ગોપાલતાપિન્યુપનિષત્ · અધ્યાય 1

ગોપાલતાપિન્યુપનિષત્
શ્રીમત્પઞ્ચપદાગારં સવિશેષતયોજ્જ્વલમ્ ।
પ્રતિયોગિવિનિર્મુક્તં નિર્વિશેષં હરિં ભજે ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્શભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્શ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
1.1
ગોપાલતાપનં કૃષ્ણં યાજ્ઞવલ્ક્યં વરાહકમ્ ।
શાટ્યાયની હયગ્રીવં દત્તાત્રેયં ચ ગારુડમ્ ॥
હરિઃ ૐ સચ્ચિદાનન્દરૂપય કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટકર્મણે ।
નમો વેદાન્તવેદ્યાય ગુરવે બુદ્ધિસાક્શિણે ॥
મુનયો હ વૈ બ્રાહ્મણમૂચુઃ । કઃ પરમો દેવઃ કુતો મૃત્યુર્બિભેતિ ।
કસ્ય વિજ્ઞાનેનાખિલં વિજ્ઞાતં ભવતિ । કેનેદં વિશ્વં સંસરતીતિ ।
તદુહોવાચ બ્રાહ્મણઃ । કૃષ્ણો વૈ પરમં દૈવતમ્ ।
ગોવિન્દાન્મૃત્યુર્બિભેતિ । ગોપીજનવલ્લભજ્ઞાનેનૈતદ્વિજ્ઞાતં ભવતિ ।
સ્વાહેદં વિશ્વં સંસરતીતિ । તદુહોચુઃ । કઃ કૃષ્ણઃ । ગોવિન્દશ્ચ
કોઽસાવિતિ । ગોપીજનવલ્લભશ્ચ કઃ । કા સ્વાહેતિ । તાનુવાચ બ્રાહ્મણઃ ।
પાપકર્ષણો ગોભૂમિવેદવેદિતો ગોપીજનવિદ્યાકલાપપ્રેરકઃ ।
તન્માયા ચેતિ સકલં પરં બ્રહ્મૈવ તત્ । યો ધ્યાયતિ રસતિ ભજતિ
સોઽમૃતો ભવતીતિ । તે હોચુઃ । કિં તદ્રૂપં કિં રસનં કિમાહો
તદ્ભજનં તત્સર્વં વિવિદિષતામાખ્યાહીતિ । તદુહોવાચ હૈરણ્યો
ગોપવેષમભ્રામં કલ્પદ્રુમાશ્રિતમ્ । તદિહ શ્લોકા ભવન્તિ ॥
સત્પુણ્ડરીકનયનં મેઘાભં વૈદ્યુતામ્બરમ્ ।
દ્વિભુજં જ્ઞાનમુદ્રાઢ્યં વનમાલિનમીશ્વરમ્

ગોપગોપીગવાવીતં સુરદ્રુમતલાશ્રિતમ્ ।
દિવ્યાલંકરણોપેતં રત્નપઙ્કજમધ્યગમ્

કાલિન્દીજલકલ્લોલસઙ્ગિમારુતસેવિતમ્ ।
ચિન્તયઞ્ચેતસા કૃષ્ણં મુક્તો ભવતિ સંસૃતેઃ

ઇતિ॥
તસ્ય પુના રસનમિતિજલભૂમિં તુ સંપાતાઃ । કામાદિ કૃષ્ણાયેત્યેકં
પદમ્ । ગોવિન્દાયેતિ દ્વિતીયમ્ । ગોપીજનેતિ તૃતીયમ્ । વલ્લભેતિ તુરીયમ્ ।
સ્વાહેતિ પઞ્ચમમિતિ પઞ્ચપદં જપન્પઞ્ચાઙ્ગં દ્યાવાભૂમી
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તદ્રૂપતયા બ્રહ્મ સંપદ્યત ઇતિ । તદેષ શ્લોકઃ
ક્લીમિત્યેતદાદાવાદાય કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય ગોપીજનવલ્લભાયેતિ
બૃહન્માનવ્યાસકૃદુચ્ચરેદ્યોઽસૌ ગતિસ્તસ્યાસ્તિ મઙ્ક્શુ નાન્યા
ગતિઃ સ્યાદિતિ । ભક્તિરસ્ય ભજનમ્ । એતદિહામુત્રોપાધિનૈરાશ્યે
નામુષ્મિન્મનઃકલ્પનમ્ । એતદેવ ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ ।
1.2
કૃષ્ણં તં વિપ્રા બહુધા યજન્તિ
ગોવિન્દં સન્તં બહુધા આરાધયન્તિ ।
ગોપીજનવલ્લભો ભુવનાનિ દધ્રે
સ્વાહાશ્રિતો જગદેતત્સુરેતાઃ

વાયુર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો
જન્યેજન્યે પઞ્ચરૂપો બભૂવ ।
કૃષ્ણસ્તદેકોઽપિ જગદ્ધિતાર્થં
શબ્દેનાસૌ પઞ્ચપદો વિભાતિ

ઇતિ॥
તે હોચુરુપાસનમેતસ્ય પરમાત્મનો ગોવિન્દસ્યાખિલાધારિણો
બ્રૂહીતિ । તાનુવાચ યત્તસ્ય પીઠં હૈરણ્યાષ્ટપલાશમમ્બુજં
તદન્તરાધિકાનલાસ્ત્રયુગં તદન્તરાલાદ્યર્ણાખિલબીજં કૃષ્ણાય
નમ ઇતિ બીજાઢ્યં સબ્રહ્મા બ્રાહ્મણમાદાયાનઙ્ગગાયત્રીં
યથાવદાલિખ્ય ભૂમણ્ડલં શૂલવેષ્ટિતં કૃત્વાઙ્ગવાસુદેવાદિ
રુક્મિણ્યાદિસ્વશક્તિં નન્દાદિવસુદેવાદિપાર્થાદિનિધ્યાદિવીતં
યજેત્સન્ધ્યાસુ પ્રતિપત્તિભિરુપચારૈઃ । તેનાસ્યાખિલં ભવત્યખિલં
ભવતીતિ

તદિહ શ્લોકા ભવન્તિ ।
એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્ય
એકોઽપિ સન્બહુધા યો વિભાતિ ।
તં પીઠં યેઽનુભજન્તિ ધીરા
સ્તેષાં સિદ્ધિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાના
મેકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ ।
તં પીઠગં યેઽનુભજન્તિ ધીરા
સ્તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

એતદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં યે
નિત્યોદ્યુક્તાસ્તં યજન્તિ ન કામાત્ ।
તેષામસૌ ગોપરૂપઃપ્રયત્ના
ત્પ્રકાશયેદાત્મપદં તદેવ

યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વિદ્યાં તસ્મૈ ગોપયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ ।
તં હ દેવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં
મુમુક્શુઃ શરણં વ્રજેત્

ઓઙ્કારેણાન્તરિતં યે જપન્તિ
ગોવિન્દસ્ય પઞ્ચપદં મનુમ્ ।
તેષામસૌ દર્શયેદાત્મરૂપં
તસ્માન્મુમુક્શુરભ્યસેન્નિત્યશાન્તિઃ

એતસ્મા એવ પઞ્ચપદાદભૂવ
ન્ગોવિન્દસ્ય મનવો માનવાનામ્ ।
દશાર્ણાદ્યાસ્તેઽપિ સંક્રન્દનાદ્યૈ
રભ્યસ્યન્તે ભૂતિકામૈર્યથાવત્

પપ્રચ્છુસ્તદુહોવાચ બ્રહ્મસદનં ચરતો મે ધ્યાતઃ
સ્તુતઃ પરમેશ્વરઃ પરાર્ધાન્તે સોઽબુધ્યત । કોપદેષ્ટા
મે પુરુષઃ પુરસ્તાદાવિર્બભૂવ । તતઃ પ્રણતો માયાનુકૂલેન
હૃદા મહ્યમષ્ટાદશાર્ણસ્વરૂપં સૃષ્ટયે દત્ત્વાન્તર્હિતઃ ।
પુનસ્તે સિસૃક્શતો મે પ્રાદુરભૂવન્ ।
તેષ્વક્શરેષુ વિભજ્ય ભવિષ્યજ્જગદ્રૂપં પ્રાકાશયમ્ ।
તદિહ કાદાકાલાત્પૃથિવીતોઽગ્નિર્બિન્દોરિન્દુસ્તત્સંપાતાત્તદર્ક ઇતિ ।
ક્લીંકારાદજસ્રં કૃષ્ણાદાકાશં ખાદ્વાયુરુત્તરાત્સુરભિવિદ્યાઃ
પ્રાદુરકાર્ષમકાર્ષમિતિ । તદુત્તરાત્સ્ત્રીપુંસાદિભેદં
સકલમિદં સકલમિદમિતિ

એતસ્યૈવ યજનેન ચન્દ્રધ્વજો ગતમોહમાત્માનં વેદયતિ ।
ઓઙ્કારાલિકં મનુમાવર્તયેત્ । સઙ્ગરહિતોભ્યાનયત્ । તદ્વિષ્ણોઃ
પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્શુરાતતમ્ ।
તસ્માદેનં નિત્યમાવર્તવેન્નિત્યમાવર્તયેદિતિ ।

તદાહુરેકે યસ્ય પ્રથમપદાદ્ભૂમિર્દ્વિતીયપદાજ્જલં
તૃતીયપદાત્તેજશ્ચતુર્થપદાદ્વાયુશ્ચરમપદાદ્વ્યોમેતિ ।
વૈષ્ણવં પઞ્ચવ્યાહૃતિમથં મન્ત્રં કૃષ્ણાવભાસકં
કૈવલ્યસ્ય સૃત્યૈ સતતમાવર્તયેત્સતતમાવર્તયેદિતિ

તદત્ર ગાથાઃ
યસ્ય ચાદ્યપદાદ્ભૂમિર્દ્વિતીયાત્સલિલોદ્ભવઃ ।
તૃતીયાત્તેજ ઉદ્ભૂતં ચતુર્થાદ્ગન્ધવાહનઃ

પઞ્ચમાદમ્બરોત્પત્તિસ્તમેવૈકં સમભ્યસેત્ ।
ચન્દ્રધ્વજોઽગમદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમવ્યયમ્

તતો વિશુદ્ધં વિમલં વિશોક
મશેષલોભાદિનિરસ્તસઙ્ગમ્ ।
યત્તત્પદં પઞ્ચપદં તદેવ
સ વાસુદેવો ન યતોઽન્યદસ્તિ

તમેકં ગોવિન્દં સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહં પઞ્ચપદં
વૃન્દાવનસુરભૂરુહતલાસીનં સતતં મરુદ્ગણોઽહં
પરમયા સ્તુત્યા સ્તોષ્યામિ ॥
ૐ નમો વિશ્વસ્વરૂપાય વિશ્વસ્થિત્યન્તહેતવે ।
વિશ્વેશ્વરાય વિશ્વાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ

નમો વિજ્ઞાનરૂપાય પરમાનન્દરૂપિણે ।
કૃષ્ણાય ગોપીનાથાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ

નમઃ કમલનેત્રાય નમઃ કમલમાલિને ।
નમઃ કમલનાભાય કમલાપતયે નમઃ

બર્હાપીડાભિરામાય રામાયાકુણ્ઠમેધસે ।
રમામાનસહંસાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ

કંસવંશવિનાશાય કેશિચાણૂરઘાતિને ।
વૃષભધ્વજવન્દ્યાય પાર્થસારથયે નમઃ

વેણુનાદવિનોદાય ગોપાલાયાહિમર્દિને ।
કાલિન્દીકૂલલોલાય લોલકુણ્ડલધારિણે

પલ્લવીવદનામ્ભોજમાલિને નૃત્તશાલિને ।
નમઃ પ્રણતપાલાય શ્રીકૃષ્ણાય નમોનમઃ

નમઃ પાપપ્રણાશાય ગોવર્ધનધરાય ચ ।
પૂતનાજીવિતાન્તાય તૃણાવર્તાસુહારિણે

નિષ્કલાય વિમોહાય શુદ્ધાયાશુદ્ધવૈરિણે ।
અદ્વિતીયાય મહતે શ્રીકૃષ્ણાય નમોનનમઃ

પ્રસીદ પરમાનન્દ પ્રસીદ પરમેશ્વર ।
આધિવ્યાધિભુજઙ્ગેન દષ્ટં મામુદ્ધર પ્રભો

શ્રીકૃષ્ણ રુક્મિણીકાન્ત ગોપીજનમનોહર ।
સંસારસાગરે મગ્નં મામુદ્ધર જગદ્ગુરો

કેશવ ક્લેશહરણ નારાયણ જનાર્દન ।
ગોવિન્દ પરમાનન્દ માં સમુદ્ધર માધવ

અથૈવં સ્તુતિભિરારાધયામિ । તથા યૂયં પઞ્ચપદં જપન્તઃ
શ્રીકૃષ્ણં ધ્યાયન્તઃ સંસૃતિં તરિષ્યથેતિ હોવાચ
હૈરણ્યગર્ભઃ । અમું પઞ્ચપદં મનુમાર્તયેયેદ્યઃ સ
યાત્યનાયાસતઃ કેવલં તત્પદં તત્ । અનેજદેકં મનસો જવીયો
નૈનદ્દેવા આપ્નુવન્પૂર્વમર્ષદિતિ । તસ્માત્કૃષ્ણ એવ પરમં
દેવસ્તં ધ્યાયેત્ । તં રસયેત્ । તં યજેત્ । તં ભજેત્ ।
ૐ તત્સદિત્યુપનિષત્ ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્શભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્શ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ ગોપાલપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્સમાપ્તા ॥
2.1
(ગોપાલોત્તરતાપિન્યુપનિષદ)
ૐ એકદા હિ વ્રજસ્ત્રિયઃ સકામાઃ શર્વરીમુષિત્વા
સર્વેશ્વરં ગોપાલં કૃષ્ણમૂચિરે । ઉવાચ તાઃ
કૃષ્ણ અમુકસ્મૈ બ્રાહ્મણાય ભૈક્શ્યં દાતવ્યમિતિ
દુર્વાસસ ઇતિ । કથં યાસ્યામો જલં તીર્ત્વા યમુનાયાઃ ।
યતઃ શ્રેયો ભવતિ કૃષ્ણેતિ બ્રહ્મચારીત્યુક્ત્વા માર્ગં
વો દાસ્યતિ । યં માં સ્મૃત્વાઽગાધા ગાધા ભવતિ ।
યં માં સ્મૃત્વાઽપૂતઃ પૂતો ભવતિ । યં માં સ્મૃત્વાઽવ્રતી
વ્રતી ભવતિ । યં માં સ્મૃત્વા સકામો નિષ્કામો ભવતિ ।
યં માં સ્મૃત્વાઽશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયો ભવતિ । યં માં
સ્મૃત્વાઽગાધતઃ સ્પર્શરહિતાપિ સર્વા સરિદ્ગાધા ભવતિ ।
શ્રુત્વા તદ્વાક્યં હિ વૈ રૌદ્રં સ્મૃત્વા તદ્વાક્યેન તીર્ત્વા
તત્સૌર્યાં હિ વૈ ગત્વાશ્રમં પુણ્યતમં હિ વૈ નત્વા મુનિં
શ્રેષ્ઠતમં હિ વૈ રૌદ્રં ચેતિ । દત્ત્વાસ્મૈ બ્રાહ્મણાય
ક્શીરમયં ઘૃતમયમિષ્ટતમં હિ વૈ મૃષ્ટતમં
હિ તુષ્ટઃ સ્નાત્વા ભુક્ત્વા હિત્વશિષં પ્રયુજ્યાન્નં જ્ઞાત્વાદાત્ ।
કથં યાસ્યામો તીર્ત્વા સૌર્યામ્ । સ હોવાચ મુનિર્દુર્વાસનં
માં સ્મૃત્વા વો દાસ્યતીતિ માર્ગમ્ । તાસાં મધ્યે હિ શ્રેષ્ઠા
ગાન્ધર્વી હ્યુવાચ તં તં હિ વૈ તામિઃ । એવં કથં કૃષ્ણો
બ્રહ્મચારી । કથં દુર્વાસનો મુનિઃ । તાં હિ મુખ્યાં વિધાય
પૂર્વમનુકૃત્વા તૂષ્ણીમાસુઃ । શબ્દવાનાકાશઃ શબ્દાકાશાભ્યાં
ભિન્નઃ । તસ્મિન્નાકાશસ્તિષ્ઠતિ । આકાશે તિષ્ઠતિ
સ હ્યાકાશસ્તં ન વેદ । સ હ્યાત્મા ।
અહં કથં ભોક્તા ભવામિ । રૂપવદિદં તેજો રૂપાગ્નિભ્યાં
ભિન્નમ્ । તસ્મિન્નગ્નિસ્તિષ્ઠતિ । અગ્નૌ તિષ્ઠતિ અગ્નિસ્તં
ન વેદ । સ હ્યાત્મા । અહં કથં ભોક્તા ભવામિ । રસવત્ય
આપો રસાદ્ભ્યાં ભિન્નાઃ । તાસ્વાપસ્તિષ્ઠન્તિ । અપ્સુ
ભૂમિર્ગન્ધભૂમિભ્યાં ભિન્ના । તસ્યાં ભૂમિસ્તિષ્ઠતિ ।
ભૂમૌ તિષ્ઠતિ । ભૂમિસ્તં ન વેદ । સ હ્યાત્મા । અહં કથં
ભોક્તા ભવામિ । ઇદં હિ મનસૈવેદં મનુતે । તાનિદં હિ ગૃહ્ણાતિ ।
યત્ર સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્ર કુત્ર વા મનુતે । કથં વા ગચ્છતીતિ ।
સ હ્યાત્મા । અહં કથં ભોક્તા ભવામિ । અયં હિ કૃષ્ણો યો હિ
પ્રેષ્ઠઃ શરીરદ્વયકારણં ભવતિ । દ્વા સુપર્ણા ભવતો
બ્રહ્મણોઽહં સંભૂતસ્તથેતરો ભોક્તા ભવતિ । અન્યો હિ સાક્શી
ભવતીતિ । વૃક્શધર્મે તૌ તિષ્ઠતઃ । અતૂ ભોક્તભોક્તારૌ । પૂર્વો
હિ ભોક્તા ભવતિ । તથેતરોઽભોક્તા કૃષ્ણો ભવતીતિ । યત્ર વિદ્યાવિદ્યે
ન વિદામ । વિદ્યાવિદ્યાભ્યાં ભિન્નો વિદ્યામયો હિ યઃ કથં વિષયી
ભવતીતિ । યો હ વૈ કામેન કામાન્કામયતે સ કામી ભવતિ । યો હ વૈ
ત્વકામેન કામાન્કામયતે સોઽકામી ભવતિ । જન્મજરાભ્યાં
ભિન્નઃ સ્થાણુરયમચ્છેદ્યોઽયં યોઽસૌ સૂર્યે તિષ્ઠતિ યોઽસૌ
ગોષુ તિષ્ઠતિ । યોઽસૌ ગોપાન્પાલયતિ । યોઽસૌ સર્વેષુ દેવેષુ
તિષ્ઠતિ । યોઽસૌ સર્વૈર્દેવૈર્ગીયતે । યોઽસૌ સર્વેષુ ભૂતેષ્વાવિશ્ય
ભૂતાનિ વિદધાતિ સ વો હિ સ્વામી ભવતિ । સા હોવાચ ગાન્ધર્વી ।
કથં વાસ્માસુ જાતો ગોપાલઃ કથં વા જ્ઞાતોઽસૌ ત્વયા મુને કૃષ્ણઃ ।
કો વાસ્ય મન્ત્રઃ કિં સ્થાનમ્ । કથં વા દેવક્યા જાતઃ । કો વાસ્ય
જાયાગ્રામો ભવતિ । કીદૃશી પૂજાસ્ય ગોપાલસ્ય ભવતિ । સાક્શાત્પ્રકૃતિ
પરોઽયમાત્મા ગોપાલઃ કથં ત્વવતીર્ણો ભૂમ્યાં હિ વૈ
સા ગાન્ધર્વી મુનિમુવાચ । સ હોવાચ તાં હિ વૈ પૂર્વં નારાયણો
યસ્મિંલ્લોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચ તસ્ય હૃત્પદ્માજાતોઽબ્જયોનિસ્તપસ્તપસ્તપ્ત્વા
તસ્મૈ હ વરં દદૌ । સ કામપ્રશ્નમેવ વવ્રે । તં હાસ્મૈ દદૌ ।
સ હોવાચાબ્જયોનિઃ યો વાવતારાણાં મધ્યે શ્રેષ્ઠોઽવતારઃ
કો ભવતિ । યેન લોકાસ્તુષ્ટા ભવન્તિ । યં સ્મૃત્વા મુક્તા
અસ્માત્સંસારાદ્ભવન્તિ । કથં વાસ્યાવતારસ્ય બ્રહ્મતા ભવતિ ।
સ હોવાચ તં હિ વૈ નારાયણો દેવઃ । સકામ્યા મેરોઃ શૃઙ્ગે
યથા સપ્તપુર્યો ભવન્તિ તથા નિષ્કામ્યાઃ સકામ્યા
ભૂગોપાલચક્રે સપ્તપુર્યો ભવન્તિ । તાસાં મધ્યે સાક્શાદ્બ્રહ્મ
ગોપાલપુરી ભવતિ । સકામ્યા નિષ્કામ્યા દેવાનાં સર્વેષાં
ભૂતાનાં ભવતિ । અથાસ્ય ભજનં ભવતિ । યથા હિ વૈ સરસિ
પદ્મં તિષ્ઠતિ તથા ભૂમ્યાં તિષ્ઠતિ । ચક્રેણ રક્શિતા
મથુરા । તસ્માદ્ગોપાલપુરી ભવતિ બૃહદ્બૃહદ્વનં મધોર્મધુવનં
તાલસ્તાલવનં કામ્યં કામ્યવનં બહુલા બહુલવનં કુમુદઃ
કુમુદવનં ખદિરઃ ખદિરવનં ભદ્રો ભદ્રવનં ભાણ્ડીર ઇતિ
ભાણ્ડીરવનં શ્રીવનં લોહવનં વૃન્દાવનમેતૈરાવૃતા પુરી
ભવતિ । તત્ર તેષ્વેવ ગગનેશ્વેવં દેવા મનુષ્યા ગન્ધર્વા નાગાઃ
કિંનરા ગાયન્તિ નૃત્યન્તીતિ । તત્ર દ્વાદશાદિત્યા એકાદશ રુદ્રા
અષ્ટૌ વસવઃ સપ્ત મુનયો બ્રહ્મા નારદશ્ચ પઞ્ચ વિનાયકા
વીરેશ્વરો રુદ્રેશ્વરોઽમ્બિકેશ્વરો ગણેશ્વરો નીલકણ્ઠેશ્વરો વિશ્વેશ્વરો
ગોપાલેશ્વરો ભદ્રેશ્વર ઇત્યષ્ટાવન્યાનિ લિઙ્ગાનિ ચતુર્વિંશતિર્ભવન્તિ ।
દ્વે વને સ્તઃ કૃષ્ણવનં ભદ્રવનમ્ । તયોરન્તર્દ્વાદશ વનાનિ
પુણ્યાનિ પુણ્યતમાનિ । તેશ્વેવ દેવાસ્તિષ્ઠન્તિ । સિદ્ધાઃ સિદ્ધિં પ્રાપ્તાઃ ।
તત્ર હિ રામસ્ય રામમૂર્તિઃ પ્રદ્યુમ્નસ્ય પ્રદ્યુમ્નમૂર્તિરનિરુદ્ધસ્ય
અનિરુદ્ધમૂર્તિઃ કૃષ્ણસ્ય કૃષ્ણમૂર્તિઃ । વનેશ્વેવં મથુરાસ્વેવં
દ્વાદશ મૂર્તયો ભવન્તિ । એકાં હિ રુદ્રા યજન્તિ । દ્વિતીયાં હિ બ્રહ્મા યજતિ ।
તૃતીયાં બ્રહ્મજા યજન્તિ । ચતુર્થીં મરુતો યજન્તિ । પઞ્ચમીં વિનાયકા
યજન્તિ । ષષ્ઠીં ચ વસવો યજન્તિ । સપ્તમીમૃષયો યજન્તિ ।
નવમીમપ્સરસો યજન્તિ । દશમી વૈ હ્યન્તર્ધાને તિષ્ઠતિ । એકાદશીતિ
સ્વપદાનુગા । દ્વાદશીતિ ભૂમ્યાં તિષ્ઠતિ । તાં હિ યે યજન્તિ તે
મૃત્યું તરન્તિ । મુક્તિં લભન્તે । ગર્ભજન્મજરામરણતાપત્રયાત્મકદુઃખં
તરન્તિ । તદપ્યેતે શ્લોકા ભવન્તિ ।
સંપ્રાપ્ય મથુરા રમ્યાં સદા બ્રહ્માદિવન્દિતામ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાશાર્ઙ્ગરક્શિતાં મુસલાદિભિઃ

યત્રાસૌ સંસ્થિતઃ કૃષ્ણઃ સ્ત્રીભિઃ શક્ત્યા સમાહિતઃ ।
રમાનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નૈ રુક્મિણ્યા સહિતો વિભુઃ

2.2
ચતુઃશબ્દો ભવેદેકો હ્યોંકારશ્ચ ઉદાહૃતઃ । તસ્માદેવ
પરો રજસેતિ સોઽહમિત્યવધાર્યાત્માનં ગોપાલોઽહમિતિ ભાવયેત્ ।
સ મોક્શમશ્નુતે । સ બ્રહ્મત્વમધિગચ્છતિ । સ બ્રહ્મવિદ્ભવતિ ।
સ ગોપાઞ્જીવાનાત્મત્વેન સૃષ્ટિપર્યન્તમાલાતિ । સ ગોપાલો
હ્યોં ભવતિ । તત્સત્સોઽહમ્ । પરં બ્રહ્મ કૃષ્ણાત્મકો
નિત્યાનન્દૈક્યસ્વરૂપઃ સોઽહમ્ । તત્સદ્ગોપાલોઽહમેવ । પરં
સત્યમબાધિતં સોઽહમિત્યત્માનમાદાય મનસૈક્યં કુર્યાત્ ।
આત્માનં ગોપાલોઽહમિતિ ભાવયેત્ । સ એવાવ્યક્તોઽનન્તો નિત્યો ગોપાલઃ ।
મથુરાયાં સ્થિતિર્બ્રહ્મન્સર્વદા મે ભવિષ્યતિ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મવનમાલાધરસ્ય વૈ

વિશ્વરૂપં પરંજ્યોતિઃ સ્વરૂપં રૂપવર્જિતમ્ ।
મથુરામણ્ડલે યસ્તુ જમ્બૂદ્વીપે સ્થિતોઽપિ વા

યોઽર્ચયેત્પ્રતિમાં માં ચ સ મે પ્રિયતરો ભુવિ ।
તસ્યામધિષ્ઠિતઃ કૃષ્ણરૂપી પૂજ્યસ્ત્વયા સદા

ચતુર્ધા ચાસ્યાવતારભેદત્વેન યજન્તિ મામ્ ।
યુગાનુવર્તિનો લોકા યજન્તીહ સુમેધસઃ

ગોપાલં સાનુજં કૃષ્ણં રુક્મિણ્યા સહ તત્પરમ્ ।
ગોપાલોઽહમજો નિત્યઃ પ્રદ્યુમ્નોઽહં સનાતનઃ

રામોઽહમનિરુદ્ધોઽહમાત્માનં ચાર્ચયેદ્બુધઃ ।
મયોક્તેન સ ધર્મેણ નિષ્કામેન વિભાગશઃ

તૈરહં પૂજનીયો હિ ભદ્રકૃષ્ણનિવાસિભિઃ ।
તદ્ધર્મગતિહીના યે તસ્યાં મયિ પરાયણાઃ

કલિના ગ્રસિતા યે વૈ તેષાં તસ્યામવસ્થિતિઃ ।
યથા ત્વં સહ પુત્રૈસ્તુ યથા રુદ્રો ગણૈઃ સહ

યથા શ્રિયાભિયુક્તોઽહં તથા ભક્તો મમ પ્રિયઃ ।
સ હોવાચાબ્જયોનિશ્ચતુર્ભિર્દેવૈઃ કથમેકો દેવઃ સ્યાત્ ।
એકમક્શરં યદ્વિશ્રુતમનેકાક્શરં કથં સંભૂતમ્ ।
સ હોવાચ હિ તં પૂર્વમેકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્માસીત્ ।
તસ્માદવ્યક્તમેકાક્શરમ્ । તસ્મદક્શરાન્મહત્ ।
મહતોઽહઙ્કારઃ । તસ્માદહઙ્કારાત્પઞ્ચ તન્માત્રાણિ ।
તેભ્યો ભૂતાનિ । તૈરાવૃતમક્શરમ્ ।
અક્શરોઽહમોંકારોઽયમજરોઽમરોઽભયોઽમૃતો બ્રહ્માભયં હિ વૈ ।
સ મુક્તોઽહમસ્મિ । અક્શરોઽહમસ્મિ ।
સત્તામાત્રં ચિત્સ્વરૂપં પ્રકાશં વ્યાપકં તથા

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ માયયા ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
રોહિણીતનયો વિશ્વ અકારાક્શરસંભવઃ

તૈજસાત્મકઃ પ્રદ્યુમ્ન ઉકારાક્શરસંભવઃ ।
પ્રાજ્ઞાત્મકોઽનિરુદ્ધોઽસૌ મકારાક્શરસંભવઃ

અર્ધમાત્રાત્મકઃ કૃષ્ણો યસ્મિન્વિશ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કૃષ્ણાત્મિકા જગત્કર્ત્રી મૂલપ્રકૃતી રુક્મિણી

વ્રજસ્ત્રીજનસંભૂતઃ શ્રુતિભ્યો જ્ઞાનસંગતઃ ।
પ્રણવત્વેન પ્રકૃતિત્વં વદન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ

તસ્માદોંકારસંભૂતો ગોપાલો વિશ્વસંસ્થિતઃ ।
ક્લીમોંકારસ્યૈકતત્વં વદન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ

મથુરાયાં વિશેષેણ માં ધ્યાયન્મોક્શમશ્નુતે ।
અષ્ટપત્રં વિકસિતં હૃત્પદ્મં તત્ર સંસ્થિતમ્

દિવ્યધ્વજાતપત્રૈસ્તુ ચિહ્નિતં ચરણદ્વયમ્ ।
શ્રીવત્સલાઞ્છનં હૃત્સ્થં કૌસ્તુભં પ્રભયા યુતમ્

ચતુર્ભુજં શઙ્ખચક્રશાર્ઙ્ગપદ્મગદાન્વિતમ્ ।
સુકેયૂરાન્વિતં બાહું કણ્ઠમાલસુશોભિતમ્

દ્યુમત્કિરીટમભયં સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્ ।
હિરણ્મયં સૌમ્યતનું સ્વભક્તાયાભયપ્રદમ્

ધ્યાયેન્મનસિ માં નિત્યં વેણુશૃઙ્ગધરં તુ વા ।
મથ્યતે તુ જગત્સર્વં બ્રહ્મજ્ઞાનેન યેન વા

મત્સારભૂતં યદ્યત્સ્યાન્મથુરા સા નિગદ્યતે ।
અષ્ટદિક્પાલકૈર્ભૂમિપદ્મં વિકસિતં જગત્

સંસારાર્ણવસંજાતં સેવિતં મમ માનસે ।
ચન્દ્રસૂર્યત્વિષો દિવ્યા ધ્વજા મેરુર્હિરણ્મયઃ

આતપત્રં બ્રહ્મલોકમથોર્ધ્વં ચરણં સ્મૃતમ્ ।
શ્રીવત્સસ્ય સ્વરૂપં તુ વર્તતે લાઞ્છનૈઃ સહ

શ્રીવત્સલક્ષણં તસ્માત્કથ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
યેન સૂર્યાગ્નિવાક્ચન્દ્રતેજસા સ્વસ્વરૂપિણા

વર્તતે કૌસ્તુભાખ્યમણિં વદન્તીશમાનિનઃ ।
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ અહંકારશ્ચતુર્ભુજઃ

પઞ્ચભૂતાત્મકં શઙ્ખં કરે રજસિ સંસ્થિતમ્ ।
બાલસ્વરૂપમિત્યન્તં મનશ્ચક્રં નિગદ્યતે

આદ્યા માયા ભવેચ્છાર્ઙ્ગં પદ્મં વિશ્વં કરે સ્થિતમ્ ।
આદ્યા વિદ્યા ગદા વેદ્યા સર્વદા મે કરે સ્થિતા

ધર્માર્થકામકેયૂરૈર્દિવ્યૈર્દિવ્યમયેરિતૈઃ ।
કણ્ઠં તુ નિર્ગુણં પ્રોક્તં માલ્યતે આદ્યયાઽજયા

માલા નિગદ્યતે બ્રહ્મંસ્તવ પુત્રૈસ્તુ માનસૈઃ ।
કૂટસ્થં સત્ત્વરૂપં ચ કિરીટં પ્રવદન્તિ મામ્

ક્શીરોત્તરં પ્રસ્ફુરન્તં કુણ્ડલં યુગલં સ્મૃતમ્ ।
ધ્યાયેન્મમ પ્રિયં નિત્યં સ મોક્શમધિગચ્છતિ

સ મુક્તો ભવતિ તસ્મૈ સ્વાત્માનં તુ દદામિ વૈ ।
એતત્સર્વં મયા પ્રોક્તં ભવિષ્યદ્વૈ વિધે તવ

સ્વરૂપં દ્વિવિધં ચૈવ સગુણં નિર્ગુણાત્મકમ્

2.3
સ હોવાચાબ્જયોનિઃ । વ્યક્તીનાં મૂર્તીનાં પ્રોક્તાનાં કથં
ચાભરણાનિ ભવન્તિ । કથં વા દેવા યજન્તિ । રુદ્રા યજન્તિ ।
બ્રહ્મા યજતિ । બ્રહ્મજા યજન્તિ । વિનાયકા યજન્તિ । દ્વાદશાદિત્યા
યજન્તિ । વસવો યજન્તિ । ગન્ધર્વા યજન્તિ । સપદાનુગા અન્તર્ધાને
તિષ્ઠન્તિ । કાં મનુષ્યા યજન્તિ । સહોવાચ તં હિ વૈ નારાયણો
દેવ આદ્યા વ્યક્તા દ્વાદશ મૂર્તયઃ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ
દેવેષુ સર્વેષુ મનુષ્યેષુ તિષ્ઠન્તીતિ । રુદ્રેષુ રૌદ્રી
બ્રહ્માણીષુ બ્રાહ્મી દેવેષુ દૈવી મનુષ્યેષુ માનવી વિનાયકેષુ
વિઘ્નવિનાશિની આદિત્યેષુ જ્યોતિર્ગન્ધર્વેષુ ગાન્ધર્વી અપ્સરઃસ્વેવં
ગૌર્વસુષ્વેવં કામ્યા અન્તર્ધાનેષ્વપ્રકાશિની આવિર્ભાવતિરોભાવા
સ્વપદે તિષ્ઠન્તિ । તામસી રાજસી સાત્ત્વિકી માનુષી વિજ્ઞાનઘન
આનન્દસચ્ચિદાનન્દૈકરસે ભક્તિયોગે તિષ્ઠતિ ।
ૐ પ્રાણાત્મને ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ પ્રાણાત્મને નમોનમઃ

ૐ શ્રીકૃષ્ણાય ગોવિન્દાય ગોપીજનવલ્લભાય ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ નમોનમઃ

ૐઅપાનાત્મને ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ અપાનાત્મને નમોનમઃ

ૐ શ્રીકૃષ્ણાયાનિરુદ્ધાય ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ વ્યાનાત્મને ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વ્યાનાત્મને નમોનમઃ

ૐ શ્રીકૃષ્ણાય રામાય ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐઉદાનાત્મને ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ ઉદાનાત્મને નમોનમઃ

ૐ શ્રીકૃષ્ણાય દેવકીનન્દનાય ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ સમાનાત્મને ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ સમાનાત્મને નમોનમઃ

ૐ શ્રીગોપાલાય નિજસ્વરૂપાય ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ યોઽસૌ પ્રધાનાત્મા ગોપાલ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ યોઽસાવિન્દ્રિયાત્મા ગોપાલ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ યોઽસૌ ભૂતાત્મા ગોપાલ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ યોઽસાવુત્તમપુરુષો ગોપાલ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તમૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ યોઽસૌ બ્રહ્મ પરં વૈ બ્રહ્મ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

ૐ યોઽસૌ સર્વભૂતાત્મા ગોપાલ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ નમોનમઃ

ૐ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયતુરીયાતીતોઽન્તર્યામી ગોપાલ ૐ તત્સદ્ભૂર્ભુવઃ સુવસ્તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ

એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્શઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ
સાક્શી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચ

રુદ્રાય નમઃ । આદિત્યાય નમઃ । વિનાયકાય નમઃ । સૂર્યાય નમઃ ।
વિદ્યાયૈ નમઃ । ઇન્દ્રાય નમઃ । અગ્નયે નમઃ । યમાય નમઃ ।
નિરૃતયે નમઃ । વરુણાય નમઃ । વાયવે નમઃ । કુબેરાય નમઃ ।
ઈશાનાય નમઃ । સર્વેભ્યો દેવેભ્યો નમઃ ।
દત્ત્વા સ્તુતિં પુણ્યતમાં બ્રહ્મણે સ્વસ્વરૂપિણે ।
કર્તૃત્વં સર્વભૂતાનામન્તર્ધાનો બભૂવ સઃ

બ્રહ્મણે બ્રહ્મપુત્રેભ્યો નારદાત્તુ શ્રુતં મુને ।
તથા પ્રોક્તં તુ ગાન્ધર્વિ ગચ્છ ત્વં સ્વાલયાન્તિકમ્

ઇતિ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્શભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્શ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ ગોપાલોત્તરતાપિન્યુપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય