, અ-શૌચ-ગતસ્ય્êવ કુશયન-જનિત-સમધિકતર-દુઃખ-વૃત્તેઃ, તુલા-યન્ત્રસ્ય્êવ પશ્ચાત્-કૃત-ગૌરવસ્ય તોય્âર્થમ્ અપિ નમતઃ, અતિ-કૃપણસ્ય શિરસા કેવલેન્â-સંતુષ્ટસ્ય વચસ્âપિ પાદૌ સ્પૃશતઃ, નિર્-દય-વેત્રિ-વેત્ર-તાડન-ત્રસ્તય્êવ ત્રપયા ત્યક્તસ્ય, દૈન્ય-સંકોચિત-હૃદય-હૃત્âવકાશય્êવ્âહોપુરુષિકયા પરિવર્જિતસ્ય, કુત્સિત-કર્મ્âઙ્ગી-કરણ-કુપિતય્êવ્ôન્નત્યા વિયુક્તસ્ય, ધન-શ્રદ્ધયા ક્લેશાન્ ઉપાર્જયતઃ. સ્વ-વૃદ્ધિ-બુદ્ધ્ય્âવમાનં સંવર્ધયતો મૂઢસ્ય, સત્ય્ અપિ વિવિધ-કુસુમ્âધિવાસ-સુરભિણિ વને તૃષ્ણય્âઞ્જલિમ્ ઉપરચયતઃ, કુલ-પુત્રસ્ય્âપિ કૃત્âગસ ઇવ ભીત-ભીતસ્ય સમીપમ્ ઉપસર્પતઃ, દર્શનીયસ્ય્âપ્ય્ આલેખ્ય-કુસુમસ્ય્êવ નિષ્-ફલ-જન્મનઃ, વિદુષો ઽપિ વૈધેયસ્ય્êવ્âપશબ્દ-મુખસ્ય, શક્તિમતો ઽપિ શ્વિત્રિણ ઇવ સંકો- [224] -ચિત-કર-યુગલસ્ય, સમ-સમુત્કર્ષેષુ નિર્-અગ્નિ-પચ્યમાનસ્ય, નીચ-સમી-કરણેષુ નિર્-ઉચ્છ્વાસં મ્રિયમાણસ્ય, પરિભવૈસ્ તૃણી-કૃતસ્ય, દુઃખ્âનિલેન્â-નિર્વૃતેર્ જ્વલતઃ, ભક્તસ્ય્âપ્ય્ અ-ભક્તસ્ય, નિર્-ઊષ્મણઃ સંતાપયતો બન્ધૂન્, વિમાનસ્ય્âપ્ય્ અ-ગતિકસ્ય, ચ્યુત-ગૌરવસ્ય્âપ્ય્ અધસ્તાદ્ ગચ્છતઃ, નિઃ-સત્ત્વસ્ય્âપિ મહા-માંસ-વિક્રયં કુર્વતઃ, નિર્-મદસ્ય્âપ્ય્ અ-સ્વતન્ત્ર-વૃત્તેઃ, અ-યોગિનો ઽપિ ધ્યાન-વશી-કૃત્âત્મનઃ, શય્ય્ôત્થાયં પ્રણમતો દગ્ધ-મુણ્ડસ્ય, ગોત્ર-વિદૂષકસ્ય નક્તં-દિનં નૃત્યતો મનસ્વિ-જનં હાસયતઃ, કુલ્âઙ્ગારસ્ય વંશં દહતઃ, નૃ-પશોસ્ તૃણે ઽપિ લબ્દે કન્ધરામ્ અવનમયતઃ, જઠર-પરિપૂરણ-માત્ર-પ્રયોજન-જન્મનો માંસ-પિણ્ડસ્ય ગર્ભ-રોગસ્ય માતુઃ, અ-પુણ્યાનાં કર્મણામ્ આચરણાદ્ ભૃતકસ્ય કિં પ્રાયશ્-ચિત્તમ્, કા પ્રતિપત્તિ-ક્રિયા, ક્વ ગતસ્ય શાન્તિઃ, કીદૃશં જીવિતમ્, કઃ પુરુષ્âભિમાનઃ, કિં-નામાનો વિલાસાઃ, કીદૃશી ભોગ-શ્રદ્ધા, પ્રબલ-પઙ્ક ઇવ સર્વમ્ અધસ્તાન્ નયતિ દારુણો દાસ-શબ્દઃ. ધિક્ તદ્ ઉચ્છ્વસિતમ્ ઉપયાતુ નિધનં ધનમ્, અ-ભવ-નિર્ભૂતેર્ અસ્તુ તસ્યા નમો ભગવદ્ભ્યસ્ તેભ્યઃ સુખેભ્યસ્ તસ્ય્âયમ્ અઞ્જલિર્ ઐશ્વર્યસ્ય તિષ્ઠતુ દૂર એવ સા શ્રીઃ શિવં સ પરિચ્છદઃ કરોતુ યદ્ અર્થમ્ ઉત્તમ્âઙ્ગં ગાં ગમિષ્યત્ય્ અ-શાપ્âનુગ્રહ-ક્ષમસ્ તપસ્વી મુખ-પ્રિય-રતઃ ક્લીબો પૂતિ-માંસમયઃ કૃમિર્ અ-ગણ્યમાનો નરકઃ, પાદ-રજો-ધૂસર્ôત્તમ્âઙ્ગો જઙ્ગમઃ પાદ-પીઠઃ પુંસ્-કોકિલઃ કાકુ-ક્વણિતેષુ, શિખી સુખ-કર-કેકાસુ, [225] સ્થૂલ-કૂર્મઃ ક્રોડ-કષણેષુ, શ્વા નીચ-ચાટુ-કરણેષુ, કૃકલાસઃ શિરો-વિડમ્બનાસુ, જાહક આત્મ-સંકોચનેષુ, વેણુર્ મૂર્ચ્છનાસુ, વેશ્યા-કાયઃ કરણ-બન્ધ-ક્લેશેષુ, પલાલં સત્ત્વ-શાલિષુ, પ્રતિપાદકઃ પાદ-સંવાહનાસુ, કન્દુકઃ કર-તલ-તાડનેષુ, વીણા-દણ્ડઃ કોણ્âબિઘાતેષુ, વરાકઃ સેવકો ઽપિ મર્ત્ય-મધ્યે રાજિલો ઽપિ વા, ભોગી પુલાકો ઽપિ વા, કલમો વરં ક્ષણમ્ અપિ કૃતા માનવતા માનવતા ન મતો નમતસ્ ત્રૈલોક્ય્âધિરાજ્ય્ôપભોગો ઽપિ મનસ્વિનઃ. તદ્ એવમ્ અભિનન્દિત્âસ્મદીય-પ્રણયો દેવો ઽપિ દિવસૈઃ કતિપયૈર્ એવ પરાગતઃ પ્રાગ્-જ્યોતિષ્êશ્વર ઇતિ કરોતુ ચેતસિ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીમ્ અભૂત્. અ-ચિરાચ્ ચ નમસ્-કૃત્ય નિર્જગામ.
રાજ્âપિ રજનીં તાં કુમાર-દર્શન્âઉત્સુક્ય-સ્વી-કૃત-હૃદયઃ સમનૈષીત્. આત્મ્âર્પણં હિ મહતામ્ અ-મૂલ-મન્ત્રમયં વશી-કરણમ્. પ્રભાતે ચ પ્રભૂતં પ્રતિપ્રાભૃતં પ્રધાન-પ્રતિદૂત્âધિષ્ઠિતં દત્ત્વા હંસવેગં પ્રાહિણોત્. આત્મન્âપિ તતઃ પ્રભૃતિ પ્રયાણકૈર્ અન્-અવરતૈર્ અભ્ય્-અ-મિત્રં પ્રાવર્તત. કદા-ચિત્ તુ રાજ્યવર્ધન-ભુજ-બલ્ôપાર્જિતમ્ અ-શેષં માલવ-રાજ-સાધનમ્ આદાય્âગતં સમીપ એવ્âવાસિતં લેખ-હારકાદ્ ભણ્ડિમ્ અશૃણોત્. શ્રુત્વા ચ્âભિનવી-ભૂત-ભ્રાતૃ-શોક-હુત્âશનસ્ તદ્-દર્શન-કાતર-હૃદયો બભૂવ મૂર્ચ્છ્âન્ધ-કારમ્ ઇવ વિવેશ્âતિષ્ઠચ્ ચ સમુત્સૃષ્ટ-સકલ-વ્યાપારઃ પ્રતીહાર-નિવારણ-નિભૃત-નિઃ-શબ્દ-પરિજને નિજ-મન્દિરે સ-રાજક-પરિવારસ્ તદ્-આગમનમ્ ઉદીક્ષમાણો મુહૂર્તમ્.

અથ ભણ્ડિર્ એકેન્âઇવ વાજિના કતિપય-કુલ-પુત્ર-પરિવૃતો મલિન-વાસા રિપુ-શર-શલ્ય-પૂરિતેન નિખાત-બહુ-લોહ-કીલક-પરિકર-રક્ષિત- [226] -સ્ફુટનેન્êવ હૃદયેન, હૃદય-લગ્નૈઃ સ્વામિ-સત્-કૃતૈર્ ઇવ શ્મશ્રુભિઃ, શુચં સમુપદર્શયન્ દૂરી-કૃત-વ્યાયામ-શિથિલ-ભુજ-દણ્ડ-દોલાયમાન-મઙ્ગલ-વલય્âઇક-શેષ્âલંકૃતિર્ અન્-આદર્ôપયુક્ત-તામ્બૂલ-વિરલ-રાગેણ શોક-દહન-દહ્યમાનસ્ય હૃદયસ્ય્âઙ્ગારેણ્êવ, દીર્ઘ-નિઃશ્વાસ-વેગ-નિર્ગતેન્âધરેણ શુષ્યતા સ્વામિ-વિરહ-વિધૃત-જીવિત્âપરાધ-વૈલક્ષ્યાદ્ ઇવ, બાષ્પ-વારિ-પટલેન પટેન્êવ પ્રાવૃત-વદનઃ, વિશન્ન્ ઇવ દુર્-બલી-ભૂતૈઃ સ્વ્âઙ્ગમ્ અપત્રપય્âઙ્ગૈર્ વમન્ન્ ઇવ ચ વ્યર્થી-ભૂત-ભુજ્ôષ્માણમ્ આયતૈર્ નિઃશ્વસિતૈઃ, પાતક્îવ, અપરાધ્îવ, દ્રોહ્îવ, મુષિત ઇવ, છલિત ઇવ, યૂથ-પતિ-પતન-વિષણ્ણ ઇવ વેગ-દણ્ડ-વારણઃ, સૂર્ય્âસ્તમ્-અય-નિઃ-શ્રીક ઇવ કમલ્âકરઃ, દુર્યોધન-નિધન-દુર્-મના ઇવ દ્રૌણિઃ, અપહૃત-રત્ન ઇવ સાગરો રાજ-દ્વારમ્ આજગામ. અવતીર્ય ચ તુરઙ્ગમાદ્ અવનત-મુખો વિવેશ રાજ-મન્દિરમ્. દૂરાદ્ એવ ચ વિમુક્ત્âક્રન્દઃ પપાત પાદયોઃ.
અવનિ-પતિર્ અપિ દૃષ્ટ્વા તમ્ ઉત્થાય પ્રવિરલૈઃ પદૈઃ પ્રત્યુદ્ગમ્ય્ôત્થાપ્ય ચ ગાઢમ્ ઉપગૂહ્ય કણ્ઠે કરુણમ્ અતિ-ચિરં રુરોદ. શિથિલી-ભૂત-મન્યુ-વેગશ્ ચ પુર્êવ પુનર્ આગત્ય નિજ્âસને નિષસાદ. પ્રથમ-પ્રક્ષાલિત-મુખે ચ ભણ્ડૌ મુખમ્ પ્રક્ષાલયત્69. સમતિક્રાન્તે ચ કિયત્ય્ અપિ કાલ-કલા-કલાપે ભ્રાતૃ-મરણ-વૃત્ત્âન્તમ્ અપ્રાક્ષીત્. અથ્âકથયચ્ ચ યથા-વૃત્તમ્ અખિલં ભણ્ડિઃ. અથ નર-પતિસ્ તમ્ ઉવાચ: "રાજ્યશ્રી-વ્યતિકરઃ કઃ?" ઇતિ. સ પુનર્ અવાદીત્: "દેવ! દેવ-ભૂયં ગતે દેવે રાજ્યવર્ધને ગુપ્ત-નામ્ના ચ ગૃહીતે કુશ-સ્થલે દેવી રાજ્યશ્રીઃ પરિભ્રશ્ય બન્ધનાદ્ વિન્ધ્ય્âટવીં સ-પરિવારા પ્રવિષ્ટ્êતિ લોકતો વાર્તામ્ અશૃણવમ્. અન્વેષ્ટારસ્ તુ તાં પ્રતિ પ્રભૂતાઃ પ્રહિતા જના ન્âદ્ય્âપિ નિવર્તન્તે" ઇતિ. તચ્ ચ્âકર્ણ્ય ભૂ-પતિર્ અબ્રવીત્: "કિમ્ અન્યૈર્ અનુપદિબિઃ યત્ર સા તત્ર પરિત્યક્ત્âન્ય-કૃત્યઃ સ્વયમ્ એવ્âહં યાસ્યામિ. ભવાન્ અપિ કટકમ્ આદાય પ્રવર્તતાં ગૌડ્âભિમુખમ્." ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચ્ôત્થાય સ્નાન-ભુવમ્ અગાત્. કારિત-શોક-શ્મશ્રુ-વપન-કર્મણા ચ મહા-પ્રતીહાર-ભવન-સ્નાતેન, શારીરિક-વસન-કુસુમ્âઙ્ગ-રાગ્âલં-કાર-પ્રેષણ-પ્રકટિત-પ્રસાદેન ભણ્ડિના સ્âર્ધમ્ અભુક્ત, નિનાય ચ તેન્âઇવ સહ વાસરમ્.
[227] અથ્âપરેદ્યુર્ ઉષસ્ય્ એવ ભણ્ડિર્ ભૂ-પાલમ્ ઉપસૃત્ય વ્યજ્ઞાપયત્: "પશ્યતુ દેવઃ શ્રી-રાજ્યવર્ધન-ભુજ-બલ્âર્જિતં સાધનં સ-પરિબર્હં માલવ-રાજસ્ય" ઇતિ. નર-પતિના સ "એવં ક્રિયતામ્" ઇત્ય્ અભ્યનુજ્ઞાતો દર્શયાં-બભૂવ. તદ્ યાથા: અન્-અવરત-ગલિત-મદ-મદિર્âમોદ-મુખર-મધુ-કર-જૂટ-જટિલ-કરટ-પટ્ટ-પઙ્કિલ-ગણ્ડાન્, ગણ્ડ-શૈલાન્ ઇવ જઙ્ગમાન્, ગમ્ભીર-ગર્જિત-રવ્âઞ્જલ-ધરાન્ ઇવ મહીમ્ અવતીર્ણાન્ ઉત્ફુલ્લ-સપ્ત-ચ્છદ-વન્âમોદ-મુચઃ, શરદ્-દિવસાન્ ઇવ પુઞ્જ-ભૂતાન્, અન્-એક-સહસ્ર-સંખ્યાન્ કરિણઃ, ચારુ-ચામીકર-ચિત્ર-ચામર-મણ્ડલ-મનો-હરાંશ્ ચ હરિણ-રંહસો હરીન્, બાલ્âતપ-વિસર-વર્ષિણાં ચ ક્રિરણૈર્ અન્-એક્êન્દ્ર્âયુધી-કૃત-દશ-દિશામ્ અલં-કારાણાં વિશેષાન્, વિસ્મય-કૃતઃ સ્મર્ôન્માદિત-માલવી-કુચ-પરિમલ-દુર્-લલિતાંશ્ ચ નિજ-જ્યોત્સ્ન્âપૂર-પ્લાવિત-દિગ્-અન્તાન્ અપિ તારાન્ હારાન્, ઉડુ-પતિ-પાદ-સંચય-શૂચીનિ નિજ-યશાંસ્îવ બાલ-વ્યજનાનિ, જાત-રૂપમય-નાલં ચ નિવાસ-પુણ્ડરીકમ્ ઇવ શ્રિયઃ શ્વેતમ્ આતપત્રમ્, અપ્સરસ ઇવ બહુ-સમર-રસ-સાહસ્âનુરાગ્âવતીર્ણા વાર-વિલાસિનીઃ, સિંહ્âસન-શયન્âસન્દી-પ્રભૃતીનિ રાજ્ય્ôપકરણાનિ, કાલાયસ-નિગડ-નિશ્ચલી-કૃત-ચરણ-યુગલં ચ સકલં માલવ-રાજ-લોકમ્, અ-શેષાંશ્ ચ સ-સંખ્ય્âલેખ્ય-પત્રાન્, સ્âલં-કાર્âપીડ-પીડાન્ કોશ-કલશાન્. અથ્âલોચ્ય તત્ સર્વમ્ અવનિ-પાલઃ સ્વી-કર્તું યથ્âધિકારમ્ આદિશદ્ અધ્યક્ષાન્. અન્યસ્મિંશ્ ચ્âહનિ હયૈર્ એવ સ્વ-સારમ્ અન્વેષ્ટુમ્ ઉચ્ચચાલ વિન્ધ્ય્âટવીમ્ અવાપ ચ પરિમિતૈર્ એવ પ્રયાણકૈસ્ તામ્.

અથ પ્રવિશન્ દૂરાદ્ એવ દહ્યમાન-ષષ્ટિક-બુસ-વિસર-વિસારિ-વિભાવસૂનાં વન્ય-ધાન્ય-બીજ-ધાનીનાં ધૂમેન ધૂસરિમાણમ્ આદધાનૈઃ શુષ્ક-શાખા-સંચય-રચિત-ગોવાટ-વેષ્ટિત-વિકટ-વટૈઃ, વ્યાપાદિત-વત્સ-રૂપક-રોષ્âવિષ્ટ-ગોપાલ-કલ્પિત-વ્યાઘ્ર-યન્ત્રૈઃ, અ-યન્ત્રિત-વન-પાલ-હઠ-હ્રિયમાણ-પર-ગ્રામીણ-કાષ્ઠિક-કુઠારૈઃ, ગહન-તરુ-ખણ્ડ-નિર્મિત-ચામુણ્ડા-મણ્ડપૈર્ વન-પ્રદેશૈઃ, પ્રકાસ્યમાનમ્ અટવી-પ્રાય-પ્રાન્તતયા કુટુમ્બ-ભરણ્âકુલૈઃ કુદ્દાલ-પ્રાય-કૃષિભિઃ કૃષીવલૈર્ અ-બલવદ્ભિર્ ઉચ્ચ-ભાગ-ભાષિતેન ભજ્યમાન-ભૂરિ-શાલિ-ખલ-ક્ષેત્ર-ખણ્ડલકમ્ અલ્પ્âવકાશૈશ્ ચ કાપિલૈઃ, કાલાયસૈર્ ઇવ કૃષ્ણ-મૃત્તિકા-કઠિનૈઃ, સ્થાન-સ્થાન-સ્થાપિત-સ્થાણ્ûત્થિત-સ્થૂલ-પલ્લવૈઃ દુર્-ઉપગમ-શ્યામાક-પ્રરૂઢિભિર્ અલમ્બુસ-બહુલૈઃ, અ-વિરહિત-કોકિલ્âક્ષ-ક્ષુપૈર્ વિરલ-વિરલૈઃ કેદારૈઃ, કૃચ્છ્રાત્ કૃષ્યમાણૈર્ ન્તિ- [228] -પ્રભૂત-પ્રવૃત્ત-ગત્âગત્â-પ્રહત-ભુવમ્ ઉપક્ષેત્રમ્ ઉપરચિતૈર્ ઉચ્ચૈર્ મઞ્ચૈશ્ ચ સૂચ્યમાન-શ્વાપદ્ôપદ્રવં, દિશિ દિશિ ચ પ્રતિ-માર્ગ-દ્રુમ-કૃતાનાં પથિક-પાદ-પ્રસ્ફોટન-ધૂલિ-ધૂસરૈર્ નવ-પલ્લવૈર્ લાઞ્છિત-ચ્છાયાનામ્, અટવી-સુ-લભ-સાલ-કુસુમ-સ્તબક્âઞ્ચિત-નવ-ખાત-કૂપિક્ôપકણ્ઠ-પ્રતિષ્ઠિત-નાગ-સ્ફુટાનામ્ અ-ચ્છિદ્ર-કટ-કલ્પિત-કુટીરકાણામ્, કુટિલ-કીટ-વેણી-વેષ્ટ્યમાન-શક્તુ-શાર-શરાવ-શ્રેણી-શ્રિતાનામ્, અધ્વગ-જન-જગ્ધ-જમ્બૂ-ફલ્âસ્થિ-શબલ-સમીપ-ભુવામ્, ઉદ્ધૂલિત-ધૂલી-કદમ્બ-સ્તબક-પ્રકર-પુલકિનીનામ્, કણ્ટકિત-કર્કરી-ચક્ર્âક્રાન્ત-કાષ્ઠ-મઞ્ચિકા-મુષિત-તૃષામ્, તિમ્યત્-તલ-શીતલ-સિકતિલ-કલશી-શમિત-શ્રમાણામ્, આશ્યાન-શૈવલ-શ્યામલિત્âલિઞ્જર-જાયમાન-જલ-જડિમ્નામ્, ઉદ-કુમ્ભ્âકૃષ્ટ-પાટલ-શર્કરા-શકલ-શિશિરી-કૃત-દિશામ્, ઘટ-મુખ-ઘટિત-કટ-હાર-પાટલ-પુષ્પ-પુટાનામ્, શીકર-પુલકિત-પલ્લવ-પૂલી-પાલ્યમાન-શોષ્ય-સરસ-શિશુ-સહકાર-ફલ-જૂટી-જટિલ-સ્થાણૂનામ્, વિશ્રામ્યત્-કાર્પટિક-પેટક-પરિપાટી-પીયમાન-પયસામ્ અટવી-પ્રવેશ-પ્રપાણાં શૈત્યેન ત્યાજયન્તમ્ ઇવ ગ્રૈષ્મમ્ ઊષ્માણં ક્વ-ચિદ્ અન્યત્ર ગ્રાહયન્તમ્ ઇવ્âઙ્ગારીય-દારુ-સંગ્રહ-દાહિભિઃ વ્યોકારૈઃ, સર્વતશ્ ચ પ્રાતિવેશ્ય-વિષય-વાસિના સમાસન્ન-ગ્રામ-ગૃહ-સ્થ-ગૃહ-સ્થાપિત-સ્થવિર-પરિપાલ્યમાન-પાથેય-સ્થગિતેન કૃત-દારુણ-દારુ-વ્યાયામ-યોગ્ય્âઙ્ગ્âભ્યઙ્ગેન સ્કન્ધ્âદ્યાસિત-કઠોર-કુઠાર-કણ્ઠ-લમ્બમાન-પ્રાતર્âશ-પુટેન પાટચ્-ચર-પ્રત્યવાય-પ્રતિપન્ન-પટચ્-ચરેણ કાલ-વેત્રક-ત્રિ-ગુણ-વ્રતતિ-વલય-પાશ-ગ્રથિત-ગ્રીવા-ગ્રથિતૈઃ પત્ર-વીટ્âવૃત-મુખૈઃ, પીત-કૂટૈર્ ઊઢ-વારિણા પુરઃ-સર-બલદ્-બલીવર્દ-યુગ-સરેણ નૈકટિક-કુટુમ્બિક-લોકેન કાષ્ઠ-સંગ્રહ્âર્થમ્ અટવીં પ્રવિશતા સ્વાપદ-વ્યધન-વ્યવધાન-બહલી-સમારોપિત-કુટી-કૃત-કૂટ-પાશૈશ્ ચ ગૃહીત-મૃગ-તન્તુ-તન્ત્રી-જાલ-વલય-વાગુરૈઃ, બહિર્-વ્યાધૈર્ વિચરદ્ભિર્ અંસ્âવસક્ત-વીતંસ-વ્યાલમ્બમાન-બાલ-પાશિકૈશ્ ચ સંગૃહીત-ગ્રાહક-ક્રકરક-પિઞ્જલ્âદિ-પઞ્જરકૈઃ શાકુનિકૈઃ, સંચરદ્ભિશ્ ચ્યુત-લાસક-લેશ-લિપ્ત-લતા-વધૂ-લટ્વા-લમ્પટાનાં ચપેટકૈઃ, પાશક-શિશૂનામ્ અટદ્ભિઃ તૃણ-સ્તમ્બ્âન્તરિત-તિત્તિરિ-તરલાયમાન-કૌલેયક-કુલ-ચાટુ-કારૈશ્ ચલદ્-વિહગ-મૃગયાં મૃગયુ-યુવભિઃ ક્રીડદ્ભિઃ, પરિણત-ચક્ર-વાક-કણ્ઠ-કષાય-રુચાં શીધવ્યાનાં વલ્કલાનાં કલાપાન્, ન્âતિ-ચિર્ôદ્ધૃતાનાં ચ ધાતુ-ત્વિષાં ધાતકી-કુસુમાનાં ગોણીર્ અ-ગણિતાઃ પિચવ્યાનાં ચ્âતસી-ગણ-પટ્ટ-મૂલકાનાં પુષ્કલાન્ સંભા- [229] -રાન્, ભારાંશ્ ચ મધુનો માક્ષિકસ્ય મયૂર્âઙ્ગજસ્ય્â-ક્લિષ્ટ-મધ્ûચ્છિષ્ટ-ચક્ર-માલાનાં લમ્બમાન-લામજ્જક-મુઞ્જ-જૂટ-જટાનામ્ અપ-ત્વચાં ખદિર-કાષ્ઠાનાં કુષ્ઠસ્ય કઠોર-કેસરિ-સટ્âભાર-બભ્રુણશ્ ચ રોધ્રસ્ય ભૂયસો ભારકાન્, લોકેન્âદાય વ્રજતા પ્રવિચિત-વિવિધ-વન-ફલ-પૂરિત-પિટક-મસ્તકાભિશ્ ચ્âભ્યર્ણ-ગ્રામ-ગત્વરીભિસ્ ત્વરમાણાભિર્ વિક્રય-ચિન્તા-વ્યગ્રાભિર્ ગ્રામેયકાભિર્ વ્યાપ્ત-દિગ્-અન્તરમ્ ઇતસ્ તતશ્ ચ યુક્ત-શૂર-શકુર-શાક્વરાણાં પુરાણ-પાંસ્ûત્કિર-કરીષ-કૂટ-વાહિનીનાં ધૂર્ગત-ધૂલિ-ધૂસર-સૈરિભ-સ-રોષ-સ્વર-સાર્યમાણાનાં સંક્રીડચ્-ચટુલ-ચક્ર-ચીત્કારિણીનાં શકટ-શ્રેણીનાં સંપાતૈઃ, સંપાદ્યમાન-દુર્-બલ્ôર્વી-વિરૂક્ષ-ક્ષેત્ર-સંસ્કારમ્ આરક્ષ-ક્ષિપ્ત-દાન્ત-વાહક-દણ્ડ્ôડ્ડીયમાન-હરિણ-હેલા-લઙ્ઘિત-તુઙ્ગ-વૈણવ-વૃતિભિશ્ ચ નિખાત-ગૌર-કરઙ્ક-શઙ્કુ-શઙ્કિત-શશક-શકલિત-તુઙ્ગ-શુઙ્ગૈઃ, પ્રયત્ન-પ્રભૃત-વિશઙ્કટ-વિટપૈર્ વાચૈર્ ઐક્ષવૈઃ, સુ-બહુભિઃ શ્યામાયમાન્ôપકણ્ઠમ્ અતિ-વિપ્રક્ષ્ટ્âન્તરૈર્ મરકત-સ્નિગ્ધ-સ્નુહા-વાટ-વેષ્ટિતૈઃ, કાર્મુક-કર્મણ્ય-વંશ-વિટપ-સંકટૈઃ, કણ્ટકિત-કરઞ્જ-રાજિ-દુષ્-પ્રવેશ્યૈઃ, ઉરુબૂક-વચા-વઙ્ગક-સુરસ-સૂરણ-શિગ્રુ-ગ્રન્થિ-પર્ણ-ગવેધુકા-ગર્મુદ્-ગુલ્મ-ગહન- [230] -ગૃહ-વાટિકૈઃ, નિખાત્ôચ્ચ-કાષ્ઠ્âરોપિત-કાષ્ઠ્âલુક-લતા-પ્રતાન-વિહિત-ચ્છાયૈઃ, પરિમણ્ડલ-બદરી-મણ્ડપક-તલ-નિખાત-ખાદિર-કીલ-બદ્ધ-વત્સ-રૂપૈઃ, કથમ્ અપિ કુક્કુટ-રટિત્âનુમીયમાન-સંનિવેશૈર્ અઙ્ગના-શસ્તિ-સ્તમ્ભ-તલ-વિરચિત-પક્ષિ-પૂપિક્âવાપિકૈર્ વિકીર્ણ-બદર-પાટલ-પટલૈઃ, વેણુ-પોટ-દલ-નલ-કલિત-શરમય-વૃતિ-વિહિત-ભિત્તિભિઃ, કિંશુક-ગોરોચના-રચિત-મણ્ડલ-મણ્ડપ-બલ્વજ-બદ્ધ્âઙ્ગાર-રાશિભિઃ, શાલ્મલી-ફલ-તૂલ-સંચય-બહુલૈઃ, સંનિહિત-નલ-શાલિ-શાલૂક-ખણ્ડ-કુમુદ-બીજ-વેણુ-તણ્ડુલૈઃ, સંગૃહીત-તમાલ-બીજૈઃ, ભસ્મ-મલિન-મ્લાન-કાશ્મર્ય-કૂટ-વ્યાધૃત-કટૈર્ આશ્યાન-રાજાદન-મદન-ફલ-સ્ફીતૈર્ મધૂક્âસવ-મદ્ય-પ્રાયૈઃ, કુસુમ્ભ-કુમ્ભ-ગણ્ડ-કુસૂલૈર્ અ-વિરહિત-રાજ-માષ-ત્રપુષ-કર્કટિકા-કૂષ્માણ્ડ્âલાબુ-બીજૈઃ, પોષ્યમાણ-વન-બિડાલ-માલુધાન-નકુલ-શાલિ-જાત-જાતક્âદિભિર્ અટવી-કુટુમ્બિનાં ગૃહૈર્ ઉપેતં વન-ગ્રામકં દદર્શ. તત્ર્âઇવ ચ તં દિવસમ્ અત્ય્-અવાહયદ્ ઇતિ.
ઇતિ શ્રી-મહા-કવિ-બાણ-ભટ્ટ-કૃતૌ હર્ષચરિતે છત્ર-લબ્ધિર્ નામ સપ્તમ ઉચ્છ્વાસ.
[231] અષ્ટમ ઉચ્છ્વાસઃ.
સહસા સંપાદયતા મનો-રથ-પ્રાર્થિતાનિ વસ્તૂનિ ।
દૈવેન્âપિ ક્રિયતે ભવ્યાનાં પૂર્વ-સેવ્êવ ॥ 8.1 ॥
વિદ્વજ્-જન-સંપર્કો નષ્ટ્êષ્ટ-જ્ઞાતિ-દર્શન્âભ્યુદયઃ ।
કસ્ય ન સુખાય ભવને ભવતિ મહા-રત્ન-લાભશ્ ચ ॥ 8.2 ॥

અથ્âપરેદ્યુર્ ઉત્થાય પાર્થિવસ્ તસ્માદ્ ગ્રામકાન્ નિર્ગત્ય વિવેશ વિન્ધ્ય્âટવીમ્. આટ ચ તસ્યામ્ ઇતશ્ ચ્êતશ્ ચ સુ-બહૂન્ દિવસાન્. એકદા તુ ભૂ-પતેર્ ભ્રમત એવ્âટવિક-સામન્તસ્ય શરભકેતોઃ સૂનુર્ વ્યાઘ્રકેતુર્ નામ કુતો ઽપિ કજ્જલ-શ્યામલ-શ્યામ-લતા-વલયેન્âધિલલાટમ્ ઉચ્ચૈઃ કૃત-મૌલિ-બન્ધમ્, અન્ધ-કારિણીમ્ અ-કારણ-ભુવા ભ્રુકુટિ-ભઙ્ગેન ત્રિ-શાખેન ત્રિ-યામામ્ ઇવ સાહસ-સહ-ચારિણીં લલાટ-સ્થલીં સદા સમુદ્વહન્તમ્, અવતંસિત્âઇક-શુક-પક્ષક-પ્રભા-હરિતાયમાનેન પિનદ્ધ-કાચર-કાચ-મણિ-કર્ણિકેન શ્રવણેન શોભમાનમ્, કિં-ચિચ્ ચુલ્લસ્ય પ્રવિરલ-પક્ષ્મણશ્ ચક્ષુષઃ સહજેન રાગ-રોચિષા રસાયન-રસ્ôપયુક્તં તાર-ક્ષવં ક્ષતજમ્ ઇવ ક્ષરન્તમ્, અવનાટ-નાસિકમ્ ચિપિટ્âધરમ્, ચિકિન-ચિબુકમ્, અ-હીન-હન્ûત્કટ-કપોલ-કૂટ્âસ્થિ-પર્યન્તમ્ ઈષદ્-અવાગ્ર-ગ્રીવા-બન્ધમ્, સ્કન્ન-સ્કન્ધ્âર્ધ-ભાગમ્, અન્-અવરત-કઠિન-કોદણ્ડ-કુણ્ડલી-કરણ-કર્કશ-વ્યાયામ-વિસ્તારિતેન્âંસલેન્ôરસા હસન્તમ્ ઇવ તટ-શિલા-પ્રથિમાનં, વિન્ધ્ય-ગિરેર્ અજગર-ગરી- [232] -યસા ચ ભુજ-યુગલેન લઘયન્તં, તુહિન-શૈલ-શાલ-દ્રુમાણાં દ્રાઘિમાણમ્, વરાહ-બાલ-વલિત-બન્ધનાભિર્ નાગ-દમન-જૂટિકા-વાટિકાભિર્ જટિલી-કૃત-પૃષ્ઠે પ્રકોષ્ઠે પ્રતિષ્ઠાં ગતં ગોદન્ત-મણિ-ચિત્રં ત્રાપુષં વલયં બિભ્રાણમ્, અતુન્દિલમ્ અપિ તુણ્ડિભમ્, અહીરમણી-ચર્મ-નિર્મિત-પટ્ટિકયોશ્ ચિત્ર-ચિત્રક-ત્વક્-તારકિત-પરિવારયા સંકુબ્જ્âજિન-જાલકિતયા શૃઙ્ગમય-મસૃણ-મુષ્ટિ-ભાગ-ભાસ્વરયા પારદ-રસ-લેશ-લિપ્ત-સમસ્ત-મસ્તિકયા કૃપાણ્યા કરાલિત-વિશંકટ-કટિ-પ્રદેશમ્, પ્રથમ-યૌવન્ôલ્લિખ્યમાન-મધ્ય-ભાગ-ભ્રષ્ટ-માંસ-ભરિતાવ્ ઇવ સ્થવીયસાવ્ ઊરુ-દણ્ડૌ દધતમ્, અચ્છ-ભલ્લ-ચર્મમયેન ભલ્લી-પ્રાય-પ્રભૂત-શરભૃતા શબલ-શાર્દૂલ-ચર્મ-પટ-પીડિતેન્âલિ-કુલ-કાલ-કમ્બલ-લોલ-લોમ્ના પૃષ્ઠ-ભાગ-ભાજા ભસ્ત્ર્âભરણેન પલ્લવિતમ્ ઇવ કાર્શ્યમ્ ઉપદર્શયન્તમ્, ઉત્તર-ત્રિ-ભાગ્ôત્તંસિત-ચાષ-પિચ્છ-ચારુ-શિખરે ખદિર-જટા-નિર્માણે ખર-પ્રાણે પ્રચુર-મયૂર-પિત્ત-પત્ર-લતા-ચિત્રિત-ત્વચિ ત્વચિ સાર-ગુણે ગુરુણિ વામ-સ્કન્ધ્âધ્યાસિત-ધનુષિ દોષિ લમ્બમાનેન્âવાક્-શિરસા શિત-શર-કૃત્ત્âઇક-નલ-કવિ-વર-પ્રવેશિત્êતર-જઙ્ઘ-જનિત-સ્વસ્તિક-બન્ધેન બન્ધૂક-લોહિત-રુધિર-રાજિ-રઞ્જિત-ઘ્રાણ-વર્ત્મના વપુર્-વિતતિ-વ્યક્ત-વિભાવ્યમાન-કોમલ-ક્રોડ-રોમ-શુક્લિમ્ના શશેન શિત્âટની-શિખ્âગ્ર-ગ્રથિત-ગ્રીવેણ ચ્âપાવૃત-ચઞ્ચ્ûત્તાન-તામ્ર-તાલુના તિત્તિરિણા વર્ણક-મુષ્ટિમ્ ઇવ મૃગયાયાઃ દર્શયન્તમ્, વિષમ-વિષ-દૂષિત-વદનેન ચ વિવર્ણેન કૃષ્ણ્âહિન્êવ મૂલ-ગૃહીતેન વ્યગ્ર-દક્ષિણ-કર્âગ્રમ્, જઙ્ગમમ્ ઇવ ગિરિ-તટ-તમાલ-પાદપમ્, યન્ત્ર્ôલ્લિખિતમ્ અશ્મ-સાર-સ્તમ્ભમ્ ઇવ ભ્રમન્તમ, અઞ્જન-શિલા-ચ્છેદમ્ ઇવ ચલન્તમ્, અયઃ-સારમ્ ઇવ ગિરેર્ વિન્ધ્યસ્ય ગલન્તમ્, પાકલં કરિ-કુલાનામ્, કાલ-પાશં કુરઙ્ગ-યૂથાનામ્, ધૂમ-કેતું મૃગ-રાજ-ચક્રાણામ્, મહાનવમી-મહં મહીષ-મણ્ડલાનામ્, હૃદયમ્ ઇવ હિંસાયાઃ, ફલમ્ ઇવ પાપસ્ય, કારણમ્ ઇવ કલિ-કાલસ્ય, કામુકમ્ ઇવ કાલ-રાત્રેઃ, શબર-યુવાનમ્ આદાય્âજગામ. દૂરે ચ સ્થાપયિત્વા વિજ્ઞાપયાં-બભૂવ: "દેવ! સર્વસ્ય્âસ્ય વિન્ધ્યસ્ય સ્વામી સર્વ-પલ્લી-પતીનાં [233] પ્રાગ્રહરઃ શબર-સેના-પતિર્ ભૂકમ્પો નામ. તસ્ય્âયં નિર્ઘાત-નામા સ્વસ્રીયઃ સકલસ્ય્âસ્ય વિન્ધ્ય-કાન્તાર્âરણ્યસ્ય પર્ણાનામ્ અપ્ય્ અભિજ્ઞઃ કિમ્ ઉત પ્રદેશાનામ્. એનં પૃચ્છતુ દેવો યોગ્યો ઽયમ્ આજ્ઞાં કર્તુમ્." ઇતિ કથિતે ચ નિર્ગાતસ્ તુ ક્ષિતિ-તલ-નિહિત-મૌલિઃ પ્રણામમ્ અકરોત્. ઉપનિન્યે ચ તિત્તિરિણા સહ શશ્ôપાયનમ્. અવનિ-પતિસ્ તુ સંમાનયન્ સ્વયમ્ એવ તમ્ અપ્રાક્ષીત્: "અઙ્ગ! અભિજ્ઞા યૂયમ્ અસ્ય સર્વસ્ય્ôદ્દેશસ્ય? વિહાર-શીલાશ્ ચ દિવસેષ્વ્ એતેષુ ભવન્તઃ? સેના-પતેર્ વ્âન્યસ્ય વા તદ્-અનુજીવિનઃ કસ્ય-ચિદ્ ઉદાર-રૂપ નારી ન ગતા ભવેદ્ દર્શન-ગોચરમ્?" ઇતિ.
નિર્ઘાતસ્ તુ ભૂ-પાલ્âલાપન-પ્રસાદેન્âત્માનં બહુ-મન્યમાનઃ પ્રણનામ, દર્શિત્âદરં ચ વ્યજ્ઞાપયત્: "દેવ! પ્રાયેણ્âત્ર હિરણ્યો ઽપિ ન્â-પરિગતાઃ સંચરન્તિ, સેના-પતેઃ કુત એવ નાર્યઃ? ન્âપ્ય્ એવં-રૂપા કા-ચિદ્ અ-બલા. તથ્âપિ દેવ્âદેશાદ્ ઇદાનીમ્ અન્વેષણં પ્રતિ પ્રતિ-દિનમ્ અન્-અન્ય-કૃત્યૈઃ ક્રિયતે યત્નઃ. ઇતશ્ ચ્âર્ધ-ગવ્યૂતિ-માત્ર એવ મુનિ-મહિતે મહતિ મહી-ધર-માલા-મૂલ-રુહિ મહી-રુહાં ષણ્ડે ઽપિ પિણ્ડ-પાતી પ્રભૂત્âન્તે-વાસિ-પરિવૃતઃ પારાશરી દિવાકરમિત્ર-નામા ગિરિ-નદીમ્ આશ્રિત્ય પ્રતિવસતિ, સ યદિ વિન્દેદ્ વાર્તામ્" ઇતિ. તચ્ છ્રુત્વા નર-પતિર્ અચિન્તયત્: "શ્રૂયતે હિ તત્ર-ભવતઃ સુ-ગૃહીત-નામ્નઃ સ્વર્ગતસ્ય ગ્રહવર્મણો બાલ-મિત્રં મૈત્રાયણીયસ્ ત્રયીં વિહાય બ્રાહ્મણ્âયનો વિદ્વાન્ ઉત્પન્ન-સમાધિઃ સૌગતે મતે યુવ્âઇવ કાષાયાણિ ગૃહીતવાન્" ઇતિ. પ્રાયશશ્ ચ જનસ્ય જનયતિ સુહૃદ્ અપિ દૃષ્ટો ભૃશમ્ આશ્વાસમ્. અભિગમનીયાશ્ ચ ગુણાઃ સર્વસ્ય. કસ્ય ન પ્રતીક્ષ્યો મુનિ-ભાવઃ. ભગવતી ચ વૈધેયે ઽપિ ધર્મ-ગૃહિણી ગરિમાણમ્ આપાદયતિ, પ્રવ્રજ્યા કિં પુનઃ સકલ-જન-મનો-મુષિ વિદુષિ જને. યતો નઃ કુતૂહલિ હૃદયમ્ અભૂત્ સતતમ્ અસ્ય દર્શનં પ્રતિ પ્રાસઙ્ગિકમ્ એવ્êદમ્ આપતિતમ્ અતિ-કલ્યાણં પશ્યામઃ પ્રયત્ન-પ્રાર્થિત-દર્શનં જનમ્ ઇતિ. પ્રકાશં ચ્âબ્રવીત્: "અઙ્ગ! સમુપદિશ તમ્ ઉદ્દેશં યત્ર્âસ્તે સ પિણ્ડ-પાતી" ઇતિ. એવમ્ ઉક્ત્વા ચ તેન્âઇવ્ôપદિશ્યમાન-વર્ત્મા પ્રાવર્તત ગન્તુમ્.

[234] અથ ક્રમેણ ગચ્છત એવ તસ્ય અન્-અવકેશિનઃ કુડ્મલિત-કર્ણિ-કારાઃ, પ્રચુર-ચમ્પકાઃ સ્ફીત-ફલેગ્રહયઃ, ફલ-ભર-ભરિત-નમેરવઃ નીલ-દલ-નલદ-નારિકેલ-નિકરાઃ, હરિ-કેસર-સરલ-પરિકરાઃ કોરક-નિકુરમ્બ-રોમાઞ્ચિત-કુરબક-રાજયઃ, રક્ત્âશોક-પલ્લવ-લાવણ્ય-લિપ્યમાન-દશ-દિશઃ, પ્રવિકસિત-કેસર-રજો-વિસર-બધ્યમાન-ચારુ-ધૂસરિમાણઃ સ્વ-રજઃ-સિકતિલ-તિલક-તાલાઃ, પ્રવિચલિત-હિઙ્ગવઃ, પ્રચુર-પૂગ-ફલાઃ, પ્રસવ-પૂગ-પિઙ્ગલ-પ્રિયઙ્ગવઃ, પરાગ-પિઞ્જરિત-મઞ્જરી-પુઞ્જાયમાન-મધુપ-મઞ્જુ-શિઞ્જા-જનિત-જન-મુદઃ, મદ-મલ-મેચકિત-મુચુકુન્દ-સ્કન્ધ-કાણ્ડ-કથ્યમાન-નિઃશઙ્ક-કરિ-કરટ-કણ્ડૂતયઃ, ઉડ્ડીયમાન-નિઃશઙ્ક-ચટુલ-કૃષ્ણ-શાર-શાવ-સકલ-શાદ્વલ-સુ-ભગ-ભૂમયઃ, તમઃ-કાલતમ-તમાલ-માલા-મીલિત્âતપાઃ, સ્તબક-દન્તુરિત-દેવ-દારવઃ, તરલ-તામ્બૂલી-સ્તમ્બ-જાલકિત-જમ્બૂ-જમ્ભીર-વીથયઃ, કુસુમ-રજો-ધવલ-ધૂલીકદમ્બ-ચક્ર-ચુમ્બિત-વ્યોમાનઃ, બહલ-મધુ-મોક્ષ્ôક્ષિત-ક્ષિતયઃ, પરિમલ-ઘટિત-ઘન-ઘ્રાણ-તૃપ્તયઃ; કતિપય-દિવસ-સૂત-કુક્કુટી-કુટી-કૃત-કુટજ-કોટરાઃ, ચટકા-સંચાર્યમાણ-વાચાટ-ચાટ- [235] -કૈર-ક્રિયમાણ-ચાટવઃ, સહચરી-ચારણ-ચઞ્ચુર-ચકોર-ચઞ્ચવઃ, નિર્-ભય-ભૂરિ-ભુરુણ્ડ-ભુજ્યમાન-પાક-કપિલ-પીલવઃ, સદા-ફલ-કટ્ફલ-વિશસન-નિઃ-શૂક-શુક-શકુન્ત-શાતિત-શલાટવઃ, શૈલેય-સુ-કુમાર-શિલા-તલ-સુખ-શયિત-શશ-શિશવઃ, શેફાલિકા-શિફા-વિવર-વિસ્રબ્ધ-વિવર્તમાન-ગૌધેર-રાશયઃ, નિર્-આતઙ્ક-રઙ્કવઃ, નિર્-આકુલ-નકુલ-કુલ-કેલયઃ, કલ-કોકિલ-કુલ-કવલિત-કલિક્ôદ્ગમાઃ, સહકાર્âરામ-રોમન્થાયમાન-ચમર-યૂથાઃ, યથા-સુખ-નિષણ્ણ-નીલ્âણ્ડજ-મણ્ડલાઃ, નિર્વિકાર-વૃક-વિલોક્યમાન-પોત-પીત-ગવય-ધેનવઃ, શ્રવણ-હારિ-સનીડ-ગિરિ-નિતમ્બ-નિર્ઝર-નિનાદ-નિદ્ર્âનન્દ-મન્દાયમાન-કરિ-કુલ-કર્ણ-તાલ-દુન્દુભ્યઃ, સમાસન્ન-કિન્નરી-ગીત-રવ-રસમાન-રુરવઃ, પ્રમુદિતતર-તરક્ષવઃ, ક્ષત-હરિત-હરિદ્રા-દ્રવ-રજ્યમાન-નવ-વરાહ-પોત-પોત્ર-વલયઃ, ગુઞ્જા-કુઞ્જ-ગુઞ્જજ્-જાહકાઃ, જાતી-ફલક-સુપ્ત-શાલિ-જાતક-વલયઃ, દશન-કુપિત-કપિ-પોત-પેટક-પાટિત-પાટલ-મુખ-કીટ-પુટકાઃ, લકુચ-લમ્પટ-ગોલાઙ્ગૂલ-લઙ્ઘ્યમાન-લવલયઃ, બદ્ધ-વાલુક્âલવાલ-વલયાઃ, કુટિલ-કુટ્âવલિ-વલિત-વેગ-ગિરિ-નદિકા-સ્રોતસઃ નિબિડ-શાખા-કાણ્ડ-લમ્બમાન-કમણ્ડલવઃ, સૂત્ર-શિક્ય્âસક્ત-રિક્ત-ભિક્ષા-કપાલ-પલ્લવિત-લતા-મણ્ડપાઃ, નિકટ-કુટી-કૃત-પાટલ-મુદ્રા-ચૈત્યક-મૂર્તયઃ, ચીવર્âમ્બર-રાગ-કષાય્ôદક-દૂષિત્ôદ્દેશાઃ, મેઘમયા ઇવ કૃત-શિખણ્ડિ-કુલ-કોલાહલાઃ, વેદમયા ઇવ્â-પરિમિત-શાખા-ભેદ-ગહનાઃ, માણિક્યમયા ઇવ મહાનીલ-તનવઃ, તિમિરમયા ઇવ સકલ-જન- [236] -નયન-મુષઃ, યામુના ઇવ્ôર્ધ્વી-કૃત-મહા-હ્રદાઃ, મરકત-મણિ-શ્યામલાઃ ક્રીડા-પર્વતકા ઇવ વસન્તસ્ય, અઞ્જન્â-ચલા ઇવ પલ્લવિતાઃ, તનયા ઇવ્âટવી-જાતા વિન્ધ્યસ્ય્âદ્રેઃ, પાતાલ્âન્ધ-કાર-રાશય ઇવ ભિત્ત્વા ભુવમ્ ઉત્થિતાઃ, પ્રતિપ્રવેશિકા ઇવ વર્ષા-વાસરાણામ્, અંશ્âવતારા ઇવ કૃષ્ણ્âર્ધ-રાત્રીણામ્, ઇન્દ્ર-નીલમયાઃ પ્રાસાદા ઇવ વન-દેવતાનામ્, પુરસ્તાદ્ દર્શન-પથમ્ અવતેરુસ્ તરવઃ.
તતો નર-પતેર્ અભવન્ મનસ્ય્ અ-દૂર-વર્તિના ખલુ ભવિતવ્યં ભદન્તેન્êતિ. અવતીર્ય ચ ગિરિ-સરિતિ સમુપસ્પૃશ્ય યુગપદ્-વિશ્રામ-સમય-સમુન્મુક્ત-હેષા-ઘોષ-બધિરી-કૃત્âટવી-ગહનામ્ અસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે સ્થાપયિત્વા વાજિ-સેનામ્ અવલમ્બ્ય ચ તપસ્વિ-જન-દર્શન્ôચિતં વિનયં હૃદયેન દક્ષિણેન ચ હસ્તેન માધવગુપ્તમ્ અંસે વિરલૈર્ એવ રાજભિર્ અનુગમ્યમાનશ્ ચરણાભ્યામ્ એવ પ્રાવર્તત ગન્તુમ્.
અથ તેષાં તરૂણાં મધ્યે નાના-દેશીયૈઃ સ્થાન-સ્થાનેષુ સ્થાણૂન્ આશ્રિતૈઃ શિલા-તલેષ્ûપવિષ્ટૈર્ લતા-ભવનાન્ય્ અધ્યાવસદ્ભિર્ અરણ્યાની-નિકુઞ્જેષુ નિલીનૈર્ વિટપ-ચ્છાયાસુ નિષણ્ણૈસ્ તરુ-મૂલાનિ નિષેવમાણૈર્ વીત-રાગૈર્ આર્હતૈર્ મસ્કરિભિઃ શ્વેત-પટૈઃ પાણ્ડુર-ભિક્ષુભિર્ ભાગવતૈર્ વર્ણિબિઃ કેશ-લુઞ્ચકૈઃ કાપિલૈર્ જૈનૈર્ લોકાયતિકૈઃ કાણાદૈર્ ઔપનિષદૈર્ ઐશ્વરકારણિકૈઃ કારન્ધમિભિર્ ધર્મ-શાસ્ત્રિભિઃ પૌરાણિકૈઃ સાપ્તતન્તવૈઃ શૈવૈઃ [237] શાબ્દિકૈઃ પાઞ્ચરાત્રિકૈર્ અન્યૈશ્ ચ સ્વાન્ સ્વાન્ સિદ્ધ્âન્તાઞ્ શૃણ્વદ્ભિર્ અભિયુક્તૈશ્ ચિન્તયદ્ભિશ્ ચ પ્રત્યુચ્ચરદ્ભિશ્ ચ સંશયાનૈશ્ ચ નિશ્ચિન્વદ્ભિશ્ ચ વ્યુત્પાદયદ્ભિશ્ ચ વિવદમાનૈશ્ ચ્âભ્યસ્યદ્ભિશ્ ચ વ્યાચક્ષાણૈશ્ ચ શિષ્યતાં પ્રતિપન્નૈર્ દૂરાદ્ એવ્âવેદ્યમાનમ્, અતિ-વિનીતૈઃ કપિભિર્ અપિ ચૈત્ય-કર્મ કુર્વાણૈસ્ ત્રિ-સરણ-પરૈઃ પરમ્ôપાસકૈઃ શુકૈર્ અપિ શાક્ય-શાસન-કુશલૈઃ કોશં સમુપદિશદ્ભિઃ શિક્ષા-પદ્ôપદેશ-દોષ્ôપશમ-શાલિનીભિઃ શારિકાભિર્ અપિ ધર્મ-દેશનાં દર્શયન્તીભિર્ અન્-અવરત-શ્રવણ-ગૃહીત્âલિકૈઃ કૌશિકૈર્ અપિ બોધિ-સત્ત્વ-જાતકાનિ જપદ્ભિર્ જાત-સૌગત-શીલ-શીતલ-સ્વ-ભાવૈઃ શાર્દૂલૈર્ અપ્ય્ અ-માંસ્âશિભિર્ ઉપાસ્યમાનમ્, આસન્ôપાન્ત્ôપવિષ્ટ-વિસ્રબ્ધ્âન્-એક-કેસરિ-શાવકતયા મુનિ-પરમ્êશ્વરમ્, અ-કૃત્રિમ ઇવ સિંહ્âસને નિષણ્ણમ્, ઉપસમમ્ ઇવ પિબદ્ભિર્ વન-હરિણૈર્ જિહ્વા-લતાભિર્ ઉપલિહ્યમાન-પાદ-પલ્લવમ્, વામ-કર-તલ-નિવિષ્ટેન નીવારમ્ અશ્નતા પારાવત-પોતકેન કર્ણ્ôત્પલેન્êવ પ્રિયાં મૈત્રીં પ્રસાદયન્તમ્, ઇતર-કર-કિસલય-નખ-મયૂખ-લેખાભિર્ જનિત-જન-વ્યામોહમ્, ઉદ્ગ્રીવં મયૂરં મરકત-મણિ-કરકમ્ ઇવ વારિ-ધારાભિઃ પૂરયન્તમ્, ઇતસ્-તતઃ પિપીલક-શ્રેણીનાં શ્યામાક-તણ્ડુલ-કણાન્ સ્વયમ્ એવ કિરન્તમ્, અરુણેન ચીવર-પટલેન મ્રદ્રીયસા સંવીતમ્, બહલ-બાલાતપ્âનુલિપ્તમ્ ઇવ પૌરંદરં દિગ્-ભાગમ્, ઉલ્લિખિત-પદ્મ-રાગ-પ્રભા-પ્રતિમયા રક્ત્âવદાતયા દેહ-પ્રભયા પાટલી-કૃતાનાં કાષાય-ગ્રહણમ્ ઇવ દિશામ્ અપ્ય્ ઉપદિશન્તમ્, અન્-ઔદ્ધત્યાદ્ અધો-મુખેન મન્દ-મુકુલિત-કુમુદ્âકરેણ સ્નિગ્ધ-ધવલ-પ્રસન્નેન ચક્ષુષા જન-ક્ષુણ્ણ-ક્ષુદ્ર-જન્તુ-જીવન્âર્થમ્ અ-મૃતમ્ ઇવ વર્ષન્તમ્, સર્વ-શાસ્ત્ર્âક્ષર-પરમ્âણુભિર્ ઇવ નિર્મિતમ્, પરમ-સૌગતમ્ અપ્ય્ અવલોકિત્êશ્વરમ્, અ-સ્ખલિતમ્ અપિ [238] તપસિ લગ્નમ્, આલોકમ્ ઇવ યથ્âવસ્થિત-સકલ-પદ્âર્થ-પ્રકાશકં દર્શન્âર્થિનામ્, સુગતસ્ય્âપ્ય્ અભિગમનીયમ્, અવધર્મસ્ય્âપ્ય્ આરાધનીયમ્ ઇવ, પ્રસાદસ્ય્âપિ પ્રસાદનીયમ્ ઇવ, માનસ્ય્âપિ માનનીયમ્ ઇવ, વન્દ્યત્વસ્ય્âપિ વન્દનીયમ્ ઇવ, આત્મનો ઽપિ સ્પૃહણીયમ્ ઇવ, ધ્યાનસ્ય્âપિ ધ્યેયમ્ ઇવ, જ્ઞાનસ્ય્âપિ જ્ઞેયમ્ ઇવ, જન્મ જપસ્ય, નેમિં નિયમસ્ય, તત્ત્વં તપસઃ, શરીરં શૌચસ્ય, કોશં કુશલસ્ય, વેશ્મ વિશ્વાસસ્ય, સદ્-વૃત્તં સદ્-વૃત્તતાયાઃ, સર્વસ્વં સર્વ-જ્ઞતાયાઃ, દાક્ષ્યં દાક્ષિણ્યસ્ય, પારં પર્âનુકમ્પાયાઃ, નિર્વૃતિં સુખસ્ય, મધ્યમે વયસિ વર્તમાનં દિવાકરમિત્રમ્ અદ્રાક્ષીત્. અતિ-પ્રશાન્ત-ગમ્ભીર્âકાર્âરોપિત-બહુ-માનશ્ વ સ્âદરં દૂરાદ્ એવ શિરસા વચસા મનસા ચ વવન્દે.

દિવાકરમિત્રસ્ તુ મૈત્રીમયઃ પ્રકૃત્યા વિશેષતસ્ તેન્â-પરેણ્â-દૃષ્ટ-પૂર્વેણ્â-માનુષ-લોક્ôચિતેન સર્વ્âભિભાવિના મહ્âનુભાવ્âભોગ-ભાજા ભ્રાજિષ્ણુના ભૂ-પતેર્ અ-પ્રાકૃતેન્âકાર-વિશેષેણ તેન ચ્âભિજાત્ય-પ્રકાશકેન ગરીયસા પ્રશ્રયેણ ચ્âહ્લાદિતશ્ ચક્ષુષિ ચ ચેતસિ ચ યુગપદ્ અગ્રહીત્. વીર-સ્વભાવો ઽપિ ચ સંપાદિત-સ-સંભ્રમ્âભ્યુત્થાનઃ સંકલય્ય કિં-ચિદ્ ઉદ્ગમનકેન વિલોલં વિલમ્બમાનં વામ્âંસાચ્ ચીવર-પટ્âન્તમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય ચ્âન્-એક્âભય-દાન-દીક્ષા-દક્ષિણો દક્ષિણં મહા-પુરુષ-લક્ષણ-લેખા-પ્રશસ્તં સ્નિગ્ધ-મધુરયા વાચા સ-ગૌરવમ્ આરોગ્ય-દાનેન રાજાનમ્ અન્વગ્રહીત્. અભ્યનન્દચ્ ચ સ્વ્-આગત-ગિરા ગુરુમ્ ઇવ્âભ્યાગતં બહુ મન્યમાનઃ સ્વેન્âસનેન્âદ્ધ્વમ્ અત્ર્êતિ નિમન્ત્રયાં-ચકાર. પાર્શ્વ-સ્થિતં ચ શિષ્યમ્ અબ્રવીત્: "આયુષ્મન્! ઉપાનય કમણ્ડલુના પાદ્ôદકમ્" ઇતિ. રાજા ત્વ્ અચિન્તયત્: "અ-લોહઃ ખલુ સંયમન-પાશઃ શૌજન્યમ્ અભિજાતાનામ્. સ્થાને ખલુ તત્ર-ભવાન્ ગુણ્âનુરાગી ગ્રહવર્મા બહુશો વર્ણિતવાન્ અસ્ય ગુણાન્" ઇતિ. પ્રકાશં ચ્âબભાષે: "ભગવન્! ભવદ્-દર્શન-પુણ્ય્âનુગૃહીતસ્ય મમ પુનર્ ઉક્ત ઇવ્âયમ્ આર્ય-પ્રયુક્તઃ પ્રતિભાત્ય્ અનુગ્રહઃ. ચક્ષુઃ-પ્રમાણ-પ્રસાદ-સ્વી-કૃતસ્ય ચ પર-કરણમ્ ઇવ્âસન્âદિ-દાન્ôપચાર-ચેષ્ટિતમ્. અતિ-ભૂમિર્ ભૂમિર્ એવ્âસનં ભવાદૃશાં પુરઃ સંભાષણ્â-મૃત્âભિષેક-પ્રક્ષાલિત-સકલ-વપુષશ્ ચ [239] મે પ્રદેશ-વૃત્તિઃ. પાદ્યમ્ અપ્ય્ અપાર્થકમ્. આસતાં ભવન્તો યથા-સુખમ્. આસીનો ઽહમ્" ઇત્ય્ અભિધાય ક્ષિતાવ્ એવ્ôપાવિશત્.
"અલં-કારો હિ પરમ્âર્થતઃ પ્રભવતાં પ્રશ્રય્âતિશયઃ, રત્ન્âદિકસ્ તુ શિલ્âભારઃ" ઇત્ય્ આકલય્ય પુનઃ પુનર્ અભ્યર્થ્યમાનો ઽપિ યદા ન પ્રત્યપદ્યત પાર્થિવો વચનં તદા સ્વમ્ એવ્âસનં પુનર્ અપિ ભેજે ભદન્તઃ. ભૂ-પતિ-મુખ-નલિન-નિહિત-નિભૃત-નયન-યુગલ-નિગડ-નિશ્-ચલી-કૃત-હૃદયશ્ ચ સ્થિત્વા કાં-ચિત્ કાલ-કલાં કલિ-કાલ-કલ્મષ-કાલુષ્યમ્ ઇવ ક્ષાલયન્ન્ અ-મલાભિર્ દન્ત-મયૂખ-માલાભિર્ મૂલ-ફલ્âભ્યવહાર-સંભવમ્ ઉદ્વમન્ન્ ઇવ ચ પરિમલ-સુભગં વિકચ-કુસુમ-પટલ-પાણ્ડુરં લતા-વનમ્ અવાદીત્: "અદ્ય-પ્રભૃતિ ન કેવલમ્ અયમ્ અ-નિન્દ્યો વન્દ્યો ઽપિ પ્રકાશિત-સત્સારઃ સંસારઃ. કિં નામ ન્âલોક્યતે જીવદ્ભિર્ અદ્ભુતં યેન રૂપમ્ અ-ચિન્તત્ôપનતમ્ ઇદં દૃક્-પથમ્ ઉપગતમ્. એવં-વિધૈર્ અનુમીયન્તે જન્મ્âન્તર્âવસ્થિત-સુકૃતાનિ હૃદય્ôત્સવૈઃ. ઇહ્âપિ જન્મનિ દત્તમ્ એવ્âસ્માકમ્ અમુના તપઃ-ક્લેશેન ફલમ્ અ-સુ-લભ-દર્શનં દર્શયતા દેવાનાં-પ્રિયમ્. આ તૃપ્તેર્ આપીતમ્ અ-મૃતમ્ ઈક્ષણાભ્યામ્. જાતં નિર્-ઉત્કણ્ઠં માનસં નિવૃત્તિ-સુખસ્ય. મહદ્ભિઃ પુણ્યૈર્ વિના ન વિશ્રામ્યન્તિ સજ્-જને ત્વાદૃસિ દૃશઃ. સુ-દિવસઃ સ ત્વં યસ્મિઞ્ જાતો ઽસિ. સા સુ-જાતા જનની યા સકલ-જીવ-લોક-જીવિત-જનકમ્ અજનયદ્ આયુષ્મન્તમ્. પુણ્યવન્તિ પુણ્યાન્ય્ અપિ તાનિ યેષામ્ અસિ પરિણામઃ. સુ-કૃત-તપસસ્ તે પરમ્âણવો યે તવ પરિગૃહીત-સર્વ્âવયવાઃ. તત્ સુ-ભગં સૌભાગ્યમ્ આશ્રિતો ઽસિ યેન. ભવ્યઃ સ પુરુષ-ભાવો ભવત્ય્ અવસ્થિતો યઃ. યત્ સત્યં મુમુક્ષોર્ અપિ મે પુણ્ય-ભાજમ્ આલોક્ય પુનઃ શ્રદ્ધા જાતા મનુજ-જન્મનિ. ન્êચ્છદ્ભિર્ અપ્ય્ અસ્માભિર્ દૃષ્ટઃ કુસુમ્âયુધઃ. કૃત્âર્થમ્ અદ્ય ચક્ષુર્ વન-દેવતાનામ્. અદ્ય સ-ફલં જન્મ પાદપાનાં યેષામ્ અસિ ગતો ગોચરમ્. અ-મૃતમયસ્ય ભવતો વચસાં માધુર્યં કાર્યમ્ એવ. અસ્ય ત્વ્ ઈદૃશે શૈશવે વિનયસ્ય્ôપાધ્યાયં ધ્યાયન્ન્ અપિ ન સંભાવયામિ ભુવિ. સર્વથા શૂન્ય અસીદ્ અ-જાતે દીર્ઘ્âયુષિ ગુણ-ગ્રામઃ. ધન્યઃ સ ભૂભૃદ્ યસ્ય વંશે મણિર્ ઇવ મુક્તામયઃ સંભૂતો ઽસિ. એવં-વિધસ્ય ચ પુણ્યવતઃ કથં-ચિત્ પ્રાપ્તસ્ય કેન પ્રિયં સમાચ- [240] -રામ ઇતિ પારિપ્લવં ચેતો નઃ. સકલ-વન-ચર-સ્âર્થ-સાધારણસ્ય કન્દ-મૂલ-ફલસ્ય ગિરિ-સરિદ્-અમ્ભસો વા કે વયમ્. અ-પર્ôપકરણી-કૃતસ્ તુ કાય-કલિર્ અયમ્ અસ્માકમ્. સર્વસ્વમ્ અવશિષ્ટમ્ ઇષ્ટ્âતિથ્યાય. સ્વ્âયત્તાશ્ ચ વિદ્યન્તે વિદ્યા-બિન્દવઃ કતિ-ચિત્. ઉપયોગં તુ ન પ્રીતિર્ વિચારયતિ. યદિ ચ ન્ôપરુણદ્ધિ કં-ચિત્ કાર્ય-લવમ્ અ-રક્ષણીય્âક્ષરં વા કથનીયં તત્ કથયતુ ભવાન્ સ શ્રોતુમ્ અભિલષતિ હૃદયં સર્વમ્ ઇદં નઃ. કેન કૃત્ય્âતિ-ભારેણ ભવ્યો ભૂષિતવાન્ ભૂમિમ્ એતામ્ અ-ભ્રમણ-યોગ્યામ્? કિયદ્-અવધિર્ વા ઽયં શૂન્ય્âટવી-પર્યટન-ક્લેશઃ કલ્યાણ-રાશેઃ? કસ્માચ્ ચ સંતપ્ત-રૂપ્êવ તે તનુર્ ઇયમ્ અ-સંતાપ્âર્હા વિભાવ્યતે?" ઇતિ.
રાજા તુ સ્âદરતરમ્ અબ્રવીત્: "આર્ય! દર્શિત-સંભ્રમેણ્âનેન મધુર-સ-વિસરમ્ અ-મૃતમ્ ઇવ હૃદય-ધૃતિ-કરમ્ અન્-અવરતં વર્ષતા વચસ્âઇવ તે સર્વમ્ અનુષ્ઠિતમ્. ધન્યો ઽસ્મિ યદ્ એવમ્ અભ્યર્હિતમ્ અન્-ઉપચરણીયમ્ અપિ માન્યો મન્યતે મામ્. અસ્ય ચ મહા-વન-ભ્રમણ-પરિક્લેશસ્ય કારણમ્ અવધારયતુ મતિમાન્. મમ હિ વિનષ્ટ-નિખિલ્êષ્ટ-બન્ધોર્ જીવિત્âનુબન્ધસ્ય નિબન્ધનમ્ એક્âઇવ યવીયસી સ્વસ્âવશેષા. સ્âપિ ભર્તુર્ વિયોગાદ્ વૈરિ-પરિભવ-ભયાદ્ ભ્રમન્તી કથમ્ અપિ વિન્ધ્ય-વનમ્ ઇદમ્, અ-શુભ-શબર-બલ-બહુલમ્, અ-ગણિત-ગજ-કુલ-કલિલમ્, અ-પરિમિત-મૃગ-પતિ-શરભ-ભયમ્, ઉરુ-મહિષ-મુષિત-પથિક-ગમનમ્, અતિ-નિશિત-શર-કુશ-પરુષમ્, અવટ-શત-વિષમમ્ અવિશત્. અતસ્ તામ્ અન્વેષ્ટું વયમ્ અનિશં નિશિ નિશિ ચ સતતમ્ ઇમામ્ અટવીમ્ અટામઃ. ન ચ્âઇનામ્ આસાદયામઃ. કથયતુ ચ ગુરુર્ અપિ યદિ કદા-ચિત્ કુતશ્-ચિદ્ વને ચરતઃ શ્રુતિ-પથમ્ ઉપગતા તદ્-વાર્તા" ઇતિ.
અથ તચ્ છ્રુત્વા જાત્ôદ્વેગ ઇવ ભદન્તઃ પુનર્ અભ્યધાત્: "ધીમન્! ન ખલુ કશ્-ચિદ્ એવં-રૂપો વૃત્ત્âન્તો ઽસ્માન્ ઉપાગતવાન્. અ-ભાજનં હિ વયમ્ ઈદૃશાનાં પ્રિય્âખ્યાન્ôપાયનાનાં ભવતામ્." ઇત્ય્ એવં [241] ભાષ્માણ ઇવ તસ્મિન્ન્ અ-કસ્માદ્ આગ્તય્â-પરઃ શમિનિ વયસિ વર્તમાનઃ સંભ્રાન્ત-રૂપ ઇવ પુરસ્તાદ્ ઉપરચિત્âઞ્જલિર્ જાત-કરુણઃ પ્રક્ષરિત-ચક્ષુર્ બિક્ષુર્ અભાષત: "ભગવન્ ભદન્ત! મહત્ કરુણં વર્તતે. બાલ્âઇવ ચ બલવદ્-વ્યસન્âભિભૂતા ભૂત-પૂર્વ્âપિ કલ્યાણ-રૂપા સ્ત્રી શોક્âવેશ-વિવશા વૈશ્વાનરં વિશતિ. સંભાવયતુ તામ્ અ-પ્રોષિત-પ્રાણાં ભગવાન્. અભ્યુપપદ્યતાં સમુચિતૈઃ સમાશ્વાસનૈઃ. અન્-ઉપરત-પૂર્વં કૃમિ-કીટ-પ્રાયમ્ અપિ દુઃખિતં દયા-રાશેર્ આર્યસ્ય ગોચર-ગતમ્" ઇતિ.
રાજા તુ જાત્âનુજ્âશઙ્કઃ સ્ôદર્ય-સ્નેહાચ્ ચ્âન્તર્-દ્રુત ઇવ દુઃખેન દોદૂયમાન-હૃદયઃ કથમ્ અપિ ગદ્ગદિકા-ગૃહીત-કણ્ઠો વિકલ-વાગ્-બાષ્પાયમાણ-દૃષ્ટિઃ પપ્રચ્છ: "પારાશરિન્! કિયદ્-દૂરે સા યોષિદ્ એવં-જાતીયા જીવેદ્ વા કાલમ્ એતાવન્તમ્ ઇતિ. પૃષ્ટા વા ત્વયા ભદ્રે! ક્âસિ, કસ્ય્âસિ, કુતો ઽસિ, કિમ્-અર્થં વનમ્ ઇદમ્ અભ્યુપગત્âસિ, વિશસિ ચ કિં-નિમિત્તમ્ અનલમ્? ઇત્ય્ આદિતશ્ ચ પ્રભૃતિ કાર્ત્સ્ન્યેન કથ્યમાનમ્ ઇચ્છામિ શ્રોતું કથમ્ આર્યસ્ય ગતા દર્શન-ગોચરમ્ આકારતો વા કીદૃશો" ઇતિ.

તથ્âભિહિતસ્ તુ ભૂભુજા ભિક્ષુર્ આચચક્ષે: "મહા-ભાગ! શ્રૂયતામ્: અહં હિ પ્રત્યુષસ્ય્ એવ્âદ્ય વન્દિત્વા ભગવન્તમ્ અનેન્âઇવ નદી-રોધસા સ્âઇકત-સુ-કુમારેણ યદૃચ્છયા વિહૃતવાન્ અતિ-દૂરમ્. એકસ્મિંશ્ ચ વન-લતા-ગહને ગિરિ-નદી-સમીપ-ભાજિ ભ્રમરીણામ્ ઇવ હિમ-હત-કમલ્âકર-કાતરાણાં રસિતં સાર્યમાણાનામ્ અતિ-તાર-તાન-વર્તિનીનાં વીણા-તન્ત્રીણામ્ ઇવ ઝાઋકારમ્ એક-તાનં નારીણાં રુદિતમ્ અ-ધૃતિ.કરમ્ અતિ-કરુણમ્ આકર્ણિતવાન્ અસ્મિ. સમુપજાત-કૃપશ્ ચ ગતો ઽસ્મિ તં પ્રદેશમ્. દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ ચ દૃષત્-ખણ્ડ-ખણ્ડિત્âઙ્ગુલિ-ગલલ્-લોહિતેન ચ પાર્ષ્ણિ-પ્રવિષ્ટ-શર-શલાકા-શલ્ય-શૂલ-સંકોચિત-ચક્ષુષા ચ્âધ્વનીન-શ્રમ-શ્વયથુ-નિશ્-ચલ-ચરણેન ચ સ્થાણવ-વ્રણ-વ્યથિત-ગુલ્ફ-બદ્ધ-ભૂર્જ-ત્વચા ચ વાત-ખુડ-ખેદ-ખઞ્જ-જઙ્ઘા-જાત-જ્વરેણ ચ પાંસુ-પાણ્ડુર-પિચ્છકેન ચ ખર્જૂર-જૂટ-જટા-જર્જરિત-જાનુના ચ શતાવ- [242] -રી-વિદારિત્ôરુણા ચ વિદારી-દારિત-તનુ-દુકૂલ-પલ્લવેન ચ્ôત્કટ-વંશ-વિટપ-કણ્ટક-કોટિ-પાટિત-કઞ્ચુક-કર્પટેન ચ ફલ-લોભ્âવલમ્બિત્âનમ્ર-બદરી-લતા-જાલકૈર્ ઉત્કણ્ટકૈર્ ઉલ્લિખિત-સુ-કુમાર-કર્ôદરેણ ચ કુરઙ્ગ-શૃઙ્ગ્ôત્ખાતૈઃ કન્દ-મૂલ-ફલૈઃ કદ્-અર્થિત-બાહુના તામ્બૂલ-વિરહ-વિરસ-મુખ-ખણ્ડિત-કોમલ્âમલકી-ફલેન કુશ-કુસુમ્âહતિ-લોહિતાનાં શ્વયથુમતામ્ અક્ષ્ણાં લેપી-કૃત-મનઃ-શિલેન ચ કણ્ટકી-લતા-લૂન્âલક-લેશેન ચ કેન-ચિત્ કિસલય્ôપપાદિત્âતપત્ર-કૃત્યેન કેન-ચિત્ કદલી-દલ-વ્યજન-વાહિના કેન-ચિત્ કમલિની-પલાશ-પુટ-ગૃહીત્âમ્ભસા કેન-ચિત્ પાથેયી-કૃત-મૃણાલ-પૂલિકેન કેન-ચિચ્ ચીન્âંશુક-દશા-શિક્ય-નિહિત-નાલિકેર-કોશ-કલશી-કલિત-સરલ-તૈલેન, કતિપય્âવશેષ-શોક-વિકલ-કલા-મૂક-કુબ્જ-વામન-બધિર-બર્બરા-વિરલેન્â-બલાનાં ચક્ર-વાલેન પરિવૃતામ્, આપત્-કાલે ઽપિ કુલ્ôદ્ગતેન્êવ્âમુચ્યમાનાં પ્રભા-લેપિના લાવણ્યેન, પ્રતિબિમ્બિતૈર્ આસન્ન-વન-લતા-કિસલયૈઃ સ-રસૈર્ દુઃખ-ક્ષતૈર્ ઇવ્âન્તઃ-પટલી-ક્રિયમાણ-કાયામ્, કઠોર-દર્ભ્âઙ્કુર-ક્ષત-ક્ષારિણા ક્ષતજેન્âનુસરણ્âલક્તકેન્êવ રક્ત-ચરણામ્, ઉન્નાલેન્âન્યતર-નારી-ધૃતેન્âરવિન્દિની-દલેન કૃત-ચ્છાયમ્ અપિ વિચ્છાયં મુખમ્ ઉદ્વહન્તીમ્, આકાશમ્ અપિ શૂનય્તય્âતિશયાનામ્, મૃન્મયીમ્ ઇવ નિશ્-ચેતનતયા મરુન્મયીમ્ ઇવ નિઃ-શ્વાસ-સંપદા પાવકમયીમ્ ઇવ સંતાપ-સંતાનેન સલિલમયીમ્ ઇવ્âશ્રુ-પ્રસ્રવણેન વિયન્મયીમ્ ઇવ નિર્-અવલમ્બનતયા તડિન્મયીમ્ ઇવ પારિપ્લવતયા શબ્દમયીમ્ ઇવ પરિદેવિત-વાણી-બાહુલ્યેન મુક્ત-મુક્ત્âંશુક-રત્ન-કુસુમ-કનક-પત્ર્âભરણાં કલ્પ-લતામ્ ઇવ મહા-વને પતિતામ્, પરમ્êશ્વર્ôત્તમ્âઙ્ગ-પાત-દુર્-લલિત્âઙ્ગાં ગઙ્ગામ્ ઇવ ગાં ગાતમ્, વન-કુસુમ-ધૂલિ-ધૂસરિત-પાદ- [243] -પલ્લવામ્, પ્રભાત-ચન્દ્ર-મૂર્તિમ્ ઇવ લોક્âન્તરમ્ અભિલષન્તીમ્, નિજ-જલ-મોક્ષ-કદ્-અર્થિત-દર્શિત-ધવલ્âયત-નેત્ર-શોભાં મન્દાકિની-મૃણાલિનીમ્ ઇવ પરિમ્લાયમાનામ્, દુઃ-સહ-રવિ-કિરણ-સંસ્પર્શ-ખેદ-નિમીલિતાં કુમુદિનીમ્ ઇવ દુઃખેન દિવસં નયન્તીમ્, દગ્ધ-દશ્â-વિસંવાદિતાં પ્રત્ય્-ઊષ-પ્રદીપ-શિખામ્ ઇવ ક્ષામ-ક્ષામાં પાણ્ડુ-વપુષમ્, પાર્શ્વ-વર્તિ-વારણ્âભિયોગ-રક્ષ્યમાણાં વન-કરિણીમ્ ઇવ મહા-હ્રદે નિમગ્નામ્, પ્રવિષ્ટાં વન-ગહનં ધ્યાનં ચ, સ્થિતા તરુ-તલે મરણે ચ પતિતાં ધાત્ર્ય્-ઉત્સઙ્ગે મહ્âન્-અર્થે ચ, દૂરી-કૃતાં ભર્ત્રા સુખેન ચ, વિરેચિતાં ભ્રમણેન્âયુષા ચ, આકુલાં કેશ-કલાપેન મરણ્ôપાયેન ચ, વિવર્ણિતામ્ અધ્વ-ધૂલિભિર્ અઙ્ગ-વેદનાભિશ્ ચ, દગ્ધાં ચણ્ડ્âતપેન વૈધવ્યેન ચ, ધૃત-મુખીં પાણિના મૌનેન ચ, ગૃહીતાં પ્રિય-સખી-જનેન મન્યુના ચ, તથા ચ ભ્રષ્ટૈર્ બન્ધુભિર્ વિલાસૈશ્ ચ, મુક્તેન શ્રવણ-યુગલેન્âત્મના ચ, પરિત્યક્તૈર્ ભૂષણૈઃ સર્વ્âરમ્ભૈશ્ ચ, ભગ્નૈર્ વલયૈર્ મનો-રથૈશ્ ચ, ચરણ-લગ્નાભિઃ, પરિચારિકાભિર્ દર્ભ્âઙ્કુર-સૂચીભિશ્ ચ, હૃદય-વિનિહિતેન ચક્ષુષા પ્રિયેણ ચ, દીર્ઘૈઃ શોક-સ્વસિતૈઃ કેશૈશ્ ચ, ક્ષીણેન વપુષા પુણ્યેન ચ પાદયોઃ પતન્તીભિર્ વૃદ્ધાભિર્ અશ્રુ-ધારાભિશ્ ચ, સ્વ્-અલ્પ્âવશેષેણ પરિજનેન જીવિતેન ચ, અલસામ્ ઉન્મેષે, દક્ષામ્ અશ્રુ-મોક્ષે, સંતતાં ચિન્તાસુ, વિચ્છિન્નામ્ આશાસુ, કૃસાં કાયે, સ્થૂલાં શ્વસિતે, પૂરિતાં દુઃખેન, રિક્તાં સત્ત્વેન, અધ્યાસિતામ્ આયાસેન, શૂન્યાં હૃદયેન, નિશ્-ચલાં નિશ્ચયેન, ચલિતાં ધૈર્યાત્, અપિ ચ વસતિં વ્યસનાનામ્, આધાનમ્ આધીનામ્, અવસ્થાનમ્ અન્-અવસ્થાનામ્, આધારમ્ અ-ધૃતીનામ્, આવાસમ્ અવસાદાનામ્, આસ્પદમ્ આપદામ્, અભિયોગમ્ અ-ભાગ્યાનામ્, ઉદ્વેગમ્ ઉદ્વેગાનામ્, કારણં કરુણાયાઃ, પારં પર્âયત્તતાયા યોષિતમ્. ચિન્તિતવાન્ અસ્મિ ચ ચિત્રમ્ ઈદૃશીમ્ અપ્ય્ આકૃતિમ્ ઉપતાપાઃ સ્પૃશન્ત્îતિ. સા તુ સમીપ-ગતે મયિ તદ્-અવસ્થ્âપિ સ-બહુ-માનમ્ આનત-મૌલિઃ

[244] પ્રણતવતી. અહં તુ પ્રબલ-કરુણા-પ્રેર્યમાણસ્ તામ્ આલપિતુ-કામઃ પુનઃ કૃતવાન્ મનસિ: "કથમ્ ઇવ મહ્âનુભાવામ્ એનામ્ આમન્ત્રયે. "વત્સે" ઇત્ય્ અતિ-પ્રણયઃ, "માતઃ" ઇતિ ચાટુ, "ભગિનિ" ઇત્ય્ આત્મ-સંભાવના, "દેવિ" ઇતિ પરિજન્âલાપઃ, "રજ-પુત્રિ" ઇત્ય્ અ-સ્ફુટમ્, "ઉપાસિકે" ઇતિ મનો-રથઃ, "સ્વામિનિ" ઇતિ ભૃત્ય-ભાવ્âભ્યુપગમઃ, "ભદ્રે" ઇત્îતર-સ્ત્રી-સમુચિતમ્, "આયુષ્મતિ" ઇત્ય્ અવસ્થાયામ્ અ-પ્રિયમ્, "કલ્યાણિનિ" ઇતિ દશાયાં વિરુદ્ધમ્, "ચન્દ્ર-મુખિ" ઇત્ય્ અ-મુનિ-મતમ્, "બાલે" ઇત્ય્ અ-ગૌરવ્ôપેતમ્, "આર્યે" ઇતિ જર્âરોપણમ્. "પુણ્યવતિ" ઇતિ ફલ-વિપરીતમ્, "ભવતિ" ઇતિ સર્વ-સાધારણમ્. અપિ ચ "કાસિ" ઇત્ય્ અન્-અભિજાતમ્, "કિમ્-અર્થં રોદિષિ" ઇતિ દુઃખ-કારણ-સ્મરણ-કારિ, "મા રોદીઃ" ઇતિ શોક-હેતુમ્ અન્-અપનીય ન શોભતે, "સમાશ્વસિહિ" ઇતિ કિમ્ આશ્રિત્ય, "સ્વ્-આગતમ્" ઇતિ યાતયામમ્, "સુખમ્ આસ્યતે" ઇતિ મિત્યા". ઇત્ય્ એવં ચિન્તયત્ય્ એવ મયિ તસ્માત્ સ્ત્રૈણાદ્ ઉત્થાય્âન્યતરા યોષિદ્-આર્ય-રૂપ્êવ શોક-વિક્લવા સમુપસૃત્ય કતિપય-પલિત-શારં શિરો નીત્વા મહી-તલમ્ અ-તુલ-હૃદય-સંતાપ-સૂચકૈર્ અશ્રુ-બિન્દુભિસ્ ચરણ-યુગલં દહન્તી મમ્âતિ-કૃપણૈર્ અક્ષરૈશ્ ચ હૃદયમ્ અભિહિતવતી: "ભગવન્! સર્વ-સત્ત્વ્âનુકમ્પિની પ્રાયઃ પ્રવ્રજ્યા. પ્રતિપન્ન-દુઃખ-ક્ષપણ-દીક્ષા-દક્ષાશ્ ચ ભવન્તિ સૌગતાઃ. કરુણા-કુલ-ગૃહં ચ ભગવતઃ શાક્ય-મુનેઃ શાસનમ્. સકલ-જન્ôપકાર-સજ્જા સજ્-જનતા જૈની. પર-લોક-સાધનં ચ ધર્મો મુનીનામ્. પ્રાણ-રક્ષણાચ્ ચ ન પરં પુણ્ય-જાતં જગતિ ગીયતે જનેન. અનુકમ્પા-ભૂમયઃ પ્રકૃત્ય્âઇવ યુવતયઃ કિં પુનર્ વિપદ્-અભિભૂતાઃ? સાધુ-જનશ્ ચ સિદ્ધ-ક્ષેત્રમ્ આર્ત-વચસામ્. યત ઇયં નઃ સ્વામિની મરણેન પિતુર્ અ-ભાવેન ભર્તુઃ પ્રવાસેન ચ ભ્રાતુઃ ભ્રંશેન ચ શેષસ્ય બાન્ધવ-વર્ગસ્ય્âતિ-મૃદુ-હૃદયતય્âન્-અપત્યતયા ચ નિર્-અવલમ્બના, પરિભવેન ચ નીચ્âરાતિ-કૃતેન, પ્રકૃતિ-મનસ્વિની અમુના ચ મહ્âટવી-પર્યટન-ક્લેશેન કદ્-અર્થિત-સૌકુમાર્યા, દગ્ધ-દૈવ-દત્તૈર્ એવં-વિધૈર્ બહુભિર્ ઉપર્ય્-ઉપરિ વ્ય- [245] -સનૈર્ વિક્લવી-કૃત-હૃદયા, દારુણં દુઃખમ્ અપારયન્તી સોઢું નિવારયન્તમ્ અન્-આક્રાન્ત-પૂર્વં સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અવગણય્ય ગુરુ-જનમ્ અનુનયન્તીર્ અ-ખણ્ડિત-પ્રણયા નર્મસ્વ્ અપિ સમવધીર્ય પ્રિય-સખીર્ વિજ્ઞાપયન્તમ્ અ-શરણમ્ અન્-આથમ્ અશ્રુ-વ્યાકુલ-નયનમ્ અ-પરિભૂત-પૂર્વં મનસ્âપિ પરિભૂય ભૃત્ય-વર્ગમ્ અગ્નિં પ્રવિશતિ. પરિત્રાયતામ્. આર્યો ઽપિ તાવદ્ અ-સહ્ય-શોક્âપનયન્ôપાય્ôપદેશ-નિપુણાં વ્યાપારયતુ વાણીમ્ અસ્યામ્" ઇતિ ચ્âતિ-કૃપણં વ્યાહરન્તીમ્ અહમ્ ઉત્થાપ્ય્ôદ્વિગ્નતરઃ શનૈર્ અભિહિતવાન્: "આર્યે! યથા કથયસિ તથા. અસ્મદ્-ગિરામ્ અ-ગોચરો ઽયમ્ અસ્યાઃ પુણ્ય્âશયાયાઃ શોકઃ. શક્યતે ચેન્ મુહૂર્ત-માત્રમ્ અપિ ત્રાતુમ્ ઉપરિષ્ટાન્ ન વ્ય્-અર્થ્êયમ્ અભ્યર્થના ભવિષ્યતિ. મમ હિ ગુરુર્ અ-પર ઇવ ભગવાન્ સુગતઃ સમીપ-ગત એવ ।
કથિતે મય્âસ્મિન્ન્ ઉદન્તે નિયતમ્ આગમિષ્યતિ પરમ-દયાલુઃ. દુઃખ્âન્ધ-કાર-પટલ-ભિદુરૈશ્ ચ સૌગતૈઃ સુ-ભાષિતૈઃ સ્વકીયૈશ્ ચ દર્શિત-નિદર્શનૈર્ નાના-ગમ-ગુરુભિર્ ગિરાં કૌશલૈઃ કુશલ-શીલામ્ એનાં પ્રબોધ-પદવીમ્ આરોપયિષ્ટતિ" ઇતિ. તચ્ ચ શ્રુત્વા "ત્વરતામ્ આર્યઃ" ઇત્ય્ અભિદધાના સા પુનર્ અપિ પાદયોઃ પતિતવતી. સો ઽહમ્ ઉપગત્ય ત્વરમાણો વ્યતિકરમ્ ઇમમ્ અ-ધૃતિ-કરમ્ અ-શરણ-કૃપણં બહુ-યુવતિ-મરણમ્ અતિ-કરુણમ્ અત્ર-ભવતે ગુરવે નિવેદિતવાન્" ઇતિ.
અથ ભૂભૃદ્ ભૈક્ષવં સમવધાર્ય તદ્-ભાષિતમ્ અશ્રુ-મિશ્રિતમ્ અ-શ્રુતે ઽપિ સ્વસુર્ નામ્નિ નિમ્ની-કૃત-મના મન્યુના સર્વ્âકાર-સંવાદિન્યા દશય્âઇવ દૂરી-કૃત-સંદેહો દગ્ધ ઇવ સ્ôદર્ય્âવસ્થા-શ્રવણેન શ્રવણયોઃ શ્રમણ્âચાર્યમ્ ઉવાચ: "આર્ય! નિયતં સ્âઇવ્êયમ્ અન્-આર્યસ્ય્âસ્ય જનસ્ય્âતિ-કઠિન-હૃદયસ્ય્âતિ-નૃશંસસ્ય મન્દ-ભાગ્યસ્ય ભગિની ભાગ-ધેયૈર્ એતામ્ અવસ્થાં નીતા નિષ્-કારણ-વૈરિભિર્ વરાકી વિદીર્યમાણં મે હૃદયમ્ એવં નિવેદયતિ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તમ્ અપિ શ્રમણમ્ અભ્યધાત્: "આર્ય! ઉત્તિષ્ઠ. દર્શય ક્વ્âસૌ. યતસ્વ પ્રભૂત-પ્રાણ-પરિત્રાણ-પુણ્ય્ôપાર્જનાય યામઃ, યદિ કથં-ચિજ્ જીવન્તીં સંભાવયામઃ" ઇતિ ભાષમાણ એવ્ôત્તસ્થૌ.

અથ સમગ્ર-શિષ્ય-વર્ઘ્âનુગતેન્âચાર્યેણ તુરગેભ્યશ્ ચ્âવતીર્ય સમસ્તેન [246] સામન્ત-લોકેન પશ્ચાદ્ આકૃષ્યમાણ્âશ્વીયેન્âનુગમ્યમાનઃ પુરસ્તાચ્ ચ તેન શાક્ય-પુત્રીયેણ પ્રદિશ્યમાન-વર્ત્મા પદ્ભ્યામ્ એવ તં પ્રદેશમ્ અ-વિરલૈઃ પદૈઃ પિબન્ન્ ઇવ પ્રાવર્તત. ક્રમેણ ચ સમીપમ્ ઉપગતઃ શુશ્રાવ લતા-વન્âન્તરિતસ્ય મુમૂર્ષોર્ મહતઃ સ્ત્રૈણસ્ય તત્-કાલ્ôચિતાન્ અન્-એક-પ્રકારાન્ આલાપાન્: "ભગવન્ ધર્મ! ધાવ શીઘ્રમ્. ક્વ્âસિ કુલ-દેવતે. દેવિ ધરણિ, ધીરયસિ ન દુખિતાં દુહિતરમ્. ક્વ નુ ખલુ પ્રોષિતા પુષ્પભૂતિ-કુટુમ્બિની લક્ષ્મીઃ. અ-નાથાં નાથ મુખર-વંશ્ય, વિવિધ્âધિવિધુરાં વધૂં વિધવાં વિબોધયસિ કિમ્ ઇતિ ન્êમામ્. ભગવન્, ભક્ત-જને સંજ્વરિણિ સુગત સુપ્તો ઽસિ. રાજ-ધર્મ પુષ્પભૂતિ-ભવન-પક્ષ-પાતિન્, ઉદાસીની-ભૂતો ઽસિ કથમ્. ત્વય્ય્ અપિ વિપદ્-બાન્ધવ વિન્ધ્ય, વન્ધ્યો ઽયમ્ અઞ્જલિ-બન્ધઃ. માતર્ મહ્âટવિ, રટન્તીં, ન શૃણોષ્îમામ્ આપત્-પતિતામ્. પતઙ્ગ, પ્રસીદ પાહિ પતિ-વ્રતામ્ અ-શરણામ્. પ્રયત્ન-રક્ષિત કૃતઘ્ન ચારિત્ર-ચણ્ડાલ, ન રક્ષસિ રાજ-પુત્રીમ્. કિમ્ અવધૃતં લક્ષણૈઃ. હા દેવિ દુહિતૃ-સ્નેહમયિ યશોમતિ, મુષિત્âસિ દગ્ધ-દૈવ-દસ્યુના. દેવ, દુહિતરિ દહ્યમાનાયાં ન્âપતસિ પ્રતાપ-શીલ, શિથિલી-ભૂતમ્ અપત્ય-પ્રેમ. મહા-રાજ રાજ્યવર્ધન, ન ધાવસિ મન્દી-ભૂતા ભગિની-પ્રીતિઃ. અહો નિષ્ઠુરઃ પ્રેત-ભાવઃ. વ્યપેહિ પાપ પાવક સ્ત્રી-ઘાત-નિર્ઘૃણ, જ્વલન્ ન લજ્જસે. ભ્રાતર્ વાત, દાસી તવ્âસ્મિ. સંવાદય દ્રુતં દેવી-દાહં દેવાય દુઃખિત-જન્âર્તિહરાય હર્ષાય. નિતાન્ત-નિઃ-શૂક શોક-શ્વપાક, સ-કામો ઽસિ. દુઃખ-દાયિન્ વિયોગ-રાક્ષસ, સંતુષ્ટોઽસિ. વિ-જને વને કમ્ આક્રન્દામિ કસ્મૈ કથયામિ, કમ્ ઉપયામિ શરણમ્, કાં દિશં પ્રતિપદ્યે, કરોમિ કિમ્ અ-ભાગ-ધેયા. ગાન્ધારિકે, ગૃહીતો ઽયં લતા-પાશઃ. પિશાચિ મોચનિકે, મુઞ્ચ શાખા-ગ્રહણ-કલહમ્. કલહંસિ હંસિ, કિમ્ અતઃ પરમ્ ઉત્તમ્âઙ્ગમ્. મઙ્ગલિકે મુક્ત-ગલં કિમ્ અદ્ય્âપિ રુદ્યતે. સુન્દરિ, દૂરી-ભવતિ સખી-સ્âર્થઃ. સ્થાસ્યસિ કથમ્ ઇવ્â-શિવે શવ-શિબિરે શબરિકે. સુતનુ, તનૂન્ અપાતિ પતિષ્યસિ ત્વમ્ અપિ. મૃણાલ-કોમલે માલાવતિ, મ્લાન્âસિ. માતર્ માતઙ્ગિકે, અઙ્ગી-કૃતસ્ ત્વય્âપિ મૃત્યુઃ. વત્સે [247] વત્સિકે, વત્સ્યસિ કથમ્ અન્-અભિપ્રેતે પ્રેત-નગરે. નાગરિકે, ગરિમાણમ્ આગત્âસ્ય્ અનયા સ્વામિ-ભક્ત્યા. વિરાજિકે, વિરાજિત્âસિ રાજ-પુત્રી-વિપદિ જીવિત-વ્યય-વ્યવસાયેન. ભૃગુપતનાભ્યુદ્યમ-ભાગ્âભિજ્ઞે ભૃઙ્ગાર-ધારિણિ, ધન્ય્âસિ. કેતકિ, કુતઃ પુનર્ ઈદૃશી સ્વપ્ને ઽપિ સુ-સ્વામિની. મેનકે, જન્મનિ જન્મનિ દેવી-દાસ્યમ્ એવ દદાતુ દેવો દેહં દહન્ દહનઃ. વિજયે, વીજય કૃશાનુમ્. સાનુમતિ, નમત્îન્દીવરિકા દિવં ગન્તુ-કામા. કામદાસિ, દેહિ દહન-પ્રદક્ષિણ્âવકાશમ્. વિચારિકે, વિરચય વહ્નિમ્. વિકિર કિરાતિકે, કુસુમ-પ્રકરમ્. કુરરિકે, કુરુ કુરુબક-કોર-કાચિતાં ચિતામ્. ચામરં ચામર-ગ્રાહિણિ, ગૃહાણ. પુનર્ અપિ કણ્ઠે મર્ષયિતવ્યાનિ નર્મદે, નર્મ-નિર્મિતાનિ નિર્-મર્યાદ-હસિતાનિ. ભદ્રે સુભદ્રે, ભદ્રમ્ અસ્તુ તે પર-લોક-ગમનમ્. અ-ગ્રામીણ-ગુણ્âનુરાગિણિ ગ્રામેયિકે, ગચ્છ સુ-ગતિમ્. વસન્તિકે, અન્તરં પ્રયચ્છ. આપૃચ્છતે છત્ર-ધારી દેવિ, દેહિ દૃષ્ટિમ્. ઇષ્ટા તવ જહાતિ જીવિતં વિજયસેના. સ્êયં મુક્તિકા મુક્ત-કણ્ઠમ્ આરટતિ નિકટે નાટક-સૂત્ર-ધારી. પાદયોઃ પતતિ તે તામ્બૂલ-વાહિની બહુ-મતા રાજપુત્રિ, પત્રલતા. કલિઙ્ગસેને, અયં પશ્ચિમઃ પરિષ્વઙ્ગઃ. પીડય નિર્ભરમ્ ઉરસા મામ્. અસવઃ પ્રવસન્તિ વસન્તસેને. મઞ્જુલિકે, માર્જયસિ કતિકૃત્વઃ સુ-દુઃ-સહ-દુઃખ-સહસ્ર્âસ્ર-દિગ્ધં ચક્ષુર્ ઇદં રોદિષિ કિયદ્ આશ્લિષ્ય ચ મામ્. નિર્માણમ્ ઈદૃશં પ્રાયશો યશોધને. ધીરયસ્ય્ અદ્ય્âપિ કિં માં માધવિકે. ક્વ્êયમ્ અવસ્થા સંસ્થાપનાનામ્. ગતઃ કાલઃ કાલિન્દિ, સખી-જન્âનુનય્âઞ્જલીનામ્. ઉન્મત્તિકે મત્તપાલિકે, કૃતાઃ પૃષ્ટતઃ પ્રણયિની-પ્રણિપાત્âનુરોધાઃ. શિથિલય ચકોરવતિ, ચરણ-ગ્રહણં ગ્રહિણિ. કમલિનિ, કિમ્ અનેન પુનઃ-પુનર્-દૈવ્ôપાલમ્ભેન. ન પ્રાપ્તં ચિરં સખી-જન-સંગમ-સુખમ્. આર્યે મહત્તરિકે તરઙ્ગસેને, નમસ્-કારઃ. સખિ સૌદામિનિ, દૃષ્ટ્âસિ. સમુપનય હવ્ય-વાહન્âર્ચન-કુસુમાનિ કુમુદિકે. દેહિ ચિત્âરોહણાય રોહિણિ, હસ્ત્âવલમ્બનમ્. અમ્બ, ધાત્રિ, ધીરા ભવ. ભવન્ત્ય્ એવં-વિધા એવ કર્મણાં વિપાકાઃ પાપ- [248] -કારિણીનામ્. આર્ય-ચરણાનામ્ અયમ્ અઞ્જલિઃ. પરઃ પર-લોક-પ્રયાણ-પ્રણામો ઽયં માતઃ. મરણ-સમયે કસ્માલ્ લવલિકે, હલહલકો બલીયાન્ આનન્દમયો હૃદયસ્ય મે. હૃષ્યન્ત્ય્ ઉચ્ચ-રોમાઞ્ચ-મુઞ્ચિ કિમ્ અઙ્ગી-કૃત્ય્âઙ્ગાનિ. વામનિકે, વામેન મે સ્ફુરિતમ્ અક્ષ્ણા. વૃથા વિરમસિ વયસ્ય વાયસ, વૃક્ષે ક્ષીરિણિ ક્ષણે ક્ષણે ક્ષીણ-પુણ્યાયાઃ પુરઃ. હરિણિ, હેષિતમ્ ઇવ હયાનામ્ ઉત્તરતઃ. કસ્ય્êદમ્ આતપત્રમ્ ઉચ્ચમ્ અત્ર પાદપ્âન્તરેણ પ્રભાવતિ, વિભાવ્યતે. કુરઙ્ગિકે, કેન સુ-ગૃહીત-નામ્નો નામ ગૃહીતમ્ અ-મૃતમયમ્ આર્યસ્ય. દેવિ, દિષ્ટ્યા વર્ધસે દેવસ્ય હર્ષસ્ય્âગમનમ્ અહ્ôત્સવેન." ઇત્ય્ એતચ્ ચ શ્રુત્વા સ-ત્વરમ્ ઉપસસર્પ. દદર્શ ચ મુહ્યન્તીમ્ અગ્નિ-પ્રવેશાય્ôદ્યતાં રાજા રાજ્યશ્રિયમ્. આલલમ્બે ચ મૂર્ચ્છા-મીલિત-લોચનાયા લલાટં હસ્તેન તસ્યાઃ સ-સંભ્રમમ્.

અથ તેન ભ્રાતુઃ પ્રેયસઃ પ્રકોષ્ઠ-બદ્ધાનામ્ ઓષધીનાં રસ-વિરસમ્ ઇવ પ્રત્યુજ્જીવન-ક્ષમં ક્ષરતા વમત્êવ પારિહાર્ય-મણીનામ્ અ-ચિન્ત્યં પ્રભાવમ્ અ-મૃતમ્ ઇવ નખ-ચન્દ્ર-રશ્મિભિર્ ઉદ્ગિરતા બધ્નત્êવ ચન્દ્ર્ôદય-ચ્યુત-શિશિર-શીકરં ચન્દ્ર-કાન્ત-ચૂડા-મણિં મૂર્ધનિ મૃણાલમય્âઙ્ગુલિન્êવ્âતિ-શીતલેન નિર્વાપયતા દહ્યમાનં હૃદયં પ્રત્યાનયત્êવ કુતો ઽપિ જીવિતમ્ આહ્લાદકેન હસ્ત-સંસ્પર્શેન સહસ્âઇવ સમુન્મિમીલ રાજ્યશ્રીઃ. તથા ચ્â-સંભાવિત્âગમનસ્ય્â-ચિન્તિત-દર્શનસ્ય સહસા પ્રાપ્તસ્ય ભ્રાતુઃ સ્વપ્ન-દૃષ્ટ-દર્શનસ્ય્êવ કણ્ઠે સમાશ્લિષ્ય તત્-કાલ્âવિર્-ભાવ-નિર્ભરેણ્âભિભૂત-સર્વ્âત્મના દુઃખ-સંભારેણ નિર્-દયં નદી-મુખ-પ્રણાલાભ્યામ્ ઇવ મુક્તાભ્યાં સ્થૂલ-પ્રવાહમ્ ઉત્સૃજન્તી બાષ્પ-વારિ વિલોચનાભ્યામ્ "હા તાત, હા અમ્બ હા સખ્યઃ" ઇતિ વ્યાહરન્તી, મુહુર્-મુહુર્ ઉચ્ચૈસ્ તરાં ચ સમુદ્ભૂત-ભગિની-સ્નેહ-સદ્-ભાવ-ભાર-ભાવિત-મન્યુના મુક્ત-કણ્ઠમ્ અતિ-ચિરં વિક્રુશ્ય "વત્સે, સ્થિરા ભવ ત્વમ્" ઇતિ ભ્રાત્રા કર-સ્થગિત-મુખી સમાશ્વાસ્યમાન્âપિ, "કલ્યાણિનિ, કુરુ વચનમ્ અગ્રજસ્ય ગુરોઃ" ઇત્ય્ આચાર્યેણ યાચ્યમાન્âપિ, "દેવિ, ન પશ્યસિ દેવસ્ય્âવસ્થામ્. અલમ્ અતિ-રુદિતેન" ઇતિ રજ-લોકેન્âભ્યર્થ્યમાન્âપિ, "સ્વામિનિ, ભ્રાતરમ્ અવેક્ષસ્વ" ઇતિ પરિજનેન વિજ્ઞાપ્યમાન્âપિ, "દુહિતર્, વિશ્રમ્ય પુનર્ આરટિતવ્યમ્" ઇતિ નિવાર્યમાણ્âપિ બાન્ધવ-વૃદ્ધાભિઃ, "પ્રિય-સખિ, કિયદ્ રોદિષિ, [249] તૂષ્ણીમ્ આસ્સ્વ. દૃઢં દૂયતે દેવ" ઇતિ સખીભિર્ અનુનીયમાન્âપિ, ચિરં સંભાવિત્âન્-એક-દુઃ-સહ-દુઃખ-નિવહ-નિર્વવણ-બાષ્પ્ôત્પીડ-પીડ્યમાન-કણ્ઠ-ભાગા, પ્રભૂત-મન્યુ-ભાર-ભરિત્âન્તઃ-કરણા કરુણં કાહલેન સ્વરેણ કતિ-ચિત્ કાલમ્ અતિ-દીર્ઘં રુરોદ. વિગતે ચ મન્યુ-વેગે વહ્નેઃ સમીપાદ્ આક્ષિપ્ય ભ્રાત્રા નીતા નિકટ-વર્તિનિ તરુ-તલે નિષસાદ.
શનૈર્ આચાર્યસ્ તુ તથા હર્ષ ઇતિ વિજ્ઞાય વિવર્ધિત્âદરઃ સુ-તરાં મુહૂર્તમ્ ઇવ્âતિવાહ્ય નિભૃત-સંજ્ઞા-જ્ઞાપિતેન શિષ્યેણ્ôપનીતં નલિની-દલૈઃ સ્વયમ્ એવ્âદાય નમ્રો મુખ-પ્રક્ષાલનાય્ôદકમ્ ઉપનિન્યે. નર્êન્દ્રો ઽપિ સ્âદરં ગૃહીત્વા પ્રથમમ્ અન્-અવરત-રોદન્âતામ્રં ચિર-પ્રવૃત્ત્âશ્રુ-જલ-જાલં રક્ત-પઙ્ગજમ્ ઇવ સ્વસુશ્ ચક્ષુર્ અક્ષાલયત્ પશ્ચાદ્ આત્મનઃ. પ્રક્ષાલિત-મુખ-શશિનિ ચ મહી-પાલે સર્વતો નિઃ-શબ્દઃ સંબભૂવ સકલો લિખિત ઇવ લોકઃ. તતો નર્êન્દ્રો મન્દ-મન્દમ્ અબ્રવીત્ સ્વસારમ્: "વત્સે! વન્દસ્વ્âત્ર-ભવન્તં ભદન્તમ્. એષ તે ભર્તુર્ હૃદયં દ્વિતીયમ્ અસ્માકં ચ ગુરુઃ" ઇતિ. રાજ-વચનાત્ તુ રાજ-દુહિતરિ પતિ-પરિચય-શ્રવણ્ôદ્ઘાતેન પુનર્ આનીત-નેત્ર્âમ્ભસિ નમન્ત્યામ્ આચાર્યઃ પ્રયત્ન-રક્ષિત્âગમ્âગત-બાષ્પ્âમ્ભઃ-સંભાર-ભજ્યમાન-ધૈર્ય્âર્દ્ર-લોચનઃ કિં-ચિત્ પરાવૃત્ત-નયનો દીર્ઘં નિઃશશ્વાસ. સ્થિત્વા ચ ક્ષણમ્ એકં પ્રદર્શિત-પ્રશ્રયો મૃદુ-વાદી મધુરયા વાચા વ્યાજહાર: "કલ્યાણ-રાશે! અલં રુદિત્વા ન ચિરમ્ આસ્તે. રાજ-લોકો ન્âદ્ય્âપિ રોદનાન્ નિવર્તતે. ક્રિયતામ્ અવશ્ય-કરણીયઃ સ્નાન-વિધિઃ. સ્નાત્વા ચ ગમ્યતાં તામ્ એવ ભૂયો ભુવમ્" ઇતિ.
અથ ભૂ-પતિર્ અનુવર્તમાનો લૌકિકમ્ આચારમ્ આચાર્ય-વચનં ચ્ôત્થાય સ્નાત્વા ગિરિ-સરિતિ સહ સ્વસ્રા તામ્ એવ ભૂમિમ્ અયાસીત્. તસ્યાં ચ સ-પરિજનાં પ્રથમમ્ આહિત્âવધાનઃ પાર્શ્વ-વર્તી પરવતીં શુચા પતિ-પિણ્ડ-પ્રદર્શિત-પ્રયત્ન-પ્રતિપન્નાભ્યવહાર-કારણાં ભગિનીમ્ અભોજયત્. અન્-અન્તરં ચ સ્વયમ્ આહાર-સ્થિતિમ્ અકરોત્. ભુક્તવાંશ્ ચ બન્ધનાત્ પ્રભૃતિ વિસ્તરતઃ સ્વસુઃ કાન્યકુબ્જાદ્ ગૌડ-સંભ્રમં ગુપ્તિતો ગુપ્ત-નામ્ના કુલ-પુત્રેણ નિષ્-કાસનં નિર્ગતાયાશ્ ચ રાજ્યવર્ધન-મરણ-શ્રવણં શ્રુત્વા ચ્âહાર- [250] -નિર્-આકરણમ્ અન્-આહાર-પરાહતાયાશ્ ચ વિન્ધ્ય્âટવી-પર્યટન-ખેદં જાત-નિર્-વેદાયાઃ પાવક-પ્રવેશ્ôપક્રમણં યાવત્-સર્વમ્ અશૃણોદ્ વ્યતિકરં પરિજનતઃ. તતઃ સુખ્âસીનમ્ એકત્ર તરુ-તલે વિવિક્ત-ભુવિ ભગિની-દ્વિતીયં દૂર-સ્થિત્âનુજીવિ-જનં રાજાનમ્ આચાર્યઃ સમુપસૃત્ય શનૈર્ આસાં-ચક્રે. સ્થિત્વા ચ કં-ચિત્ કાલ્âંશં લેશતો વક્તુમ્ ઉપચક્રમે: "શ્રીમન્! આકર્ણ્યતામ્. આખ્યેયમ્ અસ્તિ નઃ કિં-ચિત્:
અયં હિ યૌવન્ôન્માદાત્ પરિભૂય ભૂયસીર્ ભાર્યા યૌવન્âવતાર-તરલ-તરાસ્ તારા-રાજો રજની-કર્ણપૂરઃ પુરા પુરુ-હૂત-પુરોધસો ધિષણસ્ય પુરંધ્રીં ધર્મ-પત્નીં પત્નીયન્ન્ અતિ-તરલસ્ તારાં નામ્âપજહાર. નાકતશ્ ચ પલાયાં-ચક્રે. ચકિત-ચકોર-લોચનયા ચ તયા સહ્âતિ-કામયા સર્વ્âકાર્âભિરામયા રમમાણો રમણીયેષુ દેશેષુ ચચાર. ચિરાચ્ ચ કથં-ચિત્ સર્વ-ગીર્વાણ-વાણી-ગૌરવાદ્ ગિરાં પત્યુઃ પુનર્ ઇપ પ્રત્યર્પયામ્ આસ તામ્. હૃદયે ત્વ્ અન્-ઇન્ધનમ્ અદહ્યત વિરહાદ્ વર્âરોહાયાસ્ તસ્યાઃ સતતમ્.
એકદા તુ શૈલાદ્ ઉદયાદ્ ઉદયમાનો વિમલે વારિણિ વરુણ્âલયસ્ય સંક્રાન્તમ્ આત્મનઃ પ્રતિબિમ્બં વિલોકિતવાન્. દૃષ્ટ્વા ચ તત્ તદા સ-સ્મરઃ સસ્માર સ્મેર-ગણ્ડ-સ્થલસ્ય તારાયા મુખસ્ય. મુમોચ સ મન્મથ્ôન્માદ-મથ્યમાન-માનસઃ સ્વઃ-સ્થો ઽપ્ય્ અ-સ્વસ્થઃ સ્થવીયસઃ પીત-સકલ-કુમુદ-વન-પ્રભા-પ્રવાહ-ધવલ-તારાભ્યામ્ ઇવ લોચનાભ્યાં બાષ્પ-વારિ-બિન્દૂન્. અથ પતતસ્ તાન્ ઉદન્વતિ સમસ્તાન્ એવ્âચેમુર્ મુક્તા-શુક્તયઃ. તાસાં ચ કુક્ષિ-કોષેષુ મુક્તા-ફલી-ભૂતાન્ અવાપ તાન્ કથમ્ અપિ રસા-તલ-નિવાસી વાસુકિર્ નામ વિષમુચામ્ ઈશઃ. સ ચ તૈર્ મુક્તા-ફલૈઃ પાતાલ-તલે ઽપિ તારા-ગણમ્ ઇવ દર્શયદ્ભિર્ એક્âવલીમ્ અકલ્પયત્. ચકાર ચ મન્દાકિન્îતિ નામ તસ્યાઃ. સા ચ ભગવતઃ સોમસ્ય સર્વાસામ્ ઓષધીનામ્ અધિપતેઃ પ્રભાવાદ્ અત્ય્-અન્ત-વિષઘ્ની હિમ્â-મૃતસંભવત્વાચ્ ચ સ્પર્શેન સર્વ-સત્ત્વ-સંતાપ-હારિણી બભૂવ. યતઃ સ તાં સર્વદા વિષ્ôષ્મ-શાન્તયે વાસુકિઃ પર્યધત્ત.
સમતિક્રામતિ ચ કિયત્ય્ અપિ કાલે કદા-ચિન્ નામ્âઇક્âવલીં તસ્માન્ નાગ-રાજાન્ નાગાર્જુનો નામ નાગૈર્ એવ્âનીતઃ પાતાલ-તલં ભિક્ષુર્ અભિ- [251] -ક્ષત લેભે ચ. નિર્ગત્ય ચ રસા-તલાત્ ત્રિ-સમુદ્ર્âધિપતયે સાતવાહન-નામ્ને નર્êન્દ્રાય સુહૃદે સ દદૌ તામ્. સા ચ્âસ્માકં કાલેન શિષ્ય-પરમ્પરયા કથમ્ અપિ હસ્તમ્ ઉપગતા. "યદ્ય્ અપિ ચ પરિભવ ઇવ ભવતિ ભવાદૃશાં દત્ત્રિમ ઉપચારસ્ તથ્âપ્ય્ ઓષધિ-બુદ્ધ્યા બુદ્ધિમતા સર્વ-સત્ત્વ-રાશિ-રક્ષા-પ્રવૃત્તેન રક્ષણીય-શરીરેણ્âયુષ્મતા વિષ-રક્ષ્âપેક્ષયા ગૃહ્યતામ્" ઇત્ય્ અભિધાય ભિક્ષોર્ અભ્યાશ-વર્તિનશ્ ચીવર-પટ્âન્ત-સંયતાં મુમોચ તામ્ એક્âવલીં મન્દાકિનીમ્.

ઉન્મુચ્યમાનાયા એવ યસ્યાઃ પ્રભા-લેપિનિ લબ્ધ્âવકાશે વિશદ-મહસિ મહીયસિ વિસર્પતિ રશ્મિ-મણ્ડલે યુગપદ્-ધવલાયમાનેષુ દિઙ્-મુકેષુ મુકુલિત-લતા-વધ્ûત્કણ્ઠિતૈર્ આ-મૂલાદ્ વિકસિતમ્ ઇવ તરુભિઃ, અભિનવ-મૃણાલ-લુબ્ધૈર્ ધાવિતમ્ ઇવ ધુત-પક્ષ-પુટ-પટલ-ધવલિત-ગગનં વન-સરસી-હંસ-યૂથૈઃ, સ્ફુટિતમ્ ઇવ ભર-વશ-વિશીર્યમાણ-ધૂલિ-ધવલૈર્ ગર્ભ-ભેદ-સૂચિત-સૂચી-સંચય-શુચિભિઃ કેતકી-વાટેઃ, ઉદ્દલિત-દન્તુરાબિઃ પ્રબુદ્ધમ્ ઇવ કુમુદિનીભિઃ, વિધુત-સિત-સટા-ભાર-ભરિત-દિક્-ચક્રૈશ્ ચલિતમ્ ઇવ કેસરિ-કુલૈઃ, પ્રહસિતમ્ ઇવ સિત-દશન્âંશુ-માલ્âલોક-લિપ્યમાન-વનં વન-દેવતાભિઃ, વિકસિતમ્ ઇવ શિથિલિત-કુસુમ-કોશ-કેસર્âટ્ટહાસ-નિર્-અઙ્કુશં કાશ-કાનનૈઃ, ભ્રાન્તમ્ ઇવ સંભ્રમ-ભ્રમિત-બાલ-પલ્લવ-પરિવેષ-શ્વેતાયમાનૈશ્ ચમરી-કદમ્બકૈઃ, પ્રસૃતમ્ ઇવ સ્ફાયમાન-ફેનિલ-તરલતર-તરઙ્ગ્ôદ્ગારિણા ગિરિ-નદી-પૂરેણ, અ-પર-તારા-ગણ-લોભ-મુદિતેન્ôદિતમ્ ઇવ વિકચ-મરીચિ-ચક્ર્âક્રાન્ત-કકુભા પૂર્ણ-ચન્દ્રેણ, પ્રક્ષાલિત ઇવ દાવ્âનલ-ધૂલિ-ધૂસરિત-દિગ્-અન્તો દિવસઃ, પુનર્ ઇવ ધૌતાન્ય્ અશ્રુ-જલ-ક્લિષ્ટાનિ નારીણાં મુખાનિ.
રાજા તુ માંસલૈસ્ તસ્યાઃ સંમુખૈર્ મયૂખૈર્ આકુલી-ક્રિયમાણં મુહુર્-મુહુર્ ઉન્મીલયન્ નિમીલયંશ્ ચ ચક્ષુઃ કથમ્ અપિ પ્રયત્નેન દદર્શ સર્વ્âશા-પૂરણીં પઙ્ક્તી-કૃતામ્ ઇવ દિઙ્-નાગ-કર-શીકર-સંહતિમ્, ઘન-મુક્તાં શારદીમ્ ઇવ લેખી-કૃતાં જ્યોત્સ્નામ્, પ્રકટ-પદક-ચિહ્નાં સંચાર-વીથીમ્ ઇવ બાલ્êન્દોર્ નિશ્-ચલી-ભૂતાં સપ્ત-ર્ષિ-માલામ્ ઇવ હસ્ત-મુક્તામ્, અભિભૂત-સકલ- [252] -ભુવન-ભૂષણ-ભૂતિ-પ્રભાવામ્ ઇવ્âઇશાનીં શશિ-કલામ્, ધવલતા-ગુણ-પરિગૃહીતાં કાન્તિમ્ ઇવ નિર્ગતાં ક્ષીર-રાશેઃ, અન્-એક-મહા-મહી-ભૃત્-પરમ્પર્âગતાં ગઙ્ગામ્ ઇવ દુર્ગતિ-હરામ્, અન્-અવરત-સ્ફુરિત-તરલ્âંશુકાં પુરઃ-સર-પતાકામ્ ઇવ મહ્êશ્વર-ભાવ્âગમસ્ય, ઘન-સાર-શુક્લાં દન્ત-પઙ્ક્તિમ્ ઇવ્âભિમુખસ્ય્êશ્વરસ્ય, વર-મનો-રથ-પૂરણ-સમર્થાં સ્વયં-વર-સ્રજમ્ ઇવ ભુવન-શ્રિયઃ, નિજ-કર-પલ્લવ્âવરણ-દુર્-લક્ષ્યાં ચક્ષૂ-રાગ-વિહસતિકામ્ ઇવ વસુધાયાઃ, મન્ત્ર-કોશ-સાધન-પ્રવૃત્તસ્ય્âક્ષ-માલામ્ ઇવ રાજ-ધર્મસ્ય, સમુદ્ર્âલં-કાર-ભૂતાં સંખ્ય્âલેખ્ય-પટ્ટિકામ્ ઇવ કુબેર-કોશસ્ય. પશ્યંશ્ ચ્âઇતાં વિસ્મયમ્ આજગામ મનસા સુ-ચિરમ્. આચાર્યસ્ તુ તામ્ ઉદ્ધૃત્ય બબન્ધ બન્ધુરે સ્કન્ધ-ભાગે ભૂ-પતેઃ. અથ નર-પતિર્ અપિ પ્રતિપ્રીતિમ્ ઉપદર્શયન્ પ્રત્યવાદીત્: "આર્ય! રત્નાનામ્ ઈદૃશાનામ્ અન્-અર્હાઃ પ્રાયેણ પુરુષાઃ. તપઃ-સિદ્ધિર્ ઇયમ્ આર્યસ્ય દેવતા-પ્રસાદો વા. કે ચ વયમ્ ઇદાનીમ્ આત્મનો ઽપિ કિમ્ ઉત ગ્રહણસ્ય પ્રત્યાખ્યાનસ્ય વા. દર્શનાત્ પ્રભૃતિ પ્રભૂત-ગુરુ-ગુણ-ગણ-હૃતેન હૃદયેન પરવન્તો વયમ્. સંકલ્પિતમ્ ઇદમ્ આ-મરણાદ્ આર્ય્ôપયોગાય શરીરમ્. અત્ર કામ-ચારો વઃ કર્તવ્યાનામ્" ઇતિ. સમતિક્રાન્તે ચ કિયત્ય્ અપિ કાલે ગતે ચ્âઇક્âવલી-વર્ણન્âલાપે લોકસ્ય્âન્-અન્તરં લબ્ધ-વિશ્રમ્ભા રાજ્ય-શ્રીસ્ તામ્બૂલ-વાહિનીં પત્ર-લતામ્ આહૂય્ôપાંશુ કિમ્ અપિ કર્ણ-મૂલે શનૈર્ આદિદેશ. દર્શિત-વિનયા ચ પત્ર-લતા પાર્થિવં વ્યજ્ઞાપયત્: "દેવ! દેવી વિજ્ઞાપયતિ ન સ્મરામ્ય્ આર્યસ્ય પુરઃ કદા-ચિદ્ ઉચ્ચૈર્ વચનમ્ અપિ. કુતો વિજ્ઞાપનમ્. ઇયં હિ [253] શુચામ્ અ-સહ્યતાં વ્યાપારયન્તી હત-દૈવ-દત્તા ચ દશા શિથિલયતિ વિનયમ્. અ-બલાનાં હિ પ્રાયશઃ પતિર્ અપત્યં વ્âવલમ્બનમ્. ઉભય-વિકલાનાં તુ દુઃખ્âનલ્êન્ધનાયમાનં પ્રાણિતમ્ અ-શાલીનત્વમ્ એવ કેવલમ્. આર્ય્âગમનેન ચ કૃતો ઽપિ પ્રતિહતો મરણ-પ્રયત્નઃ. યતઃ કાષાય-ગ્રહણ્âભ્યનુજ્ઞય્âનુગૃહ્યતામ્ અયમ્ અ-પુણ્ય-ભાજનં જનઃ" ઇતિ. જન્âધિપસ્ તુ તદ્ આકર્ણ્ય તૂષ્ણીમ્ એવ્âવતિષ્ઠત્ .
અથ્âચાર્યઃ સુ-ધીરમ્ અભ્યધાત્: "આયુષ્મતિ! શોકો હિ નામ પર્યાયઃ પિશાચસ્ય, રૂપ્âન્તરમ્ આક્ષેપસ્ય, તારુણ્યં તમસો વિશેષણં. વિષસ્ય્âન્-અન્તકઃ પ્રેત-નગર-નાયકઃ, અયમ્ અ-નિર્વૃતિ-ધર્મા દહનઃ, અયમ્ અ-ક્ષયો રાજયક્ષ્મા, અયમ્ અ-લક્ષ્મી-નિવાસો જનાર્દનઃ, અયમ્ અ-પુણ્ય-પ્રવૃત્તઃ ક્ષપણકઃ, અયમ્ અ-પ્રતિબોધો નિદ્રા-પ્રકારઃ, અયમ્ અન્-અલસ-ધર્મા સંનિપાતઃ, અયમ્ અ-શિવ-સહચરો વિનાયકઃ, અયમ્ અ-બુધ-સેવિતો ગ્રહ-વર્ગઃ, અયમ્ અ-યોગ-સમુત્થો જ્યોતિઃ-પ્રકારઃ, અયં સ્નેહાદ્ વાયુ-પ્રકોપઃ, માનસાદ્ અગ્નિ-સંભવઃ, આર્દ્ર-ભાવાદ્ રજઃ-ક્ષોભઃ, રસાદ્ અભિશોષઃ, રાગાત્ કાલ-પરિણામઃ. તદ્ અસ્ય્â-જસ્ર્âસ્ર-સ્રાવિણો હૃદય-મહા-વ્રણસ્ય બહલ-દોષ્âન્ધ-કાર-લબ્ધ-પ્રવેશ-પ્રસરસ્ય પ્રાણ-તસ્કરસ્ય શૂન્યતા-હેતોર્ મહા-ભૂત-ગ્રામ-ઘાતકસ્ય સકલ-વિગ્રહ-ક્ષપણ-દક્ષસ્ય દોષ-ચક્ર- [254] -વર્તિનઃ કાર્શ્ય-શ્વાસ-પ્રલાપ્ôપદ્રવ-બહલસ્ય દીર્ઘ-રોગસ્ય્â-સદ્-ગ્રહસ્ય સકલ-લોક-ક્ષય-ધૂમ-કેતોર્ જીવિત્âપહાર-દક્ષસ્ય્âક્ષણ-રુચેર્ અન્-અભ્ર-વજ્ર-પાતસ્ય સ્ફુરદ્-અન્-અ-વદ્ય-વિદ્યા-વિદ્યુદ્-વિદ્યોતમાનાનિ ગહન-ગ્રન્થ-ગૂઢ-ગર્ભ-ગ્રહણ-ગમ્ભીરાણિ ભૂરિ-કાવ્ય-કથા-કઠોરાણિ બહુ-શાસ્ત્ર્ôદ્વહન-બૃહન્તિ વિદુષામ્ અપિ હૃદયાનિ ન્âલં સોઢુમ્ આપાતં કિમ્ ઉત નવ-માલિકા-કુસુમ-કોમલાનાં સરસ-બિસ-તન્તુ-દુર્-બલકમ્ અ-બલાનાં હૃદયમ્.

એવં સતિ સત્ય-વ્રતે! વદ કિમ્ અત્ર ક્રિયતે, કતમ ઉપાલભ્યતે, કસ્ય પુર ઉચ્ચૈર્ આક્રન્દ્યતે, હૃદય-દાહિ દુઃખં વા ખ્યાપ્યતે? સર્વમ્ અક્ષિણી નિમીલ્ય સોઢવ્યમ્ અ-મૂઢેન મર્ત્ય-ધર્મણા. પુણ્યવતિ! પુરાતન્યઃ સ્થિતય એતાઃ કેન શક્યન્તે ઽન્યથા-કર્તુમ્. સંસરન્ત્યો નક્તં-દિવં દ્રાઘીયસ્યો જન્મ-જરા-મરણ-ઘટન-ઘટી-યન્ત્ર-રાજિ-રજ્જવઃ સર્વ-પઞ્ચ-જનાનામ્. પઞ્ચ-મહા-ભૂત-પઞ્ચ-કુલ્âધિષ્ઠિત્âન્તઃ-કરણ-વ્યવહાર-દર્શન-નિપુણાઃ સર્વંકષા વિષમા ધર્મ-રાજ-સ્થિતયઃ. ક્ષણમ્ અપિ ક્ષમમાણા ગલન્ત્ય્ આયુષ્-કલા-કલન-કુશલા નિલયે નિલયે કાલ-નાલિકાઃ. જગતિ સર્વ-જન્તુ-જીવિત્ôપહાર-પાતિની સંચરતિ ઝટિતિ ચણ્ડિકા યમ્âજ્ઞા. રટન્ત્ય્ અન્-અવરતમ્ અખિલ-પ્રાણિ-પ્રયાણ-પ્રકટન-પટવઃ પ્રેત-પતિ-પટહાઃ. પ્રતિ-દિશં પર્યટન્તિ પેટકૈઃ પ્રતિ-પુરં પ્રતપ્ત-લોહ-લોહિત્âક્ષાઃ કાલ-કૂટ- [255] -કાન્તિ-કાલ-કાયાઃ કાલ-પાશ-પાણયઃ કાલ-પુરુષાઃ. પ્રતિ-ભવનં ભ્રમન્તિ ભીષણ-કિંકર-કર-ઘટ્ટિત-યમ-ઘણ્ટા-પુટ-પટુ-ટાંકાર-ભયં-કરાઃ સર્વ-સત્ત્વ-સંઘ-સંહરણાય ઘોર્âઘાત-ઘોષણાઃ. દિશિ દિશિ વહન્તિ બહુ-ચિતા-ધૂમ-ધૂસરિત-પ્રેત-પતિ-પતાકા-પટુ-પતિત-ગૃધ્ર-દૃષ્ટયઃ શોક-કૃત-કોલાહલ-કુલ-કુટુમ્બિની-વિકીર્ણ-કેશ-કલાપ-શબલ-શવ-શિબિકા-સહસ્ર-સંકુલાઃ કિલ-કિલાયમાન-શ્મશાન-શિબિર-શિવા-શાવકાઃ પર-લોક્âવસથ-પથિક-સ્âર્થ-પ્રસ્થાન-વિશિખા વીથયઃ. સકલ-લોક-કવલ્âવલેહ-લમ્પટા બહલા વહં-લિહા લેઢિ લોહિત્âચિતા ચિત્âઙ્ગાર-કાલી કાલ-રાત્રિ-જિહ્વા જીવિતાનિ જીવિનામ્. તૃપ્તમ્ અ-શિક્ષિતા ચ ભગવતઃ સર્વ-ભૂત-ભુજો બુભુક્ષા મૃત્યોઃ. અતિ-દ્રુત-વાહિની ચ્â-નિત્યતા-નદી. ક્ષણિકાશ્ ચ મહા-ભૂત-ગ્રામ-ગોષ્ઠ્યઃ. રાત્રિષુ ભહ્ગુરાણિ ગાત્ર-યન્ત્ર-પઞ્જર-દારૂણિ દેહિનામ્. અ-શુભ-શુભ્âવેશ-વિવશા વિશરારવઃ શરીર-નિર્માણ-પરમ્âણવઃ. છિદુરા જીવ-બન્ધન-પાશ-તન્ત્રી-તન્તવઃ. સર્વમ્ આત્મનો ઽન્-ઈશ્વરં વિશ્વં નશ્વરમ્. એવમ્ અવધૃત્ય ન્âત્ય્-અર્થમ્ એવ્âર્હસિ મેધાવિનિ મૃદુનિ મનસિ તમસઃ પ્રસરં દાતુમ્. એકો ઽપિ પ્રતિસંખ્યાન-ક્ષણ આધારી-ભવતિ ધૃતેઃ. અપિ ચ દૂર-ગતે ઽપિ હિ શોકે નન્વ્ ઇદાનીમ્ અપેક્ષણીય એવ્âયં જ્યેષ્ઠઃ પિતૃ-કલ્પો ભ્રાતા ભવત્યા ગુરુઃ. ઇતરથા કો ન બહુ-મન્યેત કલ્યાણ-રૂપમ્ ઈદૃસં સંકલ્પમ્ અત્ર-ભવત્યાઃ કાષાય-ગ્રહણ-કૃતમ્. અખિલ-મનો-જ્વર-પ્રશમન-કારણં હિ ભગવતી પ્રવ્રજ્યા. જ્યાયઃ ખલ્વ્ ઇદં પરમ્âત્મવતામ્. મહા-ભાગસ્ તુ ભિનત્તિ મનો-રથ-મધુના. યદ્ અયમ્ આદિશતિ તદ્ એવ્âનુષ્ઠેયમ્. યદિ ભ્રાત્êતિ યદિ જ્યેષ્ઠ ઇતિ યદિ વત્સ ઇતિ યદિ ગુણવાન્ ઇતિ યદિ રાજ્êતિ સર્વથા સ્થાતવ્યમ્ અસ્ય નિયોગે" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વ્યરંસીત્.
[256] ઉપરત-વચસિ ચ તસ્મિન્ નિજગાદ નર-પતિઃ: "આર્યમ્ અપહાય કો ઽન્ય એવમ્ અભિદધ્યાત્. અન્-અભ્યર્થિત-દૈવ-નિર્મિતા હિ વિષમ-વિપદ્-અવલમ્બન-સ્તમ્ભા ભવન્તો લોકસ્ય. સ્નેહ્âર્દ્ર-મૂર્તયો મોહ્âન્ધ-કાર-ધ્વંસિનશ્ ચ ધર્મ-પ્રદીપાઃ. કિં તુ પ્રણય-પ્રદાન-દુર્-લલિતા દુર્-લભમ્ અપિ મનો-રથમ્ અતિ-પ્રીતિર્ અભિલષતિ. ધીરસ્ય્âપિ ધાર્ષ્ટ્યમ્ આરોપયતિ હૃદય-લઘિમ-લઙ્ઘિતમ્ અતિ-વલ્લભત્વમ્. યુક્ત્â-યુક્ત-વિચાર-શૂન્યત્વાચ્ ચ શાલીનમ્ અપિ શિક્ષયન્તિ સ્વ્âર્થ-તૃષ્ણાઃ પ્રાગલ્ભ્યમ્. અભ્યર્થનાયા રક્ષન્તિ ચ જલ-નિધય ઇવ મર્યાદામ્ આર્યાઃ. દત્તમ્ એવ ચ શરીરમ્ ઇદમ્ અન્-અભ્યર્થિતેન પ્રથમમ્ એવ્âતિથ્યાય માનનીયેન ભવતા મહ્યમ્. અતઃ કિં-ચિદ્ અર્થયે ભદન્તમ્ ઇયં નઃ સ્વસા બાલા ચ બહુ-દુઃખ-ખેદિતા ચ સર્વ-કાર્ય્âવધીરણ્ôપરોધેન્âપિ યાવલ્ લાલનીયા નિત્યમ્. અસ્માભિશ્ ચ ભ્રાતૃવધ્âપકારિ-રિપુ-કુલ-પ્રલય-કરણ્ôદ્યતસ્ય બાહોર્ વિધેયૈર્ ભૂત્વા સકલ-લોક-પ્રત્યક્ષં પ્રતિજ્ઞા કૃતા. પૂર્વ્âવમાન-નાભિ-ભવમ્ અ-સહમાનૈર્ અર્પિત આત્મા કોપસ્ય. અતો નિયુક્તાં કિયન્તમ્ અપિ કાલમ્ આત્માનમ્ આર્યો ઽપિ કાર્યે મદીયે. દીયતામ્ અતિથયે શરીરમ્ ઇદમ્. અદ્ય-પ્રભૃતિ યાવદ્ અયં જનો લઘયતિ પ્રતિજ્ઞા-ભારમ્, આશ્વાસયતિ ચ તાત-વિનાશ-દુઃખ-વિક્લવાઃ પ્રજાઃ, તાવદ્ ઇમામ્ અત્ર-ભવતઃ કથાભિશ્ ચ ધર્મ્યાભિઃ, કુશલ-પ્રતિબોધ-વિધાયિભિર્ ઉપદેશૈશ્ ચ દૂર્âપસારિત-રજોભિઃ, શીલ્ôપશમ-દાયિનીભિશ્ ચ દેશનાભિઃ, ક્લેશ-પ્રહાણ-હેતુ-ભૂતૈશ્ ચ તથા-ગતૈર્ દર્શનૈઃ, અસ્મત્-પાર્શ્વ્ôપયાયિનીમ્ એવ પ્રતિબોધ્યમાનામ્ ઇચ્છામિ. ઇયં તુ ગ્રહીષ્યતિ મય્âઇવ સમં સમાપ્ત-કૃત્યેન કાષાયાણિ. અર્થિ-જને ચ કિમ્-ઇવ ન્âતિસૃજન્તિ મહાન્તઃ. સુર-નાથમ્ આત્મ્âસ્થિભિર્ અપિ યાવત્ કૃત્âર્થમ્ અકરોદ્ ધૈર્ય્ôદધિર્ દધીચઃ. મુનિ-નાથો ઽપ્ય્ અન્-અપેક્ષિત્âત્મ-સ્થિતિર્ અનુકમ્પ્êતિ કૃત્વા કૃપાવાન્ આત્માનં વઠર-સત્ત્વેભ્યઃ કતિકૃત્વો ન દત્તવાન્. અતઃ પરં ભવન્ત એવ બહુતરં જાનન્તિ." ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ ભૂ-પતિઃ.
[257] ભૂયસ્ તુ બભાષે ભદન્તઃ: "ભવ્યા ન દ્વિર્ ઉચ્ચારયન્તિ વાચમ્. ચેતસા પ્રથમમ્ એવ પ્રતિગ્રાહિતા ગુણાસ્ તાવકાઃ કાય-બલિમ્ ઇમામ્. અમુના જનેન્ôપયોગસ્ તુ નિર્-ઉપયોગસ્ય્âસ્ય લઘુનિ ગુરુણિ વા કૃત્યે ગુણવદ્ આયત્તઃ" ઇતિ. અથ તથા તસ્મિન્ન્ અભિનન્દિત-પ્રણયે પ્રીયમાણઃ પાર્થિવસ્ તત્ર તામ્ ઉષિત્વા વિભાવરીમ્ ઉષસિ ચ વસન્âલં-કાર્âદિ-પ્રદાન-પરિતોષિતં વિસર્જ્ય નિર્ઘાતમ્ આચાર્યેણ સહ સ્વસારમ્ આદાય પ્રયાણકૈઃ કતિપયૈર્ એવ કટકમ્ અનુ-જાહ્નવિ નિવિષ્ટં પ્રત્યાજગામ.

તત્ર ચ રાજ્યશ્રી-પ્રાપ્તિ-વ્યતિકર-કથાં કથયત એવ પ્રણયિભ્યો રવિર્ અપિ તતાર ગગન-તલમ્. બહલ-મધુ-પઙ્ક-પિઙ્ગલઃ પઙ્ગજ્âકર ઇવ સંચુકોચ ચક્ર-વાક-વલ્લભો વાસરઃ. પ્રકીર્ણાનિ નવ-રુધિર-રસ્âરુણ-વર્ણાનિ લોક્âલોક-જૂંષિ યજૂંષ્îવ કુપિત-યાજ્ઞવલ્ક્ય-વક્ત્ર-વાન્તાનિ નિજ-વપુષિ પૂષા પાપ-મૂંષિ પુનર્ અપિ સંજહાર જાલકાનિ રોચિષામ્. ક્રમેણ ચ સમુપોહ્યમાન-માંસલ-રાગ-રોચિષ્ણુર્ ઉષ્ણ્âંશુર્ ઉષ્ણીષ-બન્ધ-સહજ-ચૂડા-મણિર્ ઇવ વૃકોદર-કર-પુટ્ôત્પાટિતઃ, પ્રત્યગ્ર-શોણિત-શોણ્âઙ્ગ-રાગ-રૌદ્રો દ્રૌણાયનસ્ય, રુદ્ર-ભિક્ષા-દાન-શૌણ્ડ-પુર-મથન-મુક્ત-મુણ્ડ-સિરા-નાડિ-રુધિર-પૂરણ-શોણિત-કપિલઃ કપાલ-કર્પર ઇવ ચ પૈતામહઃ, પિતૃ-વધ-રુષિત-રામ-રાગ-રચિતઃ, પૃથુ-વિકટ-કાર્તવીર્ય્âંસ-કૂટ-કુટ્ટાક-કુઠાર-તુણ્ડ-તષ્ટ- [258] -દુષ્ટ-ક્ષત્રિય-કણ્ઠ-કુહર-રુધિર-કુલ્યા-પ્રણાલ-સહસ્ર-પૂરિતો હ્રદ ઇવ દૂર-રોધી રૌધિરો ભય-નિગૂઢ-કર-ચરણ-મુણ્ડ-મણ્ડલ્âકૃતિર્ ગુરુ-ગરુડ-નખ-પઞ્જર્âક્ષેપ-ક્ષપણ-ક્ષિપ્ત-ક્ષતજ્ôક્ષિતો વ્ય્-અસુર્ વિભાવસુઃ, કણ્ઠ ઇવ ચ લોઠ્યમાનઃ, નભસ્ય્ અરુણ-ગર્ભ-માંસ-પિણ્ડ ઇવ ચ ખણ્ડિમાનમ્ આનીતઃ, નિયત-કાલ્âતિપાત-દૂયમાન-દાક્ષાયણી-ક્ષિપ્તઃ, ધાતુ-તટ ઇવ ચ સુમેરોર્ અ-સુર-વધ્âભિચાર-ચરુ-પચન-પિશુનઃ, શોણિત-ક્વાથ-કષાયિત-કુક્ષિર્ અતિ-વિસંકટઃ કટાહ ઇવ ચ બાર્હસ્પત્યઃ, સદ્યો-ગલિત-ગજ-દાનવ-દેહ-લોહિત્ôપલેપ-ભીષણઃ મુખ-મણ્ડલ્âભોગ ઇવ મહાભૈરવસ્ય મુહૂર્તમ્ અદૃશ્યત. જલ-નિધિ-જલ-પ્રતિબિમ્બિત-રવિ-બિમ્બા-રાજિ-ભાસ્વર્âભ્ર્âવલમ્બિની ગૃહીત્âર્દ્ર-માંસ-ભાર્êવ ચ્âબભાસે વાસર્âવસાન-વેલા વેતાલ-નિભા. જ્વલત્-સંધ્યા-રાગ-રજ્યમાન-જલ-પ્રવાહઃ પુનર્ ઇવ પુરાણ-પુરુષ-પીવર્ôરુ-સંપુટ-પિષ્ટ-મધુ-કૈટભ-રુધિર-પટલ-પાટલ-વપુર્ અભવદ્ અધિપતિર્ અર્ણસામ્. સમવસિતે ચ સંધ્યા-સમયે સમન્-અન્તરમ્ અ-પરિમિત-યશઃ-પાન-તૃષિતાય મુક્તા-શૈલ-શિલા-ચષક ઇવ નિજ-કુલ-કીર્ત્યા, કૃત-યુગ-કરણ્ôદ્યતાય્âદિ-રાજ-રાજત-શાસન-મુદ્રા-નિવેશ ઇવ રાજ્ય-શ્રિયા, સકલ-દ્વીપ-જિગીષા-ચલિતાય શ્વેત-દ્વીપ-દૂત ઇવ ચ્âયત્યા, શ્વેત-ભાનુર્ ઉપાનીયત નિશયા નર્êન્દ્રાય્êતિ ભદ્રમ્ ઓમ્.
ઇતિ શ્રી-મહા-કવિ-બાણ-ભટ્ટ-કૃતૌ હર્ષચરિતે ઽષ્ટમ ઉચ્છ્વાસઃ