ગર્ભોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ ગર્ભોપનિષત્ ॥
યદ્ગર્ભોપનિષદ્વેદ્યં ગર્ભસ્ય સ્વાત્મબોધકમ્ ।
શરીરાપહ્નવાત્સિદ્ધં સ્વમાત્રં કલયે હરિમ્ ॥
ૐ સહનાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ । મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ પઞ્ચાત્મકં પઞ્ચસુ વર્તમાનં ષડાશ્રયં ષડ્ગુણયોગયુક્તમ્ । તત્સપ્તધાતુત્રિમલં દ્વિયોનિં ચતુર્વિધાહારમયં શરીરં ભવતિ । પઞ્ચાત્મકમિતિ કસ્માત્ પૃથિવ્યાપસ્તેજો-વાયુરાકાશમિતિ । અસ્મિન્પઞ્ચાત્મકે શરીરે કા પૃથિવી કા આપઃ કિં તેજઃ કો વાયુઃ કિમાકાશમ્ । ઇત્યસ્મિન્પઞ્ચાત્મકે શરીરે તત્ર યત્કઠિનં સા પૃથિવી યદ્દ્રવં તા આપો યદુષ્ણં તત્તેજો યત્સઞ્ચરતિ સ વાયુઃ યત્સુષિરં તદાકાશમિત્યુચ્યતે । તત્ર પૃથિવી ધારણે આપઃ પિણ્ડીકરણે તેજઃ પ્રકાશને વાયુર્ગમને આકાશમવકાશપ્રદાને । પૃથક્ શ્રોત્રે શબ્દોપલબ્ધૌ ત્વક્ સ્પર્શે ચક્ષુષી રૂપે જિહ્વા રસને નાસિકાઽઽઘ્રાણે વદતિ । ષડાશ્રયમિતિ કસ્માત્ । મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયરસાન્વિન્દતે । ષડ્જર્ષભગાન્ધારમધ્યમપઞ્ચમધૈવતનિષાદાશ્ચેતિ । ઇષ્ટાનિષ્ટશબ્દસંજ્ઞાઃ પ્રણિધાનાદ્દશવિધા ભવન્તિ

શુક્લો રક્તઃ કૃષ્ણો ધૂમ્રઃ પીતઃ કપિલઃ પાણ્ડુર ઇતિ । સપ્તધાતુકમિતિ કસ્માત્ યદા દેવદત્તસ્ય દ્રવ્યાદિવિષયા જાયન્તે । પરસ્પરં સૌમ્યગુણત્વાત્ ષડ્વિધો રસો રસાચ્છોણિતં શોણિતાન્માંસં માંસાન્મેદો મેદસઃ સ્નાયવઃ સ્નાવ્નોઽસ્થીન્યસ્થિભ્યો મજ્જા મજ્જ્ઞઃ શુક્રં શુક્રશોણિતસંયોગાદાવર્તતે ગર્ભો હૃદિ વ્યવસ્થાં નયતિ । હૃદયેઽન્તરાગ્નિઃ અગ્નિસ્થાને પિત્તં પિત્તસ્થાને વાયુઃ વાયુસ્થાને હૃદયં પ્રાજાપત્યાત્ક્રમાત્

ઋતુકાલે સમ્પ્રયોગાદેકરાત્રોષિતં કલિલં ભવતિ સપ્તરાત્રોષિતં બુદ્બુદં ભવતિ અર્ધમાસાભ્યન્તરેણ પિણ્ડો ભવતિ । માસાભ્યન્તરેણ કઠિનો ભવતિ । માસદ્વયેન શિરઃ સમ્પદ્યતે માસત્રયેણ પાદપ્રવેશો ભવતિ । અથ ચતુર્થે માસે ગુલ્ફજઠરકટિપ્રદેશા ભવન્તિ । પઞ્ચમે માસે પૃષ્ઠવંશો ભવતિ । ષષ્ઠે માસે મુખનાસિકાક્ષિશ્રોત્રાણિ ભવન્તિ । સપ્તમે માસે જીવેન સંયુક્તો ભવતિ । અષ્ટમે માસે સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણો ભવતિ । પિતૂ રેતોઽતિરિક્તાત્ પુરુષો ભવતિ । માતુઃ રેતોઽતિરિક્તાત્સ્ત્રિયો ભવન્ત્યુભયોર્બીજતુલ્યત્વાન્નપુંસકો ભવતિ । વ્યાકુલિતમ-નસોઽન્ધાઃ ખઞ્જાઃ કુબ્જા વામના ભવન્તિ । અન્યોન્યવાયુપરિપીડિતશુક્રદ્વૈધ્યાદ્દ્વિધા તનુઃ સ્યાત્તતો યુગ્માઃ પ્રજાયન્તે । પ્રઞ્ચાત્મકઃ સમર્થઃ પઞ્ચાત્મિકા ચેજસા બુદ્ધિર્ગન્ધરસાદિ-જ્ઞાનાક્ષરાક્ષરમોઙ્કારં ચિન્તયતીતિ તદેતદેકાક્ષરં જ્ઞાત્વાઽષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ષોડશ વિકારાઃ શરીરે તસ્યૈવ દેહિનઃ અથ માત્રાઽશિતપીતનાડીસૂત્રગતેન પ્રાણ આપ્યાયતે । અથ નવમે માસિ સર્વલક્ષણજ્ઞાનકરણસમ્પૂર્ણો ભવતિ । પૂર્વજાતીઃ સ્મરતિ । શુભાશુભં ચ કર્મ વિન્દતિ

પૂર્વયોનિસહસ્રાણિ દૃષ્ટ્વા ચૈવ તતો મયા । આહારા વિવિધા ભુક્તાઃ પીતાઃ નાનાવિધાઃ સ્તનાઃ । જાતશ્ચૈવ મૃતશ્ચૈવ જન્મ ચૈવ પુનઃ પુનઃ । યન્મયા પરિજનસ્યાર્થે કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ । એકાકી તેન દહ્યેઽહં ગતાસ્તે ફલભોગિનઃ । અહો દુઃખોદધૌ મગ્નઃ ન પશ્યામિ પ્રતિક્રિયામ્ । યદિ યોન્યાઃ પ્રમુઞ્ચેઽહં તત્પ્રપદ્યે મહેશ્વરમ્ । અશુભક્ષયકર્તારં ફલમુક્તિપ્રદાયકમ્ । યદિ યોન્યાઃ પ્રમુઞ્ચેઽહં તત્પ્રપદ્યે નારાયણં । અશુભક્ષયકર્તારં ફલમુક્તિપ્રદાયકમ્ । યદિ યોન્યાઃ પ્રમુઞ્ચેઽહં ધ્યાયે બ્રહ્મ સનાતનમ્ । અથ યોનિદ્વારં સમ્પ્રાપ્તો યન્ત્રેણ પીડ્યમાનો મહતા દુઃખેન જાતમાત્રસ્તુ વૈષ્ણવેન વાયુના સંસ્પૃશ્યતે તદા ન સ્મરતિ જન્મમરણાનિ ન ચ કર્મ શુભાશુભં વિન્દતિ

શરીરમિતિ કસ્માત્ । અગ્નયો હ્યત્ર શ્રિયન્તે જ્ઞાનાગ્નિર્દર્શનાગ્નિઃ કોષ્ઠાગ્નિરિતિ । તત્ર કોષ્ઠાગ્નિર્નામાશિતપીતલેહ્યચોષ્યં પચતીતિ । દર્શનાગ્ની રૂપાદીનાં દર્શનં કરોતિ । જ્ઞાનાગ્નિઃ શુભાશુભં ચ કર્મ વિન્દતિ । તત્ર ત્રીણિ સ્થાનાનિ ભવન્તિ । મુખે આવહનીય ઉદરે ગાર્હપત્ય૊ હૃદિ દક્ષિણાગ્નિઃ આત્મા યજમાનો મનો બ્રહ્મા લોભાદયઃ પશવો ધૃતિર્દીક્ષા સન્તોષશ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ યજ્ઞપાત્રાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ હવીંષિ શિરઃ કપાલં કેશા દર્ભા મુખમન્તર્વેદિઃ ચતુષ્કપાલં શિરઃ ષોડશ પાર્શ્વદન્તોષ્ઠપટલાનિ સપ્તોત્તરં મર્મશતં સાશીતિકં સન્ધિશતં સનવકં સ્નાયુશતં સપ્ત શિરાશતાનિ પઞ્ચ મજ્જાશતાનિ અસ્થીનિ ચ હ વૈ ત્રીણિ શતાનિ ષષ્ટિશ્ચાર્ધચતસ્રો રોમાણિ કોટ્યો હૃદયં પલાન્યષ્ટૌ દ્વાદશ પલાનિ જિહ્વા પિત્તપ્રસ્થં કફસ્યાઢકં શુક્લકુડવં મેદઃ પ્રસ્થૌ દ્વાવનિયતં મૂત્રપુરીષમાહારપરિમાણાત્ । પૈપ્પલાદં મોક્ષશાસ્ત્રં પૈપ્પલાદં મોક્ષશાસ્ત્રં પરિસમાપ્તમિતિ ॥
ૐ સહનાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ । મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ ગર્ભોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય