દૂતવાક્ય · અધ્યાય 1

સ્તગે દિરેચ્તોર્
છમ્બેર્લૈન્:
બદરયન, અ સેર્વન્ત્ ઓf દુર્યોધન
દુર્યોધન: એલ્દેસ્ત્ સોન્ ઓf ધ્ર્તરસ્ત્ર
વસુદેવ: ક્ર્સ્ન, ઇન્ચર્નતિઓન્ ઓf વિસ્નુ
સુદર્સન: વસુદેવઽસ્ દિસ્ચુસ્
ધ્ર્તરસ્ત્ર: કિન્ગ્ ઓf હસ્તિનપુર
દૂતવાક્યમ્।
નાન્દ્યન્તે તતઃ પ્રવિશતિ સૂત્રધારઃ।
સૂત્રધારઃ
પાદઃ પાયાદુપેન્દ્રસ્ય સર્વલોકોત્સવઃ સ વઃ।
વ્યાવિદ્ધો નમુચિર્યેન તનુતામ્રનખેન ખે

એવમાર્યમિશ્રાન્ વિજ્ઞાપયામિ। અયે કિં નુ ખલુ મયિ વિજ્ઞાપનવ્યગ્રે શબ્દ ઇવ
શ્રૂયતે। અઙ્ગ
પશ્યામિ।
નેપથ્યે।
ભો ભોઃ પ્રતિહારાધિકૃતાઃ મહારાજો દુર્યોધનઃ સમાજ્ઞાપયતિ।
સૂત્રધારઃ
ભવતુ વિજ્ઞાતમ્।
ઉત્પન્ને ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં વિરોધે પાણ્ડવૈઃ સહ।
મન્ત્રશાલાં રચયતિ ભૃત્યો દુર્યોધનાજ્ઞયા

નિષ્ક્રાન્તઃ। સ્થાપના। તતઃ પ્રવિશતિ કાઞ્ચુકીયઃ। કાઞ્ચુકીયઃ
ભો ભોઃ પ્રતિહારાધિકૃતાઃ મહારાજો દુર્યોધનઃ સમાજ્ઞાપયતિ। અદ્ય
સર્વપાર્થિવૈઃ સહ
મન્ત્રયિતુમિચ્છામિ। તદાહૂયન્તાં સર્વે રાજાન ઇતિ।પરિક્રમ્યાવલોક્ય।અયે અયં
મહારાજો
દુર્યોધન ઇત એવાભિવર્તતે। ય એષઃ
શ્યામો યુવા સિતદુકૂલકૃતોત્તરીયઃ સચ્છત્ત્રચામરવરો રચિતાઙ્ગરાગઃ।
શ્રીમાન્વિભૂષણમણિદ્યુતિરઞ્જિતાઙ્ગો નક્ષત્રમધ્ય ઇવ પર્વગતઃ શશાઙ્કઃ

તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિર્દિષ્ટો દુર્યોધનઃ। દુર્યોધનઃ ઉદ્ધૂતરોષમિવ મે
હૃદયં સહર્ષં પ્રાપ્તં
રણોત્સવમિમં સહસા વિચિન્ત્ય। ઇચ્છામિ પાણ્ડવબલે વરવારણાના-
મુત્કૃત્તદન્તમુસલાનિ
મુખાનિ કર્તુમ્

કાઞ્ચુકીયઃ
જયતુ મહારાજઃ। મહારાજશાસનાત્સમાનીતં સર્વરાજમણ્ડલમ્।
દુર્યોધનઃ
સમ્યક્કૃતમ્। પ્રવિશ ત્વમવરોધનમ્।
કાઞ્ચુકીયઃ
યદાજ્ઞાપયતિ મહારાજઃ।
નિષ્ક્રાન્તઃ। દુર્યોધનઃ
આર્યૌ વૈકર્ણવર્ષદેવૌ ઉચ્યતામ્। અસ્તિ મમૈકાદશાક્ષૌહિણીબલસમુદયઃ। અસ્ય
કઃ
સેનાપતિર્ભવિતુમર્હતીતિ। કિમાહતુર્ભવન્તૌ। મહાન્ખલ્વયમર્થઃ।
મન્ત્રયિત્વા વક્તવ્યમિતિ।
સદૃશમેતત્। તદાગમ્યતાં મન્ત્રશાલામેવ પ્રવિશામઃ।
આચાર્ય અભિવાદયે। પ્રવિશતુ ભવાન્મન્ત્રશાલામ્। પિતામહ અભિવાદયે। પ્રવિશતુ
ભવાન્મન્ત્રશાલામ્। માતુલ અભિવાદયે। પ્રવિશતુ ભવાન્મન્ત્રશાલામ્। આર્યૌ
વૈકર્ણવર્ષદેવૌ પ્રવિશતાં ભવન્તૌ। ભો ભોઃ સર્વક્ષત્રિયાઃ સ્વૈરં
પ્રવિશન્તુ ભવન્તઃ।
વયસ્ય કર્ણ પ્રવિશાવસ્તાવત્।
પ્રવિશ્ય।આચાર્ય એતત્કૂર્માસનમ્। આસ્યતામ્। પિતામહ એતત્સિંહાસનમ્। આસ્યતામ્। માતુલ
એતચ્ચર્માસનમ્। આસ્યતામ્। આર્યૌ વૈકર્ણવર્ષદેવૌ આસાતાં ભવન્તૌ। ભો ભોઃ
સર્વક્ષત્રિયાઃ
સ્વૈરમાસતાં ભવન્તઃ। કિમિતિ કિમિતિ। મહારાજો નાસ્ત ઇતિ। અહો સેવાધર્મઃ।
નન્વયમહમાસે।
વયસ્ય કર્ણ ત્વમપ્યાસ્સ્વ।
ઉપવિશ્ય।આર્યૌ વૈકર્ણવર્ષદેવૌ ઉચ્યતામ્। અસ્તિ
મમૈકાદશાક્ષૌહિણીબલસમુદયઃ। અસ્ય કઃ
સેનાપતિર્ભવિતુમર્હતીતિ।
કિમાહતુર્ભવન્તૌ। અત્રભવાન્ગાન્ધારરાજો વક્ષ્યતીતિ। ભવતુ
માતુલેનાભિધીયતામ્।
કિમાહ માતુલઃ। અત્રભવતિ ગાઙ્ગેયે સ્થિતે કો.અન્યઃ સેનાપતિર્ભવિતુમર્હતીતિ।
સમ્યગાહ માતુલઃ।
ભવતુ ભવતુ પિતામહ એવ ભવતુ। વયમપ્યેતદભિલષામઃ।
સેનાનિનાદપટહસ્વનશઙ્ખનાદૈ- શ્ચણ્ડાનિલાહતમહોદધિનાદકલ્પૈઃ।
ગાઙ્ગેયમૂર્ધ્નિ
પતિતૈરભિષેકતોયૈઃ સાર્ધં પતન્તુ હૃદયાનિ નરાધિપાનામ્

પ્રવિશ્ય।
કાઞ્ચુકીયઃ
જયતુ મહારાજઃ। એષ ખલુ પાણ્ડવસ્કન્ધાવારાદ્દૌત્યેનાગતઃ પુરુષોત્તમો
નારાયણઃ।
દુર્યોધનઃ
મા તાવત્। ભો બાદરાયણ કિં કિં કંસભૃત્યો દામોદરસ્તવ પુરુષોત્તમઃ। સ
ગોપાલકસ્તવ
પુરુષોત્તમઃ। બાર્હદ્રથાપહૃતવિષયકીર્તિભોગસ્તવ પુરુષોત્તમઃ। અહો
પાર્થિવાસન્નમાશ્રિત્ય
ભૃત્યજનસ્ય સમુદાચારઃ। સગર્વં ખલ્વસ્ય વચનમ્। આ અપધ્વંસ।
કાઞ્ચુકીયઃ
પ્રસીદતુ મહારાજઃ। સંભ્રમેણ સમુદાચારો વિસ્મૃતઃ।પાદયોઃ પતતિ।
દુર્યોધનઃ
સંભ્રમ ઇતિ। આ મનુષ્યાણામસ્ત્યેવ સંભ્રમઃ। ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ।
કાઞ્ચુકીયઃ
અનુગૃહીતો.અસ્મિ।
દુર્યોધનઃ
ઇદાનીં પ્રસન્નો.અસ્મિ। ક એષ દૂતઃ પ્રાપ્તઃ।
કાઞ્ચુકીયઃ
દૂતઃ પ્રાપ્તઃ કેશવઃ।
દુર્યોધનઃ
કેશવ ઇતિ। એવમેષ્ટવ્યમ્। અયમેવ સમુદાચારઃ। ભો ભો રાજાનઃ દૌત્યેનાગતસ્ય
કેશવસ્ય કિં
યુક્તમ્।
કિમાહુર્ભવન્તઃ। અર્ઘ્યપ્રદાનેન પૂજયિતવ્યઃ કેશવ ઇતિ। ન મે રોચતે।
ગ્રહણમસ્યાત્ર હિતં
પશ્યામિ।
ગ્રહણમુપગતે તુ વાસુભદ્રે હૃતનયના ઇવ પાણ્ડવા ભવેયુઃ। ગતિમતિરહિતેષુ
પાણ્ડવેષુ
ક્ષિતિરખિલાપિ ભવેન્મમાસપત્ના

અપિ ચ યો.અત્ર કેશવસ્ય પ્રત્યુત્થાસ્યતિ સ મયા દ્વાદશસુવર્ણભારેણ દણ્ડ્યઃ।
તદપ્રમત્તા
ભવન્તુ ભવન્તઃ।આત્મગતમ્।કો નુ ખલ્વિદાનીં મમાપ્રત્યુત્થાનસ્યોપાયઃ। હન્ત
દૃષ્ટ
ઉપાયઃ।પ્રકાશમ્।બાદરાયણ આનીયતાં સ ચિત્રપટો નનુ યત્ર
દ્રૌપદીકેશામ્બરાવકર્ષણમાલિખિતમ્।આત્મગતમ્।તસ્મિન્દૃષ્ટિવિન્યાસં
કુર્વન્નોત્થાસ્યામિ
કેશવસ્ય।
કાઞ્ચુકીયઃ
યદાજ્ઞાપયતિ મહારાજઃ।નિષ્ક્રમ્ય પ્રવિશ્ય।જયતુ મહારાજઃ। અયં સ ચિત્રપટઃ।
દુર્યોધનઃ
મમાગ્રતઃ પ્રસારય।
કાઞ્ચુકીયઃ
યદાજ્ઞાપયતિ મહારાજઃ।પ્રસારયતિ।
દુર્યોધનઃ
અહો દર્શનીયો.અયં ચિત્રપટઃ। એષ દુઃશાસનો દ્રૌપદીં કેશહસ્તે ગૃહીતવાન્। એષા
ખલુ
દ્રૌપદી।
દુઃશાસનપરામૃષ્ટા સંભ્રમોત્ફુલ્લલોચના। રાહુવક્ત્રાન્તરગતા ચન્દ્રલેખેવ
શોભતે

એષ દુરાત્મા ભીમઃ સર્વરાજસમક્ષમવમાનિતાં દ્રૌપદીં દૃષ્ટ્વા
પ્રવૃદ્ધામર્ષઃ
સભાસ્તમ્ભં તુલયતિ। એષ યુધિષ્ઠિરઃ
સત્યધર્મઘૃણાયુક્તો દ્યૂતવિભ્રષ્ટચેતનઃ। કરોત્યપાઙ્ગવિક્ષેપૈઃ શાન્તામર્ષં
વૃકોદરમ્

એષ ઇદાનીમર્જુનઃ।
રોષાકુલાક્ષઃ સ્ફુરિતાધરોષ્ઠસ્તૃણાય મત્વા રિપુમણ્ડલં તત્। ઉત્સાદયિષ્યન્નિવ
સર્વરાજ્ઞઃ
શનૈઃ સમાકર્ષતિ ગાણ્ડિવજ્યામ્

એષ યુધિષ્ઠિરો.અર્જુનં નિવારયતિ। એતૌ નકુલસહદેવૌ
કૃતપરિકરબન્ધૌ ચર્મનિસ્ત્રિંશહસ્તૌ પરુષિતમુખરાગૌ
સ્પષ્ટદષ્ટાધરોષ્ઠૌ।
વિગતમરણશઙ્કૌ સત્વરં ભ્રાતરં મે હરિમિવ મૃગપોતૌ તેજસાભિપ્રયાતૌ

એષ યુધિષ્ઠિરઃ કુમારાવુપેત્ય નિવારયતિ।
નીચો.અહમેવ વિપરીતમતિઃ કથં વા રોષં પરિત્યજતમદ્ય નયાનયજ્ઞૌ।
દ્યૂતાધિકારમવમાનમમૃષ્યમાણાઃ સત્ત્વાધિકેષુ વચનીયપરાક્રમાઃ સ્યુઃ

ઇતિ। એષ ગાન્ધારરાજઃ
અક્ષાન્ક્ષિપન્સ કિતવઃ પ્રહસન્સગર્વં સંકોચયન્નિવ મુદં દ્વિષતાં
સ્વકીર્ત્યા। સ્વૈરાસનો
દ્રુપદરાજસુતાં રુદન્તીં કાક્ષેણ પશ્યતિ લિખત્યપિ ગાં નયજ્ઞઃ

એતાવાચાર્યપિતામહૌ તાં દૃષ્ટ્વા લજ્જાયમાનૌ પટાન્તાન્તર્હિતમુખૌ સ્થિતૌ। અહો
અસ્ય
વર્ણાઢ્યતા। અહો ભાવોપપન્નતા। અહો યુક્તલેખતા। સુવ્યક્તમાલિખિતો.અયં
ચિત્રપટઃ।
પ્રીતો.અસ્મિ। કો.અત્ર।
કાઞ્ચુકીયઃ
જયતુ મહારાજઃ।
દુર્યોધનઃ
બાદરાયણ આનીયતાં સ વિહગવાહનમાત્રવિસ્મિતો દૂતઃ।
કાઞ્ચુકીયઃ
યદાજ્ઞાપયતિ મહારાજઃ।
નિષ્ક્રાન્તઃ। દુર્યોધનઃ
વયસ્ય કર્ણ
પ્રાપ્તઃ કિલાદ્ય વચનાદિહ પાણ્ડવાનાં દૌત્યેન ભૃત્ય ઇવ કૃષ્ણમતિઃ સ કૃષ્ણઃ।
શ્રોતું
સખે ત્વમપિ સજ્જય કર્ણ કર્ણૌ નારીમૃદૂનિ વચનાનિ યુધિષ્ઠિરસ્ય

તતઃ
પ્રવિશતિ
વાસુદેવઃ કાઞ્ચુકીયશ્ચ। વાસુદેવઃ
અદ્ય ખલુ ધર્મરાજવચનાદ્ધનંજયાકૃત્રિમમિત્રતયા
ચાહવદર્પમનુક્તગ્રાહિણં
સુયોધનં પ્રતિ મયાપ્યનુચિતદૌત્યસમયો.અનુષ્ઠિતઃ। અથ ચ
કૃષ્ણાપરાભવભુવા રિપુવાહિનીભ- કુમ્ભસ્થલીદલનતીક્ષ્ણગદાધરસ્ય।
ભીમસ્ય
કોપશિખિના યુધિ પાર્થપત્ત્રિ- ચણ્ડાનિલૈશ્ચ કુરુવંશવનં વિનષ્ટમ્

ઇદં સુયોધનશિબિરમ્। ઇહ હિ
આવાસાઃ પાર્થિવાનાં સુરપુરસદૃશાઃ સ્વચ્છન્દવિહિતા વિસ્તીર્ણાઃ શસ્ત્રશાલા
બહુવિધકરણૈઃ શસ્ત્રૈરુપચિતાઃ। હેષન્તે મન્દુરાસ્થાસ્તુરગવરઘટા બૃંહન્તિ
કરિણ
ઐશ્વર્યં સ્ફીતમેતત્સ્વજનપરિભવાદાસન્નવિલયમ્

ભોઃ
દુષ્ટવાદી ગુણદ્વેષી શઠઃ સ્વજનનિર્દયઃ। સુયોધનો હિ માં દૃષ્ટ્વા નૈવ
કાર્યં કરિષ્યતિ

ભો બાદરાયણ કિં પ્રવેષ્ટવ્યમ્।
કાઞ્ચુકીયઃ
અથ કિમથ કિમ્। પ્રવેષ્ટુમર્હતિ પદ્મનાભઃ।
વાસુદેવઃ
પ્રવિશ્ય। કથં કથં માં દૃષ્ટ્વા સંભ્રાન્તાઃ સર્વક્ષત્રિયાઃ। અલમલં
સંભ્રમેણ।
સ્વૈરમાસતાં ભવન્તઃ।
દુર્યોધનઃ
કથં કથં કેશવં દૃષ્ટ્વા સંભ્રાન્તાઃ સર્વક્ષત્રિયાઃ। અલમલં સંભ્રમેણ।
સ્મરણીયઃ પૂર્વમાશ્રાવિતો દણ્ડઃ। નન્વહમાજ્ઞપ્તા।
વાસુદેવઃ
ઉપગમ્ય।ભોઃ સુયોધન કિમાસ્સે।
દુર્યોધનઃ
આસનાત્પતિત્વાત્મગતમ્।સુવ્યક્તં પ્રાપ્ત એવ કેશવઃ।
ઉત્સાહેન મતિં કૃત્વાપ્યાસીનો.અસ્મિ સમાહિતઃ। કેશવસ્ય પ્રભાવેન
ચલિતો.અસ્મ્યાસનાદહમ્

અહો બહુમાયો.અયં દૂતઃ।પ્રકાશમ્।ભો દૂત એતદાસનમાસ્યતામ્।
વાસુદેવઃ
આચાર્ય આસ્યતાં। ગાઙ્ગેયપ્રમુખા રાજાનઃ સ્વૈરમાસતાં ભવન્તઃ।
વયમપ્યુપવિશામઃ।ઉપવિશ્ય।અહો દર્શનીયો.અયં ચિત્રપટઃ। મા તાવત્।
દ્રૌપદીકેશામ્બરાકર્ષણમત્રાલિખિતમ્। અહો નુ ખલુ
સુયોધનો.અયં સ્વજનાવમાનં પરાક્રમં પશ્યતિ બાલિશત્વાત્। કો નામ લોકે
સ્વયમાત્મદોષમુદ્ઘાટયેન્નષ્ટઘૃણઃ સભાસુ

આઃ અપનીયતામેષ ચિત્રપટઃ।
દુર્યોધનઃ
બાદરાયણ અપનીયતાં કિલ ચિત્રપટઃ।
કાઞ્ચુકીયઃ
યદાજ્ઞાપયતિ મહરાજઃ।અપનયતિ।
દુર્યોધનઃ
ભો દૂત
ધર્માત્મજો વાયુસુતશ્ચ ભીમો ભ્રાતાર્જુનો મે ત્રિદશેન્દ્રસૂનુઃ। યમૌ ચ
તાવશ્વિસુતૌ વિનીતૌ
સર્વે સભૃત્યાઃ કુશલોપપન્નાઃ

વાસુદેવઃ
સદૃશમેતદ્ગાન્ધારીપુત્રસ્ય। અથ કિમથ કિમ્। કુશલિનઃ સર્વે। ભવતો રાજ્યે
શરીરે
બાહ્યાભ્યન્તરે ચ કુશલમનામયં ચ પૃષ્ટ્વા વિજ્ઞાપયન્તિ યુધિષ્ઠિરાદયઃ
પાણ્ડવાઃ।
અનુભૂતં મહદ્દુઃખં સંપૂર્ણઃ સમયઃ સ ચ। અસ્માકમપિ ધર્મ્યં
યદ્દાયાદ્યં
તદ્વિભજ્યતામ્

ઇતિ।
દુર્યોધનઃ
કથં કથં દાયાદ્યમિતિ। ભોઃ
વને પિતૃવ્યો મૃગયાપ્રસંગતઃ કૃતાપરાધો મુનિશાપમાપ્તવાન્। તદાપ્રભૃત્યેવ સ
દારનિઃસ્પૃહઃ પરાત્મજાનાં પિતૃતાં કથં વ્રજેત્

વાસુદેવઃ
પુરાવિદં ભવન્તં પૃચ્છામિ।
વિચિત્રવીર્યો વિષયી વિપત્તિં ક્ષયેણ યાતઃ પુનરમ્બિકાયામ્। વ્યાસેન જાતો
ધૃતરાષ્ટ્ર એવ લભેત
રાજ્યં જનકઃ કથં તે

મા મા ભવાન્।
એવં પરસ્પરવિરોધવિવર્ધનેન શીઘ્રં ભવેત્કુરુકુલં નૃપ નામશેષમ્।
તત્કર્તુમર્હતિ
ભવાનપકૃત્ય રોષં યત્ત્વાં યુધિષ્ઠિરમુખાઃ પ્રણયાદ્બ્રુવન્તિ

દુર્યોધનઃ
ભો દૂત ન જાનાતિ ભવાન્રાજ્યવ્યવહારમ્।
રાજ્યં નામ નૃપાત્મજૈઃ સહૃદૈર્જિત્વા રિપૂન્ભુજ્યતે તલ્લોકે ન તુ યાચ્યતે ન તુ
પુનર્દીનાય વા
દીયતે। કાઙ્ક્ષા ચેન્નૃપતિત્વમાપ્તુમચિરાત્કુર્વન્તુ તે સાહસં સ્વૈરં વા પ્રવિશન્તુ
શાન્તમતિભિર્જુષ્ટં શમાયાશ્રમમ્

વાસુદેવઃ
ભોઃ સુયોધન અલં બન્ધુજને પરુષમભિધાતુમ્।
પુણ્યસંચયપ્રાપ્તામધિગમ્ય નૃપશ્રિયમ્। વઞ્ચયેદ્યઃ સુહૃદ્બન્ધૂન્સ
ભવેદ્વિફલશ્રમઃ

દુર્યોધનઃ
ભો દૂત
સ્યાલં તવ ગુરોર્ભૂપં કંસં ન તે દયા। કથમસ્માકમેવં સ્યાત્તેષુ
નિત્યાપકારિષુ

વાસુદેવઃ
અલં તન્મદ્દોષતો જ્ઞાતુમ્।
કૃત્વા પુત્રવિયોગાર્તાં બહુશો જનનીં મમ। વૃદ્ધં સ્વપિતરં બદ્ધ્વા હતો.અયં
મૃત્યુના
સ્વયમ્

દુર્યોધનઃ
સર્વથા વઞ્ચિતસ્ત્વયા કંસઃ। અલમાત્મસ્તવેન। ન શૌર્યમેતત્। પશ્ય।
જામાતૃનાશવ્યસનાભિતપ્તે રોષાભિભૂતે મગધેશ્વરે.અથ। પલાયમાનસ્ય
ભયાતુરસ્ય
શૌર્યં તદેતત્ક્વ ગતં તવાસીત્

વાસુદેવઃ
ભોઃ સુયોધન દેશકાલાવસ્થાપેક્ષિતં ખલુ શૌર્યં નયાનુગામિનામ્। ઇહ
તિષ્ઠતુ
તાવદસ્મદ્ગતઃ પરિહાસઃ। સ્વકાર્યમનુષ્ઠીયતામ્।
કર્તવ્યો ભ્રાતૃષુ સ્નેહો વિસ્મર્તવ્યા ગુણેતરાઃ। સંબન્ધો બન્ધુભિઃ
શ્રેયાન્લોકયોરુભયોરપિ

દુર્યોધનઃ દેવાત્મજૈર્મનુષ્યાણાં કથં વા બન્ધુતા ભવેત્।
પિષ્ટપેષણમેતાવત્પર્યાપ્તં છિદ્યતાં કથા

વાસુદેવઃ
આત્મગતમ્।
પ્રસાદ્યમાનઃ સામ્નાયં ન સ્વભાવં વિમુઞ્ચતિ। હન્ત સંક્ષોભયામ્યેનં
વચોભિઃ
પરુષાક્ષરૈઃ

પ્રકાશમ્।ભોઃ સુયોધન કિં ન જાનીષે.અર્જુનસ્ય બલપરાક્રમમ્।
દુર્યોધનઃ
ન જાને।
વાસુદેવઃ
ભોઃ શ્રૂયતામ્।
કૈરાતં વપુરાસ્થિતઃ પશુપતિર્યુદ્ધેન સંતોષિતો વહ્નેઃ ખાણ્ડવમશ્નતઃ
સુમહતી વૃષ્ટિઃ
શરૈશ્છાદિતા। દેવેન્દ્રાર્તિકરા નિવાતકવચા નીતાઃ ક્ષયં લીલયા નન્વેકેન તદા
વિરાટનગરે
ભીષ્માદયો નિર્જિતાઃ

અપિ ચ તવાપિ પ્રત્યક્ષમપરં કથયામિ।
નનુ ત્વં ચિત્રસેનેન નીયમાનો નભસ્તલમ્। વિક્રોશન્ઘોષયાત્રાયાં ફલ્ગુનેનૈવ
મોક્ષિતઃ

કિં બહુના।
દાતુમર્હસિ મદ્વાક્યાદ્રાજ્યાર્ધં ધૃતરાષ્ટ્રજ। અન્યથા સાગરાન્તાં ગાં હરિષ્યન્તિ
હિ
પાણ્ડવાઃ

દુર્યોધનઃ
કથં કથં। હરિષ્યન્તિ હિ પાણ્ડવાઃ।
પ્રહરતિ યદિ યુદ્ધે મારુતો ભીમરૂપી પ્રહરતિ યદિ સાક્ષાત્પાર્થરૂપેણ શક્રઃ।
પરુષવચનદક્ષ ત્વદ્વચોભિર્ન દાસ્યે તૃણમપિ પિતૃભુક્તે વીર્યગુપ્તે સ્વરાજ્યે

વાસુદેવઃ
ભોઃ કુરુકુલકલઙ્કભૂત અયશોલુબ્ધ વયં કિલ તૃણાન્તરાભિભાષકાઃ।
દુર્યોધનઃ
ભો ગોપાલક તૃણાન્યભિભાષ્યો ભવાન્।
અવધ્યાં પ્રમદાં હત્વા હયં ગોવૃષમેવ ચ। મલ્લાનપિ સુનિર્લજ્જો વક્તુમિચ્છસિ
સાધુભિઃ

વાસુદેવઃ
ભોઃ સુયોધન નનુ ક્ષિપસિ મામ્।
દુર્યોધનઃ
નનુ સત્યમેવૈતત્।
વાસુદેવઃ
ગચ્છામિ તાવત્।
દુર્યોધનઃ
ગચ્છ ગચ્છ પશુખુરોદ્ધતરેણુરૂપિતાઙ્ગો વ્રજમેવ। વિફલીકૃતઃ કાલઃ।
વાસુદેવઃ
એવમસ્તુ। ન વયમનુક્તસંદેશા ગન્તુમિચ્છામઃ। તદાકર્ણ્યતાં યુધિષ્ઠિરસ્ય
સંદેશઃ।
દુર્યોધનઃ
આઃ અભાષ્યસ્ત્વમ્।
અહમવધૃતપાણ્ડરાતપત્રો દ્વિજવરહસ્તધૃતામ્બુસિક્તમૂર્ધા।
અવનતનૃપમણ્ડલાનુયાત્રૈઃ
સહ કથયામિ ભવદ્વિધૈર્ન ભાષે

વાસુદેવઃ
ન વ્યાહરતિ કિલ માં સુયોધનઃ। ભોઃ
શઠ બાન્ધવનિઃસ્નેહ કાક કેકર પિઙ્ગલ।
ત્વદર્થાત્કુરુવંશો.અયમચિરાન્નાશમેષ્યતિ

ભો ભો રાજાનઃ ગચ્છામસ્તાવત્।
દુર્યોધનઃ
કથં યાસ્યતિ કિલ કેશવઃ। દુઃશાસન દુર્મર્ષણ દુર્મુખ દુર્બુદ્ધે
દુષ્ટેશ્વર
દૂતસમુદાચારમતિક્રાન્તઃ કેશવો બધ્યતામ્। કથમશક્તાઃ। દુઃશાસન ન
સમર્થઃ
ખલ્વસિ।
કરિતુરગનિહન્તા કંસહન્તા સ કૃષ્ણઃ પશુપકુલનિવાસાદાનુજીવ્યાનભિજ્ઞઃ।
હૃતભુજબલવીર્યઃ પાર્થિવાનાં સમક્ષં સ્વવચનકૃતદોષો બધ્યતામેષ
શીઘ્રમ્

અયમશક્તઃ। માતુલ બધ્યતામયં કેશવઃ। કથં પરાઙ્મુખઃ પતતિ। ભવતુ।
અહમેવ
પાશૈર્બધ્નામિ।પાશમુદ્યમ્યોપસર્પતિ।
વાસુદેવઃ
કથં બદ્ધુકામો માં કિલ સુયોધનઃ। ભવતુ। સુયોધનસ્ય સામર્થ્યં
પશ્યામિ।વિશ્વરૂપમાસ્થિતઃ।
દુર્યોધનઃ
ભો દૂત
સૃજસિ યદિ સમન્તાદ્દેવમાયાઃ સ્વમાયાઃ પ્રહરસિ યદિ વા ત્વં દુર્નિવારૈઃ
સુરાસ્ત્રૈઃ।
હયગજવૃષભાણાં પાતનાજ્જાતદર્પો નરપતિગણમધ્યે બધ્યસે ત્વં મયાદ્ય

આઃ તિષ્ઠેદાનીમ્। કથં ન દૃષ્ટઃ કેશવઃ। અયં કેશવઃ। અહો હ્રસ્વત્વં કેશવસ્ય।
આઃ
તિષ્ઠેદાનીમ્। કથં ન દૃષ્ટઃ કેશવઃ। અયં કેશવઃ। અહો દીર્ઘત્વં કેશવસ્ય।
કથં ન
દૃષ્ટઃ કેશવઃ। અયં કેશવઃ। સર્વત્ર મન્ત્રશાલાયાં કેશવા ભવન્તિ। કિમિદાનીં
કરિષ્યે।
ભવતુ દૃષ્ટમ્। ભો ભો રાજાનઃ એકેનૈકઃ કેશવો બધ્યતામ્। કથં સ્વયમેવ
પાશૈર્બદ્ધાઃ
પતન્તિ રાજાનઃ। સાધુ ભો જમ્ભક સાધુ।
મત્કાર્મુકોદરવિનિઃસૃતબાણજાલૈ- ર્વિદ્ધં ક્ષરત્ક્ષતજરઞ્જિતસર્વગાત્રમ્।
પશ્યન્તુ
પાણ્ડુતનયાઃ શિબિરોપનીતં ત્વાં બાષ્પરુદ્ધનયનાઃ પરિનિશ્વસન્તઃ

નિષ્ક્રાન્તઃ।
વાસુદેવઃ
ભવતુ પાણ્ડવાનાં કાર્યમહમેવ સાધયામિ। ભોઃ સુદર્શન ઇતસ્તાવત્।
તતઃ પ્રવિશતિ સુદર્શનઃ। સુદર્શનઃ
એષ ભોઃ।
શ્રુત્વા ગિરં ભગવતો વિપુલપ્રસાદા- ન્નિર્ધાવિતો.અસ્મિ પરિવારિતતોયદૌઘઃ।
કસ્મિન્ખલુ
પ્રકુપિતઃ કમલાયતાક્ષઃ કસ્યાદ્ય મૂર્ધનિ મયા પ્રવિજૃમ્ભિતવ્યમ્

ક્વ નુ ખલુ ભગવાન્નારાયણઃ।
અવ્યક્તાદિરચિન્ત્યાત્મા લોકસંરક્ષણોદ્યતઃ। એકો.અનેકવપુઃ
શ્રીમાન્દ્વિષદ્બલનિષૂદનઃ

વિલોક્ય।અયે અયં ભગવાન્હસ્તિનપુરદ્વારે દૂતસમુદાચારેણોપસ્થિતઃ। કુતઃ
ખલ્વાપઃ કુતઃ
ખલ્વાપઃ। ભગવતિ આકાશગઙ્ગે આપસ્તાવત્। હન્ત સ્રવતિ।આચમ્યોપસૃત્ય।જયતુ
ભગવાન્નારાયણઃ।પ્રણમતિ।
વાસુદેવઃ
સુદર્શન અપ્રતિહતપરાક્રમો ભવ।
સુદર્શનઃ
અનુગૃહીતો.અસ્મિ।
વાસુદેવઃ
દિષ્ટ્યા ભવાન્કર્મકાલે પ્રાપ્તઃ।
સુદર્શનઃ
કથં કથં કર્મકાલ ઇતિ। આજ્ઞાપયતુ ભગવાનાજ્ઞાપયતુ।
કિં મેરુમન્દરકુલં પરિવર્તયામિ સંક્ષોભયામિ સકલં મકરાલયં વા।
નક્ષત્રવંશમખિલં ભુવિ પાતયામિ નાશક્યમસ્તિ મમ દેવ તવ પ્રસાદાત્

વાસુદેવઃ
ભોઃ સુદર્શન ઇતસ્તાવત્। ભોઃ સુયોધન
યદિ લવણજલં વા કન્દરં વા ગિરીણાં ગ્રહગણચરિતં વા વાયુમાર્ગં પ્રયાસિ।
મમ
ભુજબલયોગપ્રાપ્તસંજાતવેગં ભવતુ ચપલ ચક્રં કાલચક્રં તવાદ્ય

સુદર્શનઃ
ભોઃ સુયોધનહતક તિષ્ઠ તિષ્ઠ।પુનર્વિચાર્ય।પ્રસીદતુ ભગવાન્નારાય્ણઃ।
મહીભારાપનયનં કર્તું જાતસ્ય ભૂતલે। અસ્મિન્નેવં ગતે દેવ નનુ
સ્યાદ્વિફલશ્રમઃ

વાસુદેવઃ
સુદર્શન રોષાત્સમુદાચારો નાવેક્ષિતઃ। ગમ્યતાં સ્વનિલયમેવ।
સુદર્શનઃ
યદાજ્ઞાપયતિ ભગવાન્નારાયણઃ। કથં કથં ગોપાલક ઇતિ। ત્રિચરણાતિક્રાન્તત્રિલોકો
નારાયણઃ ખલ્વત્ર ભગવાન્। શરણં વ્રજન્તુ ભવન્તઃ। યાવદ્ગચ્છામિ। અયે
એતદ્ભગવદાયુધવરં શાર્ઙ્ગં પ્રાપ્તમ્।
તનુમૃદુલલિતાઙ્ગં સ્ત્રીસ્વભાવોપપન્નં હરિકરધૃતમધ્યં
શત્રુસંઘૈકકાલઃ।
કનકખચિતપૃષ્ઠં ભાતિ કૃષ્ણસ્ય પાર્શ્વે નવસલિલદપાર્શ્વે ચારુવિદ્યુલ્લેખેવ

ભો ભોઃ શાર્ઙ્ગ પ્રશાન્તરોષો ભગવાન્નારાયણઃ। ગમ્યતાં સ્વનિલયમેવ। હન્ત
નિવૃત્તઃ।
યાવદ્ગચ્છામિ। અયે ઇયં કૌમોદકી પ્રાપ્તા।
મણિકનકવિચિત્રા ચિત્રમાલોત્તરીયા સુરરિપુગણગાત્રધ્વંસને જાતતૃષ્ણા।
ગિરિવરતટરૂપા
દુર્નિવારાતિવીર્યા વ્રજતિ નભસિ શીઘ્રં મેઘવૃન્દાનુયાત્રા

હે કૌમોદકિ પ્રશાન્તરોષો ભગવાન્નારાયણઃ। હન્ત નિવૃત્તા। યાવદ્ગચ્છામિ। અયે
અયં
પાઞ્ચજન્યઃ પ્રાપ્તઃ।
પૂર્ણેન્દુકુન્દકુમુદોદરહારગૌરો નારાયણાનનસરોજકૃતપ્રસાદઃ। યસ્ય સ્વનં
પ્રલયસાગરઘોષતુલ્યં ગર્ભા નિશમ્ય નિપતન્ત્યસુરાઙ્ગનાનામ્

હે પાઞ્ચજન્ય પ્રશાન્તરોષો ભગવાન્। ગમ્યતાં સ્વનિલયમેવ। હન્ત નિવૃત્તઃ। અયે
નન્દકાસિઃ
પ્રાપ્તઃ।
વનિતાવિગ્રહો યુદ્ધે મહાસુરભયંકરઃ। પ્રયાતિ ગગને શીઘ્રં મહોલ્કેવ
વિભાત્યયમ્

હે નન્દક પ્રશાન્તરોષો ભગવાન્। ગમ્યતાં સ્વનિલયમેવ। હન્ત નિવૃત્તઃ।
યાવદ્ગચ્છામિ। અયે
એતાનિ ભગવદાયુધવરાણિ।
સો.અયં ખડ્ગઃ ખરાંશોરપહસિતતનુઃ સ્વૈઃ કરૈર્નન્દકાખ્યઃ સેયં
કૌમોદકી યા
સુરરિપુકઠિનોરઃસ્થલક્ષોદદક્ષા। સૈષા શાર્ઙ્ગાભિધાના પ્રલયઘનરવજ્યારવા
ચાપયષ્ટિઃ સો.અયં ગમ્ભીરઘોષઃ શશિકરવિશદઃ શઙ્ખરાટ્પાઞ્ચજન્યઃ

હે
શાર્ઙ્ગ કૌમોદકિ પાઞ્ચજન્ય દૈત્યાન્તકૃન્નન્દક શત્રુવહ્ને। પ્રશાન્તરોષો
ભગવાન્મુરારિઃ
સ્વસ્થાનમેવાત્ર હિ ગચ્છ તાવત્

હન્ત નિવૃત્તાઃ। યાવદ્ગચ્છામિ। અયે અત્યુદ્ધૂતો વાયુઃ। અતિતપત્યાદિત્યઃ। ચલિતાઃ
પર્વતાઃ।
ક્ષુબ્ધાઃ સાગરાઃ। પતિતા વૃક્ષાઃ। ભ્રાન્તા મેઘાઃ। પ્રલીના વાસુકિપ્રભૃતયો
ભુજંગેશ્વરાઃ। કિં નુ ખલ્વિદમ્। અયે અયં ભગવતો વાહનઃ ગરુડઃ પ્રાપ્તઃ।
સુરાસુરાણાં પરિખેદલબ્ધં યેનામૃતં માતૃવિમોક્ષણાર્થં।
આચ્છિન્નમાસીદ્દ્વિષતો
મુરારેસ્ત્વામુદ્વહામીતિ વરો.અપિ દત્તઃ

હે કાશ્યપપ્રિયસુત ગરુડ પ્રશાન્તરોષો ભગવાન્દેવદેવેશઃ। ગમ્યતાં
સ્વનિલયમેવ। હન્ત
નિવૃત્તઃ। યાવદ્ગચ્છામિ।
એતે સ્થિતા વિયતિ કિંનરયક્ષસિદ્ધાઃ દેવાશ્ચ સંભ્રમચલન્મુકુટોત્તમાઙ્ગાઃ।
રુષ્ટે.અચ્યુતે
વિગતકાન્તિગુણાઃ પ્રશાન્તં શ્રુત્વા શ્રયન્તિ સદનાનિ નિવૃત્તતાપાઃ

યાવદહમપિ કાન્તાં મેરુગુહામેવ યાસ્યામિ।
નિષ્ક્રાન્તઃ। વાસુદેવઃ
યાવદહમપિ પાણ્ડવશિબિરમેવ યાસ્યામિ।
નેપથ્યે।
ન ખલુ ન ખલુ ગન્તવ્યમ્।
વાસુદેવઃ
અયે વૃદ્ધરાજસ્વર ઇવ। ભો રાજન્ એષ સ્થિતો.અસ્મિ।
તતઃ પ્રવિશતિ ધૃતરાષ્ટ્રઃ। ધૃતરાષ્ટ્રઃ
ક્વ નુ ખલુ ભગવાન્નારાયણઃ। ક્વ નુ ખલુ ભગવાન્પાણ્ડવશ્રેયસ્કરઃ। ક્વ નુ
ખલુ
ભગવાન્વિપ્રપ્રિયઃ। ક્વ નુ ખલુ ભગવાન્દેવકીનન્દનઃ।
મમ પુત્રાપરાધાત્તુ શાર્ઙ્ગપાણે તવાધુના। એતન્મે ત્રિદશાધ્યાક્ષ પાદયોઃ
પતિતં
શિરઃ

પતતિ। વાસુદેવઃ
હા ધિક્। પતિતો.અત્રભવાન્। ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ
અનુગૃહીતો.અસ્મિ। ભગવન્ ઇદમર્ઘ્યં પાદ્યં ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્।
વાસુદેવઃ
સર્વં ગૃહ્ણામિ। કિં તે ભૂયઃ પ્રિયમુપહરામિ।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ
યદિ મે ભગવાન્પ્રસન્નઃ કિમતઃ પરમિચ્છામિ।
વાસુદેવઃ
ગચ્છતુ ભવાન્પુનર્દર્શનાય।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ
યદાજ્ઞાપયતિ ભગવન્નારાયણઃ।
નિષ્ક્રાન્તઃ। ભરતવાક્યમ્। ઇમાં સાગરપર્યન્તાં હિમવદ્વિન્ધ્યકુણ્ડલામ્।
મહીમેકાતપત્રાઙ્કાં રાજસિંહઃ પ્રશાસ્તુ નઃ