હંસસારમ્ · અધ્યાય 1

ઓં નમઃ શિવાય સ શિવાય શિવદાય નમો નમઃ ।
ઓં નમઃ પરમાત્મને ।
ઓં નમો વિઘ્નહર્ત્રે ।
અથ હંસસારં લિખ્યતે ॥
શ્રુતં દેવ મયા પૂર્વમમલં હંસયામલમ્ ।
પુનર્હિ શ્રોતુમિચ્છામિ સારાત્સારતરં પરમ્

યત્પુરા કથિતં દેવ સૂચિતં ન પ્રકાશિતમ્ ।
વદમે વસ્તુ સદ્ભાવં પ્રસાદં કુરુ શૂલ ભૃત્

સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે સર્વસત્વાર્થબોધિનિ ।
તદર્થં સંપ્રવક્ષ્યામિ તવસ્નેહાન્મહેશ્વરિ

દુર્લભં સર્વદેવાનાં યોગિનીનાં તથૈવ ચ ।
યો સૌ શાન્તો હ્યજો દેવઃ શક્ત્યાધારો હ્યવિગ્રહઃ

જીવભૂતઃ સદા તિષ્ટેદ્વામદક્ષિણમધ્યગઃ ।
પ્. ૬૮બ્) ચ ચૈષ પરમોહંસઃ સ વૈ દેવઃ સનાતનઃ

સ બ્રહ્મા સ ચ વૈ રુદ્ર ઈશ્વરો વિષ્ણુરેવ ચ ।
સદાશિવઃ પરંધામ તારકં બ્રહ્મ એવ ચ

વારાણસ્યાં તુ દેવેશિ સ્વકં માર્ગં પ્રકાશિતમ્ ।
અજ્ઞાનં ચૈવ તત્ક્ષેત્રં જ્ઞાનિનામવ્રતઃ સ્થિતમ્

લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ યેન જ્ઞાસ્યન્તિ સાધકાઃ ।
ગુર્વવસ્થા ગમઃ સો હિ દૃશ્યતે ન તુ લક્ષ્યતે

સ પરઃ સર્વતો હ્યાત્મા ચઞ્ચલત્વે વ્યવસ્થિતઃ ।
સ બાહ્યાભ્યન્તરસ્થો હિ સ્પન્દતે સર્વદેહિનામ્

નિત્યોદિતશ્ચ નિષ્ટશ્ચ અનાદિર્નિધનેશ્વરઃ ।
અવ્યક્તો વ્યક્તરૂપશ્ચ અગ્રાહ્યશ્ચ ચલાચલઃ

ભાવગ્રાહ્યસ્સચિન્માત્રચ્ચૈતન્યાસુસ્થિતઃ સ્થિતઃ ।
તેજોરૂપી હિ ભગવાન્હૃદ્વ્યોમ્નેવસ્થિતઃ પરઃ

પ્. ૬૯અ) બાહ્યવ્યોમ્નિ સ્થિતો ધૂમ્રો ધૂમ્રાગ્રે પ્રકૃતિર્વપુઃ ।
શુદ્ધ સ્ફટિકસઙ્કાશં ભિન્નં વ્યોમ્નિ તુ વ્યોમવત્

મુક્તેર્લતા તદાકારં ચિત્ત્રાવલિતતાદૃશમ્ ।
ભ્રમરેણ પ્રતીકાશં હકારમશિરાહતમ્

કુલનાથં પરં શાન્તં કુલસન્તતિ દૃશ્યતે ।
સિદ્ધોતિ નૂનં તત્ તસ્મિઞ્ચિવ પુષ્પાણિ પશ્યતિ

એકોનેક વિભેદેન કોટિભેદેન દૃશ્યતે ।
નાનાકાર વિભાગેન દૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ

હવિતો પિઙ્ગલો દીપ્તો નિશિ વેશ્મનિ દૃશ્યતે ।
સદ્વ્યોમજ્યોતિરૂપોસૌ નદતે સ મુહુર્મુહુઃ

સ બાહ્યાભ્યન્તરં લક્ષ્યં યો દદાતિ દિને દિને ।
અઘંશમય તે દેવિ ન ક્વચિદ્યોનિ સમ્ભવઃ

પ્. ૬૯બ્) જન્માન્તર સહસ્રાણિ શિવભક્તિ પરાયણઃ ।
તસ્ય ચાપશ્ચિમંજન્મ હંસો દૃશ્યો વરાનને

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિ ચ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાપરે

હંસજ્ઞાનપ્રદાતા વૈ દુર્લભો * વિદૈશિકઃ ।
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્ દ્રવ્યં યદ્ દત્વા ચારિણી * ? વેત્

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ કાલજ્ઞાનં ચ?ણામ્બિકે ।
કાલચિહ્નપરિજ્ઞાનં નાધોગતિષુ યોગિનામ્

ભુ?જઙ્ગ કુટિલાકારમગ્રતઃ સર્વતન્તુષુ ।
તં દૃષ્ટ્વાપિ ચિરં દેવિ પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

લિઙ્ગાકારે ઋ?વેન્મોક્ષં ઘનેન બન્ધનં ભવેત્ ।
રક્તો યદા તનુર્વિદ્યાત્પીતે ચાર્થસ્ય સમ્ભવઃ

પ્. ૭૦અ) વ્યાલૈર્વિશેષગમનં બિન્દુનાદપ્રસાદનમ્ ।
સુભિક્ષં ચ પ્રચારે ચ દુર્ભિક્ષં ચઞ્ચુ બન્ધને

મધ્યચ્છેદે ત્રિભિર્માસૈર્મ્રિયતે નાત્રસંશયઃ ।
ત્રિદિવૈર્દિવસે યુક્તે મ્રિયતે ચ તતો ધ્રુવમ્

પૂર્વાહ્ણે પૂર્વસંસ્થં તુ યથા દૃષ્ટ્વા વરાનને ।
અઞ્જલિં વારિપૂર્ણાયાં ભાવયેત વિચક્ષણઃ

સામસ્થો દક્ષિણં ગત્વા ષણ્માસાન્મૃત્યુમાદિશેત્ ।
સોમસૂયવિભાગેન અહોરાત્રં નિરીક્ષયેત્

દ્વૌ માસૌ સોમસૂર્યાભ્યાં માસં સોમસ્ય દક્ષિણે ।
પૂર્વે દક્ષિણમાવસ્યાં પ્રવિશેદ્રવિમણ્ડલે

સોમાવસ્યાં દશાહેતુ પઞ્ચાહં સૂર્યગોત્તરે ।
એકઃ કાલસ્ય પર્યાયં કથિતં તવ સુન્દરિ

પ્. ૭૦બ્) કાલસ્ય વઞ્ચનં દેવ કથં જાનાતિ તત્ત્વતઃ ।
એતદ્ધિ સંશયં બ્રૂહિ અત્રકૌતૂહલં મમ

શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં રહસ્યં ભુવિ દુર્લભમ્ ।
યન્ન કસ્ય ચિદાખ્યાતં તત્ તે વક્ષ્યામિ સુવ્રતે

ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યે તુ ઠકારં ચિન્તયેત્ પ્રિયે ।
ઠ મધ્યમે ગતોહંસશ્ચિન્તનીયઃ પ્રયત્નતઃ

બ્રહ્મરન્ધ્રાત્સ્રવન્તી ચ પરમામૃતરૂપિણી ।
અવ્યયા સર્વગા સૂક્ષ્મા પરા ચાસ્ય પરાકલા

હંસોદર ગતા સા તુ સ્રવન્તી ચિન્તયેત્ પ્રિયે ।
કાલો ન કલયેચ્ચાત્ર ન જરાવ્યાધિરેવ ચ

પ્. ૭૧અ) કાલસ્ય વઞ્ચનં દેવિ ગોપ્તવ્યં વીરવન્દિતે ।
ગુપ્તોસાન્નિધ્યમિચ્છન્તિ માતરઃ સાધકેશ્વરિ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્ ।
દાતવ્યં ભક્તિ યુક્તાનાં ગુરુભક્તિરતાત્મનામ્

ગુરુશ્શિવ ગતોજ્ઞેયઃ શિવોગુરુમુખોદ્ગતઃ ।
યો ગુરુઃ સ શિવઃ સાક્ષાત્ પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ

શુચિર્દક્ષો વિનીતશ્ચ શક્તિશ્ચાપ્યસ્ય તત્ પ્લુતા ।
તસ્ય જ્ઞાનં ચ મોક્ષં ચ સિદ્ધ્યતે પરમાર્થતઃ

તસ્મિન્ સ્થાને યદા લીનં ચિત્તં વિગતવૃત્તિકમ્ ।
વલીપલિતનિર્મુક્તઃ ષણ્માસેન ભવિષ્યતિ

ન કાલં કલયેચ્ચાત્ર ન ચ સાવ્યાધિરેવ ચ ।
હંસસારં પરં બ્રહ્મ પરં વ્યોમ પરઃ શિવઃ

ત્વચ્છ્રેયોર્થમિદં ખ્યાતં હંસસારસમુચ્ચયમ્ ।
પ્. ૭૧બ્) અનાસ્તિકાનાં નાદેયં શઠાનાં ક્રુરચેતસામ્ ॥
દામ્ભિકાનામભક્તાનાં તન્ત્રાચારરતાત્મનામ્ ।
યતસ્તે પશવઃ કીટા મહામાર્ગબહિષ્કૃતાઃ

શઙ્કાવિકલ્પનિર્દગ્ધા મહામોહાન્ધ્યપીડિતાઃ ।
અનાશ્વસ્તા અસન્તુષ્ટાઃ પશુશાસ્ત્રેષુ ભાવિતાઃ

ન તે લભન્તે પરમં મહોર્મિનિકરાકુલમ્ ।
ઓઘસર્વસ્વમતુલં ગુરુવક્ત્રે સમાગતમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન દાતવ્યં વીરવન્દિતે ।
ગુરુભક્તાય શાન્તાય નિત્યાભ્યાસરતાય ચ

વીરાચારનિષણ્ણાય દ્રવ્યાદ્વૈતપરાય ચ ।
સમયા સેવિને નિત્યં કુલકાલોદિતે શિવે

પ્. ૭૨અ) અદામ્ભિકાય ગુપ્તાય ગુપ્તાચારરતાય ચ ।
યતઃ સ્વરસ્મિરૂપસ્થાઃ પીઠેભ્યઃ પીઠવિગ્રહઃ

નિત્યં ભ્રાન્તિ વિહીનાનાં પરોક્ષાકારિતાંશ્રિતાઃ ।
રક્ષન્તિતાઃ કૃપાવિષ્ટાઃ સમયાચારપાલકાઃ

સર્વભાવૈઃ પ્રયત્નેન પ્રાણમધ્યે ચ માતરઃ ।
વિકાસયન્તિ પરમં તેજો યદ્વાન્તસમ્ભૃતમ્

તે નોદિતો નોદયન્તિ મેલાપાદિ સમૃદ્ધયઃ ।
પ્રત્યક્ષરૂપો વીરાણાં સ બાહ્યાભ્યન્તરં સ્થિતાઃ

સંવિદ્યા હૃદયાદીનાં યોગિનાં કૌલશાસને ।
રહસ્યં જ્ઞેયગમનં ભૂમિરત્રમગાહ્યગા

જીવન્મુક્તિરહસ્યં ચ વીરેશાનાં સુખાગમમ્ ।
કથિતં સારસર્વસ્વમુમયાસહરં પરમ્

પ્. ૭૨બ્) ઉપેય ગહ્વરં પ્રાયઃ સતશોથ સહસ્રશઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્

એકશિષ્યમિદં જ્ઞાનમપ્રખ્યાપ્યમહાત્મભિઃ ।
સર્વશાસ્ત્રબહિર્ભૂતં હૃદયં યોગિની કુલે