Dharmaskandha · ભાગ 111

1. (અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ)
( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્1 ) સંમોહઃ પ્રમોહો મોહં મોહજમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે અવિદ્યા । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ કતમે । એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ।
અવિદ્યા ભિક્ષવો હેતુઃ સંરાગાય હેતુઃ સંદ્વેષાય હેતુઃ સં મોહાય । ઇતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્2 ) યા સા સંરાગતા સંમોહતા ઇયમ્ ઉચ્યતે અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ।
અવિદ્યા ભિક્ષવઃ પૂર્વંગમં પૂર્વનિમિત્તમ્ અનેકવિધાનાં પાપ કાનામ્ અકુશલા નાં ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્3 ) ધર્માણાં સમુત્પત્તયે ઽનૂત્પાતિકો ભવતિ યદ્ ઉત આઃરીક્યં ચાનપત્રાપ્યં ચ । અહ્રીમાન્ ભિક્ષવો ભિક્ષુર્ અનપત્રાપી મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવતિ । તત્ર ભિક્ષવો મિથ્યા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા મિથ્યાસંકલ્પો ભવ તિ ।
મિથ્યા સંકલ્પાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્4 ) મિથ્યાવાચં ભાષતિ । મિથ્યાવાચો મિથ્યાકર્માન્તઃ પ્રભવતિ । મિથ્યાકર્માન્તાન્ મિથ્યાજીવઃ પ્રભવતિ । મિથ્યાજીવાન્ મિથ્યાવ્યાયામઃ પ્રભવતિ । મિથ્યાવ્યાયા મા ન્ મિથ્યાસ્મૃતિ ઃ પ્રભવતિ । મિથ્યાસ્મૃ તેર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્5 ) મિથ્યાસમાધિઃ પ્રભવતિ । ઇતિ યા સા મિથ્યાદૃષ્ટિર્ મિથ્યાસંકલ્પો મિથ્યાવાઙ્ મિથ્યાકર્માન્તો મિથ્યાજીવો મિથ્યાવ્યાયામો મિથ્યાસ્મૃતિઃ મિથ્યાસમાધિર્ ઇમ ઉચ્યન્તે અવિદ્યા પ્રત્યયાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્6 ) સંસ્કારાઃ ।
અપિ ખલ્વ્ એવં ઉક્તં ભગવતા ।
યે કે ચિદ્ ભિક્ષવો ઽનેકવિધાઃ પાપકા અકુશલા ધર્માઃ સંભવન્તિ સર્વે તે અવિદ્યામૂલકા અવિદ્યાસમુદયા અવિદ્યાજાતીયા અવિદ્યા પ્રભવા । ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્7 ) અવિદાગતો હિ ભિક્ષવઃ અજાનન્ કુશલાકુશલાન્ ધર્માન્ યથાભૂતં ન પ્રજાનાતિ સાવદ્યાનવદ્યાન્ સેવિતવ્યાસેવિતવ્યાન્ હીનપ્રણીતાન્ કૃષ્ણશુક્લાન્ સપ્રતિભાગપ્રતી ત્યસમુ ત્પન્નાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્8 ) ધર્માન્ યથાભૂતં ન પ્રજાનાતિ । સ એવં કુશલાકુશલાન્ ધર્માન્ યથાભૂતમ્ અપ્રજાનન્ સાવદ્યાનવદ્યાન્ સેવિતવ્યાસેવિતવ્યાન્ હીનપ્રણીતકૃષ્ણશુક્લસપ્રતિભાગપ્ર તીત્યસ મુત્પન્નાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 3ર્9 ) ધર્માન્ યથાભૂતમ્ અપ્રજાનન્ મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવતિ । તત્ર ભિક્ષવો મિથ્યાદૃષ્ટ્યા મિથ્યાસંકલ્પઃ પ્રભવતિ વિસ્તરેણ યથા પૂર્વોક્તં । ઇમ ઉચ્યન્તે અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સ ં સ્કારાઃ ।
( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્1 ) અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા કુંભોપમે વ્યાકરણે ।
પુણ્યાન્ અપિ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । અપુણ્યાન્ અપ્ય્ આનિંજ્યાન્ અપિ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ પુણ્યસંસ્કા રાઃ કતમે । આહ કુશલં કાયકર્મ ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્2 ) વાક્કર્મ કુશલાશ્ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ કુશલાશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ । યદ્ અપિ તત્ કુશલસ્ય કાયકર્મવાક્કર્મણઃ કુશલાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં કુશલાનાં ચિત્તવિપ્રયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં દીર્ઘરાત્રં ઇષ્ટં કાન્તં પ્રિ યં ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્3 ) મનાપં વિપાકં પ્રતિસંવેદયતે તદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે પુણ્યમ્ ઇતિ વા પુણ્યફલમ્ ઇતિ વા પુણ્યફલવિપાકમ્ ઇતિ વા ।
અપુણ્યાઃ સંસ્કારાઃ કતમે । આહાકુશલં કાયકર્મવાક્કર્મ અકુશલાશ્ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ અકુ શલાશ્ ચિ ત્તવિપ્રયુક્તા ઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્4 ) સંસ્કારા । યદ્ અપિ તદ્ અકુશલસ્ય કાયકર્મવાક્કર્મણઃ અકુશલાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અકુશલાનાં ચિત્તવિપ્રયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં દીર્ઘરાત્રમ્ અનિષ્ટમ્ અકાન્તમ્ અપ્રિયમ્ અમનાપં પ્રતિસંવે દયતે ત દ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્5 ) ઉચ્યતે અપુણ્યમ્ ઇતિ વા અપુણ્યફલમ્ ઇતિ વા અપુણ્યફલવિપાકમ્ ઇતિ વા । ઇમ ઉચ્યન્તે અપુણ્યાઃ સંસ્કારાઃ ।
આનિંજ્યાઃ સંસ્કારા ઃ કતમે । આહ । ચત્વાર્ય્ આરૂપ્યાણ્ય્ આનિંજ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
કથમ્ અપુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અ ભિસંસ્કુરુ તે ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્6 ) અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો રાગપર્યવસ્થિતો દ્વેષપાર્યવસ્થિતો મોહપર્યવસ્થિતઃ કાયેન દુશ્ચરિતં ચરતિ વાચા મનસા દુશ્ચરિતં ચરતિ । ઇતીમે તે અકુશલાઃ કાયસંસ્કારા વાક્સંસ્કારા ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્7 ) મનઃસંસ્કારા । ઇમ ઉચ્યન્તે અપુણ્યા ઃ સંસ્કારા । યદ્ અપિ તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાન્ નરકેષૂપપદ્યન્તે । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયન્તે । એવમ્ અપુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ અવિદ્યાપ્રત્ય યાન્ ।
યથા ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્8 ) નરકેષ્વ્ એવં તિર્યક્પ્રેતેષુ ।
કથં પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો મનુષ્યસુખકેષ્વ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તસ્ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં મનુષ્યસુખકાનાં સભાગતા યામ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્9 ) ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તં પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતુકં સંવર્તનીયં કાયેન સુચરિતં ચરતિ વાચા મનસા સુચરિતં ચરતિ । ઇતિ યે તે કુશલાઃ કાયસંસ્કારા વા વાક્સંસ્કારા વા મનઃસંસ્કારા વા ઇમ ઉચ્યન્તે પુ ણ્યાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 3વ્10 ) સંસ્કારાઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાન્ મનુષ્યસુખકાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ । એવં પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । ન્ અ હૈ વાવેક્ષાવા ન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્1 ) ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । અપિ ત્વ્ અવિદ્યાયાં સત્યામ્ અવિદ્યાસંચેતનાહેતોઃ કાયેન સુચરિતં ચરતિ વાચા મનસા સુચરિતં ચરતિ । ઇતિ યે તે કુશલાઃ કાયસંસ્કારા વિસ્તરેણ યાવન્ મનુષ્યસુખકાનાં સભાગતાયા મ્ ઉપપદ્યતે । ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્2 ) તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિસંવર્તયત્ય્ । એવં પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કુરુતે અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ ।
યથા મનુષ્યસુખકાનામ્ એવં ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવ શવર્તિનાં ।
( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્3 ) યથા ખલ્વ્ ઇહૈકો બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવતિ । અહો બતાહં બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયં । સ તં પ્રાર્થયમાનઃ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં વિવિક્તં કા મૈર્ વિવિ ક્તં ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્4 ) પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યત્ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ આજીવપરિશુદ્ધિઃ ઇમ ઉચ્યન્તે પુણ્યાઃ સંસ્કારાઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતોસ્ ત ત્પ્રત્યયં ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્5 ) કાયસ્ય ભેદાદ્ બ્રઃમકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયતિ । એવં પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । ન હૈવાવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિ ત્તઃ । અપિ ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્6 ) ત્વ્ અવિદ્યાયાં સત્યામ્ અવિદ્યાસંચેતનાહેતોર્ વિવિક્તં કામૈર્ યાવત્ પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ । વિસ્તરેણ યાવત્ । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયતિ । એવમ્ પુણ્યાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્7 ) સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્* ।
યથા બ્રહ્મકાયિકાનામ્ એવં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં મહાબ્રઃમાણાં પરીત્તાભાનાં અપ્રમાણાભાના મ્ આ ભાસ્વરાણાં પરીત્તશુભાનામ્ અપ્રમાણશુભાનાં શુભકૃત્સ્નાનામ્ અ નભ્રકા ણાં ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્8 ) પુણ્યપ્રસવાનાં બૃહત્ફલાનાં । એષુ સર્વેષુ યથાયોગ્યાનિ ધ્યાનાનિ વક્તવ્યાનિ ।

યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ અસંજ્ઞિસત્વાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં અસંજ્ઞિસ ત્ત્વાનાં દેવા નાં ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્9 ) સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયં । સ તં પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સંજ્ઞામ્ ઔદારિકતો દુઃખિલતઃ સ્થૂલભિત્તિકતો મનસિકરોતિ આસંજ્ઞિકં ચ શાન્તતઃ પ્રણીતતો નિઃસરણ તઃ । તસ્ય સંજ્ઞામ્ ઔ દારિકતો ( ધ્સ્ક્દ્ 4ર્10 ) દુઃખિલતઃ સ્થૂલભિત્તિકતો મનસિકુર્વતઃ આસંજ્ઞિકં ચ શાન્તતઃ પ્રણીતતો નિઃસરણતઃ સંજ્ઞા અન્તરાયત્ય્ આસંજ્ઞિકં ચ સંસ્થિહતિ । યત્રાસ્ય સંજ્ઞા અન્તરાયત્ય્ આસંજ્ઞિકં સંસ્થિહત્ય્ એતા વદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્1 ) અસંજ્ઞિસમાપત્તિં સમાપન્ન ઇતિ વક્તવ્યં । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ આજીવવિશુદ્ધિર્ ઇમ ઉચ્યન્તે પુણ્યાઃ સંસ્કારાઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભે દાદ્ અસં જ્ઞ્ ઇસત્ત્વાનાં સભા ગતાયામ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્2 ) ઉપપદ્યતે । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિસંનિર્વર્તયત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । ન હૈવાવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તો । ઽપિ ત્વ્ અવિદ્યાયાં સત્યાં અવિદ્યાભિસંચેતનાહેતોઃ સંજ્ઞામ્ ઔદારિકતો દુઃખિલતઃ સ્થૂલભિત્તિકતો ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્3 ) મનસિકુરુતે આસંજ્ઞિકં ચ શાન્તતઃ પ્રણીતતો નિઃસરણતઃ । તસ્ય વિસ્તરેણ યાવદ્ આસંજ્ઞિકં સંસ્થિહત્ય્ એતાવત્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિં સમાપન્ન ઇતિ વક્તવ્યં । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો । વિસ્તરે ણ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્4 ) યાવત્ । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ । એવં પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ ।
કથમ્ આનિંજ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ આકાશાનન્ત્યાયત નાનાં દેવાના મ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્5 ) અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં આકાશાનન્ત્યાયત ના નાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયં । સ તં પ્રાર્થયમાનઃ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સર્વશો રૂપસં જ્નાનામ્ અ તિક્રમાત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્6 ) પ્રતિઘસંજ્ઞાનાં અસ્તંગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યા ચેતના ચેતિતં ચેતનામિતં ચેતયિ તત્વં ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્7 ) ચેતનાગતં ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ ઇમ ઉચ્યન્તે આનિંજ્યાઃ સંસ્કારાઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે ત ત્ર ચ સં સ્કારાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્8 ) અભિનિર્વર્તયત્ય્ । એવમ્ આનિંજ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ । ન હૈવાવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । અપિ ત્વ્ અવિદ્યાયાં સત્યાં અવિદ્યાભિસંચેતનાહેતોઃ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિ ક્રમાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્9 ) વિસ્તરેણ યાવદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યા ચેતના વિસ્તરેણ ઇમ ઉચ્યન્તે આનિંજ્યાઃ સંસ્કારા । યદ્ અપિ તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદા દ્ આ કાશા નન્ત્યાયત નાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 4વ્10 ) દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર ચ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ । એવં આનિંજ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્* ।
યથાકાશાનન્ત્યાયતનાનામ્ એવં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનામ્ આ કિંચન્યાય તનાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્1 ) નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનામ્ એતેષાં પ્રત્યેકપ્રત્યેકસઃ આરૂપ્યા વક્તવ્યા । ઇતિ યે તે સંસ્કારા અવિદ્યામ્ આગમ્યાવિદ્યાં નિશ્રિત્યાવિદ્યાં પ્રતિષ્ઠાય ઉત્પદ્યન્તિ સમુત્પદ્યન્તે જાયન્તિ સંજાયન્તિ સમુદાગચ્છન્તિ ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્2 ) પ્રાદુર્ભવન્તિ ઇમ ઉચ્યન્તે અવિદ્યાપ્રત્યયાસ્ સંસ્કારાઃ ॥
2. (સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં)
ઉદ્દાનં ।
હેતુઃ પૂર્વંગમં બલં સંસ્કારાઃ કુમ્ભેન ।
ચતુષ્કં ॥
ઉદ્દાનં ।
લોભઃ અલોભઃ અથ ચક્ષુઃ સંસ્કૃતં કુમ્ભોપમેન ।
દ્વિતીયં ચતુષ્કં ॥
સંસ્કા રપ્રત્યયં ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્3 ) વિજ્ઞાનં કતમદ્ । આહ । યથ તાવલ્ લોભસહજાં વેદનાં પ્રતીત્ય લોભસહજસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવશ્ ચ દ્વેષસહજાં મોહસહજાં વેદનાં પ્રતીત્ય મોહસહજસ્ય વિજ્ઞાન સ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવ તિ ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્4 ) પ્રાદુર્ભાવઃ । તદ્ ઉચ્યતે સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં । અપિ ખલુ ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । તત્ર ચક્ષુઃસંસ્કૃતં રૂપાણિ ચ બાહ્યં પ્રત્યયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય તદ્ ઉચ્યતે સંસ્કાર પ્રત્યયં વિજ્નાનં । ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્5 ) શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । તત્ર મનઃસંસ્કૃતં ધર્માશ્ ચ બાહ્યં પ્રત્યયં મનોવિજ્ઞાનસ્ય તદ્ ઉચ્યતે સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં । અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા કુમ્ભો પમેસ્મિન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્6 ) વ્યાકરણે ।
તસ્ય પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કૃત્ય પુણ્યોપગં ભવતિ વિજ્ઞાનં । અપુણ્યાન્ આનિંજ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કૃત્યાનિંજ્યોપગં ભવતિ વિજ્ઞાનં ।
કથમ્ અપુણ્યં । આહ । યથા ખ લ્વ્ ઇહૈકત્યો રાગ પર્યવસ્થિતો ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્7 ) દ્વેષપર્યવસ્થિતો મોહપર્યવસ્થિતઃ કાયેન દુશ્ચરિતં ચરતિ વાચા મનસા દુશ્ચરિતં ચરતિ । ઇતિ યે તે અકુશલાઃ કાયસંસ્કારા વાક્સંસ્કારા મનઃસંસ્કારા ઇ મ ઉચ્યન્તે ઽપુ ણ્યાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્8 ) સંસ્કારાઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાન્ નરકેષૂપપદ્યતે । તત્ર ચ વિજ્ઞાનમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । એવમ્ અપુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કૃત્યાપુણ્યોપગં વિજ્ઞાનં ભવતિ ।
યથા ન રકેષુ તિર્યક્પ્રે તેષુ ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્9 ) ।
કથં પુણ્યાન્ અભિસંસ્કારાન્ અભિસંસ્કૃત્ય પુણ્યોપગં ભવતિ વિજ્ઞાનં । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો મનુષ્યસુખકેષ્વ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । વિસ્તરેણ યાવત્ । તત્ર ચ વિજ્ઞાનમ્ અભિ નિર્વર્તયતિ । એ વં ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્10 ) પુણ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કૃત્ય પુણ્યોપગં ભવતિ વિજ્ઞાનં ।
યથા મનુષ્યસુખકાનામ્ એવં યાવત્ પરનિર્મિતવશવર્તિનાં બ્રહ્મકાયિકાનાં વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં તત્ર ચ વિજ્ઞાનમ્ અભિ નિર્વર્તયતિ । ( ધ્સ્ક્દ્ 5ર્11 ) (અબોઉત્ 65-70 અક્ષરસ્ ઇલ્લેગિબ્લે)
( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્1 ) યાવદ્ બૃહત્ફલાનાં સર્વેષુ પ્રતિપ્રતિધ્યાનાનિ વક્તવ્યાનિ ।
કથમ્ આનિંજ્યાન્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કૃત્યાનિંજ્યોપગં ભવતિ વિજ્ઞાનં । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્ય આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનામ્ અવે ક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિ બદ્ધચિત્તો ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્2 ) વિસ્તરેણ તત્ર ચ વિજ્ઞાનમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । એવં યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનામ્ ઇતિ યાવદ્ વિજ્ઞાનં સંસ્કારાન્ આગમ્ય વિસ્તરઃ ॥
3. (વિજ્ઞાનપ્રત્યયમ્ નામરૂપં)
લોભસહજં વિજ્ઞાનમ્ અલોભસહજં તથા
નાદિ કફલ્ગુનવા દં ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્3 ) સ્વાતિર્ આનન્દ એવ ચ ।
ઉદ્દાનં ॥

વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં કતરદ્ । આહ । યથા તાવલ્ લોભસહજં વિજ્ઞાનં પ્રતીત્ય લોભસહજસ્ય કાયકર્મવાક્કર્મણો ઽભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભા વશ્ ચ લોભસ હજા ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્4 ) વિવિધા ઉત્પદ્યન્તે રૂપિ વિકૃતં । ય ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઇદં નામસ્ય વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં ।
એવં લોભસહજં ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્5 ) મોહસહજં વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષેષ્વ્ અલોભસહજમ્ અમોહસહજં વક્તવ્યં ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા નાદિકાવવાદવ્યાકરણે ।
પ્રિયાણાં નાદિક જ્ઞાતીનાં વિપરિણામા ન્યથીભા વાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્6 ) ઉત્પદ્યન્તે શોકાઃ પરિદેવા દુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ ।
ઇત્ય્ એતચ્ છોકસહજં વિજ્ઞાનં પ્રતીત્ય શોકસહજસ્ય કાયવાક્કર્મણો ઽભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । યદ્ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્7 ) વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં । ઇદં નામસ્ય વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયં નામરૂપસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ફલ્ગુનાવવાદે વ્યાક રણે ।
વિજ્નાનં ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્8 ) ફલ્ગુન આહારં યાવદ્ એવાયત્યાં પુનર્ભવસ્યાભિનિર્વૃત્તયે પ્રાદુર્ભાવાય ।
તત્ કતરદ્ વિજ્ઞાનં । આહ । યત્ તદ્ ગન્ધર્વસ્ય ચરમં ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનં આચિતમ્ ઉપચિતં પ્રતિષ્ઠિતમ્ અપ્રહ તમ્ અપરિજ્ઞા તં ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્9 ) અનિરોધિતમ્ અશાન્તીકૃતં । યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સમનન્તરં માતુઃ કુક્ષૌ કલલાત્મભાવો ઽભિસંમૂર્ચ્છતિ । કલલમ્ આત્મભાવં અભિસંમૂર્ચ્છતીતિ । ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કા રાસ્ તજ્જં ( ધ્સ્ક્દ્ 5વ્10 ) વિજ્ઞાનમ્ ઇદં નામસ્ય વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં ।
અસ્તિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા સ્વાતિં ભિક્ષું કૈવર્તપૂર્વિણમ્ આરભ્ય ।
ત્રયાણાં ભિ ક્ષવઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્1 ) સન્નિપાતાન્ માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ ભવતિ । કતમેષાં ત્રયાણાં । ઇહ ભિક્ષવો માતાપિતરૌ રક્તૌ ભવતઃ સન્નિપતિતૌ માતા ચ કલ્યા ભવતિ ઋતુમતી ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્2 ) ભવતિ । ઇમેષાં ભિક્ષવસ્ ત્રયાણાં સન્નિપાતાન્ માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ ભવતિ ।
ઇતિ યત્ તદ્ ગર્ભસ્ય ચરમં ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનં વિસ્તરેણ યાવદ્ વિજ્ઞાનપ્રત્યયયં ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્3 ) નામરૂપસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં ।
અસ્તિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયે વ્યાકરણે આયુષ્મતે આનન્દાય ।
અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દ નામરૂપં । ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્4 ) પૃષ્ટે સતિ અસ્તીત્ય્ અસ્ય વચનીયં । કિંપ્રત્યયં આનન્દ નામરૂપં । વિજ્ઞાનપ્રત્યયમ્ ઇતિ સ્યાદ્ વચનીયં ।
વિજ્ઞાનપ્રત્યયં આનન્દ નામરૂપં । ઇતિ મયા યદ્ ઉક્તમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્5 ) ઇદં મે તત્ પ્રત્યુક્તં । વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દ માતુઃ કુક્ષૌ નાવક્રમિષ્યદ્ અપિ નુ નામરૂપં કલલત્વં હિ સંમુર્ચ્છિષ્યત્* । નો ભદન્ત । વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દ માતુઃ કુક્ષૌ નાવક્રમિત્વા પુન ર્ ન વ્યુ ત્ક્રમિષ્યત્* ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્6 ) અપિ નુ નામરૂપં ઇમં ધાતુમ્ આગમિષ્યન્ । નો ભદન્ત । વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દાદાવ્ એવ દઃર મ્ અ સ્ય તરુણસ્ય કુમારકસ્ય ઉચ્છિદ્યેત વિનશ્યેત ન ભવેત અપિ નુ નામરૂ પં વિ રૂઢિં ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્7 ) વૈપુલ્યતામ્ આપદ્યેત । નો ભદન્ત । સર્વશો વા પુનઃ સર્વશ આનન્દ વિજ્ઞાને અસતિ ન નામરૂપં પ્રજ્ઞાયેત । નો ભદન્ત । તસ્માદ્ ધિ આનન્દ એતન્ નિદાનમ્ એષ હેતુઃ એષ પ્રત્યયો ના મરૂપસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્8 ) યદ્ ઉત વિજ્ઞાનં । વિજ્ઞાનપ્રત્યયમ્ આનન્દ નામરૂ પ મ્ । ઇતિ મયા યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્યુક્તં ॥
4. (નામરૂપપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં)
ઉદ્દાનં ॥
દ્વયપ્રત્યયાત્* વિજ્ઞાનં ફલ્ગુનઃ સ્વાતિર્ એવ ચ
રાગજં દ્વેષમોહશ્ ચ આનન્દો ભવતિ + +
( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્9 ) નામરૂપપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં કતરદ્ । આહ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । તત્ર યચ્ ચક્ષુર્ યાનિ ચ રૂપાણિ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં । ઇદં ના મરૂપસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 6ર્10 ) મનસિકારં નામપ્રત્યયસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં મનોવિજ્ઞાનં ।
એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયં ।
મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્1 ) તત્ર યે રૂપિણો મનોવિજ્ઞેયા ધર્મા ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ તજ્જં વિજ્ઞાનં । ઇદં નામરૂપસ્ય તજ્જં મનસિકારં નામપ્રત્યયસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્ય યં મનોવિજ્ઞાનમ્ ।
અપિ ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્2 ) ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ફલ્ગુનાવવાદે વ્યાકરણે । વિજ્ઞાનં ફલ્ગુનાહારં યાવદ્ એવાયત્યાં પુનર્ભવસ્યાભિનિર્વૃત્તયે પ્રાદુર્ભાવાય ।
તત્ કતરદ્ વિજ્ઞાનં । આહ । યત્ તદ્ ગન્ધર્વસ્ય ચરમં ચિત્તં વિ સ્તરેણ યાવદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્3 ) યસ્ય ગન્ધર્વસ્ય સમનન્તરં માતુઃ કુક્ષૌ કલલમ્ આત્મભાવં સંમૂર્ચ્છતિ । કલલમ્ આત્મભાવં સંમૂર્ચ્છતીતિ । ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાસ્ તજ્જં વિજ્ઞાનં ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતદ્ અયોનિશોમ નસિકારસ હજં ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્4 ) નામરૂપં પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ વિજ્ઞાનસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવસ્ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા સ્વાતિં ભિક્ષું કૈવર્તપૂર્વિણમ્ આરભ્ય ।
ત્રયાણાં ભિક્ષવઃ સ ન્નિપાતાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્5 ) માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ ભવતિ । વિસ્તરેણ યાવદ્ । ઇત્ય્ એવમ્ અયોનિશોમનસિકારેણ સહજં નામરૂપં પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ વિજ્ઞાનસ્યાવક્રાન્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવસ્ । તદ્ ઉ ચ્યતે નામરૂ પપ્રત્યયં ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્6 ) વિન્જ્ઞાનં ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયે ।
વિસ્તરેણ યાવદ્ । વિજ્ઞાનં ચેદ્ આનન્દ નામરૂપપ્રતિષ્ઠાં ન લભેત તથાપ્રતિષ્ઠિતે વિજ્ઞાને અનતિરૂઢે + + + + + ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્7 ) ભવસમુદયસમુત્થાપકં જાતિજરામરણમ્ અભિનિર્વર્તેત । નો ભદન્ત । સર્વશો વા પુનર્ આનન્દ નામરૂપે અસતિ અપિ નુ વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાયેત । નો ભદન્ત । તસ્માદ્ આનન્દ ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્8 ) એતન્ નિદાનં વિસ્તરેણ યથા પૂર્વોક્તં ।
5. (નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્)
ઉદ્દાનં ।
શીતમ્ ઉષ્ણં ચ ભોજ્ય ં ચ પાનમ્ ઉદ્વર્તનં તથા
શીતોદિકા પુષ્કરિણી સ્વાતિર્ એવ ચ રાગજં
દ્વેષજં ચૈવ મોહજં ભવતિ પશ્ચિમં ॥
( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્9 ) નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનં કતરદ્ । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ શીતપ્રચુરાદ્ ઉષ્ણં ગચ્છતિ । તસ્ય તત ઉત્પદ્ય ન્ તે ઉષ્ણસહજાનિ મહાભૂતાનિ । તત્ર યાનિ ચ ઉષ્ણસહજાનિ ( ધ્સ્ક્દ્ 6વ્10 ) મહાભૂતાનિ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતચ્ છીતસહજં નામરૂપં પ્રતીત્ય ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્યોપચયો ભવતિ ।
( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્1 ) એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽપિ તત્ર ઉપચીયતે । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ઇતિ એષ ઉષ્ણપ્રચુરાચ્ છીતં ।

યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો જિઘત્સાદૌર્બલ્યપરીતઃ શુચિ પ્રાણીતં ખાદનીયં ભોજનીય મ્ ખાદયતિ । તસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્2 ) તત ઉત્પદ્યન્તે ભોજનસહજાનિ મહાભૂતાનિ । તત્ર યચ્ ચ ભોજનં યાનિ ચ ભોજનસહજાનિ મહાભૂતાનિ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના । વિસ્તરેણ યથા પૂર્વોક્તં ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યસ્ તૃષિતઃ ક્લાન્તઃ પિ પાસિતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્3 ) શુચિ શીતલં પાનીયં પિબતિ । તસ્ય તત ઉત્પદ્યન્તે પાનસહજાનિ મહાભૂતાનિ । વિસ્તરઃ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ ઉત્સદનપરિમર્દનસંવાહનાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ । તસ્ય તત ઉત્પદ્યન્તે ઉત્સદ નપ રિમર્દનસંવાહનસહજાનિ ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્4 ) મહાભૂતાનિ । તત્ર યચ્ ચ ઉત્સદનં પરિમર્દનસંવાહનં યાનિ ચ ઉત્સદનપરિમર્દનસંવાહનસહજાનિ મહાભૂતાનિ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાસ્ તજ્જં વિ જ્ઞા નમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્5 ) ઇદં નામસ્ય । વિસ્તરઃ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો ગ્રીષ્માભિતપ્તો ગ્રીષ્મપરીતસ્ તૃષિતઃ ક્લાન્તઃ પિપાસિતઃ વાતાતપપરિદ્યૂનઃ શીતોદિકાં પુષ્કરિણીમ્ અવગાહયેત્* । તસ્ય તત ઉ ત્પદ્યન્તે ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્6 ) શીતસહજાનિ મહાભૂતાનિ । તત્ર ચ યચ્ ચ શીતં યાનિ ચ શીતસહજાનિ મહાભૂતાનિ {।} તસ્ય તજ્જા વેદના । વિસ્તરઃ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ફલ્ગુનાવવાદે વ્યાકરણે ।
વિ જ્ઞાનં ફલ્ગુ ન ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્7 ) આહારં યાવદ્ આયત્યાં પુનર્ભવસ્યાભિનિર્વૃત્તયે પ્રાદુર્ભાવાય ।

યત્ તત્ કતરદ્ વિજ્ઞાનં । વિસ્તરેણ યાવત્* । યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સમનન્તરં માતુઃ કુક્ષૌ કલલમ્ આત્મભાવમ્ અભિ સંમૂર્ચ્છતિ । ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્8 ) ક લલં આત્મભાવં સંમૂર્ચ્છતીતિ । ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાસ્ તજ્જં વિજ્ઞાનમ્ ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતદ્ અયોનિશોમનસિકારસહજં નામરૂપં પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ ષણ્ણા મ્ ઇન્દ્રિયાણા મ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્9 ) અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવસ્ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ ઇતિ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા સ્વાતિં ભિક્ષું કૈવર્તપૂર્વિણમ્ આરભ્ય ।
ત્રયાણામ્ ભિક્ષવઃ સંનિપાતાન્ માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવ ક્રાન્તિર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 7ર્10 ) ભવતિ । વિસ્તરેણ યાવન્ । માતુઃ કુક્ષૌ ષણ્ણામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તદ્ ઉચ્યતે ષડાયતનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇતિ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈ કત્યો + + + રા ગપર્યવસ્થિતો ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્1 ) દ્વેષપર્યવસ્થિતો મોહપર્યવસ્થિતઃ કાયેન દુશ્ચરિતં ચરતિ । વાચા મનસા દુશ્ચરિતં ચરતિ । કાયેન વાચા દુશ્ચરિતં ચરતિ । ઇદં રૂપસ્ય । મનસા દુશ્ચરિતમ્ ઇદં નામસ્યેત્ય્ । એત દ્ અકુશલં નામ રૂપં ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્2 ) પ્રતીત્ય દુઃખોદયં દુઃખવિપાકં કાયસ્ય ભેદાન્ નરકેષૂપપદ્યતે । તત્ર ચ ષણ્ણામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનં ।
યથા નર કેષુ તિર્ય ક્પ્રેતેષુ ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્3 ) ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો મનુષ્યસુખકેષ્વ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં મનુષ્યસુખકાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયં । સ તં પ્રાર્થયમાનો । વિસ્તરેણ યા વત્ કાયેન વા ચા ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્4 ) મનસા સુચરિતં ચરતીતિ । ઇદં રૂપસ્ય । મનસા સુચરિતં ચરતીતિ । ઇદં નામસ્યેત્ય્ । એતત્ કુશલં નામરૂપં પ્રતીત્ય સુખોદયં સુખવિપાકં કાયસ્ય ભેદાન્ મનુષ્યસુખકાનાં સભાગતા યા(5)મ્ ઉ પપદ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્5 ) । તત્ર ચ ષણ્ણામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તદ્ ઉચ્યતે નામ રૂપ પ્રત્યયં ષડાયતનમ્ ઇતિ ।
યથા મનુષ્યસુખકાનામ્ એવં યાવત્ પરનિર્મિતવશવર્તિનાં ।
યથા ખ લ્વ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્6 ) ઇહૈકત્યો બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । વિસ્તરેણ યાવત્ । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ આજીવવિશુદ્ધિઃ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્7 ) વિસ્તરેણ યાવદ્ વિજ્ઞાનં ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતત્ કુશલં નામરૂપં પ્રતીત્ય સુખોદયં સુખવિપાકં કાયસ્ય ભેદાદ્ બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર ચ ષણ્ણાં ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્8 ) ઇન્દ્રિયાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ ઇતિ ।
યથા બ્રહ્મકાયિકાનામ્ એવં યાવદ્ અસંજ્ઞિસત્વસંગૃહીતાનાં બૃહત્ફલાનાં । ઇતિ યત્ ત ત્ ષડાય તનં ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્9 ) નામરૂપમ્ આગમ્ય ચ નામરૂપં નિશ્રિત્ય નામરૂપં પ્રતિષ્ઠાય ઉત્પદ્યતે સમુત્પદ્યતે જાયતે સંજાયતે નિર્વર્તયત્ય્ અભિનિર્વર્તયતિ સમુદાગચ્છતિ પ્રાદુર્ભવતિ ઇદં ઉચ્ય તે નામરૂ પપ્રત્યયં ( ધ્સ્ક્દ્ 7વ્10 ) ષડાયતનં ॥
6. (નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ)
નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ કતરઃ ।
॥ ઉદ્દાનં
+ + ય પ્ર ત્યયાચ્ ચ સ્પર્શ ઃ ફલ્ગુનઃ સ્વાતિર્ એવ ચ
રાગજં દ્વેષજં મોહજમ્ આનન્દેન પંચિકાહ ।
( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્1 ) ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ । તત્ર યચ્ ચક્ષુર્ યાનિ ચ રૂપાણિ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાસ્ તજ્જં વિજ્ઞાનં । ઇદં નામસ્ય તજ્જં મનસિકારં નામપ્રત્ય યં ચક્ષુઃ સંસ્પર્શસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્2 ) । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । ત્રાયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ । તત્ર યે રૂપિણો મનોવિજ્ઞેયા ધર્મા ઇદં રૂપ સ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્3 ) તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં । ઇદં નામસ્ય તજ્જં મનસિકારં નામપ્રત્યયમ્ મનઃસંસ્પર્શસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ફલ્ગુનાવવાદે વ્યાકરણે ।
વિજ્ઞાનં ફ લ્ગુનાહારં ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્4 ) યાવદ્ એવાયત્યાં પુનર્ભવસ્યાભિનિર્વૃત્તયે પ્રાદુર્ભાવાય ।
તત્ કતરદ્ વિજ્ઞાનમ્ । આહ । યત્ તદ્ ગન્ધર્વસ્ય ચરમં ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનં । વિસ્તરેણ યાવત્ । કલલમ્ આત્મભાવમ્ અભિસંમૂર્ચ્છતીતિ । ઇદં રૂપસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્5 ) તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાસ્ તજ્જં વિજ્ઞાનં ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતદ્ અયોનિશોમનસિકારસહિતં નામરૂપં પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ સ્પર્શસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્6 ) સ્પર્શઃ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા સ્વાતિં ભિક્ષું કૈવર્તપૂર્વિણમ્ આરભ્ય ।
ત્રયાણાં ભિક્ષવઃ સન્નિપાતાન્ માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ ભવતિ । વિસ્તરેણ યાવદ્ । અયોનિશોમનસિકારસહજં ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્7 ) નામરૂપં પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવસ્ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો રાગપર્યવસ્થિતો દ્વેષપર્યવસ્થિતો મોહપર્યવસ્થિતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્8 ) કાયેન દુશ્ચરિતં ચરતિ । વાચા મનસા દુશ્ચરિતં ચરતિ ઇદં રૂપસ્ય । મનસા દુશ્ચરિતં ચરતીતિ ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતદ્ અકુશલં નામરૂપં પ્રતીત્ય દુઃખોદયં દુઃખવિપાકં કાયસ્ય ભેદાન્ નરકેષૂપપદ્યતે । ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્9 ) તત્ર ચ સ્પર્શમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ ।
યથા નરકેષ્વ્ એવં તિર્યક્પ્રેતેષુ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો મનુષ્યસુખકેષ્વ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તો । વિસ્તરેણ ( ધ્સ્ક્દ્ 8ર્10 ) યાવત્ । કાયેન વાચા સુચરિતં ચરતીતિ ઇદં રૂપસ્ય । મનસા સુચરિતં ચરતીતિ ઇદં રૂપસ્ય । મનસા સુચરિતં ચરતીતિ ઇદં નામસ્યેત્ય્ । એતત્ કુશલં નામરૂપં પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્1 ) યાવત્ । તત્ર ચ સ્પર્શમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ ।
યથા મનુષ્યસુખકેષ્વ્ એવં યાવત્ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિ બદ્ધ ચિત્તો । ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્2 ) યાવત્ । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ આજીવપરિશુદ્ધિર્ ઇદં રૂપસ્ય તજ્જા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાસ્ તજ્જં વિજ્ઞાનમ્ ઇદં નામસ્ય । ઇત્ય્ એતત્ કુશલં નામરૂપમ્ પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ યાવત્ । તત્ર ચ સ્પર્શમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્3 ) અભિનિર્વર્તયતિ । તદ્ ઉચ્યતે નામરૂપપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ ।
યથા બ્રહ્મકાયિકાનાં એવં યાવદ્ અસંજ્ઞિસત્વસંગૃહીતાનાં બૃહત્ફલાનાં ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયેસ્મિન્ વ્યાકરણે આયુષ્મતે ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્4 ) આનન્દાય ।

અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દ સ્પર્શ ઇતિ । વિસ્તરેણ યાવત્* । યેષામ્ આનન્દાકારાણાં યેષામ્ ઉદ્દેશાનાં સતિ નામકાયસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિર્ ભવતિ તેષામ્ આકારાણાં તેષામ્ ઉદ્દેશાનામ્ અસત્ય્ અપિ ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્5 ) નુ અધિવચનસંસ્પર્શઃ પ્રજ્ઞાયેત । નો ભદન્ત । યેષામ્ આનન્દાકારાણાં યેષામ્ ઉદ્દેશાનાં સતિ રૂપકાયસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિર્ ભવતિ તેષામ્ આકારાણાં તેષામ્ ઉદ્દેશાનાં અસત્ય્ અપિ નુ પ્રતિઘસંસ્પર્શઃ પ્રજ્ઞાયેત । ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્6 ) નો ભદન્ત । સર્વશો વા પુનર્ આનન્દ નામકાયરૂપકાયાનામ્ અસતિ અપિ નુ સ્પર્શો વા પ્રજ્ઞાયેત સ્પર્શપ્રજ્ઞપ્તિર્ વા । નો ભદન્ત । તસ્માદ્ ધ્ય્ આનન્દૈતન્ નિદાનં વિસ્તરેણ યાવદ્ । ઇદં મયા યદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્7 ) ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્યુક્તં ।
7. (ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ)
ત્રયાણાં સન્નિપાતાચ્ ચક્ષુર્ આધ્યાત્મિકં તથા
ચક્ષુષ્ટો રૂપતશ્ ચૈવં ન ચક્ષુષ્ટો ન રૂપતઃ ॥
ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ કતમ । આહ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્8 ) ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્ સ્પર્શસ્ । તદ્ ઉચ્યતે ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ ।
અપિ ખલુ ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્9 ) ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્ સ્પર્શઃ । તત્ર ચક્ષુર્ આધ્યાત્મિકમ્ આયતનં રૂપં ચ બાહ્યં પ્રત્યયં ચક્ષુઃસંસ્પર્શસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ ।
એવં ( ધ્સ્ક્દ્ 8વ્10 ) શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો ।
મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિ જ્ઞાન ં । (ત્રયાણાં સંનિ )પાતાત્ સ્પર્શઃ । તત્ર મન આધ્યાત્મિકમ્ આયતનં ધર્માશ્ ચ બાહ્યં પ્રત્યયં મનઃસંસ્પર્શસ્ય । તદ્ ઉચ્યતે ષડાયત )નપ્રત્યયઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્1 ) સ્પર્શ ઇતિ ।
અપિ ખલુ ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયા ણાં સન્નિપાતાત્ સ્પર્શઃ । ચક્ષુષ્ટો રૂપતશ્ ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનતઃ ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનો વક્તવ્ય મ્ ।
અપિ ખલુ ચક્ષુ ઃ પ્રતી ત્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્2 ) રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્* સ્પર્શઃ । તત્ર સચક્ષુ + + + + રૂપાણિ ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । યા ત્વ્ એષા ત્રયાણાં ધર્માણાં સંગતિ ઃ સન્નિકર્ષઃ સન્નિપાતઃ સંસ્પર્શઃ ।

એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનો ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્3 ) વક્તવ્યં ।
મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । યા ત્વ્ એષા ત્રયાણાં ધર્માણાં સંગતિઃ સન્નિકર્ષઃ સમવાયઃ સંસ્પર્શઃ તદ્ ઉચ્યતે ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ । ઇતિ સ્પર્શઃ ષડાયતનમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્4 ) આગમ્ય ષડાયતનં નિશ્રિત્ય ષડાયતનં પ્રતિષ્ઠાય ઉત્પદ્યતે સમુત્પદ્યતે જાયતે સંજાયતે નિર્વર્તયત્ય્ અભિનિર્વર્તયતિ સમુદાગચ્છતિ પ્રાદુર્ભવતિ । અયમ્ ઉચ્યતે ષડાયતનપ્રત્યયઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્5 ) સ્પર્શ ઇતિ ।
8. (સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના)
ત્રયાણાં સન્નિપાતાજ્ જાયતે યા હિ વેદના
સુખવેદનીયઃ સ્પર્શઃ ઘોષિલાનન્દ એવ ચ ॥
ઉદ્દાનં ॥
સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના કતમા । આહ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્6 ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્* સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્* સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્7 )
અપિ ખલુ ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્* સ્પર્શઃ સુખવેદનીયો દુઃખવેદનીયો ઽદુઃખાસુખવેદનીયઃ । તત્ ખલુ સુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્8 ) સુખા વેદનાસુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે દુઃખા વેદના । અદુઃખાસુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે દુઃખા વેદના । અદુઃખાસુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે અદુઃખાસુખા ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્9 ) વેદના । તદ્ ઉચ્યતે સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તમ્ આયુષ્મતા આનન્દેન ઘોષિલસ્ય ગૃહપતેર્ ।
અન્યો ચ ગૃહપતે ચક્ષુર્ધાતુર્ અન્યો રૂપધાતુર્ અન્યશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ । સુખવેદનીયં ગૃહપતે ( ધ્સ્ક્દ્ 9ર્10 ) દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદો ભવતિ । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્* સ્પર્શઃ । તત્ ખલુ સુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સુખા વેદના । અન્ય એવ યાવદ્ । દુઃખવેદનીયં ગૃહપતે દ્વયં પ્રતીત્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્1 ) વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદો ભવતિ । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્* સ્પર્શઃ દુઃખવેદનીયઃ । તત્ ખલુ દુઃખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે દુઃખા વેદના । અન્ય એવ યાવદ્ । અદુઃખાસુખવેદનીયં ગૃહપતે દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદો ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્2 ) ભવતિ । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ અદુઃખાસુખવેદનીયઃ । તત્ ખલ્વ્ અદુઃખાસુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે અદુઃખાસુખા વેદના ।
અન્ય એવ ગૃહ પ તે શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોધાતુર્ અન્યો ધર્મધાતુર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્3 ) અન્યો મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ । સુખવેદનીયં ગૃહપતે દ્વયં પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ યથા પૂર્વોક્તં । તદ્ ઉચ્યતે સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયેસ્મિન્ વ્યાકરણે આયુષ્મતે આનન્દાય । ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્4 )
અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દ વેદના વિસ્તરેણ યાવચ્ । ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચેદ્ આનન્દ નાભવિષ્યદ્ અપિ નુ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયમ્ અધ્યાત્મમ્ ઉત્પદ્યેત સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા । નો ભદન્ત ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમહઃસંસ્પર્શઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્5 ) ચેદ્ આનન્દ નાભવિષ્યદ્ અપિ નુ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયમ્ અધ્યાત્મં ઉત્પદ્યેત વેદિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા । નો ભદન્ત । સર્વશો વા આનન્દ સ્પર્શે અસતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્6 ) વેદના પ્રજ્ઞાયેત । નો ભદન્ત । તસ્માદ્ ધ્ય્ આનન્દૈતન્ નિદાનં વિસ્તરેણ યાવદ્ । ઇદં મયા યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં તત્ પ્રત્યુક્તં ॥
9. (વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા)
ઉદ્દાનં ॥
ચક્ષુઃ પ્રતીત્યાસ્વાદં દ્વૌ સ્કન્ધૌ આયતનૌ
ગુહ્યેનાપરદ્વયં મહાનામા ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્7 ) લિચ્છવિશ્ ચૈવ
નિદાનં પૂર્ણમાસિકં ॥
વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા કતમા । આહ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્8 ) તૃષ્ણા ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનં । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલુ ચક્ષુરાસ્વાદં ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્9 ) વેદયિતં પ્રતીત્ય ભૂયો ભૂયશ્ ચક્ષુષિ અપ્રતિકૂલતા સંતિષ્ઠતે । અપ્રતિકૂલે સતિ ભૂયો ભૂયશ્ ચક્ષુષિ ઉત્પદ્યતે રાગઃ સંરાગઃ આલયો નિયન્તિર્ અધ્યવસાનં તૃષ્ણા ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃઆસ્વાદં ( ધ્સ્ક્દ્ 9વ્10 ) વેદયિતવ્ય્ં પ્રતીત્ય ભૂયો ભૂયો મનસિ અપ્રતિકૂલતા સંતિષ્ઠતે । અપ્રતિકૂલે સતિ ભૂયો ભૂયો મનસ્ય્ ઉત્પદ્યતે રાગઃ સંરાગઃ આલયો નિયન્તિર્ અધ્યવસાનં વા તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્1 ) વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ના ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા પંચોપાદાનસ્કન્ધિકે વ્યાકરણે ।
રૂપસ્યાહં ભિક્ષવઃ આસ્વાદપર્યેષણામ્ અચાર્ષં । યો રૂપે આસ્વાદસ્ તમ્ અન્વભોત્સ્યં યાવદ્ રૂપે આસ્વાદઃ પ્રજ્ઞયા મે સુદૃષ્ટ । ઇત્ય્ એત દ્ રૂપા સ્વાદં ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્2 ) વેદયિતં પ્રતીત્ય ભૂયો ભૂયો રૂપે અપ્રતિકૂલતા સંતિષ્ઠતે । અપ્રતિકૂલે સતિ ભૂયો ભૂયો રૂપે ઉત્પદ્યતે રાગઃ સંરાગઃ આલયો નિયન્તિર્ અધ્યવસાનં તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
એવં વેદનાયાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્3 ) સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં
વિજ્ઞાનસ્યાહં ભિક્ષવઃ આસ્વાદપર્યેષણામ્ અચાર્ષં । યો વિજ્ઞાને આસ્વાદસ્ તમ્ અન્વભોત્સ્યં યાવદ્ વિજ્ઞાને આસ્વાદઃ પ્રજ્ઞયા મે સુદૃષ્ટ । ઇત્ય્ એતદ્ વિજ્ઞાનાસ્વાદં વેદયિતં પ્રતીત્ય ભૂયો ભૂયો વિજ્ઞાને અપ્રતિકૂલતા ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્4 ) સંતિષ્ઠતે । અપ્રતિકૂલે સતિ ભૂયો ભૂયો વિજ્ઞાને ઉત્પદ્યતે રાગઃ સંરાગઃ આલયો નિયન્તિર્ અધ્યવસાનં તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા પંચોપાદાનસ્કન્ધિકે વ્યાકરણે । ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્5 )
રૂપે ચેદ્ ભિક્ષવ આસ્વાદો ન ભવેન્ નેમે સત્વા રૂપે સંરજ્યેરન્* । યસ્માત્ તુ ભિક્ષવો ઽસ્તિ રૂપે આસ્વાદઃ તેનેમે સત્વા રૂપે સંરજ્યન્તે । ઇત્ય્ એતદ્ રૂપાસ્વાદં વેદયિતમ્ પ્રતીત્ય ભૂયો વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉત્પદ્યતે તૃષ્ણા ।
( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્6 ) વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ
વિજ્ઞાને ચેદ્ ભિક્ષવઃ આસ્વાદો ન ભવેન્ નેમે સત્વા વિજ્ઞાને સંરજ્યેરન્* । યસ્માત્ તુ ભિક્ષવો ઽસ્તિ વિજ્ઞાને આસ્વાદસ્ તસ્માદ્ ઇમે સત્વા વિજ્ઞાને સંરજ્યન્તે । ઇત્ય્ એતદ્ વિજ્ઞાનાસ્વાદ વેદ યિતં પ્રતીત્ય ભૂયો ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્7 ) ભૂયો વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉત્પદ્યતે તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ષડાયતનિકે વ્યાકરણે ।
ચક્ષુષો ઽહં ભિક્ષવ આસ્વાદપર્યેષણામ્ અચાર્ષં । યશ્ ચક્ષુષિ આસ્વાદસ્ તમ્ અન્વભોત્સ્યન્ । યાવાંશ્ ચક્ષુષ્ય્ આસ્વાદઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્8 ) પ્રજ્ઞયા મે સ સુદૃષ્ટઃ । ઇત્ય્ એતચ્ ચક્ષુષ આસ્વાદં વેદયિતં પ્રતીત્ય ભૂયો વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉ ચ્ય્ અતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।

એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનસો ઽહં ભિક્ષવઃ આસ્વાદપર્યેષણામ્ અચાર્ષં । યો ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્9 ) મનસ્ય્ આસ્વાદસ્ તં અન્વભોત્સ્યં યાવન્ મનસ્ય્ આસ્વાદઃ પ્રજ્ઞયા મે સ સુદૃષ્ટ । ઇત્ય્ એતન્ મનસ આસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય ભૂયો વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ષડાયન્તિકે ( ધ્સ્ક્દ્ 10ર્10 ) વ્યાકરણે ।
ચક્ષુષિ ભિક્ષવ આસ્વાદશ્ ચેન્ ન ભવેન્ નેમે સત્વાશ્ ચક્ષુષિ સંરજ્યેરન્* । યસ્માદ્ ભિક્ષવઃ અસ્તિ ચક્ષુષ્વ્ આસ્વાદસ્ તસ્માદ્ ઇમે સત્વાશ્ ચક્ષુષિ સંરજ્યન્તે । ઇત્ય્ એતચ્ ચક્ષુરાસ્વાદં વેદયિતં વિસ્તરેણ પ્રતીત્ય યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્1 ) વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાયાં કાયેમનસિ ચેદ્ ભિક્ષવઃ આસ્વાદો ન ભવેન્ નેમે સત્વા મનસિ સંરજ્યેરન્* । યસ્માત્ તુ ભિક્ષવો ઽસ્તિ મનસ્ય્ આસ્વાદસ્ તસ્માદ્ ઇમે સત્વા મનસિ સંરજ્યન્તે । ઇત્ય્ એતન્ મનસ આસ્વાદવેદયિતં ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્2 ) પ્રતીત્ય ભૂયો ભૂયો મનસ્ય્ અપ્રતિકૂલતા સંતિષ્ઠતે । વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ષડાયતનિકે વ્યાકરણે ।
રૂપસ્યાહં ભિક્ષવઃ આસ્વાદપર્યેષણામ્ અચાર્ષમ્* । ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્3 ) યો રૂપે આસ્વાદસ્ તમ્ અન્વભોત્સ્યં યાવદ્ રૂપે આસ્વાદઃ પ્રજ્ઞયા મે સ સુદૃષ્ટઃ । ઇત્ય્ એતદ્ રૂપાસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।

એવં શબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માણામ્ અહં ભિક્ષવ આસ્વાદપર્યેષણામ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્4 ) અચાર્ષં । યો ધર્મે આસ્વાદસ્ તં અન્વભોત્સ્યં । યાવાન્ ધર્મેષ્વ્ આસ્વાદઃ પ્રજ્ઞયા મે સ સુદૃષ્ટઃ । ઇત્ય્ એતદ્ ધર્માસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્5 ) ષડાયતનિકે વ્યાકરણે ।
રૂપે ચેદ્ ભિક્ષવ આસ્વાદો ન ભવેન્ નેમે સત્વા રૂપે સંરજ્યેરન્ । યસ્માત્ તુ ભિક્ષવો ઽસ્તિ રૂપે આસ્વાદસ્ તસ્માદ્ ઇમે સત્વા રૂપે સંરજ્યન્તે । ઇત્ય્ એતદ્ રૂપાસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ યાવત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્6 ) તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
એવં શબ્દે ગન્ધે રસે સ્પ્રષ્ટવ્યે ધર્મે ચેદ્ ભિક્ષવ આસ્વાદો ન ભવેન્ નેમે સત્વા ધર્મે સંરજ્યેરન્* । તસ્માત્ તુ ભિક્ષવો ઽસ્તિ ધર્મેષ્વ્ આસ્વાદસ્ । તેનેમે સત્વા ધર્મે સંરજ્યન્તે । ઇત્ય્ એતદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્7 ) ધર્માસ્વાદં પ્રતીત્ય વેદયિતં વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ॥
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનામાનં લિચ્છવિમ્ આગમ્ય ।
રૂપં ચેન્ મહાનામન્ન્ એકાન્તદુઃખં ભવેન્ ન સુખં ન સુખાનુગતં ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્8 ) ન સુખસૌમનસ્યપરીતમ્ અવક્રાન્તમ્ એવ સુખેન હેતુર્ અપિ મહાનામન્ ન પ્રજ્ઞાયેત સત્વાનાં રૂપે સંરાગાય ન ચેમે સત્વા રૂપે સંરજ્યેરન્* । યસ્માત્ તુ મહાનામન્ રૂપં નૈકાન્તદુઃખં સુખં ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્9 ) સુખાનુગતં સુખસૌમનસ્યપરીતમ્ અવક્રાન્તમ્ એવ સુખેન તસ્માદ્ ઇમે સત્વા રૂપે સંરજ્યન્તે સંરક્તાઃ સંયુજ્યન્તે સંયુક્તાઃ સંક્લિષ્યન્તે । ઇત્ય્ એતદ્ રૂપાસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 10વ્10 ) વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં ચેન્ મહાનામન્ન્ એકાન્તદુઃખં ભવેન્ ન સુખં ન સુખાનુગતં ન સુખસૌમનસ્યપરીતમ્ અવક્રાન્તં ચૈવ સુખેન હેતુર્ અપિ મહાનામન્ ન પ્રજ્ઞાયેત સ ત્ત્વાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્1 ) વિજ્ઞાને સંરાગાય ન ચેમે સત્વા વિજ્ઞાને સંરજ્યેરન્* । યસ્માત્ તુ મહાનામન્ વિજ્ઞાનં નૈકાન્તદુઃખં સુખં સુખાનુગતં સુખસૌમનસ્યપરીતં અનવક્રાન્તમ્ એવ સુખેન તસ્માદ્ ઇમે સત્વા વિજ્ઞાને સંરજ્યન્તે સંરક્તા ઃ સં યુજ્યન્તે ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્2 ) સંયુક્તાઃ સંક્લિષ્યન્તે । ઇત્ય્ એતદ્ વિજ્ઞાનાસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય વિસ્તરેણ યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા પૌર્ણમાસિકે વ્યાકરણે ।
યદ્ ભિક્ષવો રૂપં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્3 ) સુખમ્ ઉત્પદ્યતે સૌમનસ્યમ્ અયં રૂપે આસ્વાદઃ । ઇત્ય્ એતદ્ રૂપાસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય યાવત્ તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
યદ્ ભિક્ષવો વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્ યદ્ વિજ્ઞાનં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સુખમ્ ઉત્પદ્યતે સૌમનસ્યમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્4 ) અયં વિજ્ઞાને આસ્વાદ । ઇત્ય્ એતદ્ વિજ્ઞાનાસ્વાદવેદયિતં પ્રતીત્ય ભૂયો ભૂયો વિજ્ઞાને અપ્રતિકૂલતા સંતિષ્ઠતે । અપ્રતિકૂલે સતિ ભૂયો ભૂયો વિજ્ઞાને ઉત્પદ્યતે રાગઃ સંરાગઃ આલયો નિયન્તિર્ અધ્યવસાનમ્* ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્5 ) તૃષ્ણા । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયે આયુષ્મત્ય્ આનન્દે ।
તત્રાનન્દ યા ચ ભવતૃષ્ણા યા ચ વિભવતૃષ્ણા ઇતીમે દ્વે તૃષ્ણાદ્વયેન વેદનાસમવસરણે ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્6 ) ભવતઃ । તદ્ ઉચ્યતે વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ॥
10. (તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનમ્)
ઉદ્દાનં ॥
તત્પ્રથમાભિનિપાતઃ કામૈશ્ ચાવેક્ષાવાંસ્ તથા
દૃષ્ટિર્ વિચિકિત્સા ઉપાદાનં વિભાગો નન્દમ્ એવ ચ ॥
તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં કતમદ્ । આહ । યત્ પ્રથમાભિનિપાતં ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્7 ) તૃષ્ણાવૈપુલ્યમ્ ઉપાદાનં યથા કથમ્ ઇતિ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ કામેષ્વ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ કામરાગપર્યવસ્થાનં ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યં પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્8 ) અધિમાત્રાદ્ અધિમાત્રતરં તીવ્રાત્ તીવ્રતરં પૂર્ણાત્ પૂરિતતરં । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં તૃષ્ણા પશ્ચિમમ્ ઉપાદાનં તદ્ ઉચ્યન્તે તૃષ્ણાપ્રત્યયં ઉપાદાનં ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો રૂપેષ્વ્ આરૂપ્યેષ્વ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્ત ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્9 ) આરૂપ્યરાગપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ અધિમાત્રાદ્ અધિમાત્રતરં યાવત્ પરિપૂર્ણાત્ પરિપૂર્ણતરં । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં તૃષ્ણા પશ્ચિમમ્ ઉપાદાનમ્* । ( ધ્સ્ક્દ્ 11ર્10 ) તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
અસ્તિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા પાતલેયવ્યાકરણે ।
દેશિતા વો ભિક્ષવો મયા ધર્માઃ સ્કન્ધાનાં પ્રવિચયાય । યદ્ ઉત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રધાનાનિ ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્1 ) ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પંચેન્દ્રિયાણિ પંચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યંગાન્ય્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગ । એવં દેશિતેષુ વો ભિક્ષવો મયા ધર્મેષુ સ્કન્ધાનાં પ્રવિચયાય ।
અથ ચ પુનર્ ઇહૈકત્યા મોહપુરુષા ન તીવ્રચ્છન્દા વિહરન્તિ ન તીવ્રસ્નેહા ન તીવ્રપ્રેમાણો ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્2 ) ન તીવ્રપ્રમાદાસ્ । તે ધન્ધમ્ એવાનુત્તર્યં સ્પૃશન્તિ યદ્ ઉતાસ્રવાણાં ક્ષયાય । એવં દેશિતેષુ વો ભિક્ષવો મયા ધર્મેષુ સ્કન્ધાનાં પ્રવિચયાય ।
અથ ચ પુનર્ ઇહૈકત્યાઃ કુલપુત્રાઃ અતીવતીવ્રચ્છન્દા વિહરન્તિ અતીવતીવ્રસ્નેહા ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્3 ) અતીવતીવ્રપ્રેમાણો ઽતીવતીવ્રપ્રમાદાસ્ । તે ક્ષિપ્રમ્ એવાનુત્તર્યં સ્પૃશન્તિ યદ્ ઉતાસ્રવાણાં ક્ષયાય । એવં દેશિતેષુ વો ભિક્ષવો મયા ધર્મેષુ સ્કન્ધાનાં પ્રવિચયાય ।
અથ ચ પુનર્ ઇહૈકત્યો રૂપમ્ આત્મતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્4 ) સમનુપશ્યતિ । યા સા સમનુપશ્યના સંસ્કારાસ્ તે । તે પુનઃ સંસ્કારાઃ કિન્નિદાનાઃ કિંસમુદયાઃ કિંજાતીયાઃ કિંપ્રભવાઃ । અવિદ્યાસંસ્પર્શજં ભિક્ષવો વેદયિતં પ્રતીત્ય તૃષ્ણોત્પન્ના । તતસ્ તે સં સ્ કારાસ્ । તૃષ્ણા પુનર્ ભિક્ષવઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્5 ) કિન્નિદાના કિંસમુદયા કિંજાતીયા કિંપ્રભવા । તૃષ્ણા ભિક્ષવો વેદનાનિદાના વેદનાસમુદયા વેદનાજાતીયા વેદનાપ્રભવા । વેદના પુનર્ ભિક્ષવઃ કિન્નિદાના કિંસમુદયા કિંજાતીયા કિંપ્રભવા । વેદના ભિક્ષવઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્6 ) સ્પર્શનિદાના સ્પર્શસમુદયા સ્પર્શજાતીયા સ્પર્શપ્રભવા । સ્પર્શઃ કિન્નિદાનઃ કિંસમુદયઃ કિંજાતીયઃ કિંપ્રભવઃ । સ્પર્શો ભિક્ષવઃ ષડાયતનનિદાનઃ ષડાયતનસમુદયઃ ષડાયતનજાતીયઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્7 ) ષડાયતનપ્રભવઃ । તત્ર ભિક્ષવઃ ષડાયતનમ્ અનિત્યં સંસ્કૃતં ચેતિતં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં । સો ઽપિ સ્પર્શઃ સાપિ વેદના સાપિ તૃષ્ણા સાપિ સમનુપશ્યના અનિત્યા સંસ્કૃતા ચેતિતા પ્રતીત્યસમુત્પન્ના । ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્8 )
સ રૂપમ્ આત્મેતિ સમનુપશ્યતીતિ સત્કાયદૃષ્ટિપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ અધિમાત્રાદ્ અધિમાત્રતરં યાવત્ પરિપૂર્ણાત્ પરિપૂર્ણતરં ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્9 ) । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં તૃષ્ણા પશ્ચિમમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।

ન હૈવ રૂપમ્ આત્મેતિ સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ રૂપવન્તમ્ આત્માનં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ રૂપવન્તમ્ આત્માનં સંઅનુપશ્યત્ય્ અપિ ( ધ્સ્ક્દ્ 11વ્10 ) તુ રૂપમ્ આત્મીયં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ રૂપમ્ આત્મીયં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ રૂપે આત્માનં સમનુપશ્યતિ ।
ન હૈવ રૂપે આત્માનં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ વેદનામ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ વેદના મ્ આત્મતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્1 ) સંઅનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ વેદનાવન્તમ્ આત્માનં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ વેદના વન્તં આત્માનં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ વેદનામ્ આત્મીયાં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ વેદનામ્ આત્મીયાં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ વેદનાયામ્ આત્માનં સમનુપ શ્યતિ ।
( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્2 ) ન હૈવ વેદનાયામ્ આત્માનં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ સંજ્ઞામ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ સંજ્ઞામ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ સંજ્ઞાવન્તમ્ આત્માનં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ સંજ્ઞાવન્તમ્ આત્માનં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ સંજ્ઞામ્ આત્મીયાં ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્3 ) સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ સંજ્ઞામ્ આત્મીયાં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ સંજ્ઞાયામ્ આત્માનં સમનુપશ્યતિ ।
ન હૈવ સંજ્ઞાયામ્ આત્માનં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ સંસ્કારાન્ આત્મતઃ સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ સંસ્કારાન્ આત્મતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્4 ) સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ સંસ્કારવન્તમ્ આત્માનં સમનુપશ્યતિ । વિસ્તરઃ ।
વિજ્ઞાનમ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ વિજ્ઞાનમ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ વિજ્ઞાનવન્તમ્ આત્માનં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ વિજ્ઞાનવન્તમ્ આત્માનં ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્5 ) સમનુપશ્યતિ અપિ તુ વિજ્ઞાનમ્ આત્મીયં સમનુપશ્યતિ । ન હૈવ વિજ્ઞાનમ્ આત્મીયં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ વિજ્ઞાને આત્માનં સમનુપશ્યતિ ।
ન હૈવ વિજ્ઞાને આત્માનં સમનુપશ્યત્ય્ અપિ તુ કાંક્ષી ભવતિ વિચિકિત્સી । ન હૈવ કાંક્ષી ભવતિ વિચિકિત્સી અપિ ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્6 ) તુ ભવદૃષ્ટિર્ ભવતિ વિભવદૃષ્ટિઃ । ન હૈવ ભવદૃષ્ટિર્ ભવતિ વિભવદૃષ્ટિઃ અપિ ત્વ્ અસ્તીતિ વાચાધિગતં ભવત્ય્ । અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ સમનુપશ્યતિ । યો ઽસાવ્ અસ્મીત્ય્ અધિગમો ઽયમ્ અહમ્ અસ્મીત્ય્ અધિગમો । યાસાવ્ અસ્મી તિ સમનુપશ્યના ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્7 ) સંસ્કારાસ્ તે । તે પુનઃ સંસ્કારાઃ કિંનિદાનાઃ કિંસમુદયાઃ કિંજાતીયાઃ કિંપ્રભવા । વિસ્તરેણ યાવત્ ।
તત્ર ભિક્ષવઃ ષડાયતનમ્ અનિત્યં સંસ્કૃતં ચેતિતં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં । સો ઽપિ સ્પર્શઃ સાપિ વેદના સાપિ તૃષ્ણા ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્8 ) તે ઽપિ સંસ્કારાઃ સાપિ સમનુપશ્યના અનિત્યા સંસ્કૃતા ચેતિતા પ્રતીત્યસમુત્પન્ના અસ્મીત્ય્ અધિગતા ભવત્ય્ । અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ સંઅનુપશ્યતિ । સત્કાયદૃષ્ટિપર્યવસ્થાનં ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્9 ) પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ અધિમાત્રાદ્ અધિમાત્રતરં તીવ્રાત્ તીવ્રતરં પરિપૂર્ણાત્ પરિપૂર્ણતરં । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં ત્ર્ષ્ણા પશ્ચિમમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
અપિ ખલુ શાશ્વતો લોકઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 12ર્10 ) અન્તગ્રાહદૃષ્ટિપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયત્ય્ અધિમાત્રા દ્ અ ધિમાત્રતરં યાવત્ પરિપૂર્ણાત્ પરિપૂર્ણતરમ્ । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં તૃષ્ણા પશ્ચિમકમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
અશાશ્વતો ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્1 ) લોકઃ । શાશ્વતશ્ ચાશાશ્વતશ્ ચ । નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વતઃ । અન્તવાન્ લોકઃ । અનન્તવાન્ લોકઃ । અન્તવાંશ્ ચાનન્તવાંશ્ ચ । નૈવાન્તવાન્ અનન્તવાંશ્ ચ । સ જીવસ્ તચ્ છરીરં । અન્યો જીવો ઽન્યચ્ છરીરં ભવતિ । તથાગતઃ પરં મરણાન્ ન ભવતિ । તથાગતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્2 ) પરં મરણાદ્ ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ । નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ પરં મરણાદ્ । અન્તગ્રાહદૃષ્ટિપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ યાવત્ પરિપૂર્ણાત્ પરિપૂર્ણતરં । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં તૃષ્ણા પશ્ચિમકમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્3 ) ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
અપિ ખલુ ન ભગવાંસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન વિદ્યાચરણસંપન્નો ન સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદંયસારથિ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાં મિથ્યા દૃષ્ટિપર્યવસ્થાનં ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્4 ) ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ વિસ્તરેણ પરિપૂર્ણાત્ પરિપૂર્ણતરં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
ન સ્વાખ્યાતો ભગવતો ધર્મો ન સાંદૃષ્ટિકો ન નિર્જ્વરઃ નાકાલિકઃ નૌપનાયિકો નૈહિપશ્યકઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્5 ) ન પ્રત્યાત્મવેદનીયો વિજ્ઞૈર્ ।
ન સુપ્રતિપન્નો ભગવતઃ શ્રાવકસંઘો ન ઋજુપ્રતિપન્નો ન ન્યાયપ્રતિપન્નો ન સામીચીપ્રતિપન્નો નાનુધર્મચારી ।
ન દુઃખં । ન સમુદયો । ન નિરોધો । ન માર્ગો ।
ન સર્વસંસ્કારા ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્6 ) અનિત્યા । ન સર્વધર્મા અનાત્માનો । ન શાન્તં નિર્વાણમ્ । ઇતિ મિથ્યાદૃષ્ટિપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ યાવદ્ । ઇતિ પૂર્વકં પર્યવસ્થાનં ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્7 ) તૃષ્ણા પશ્ચિમમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્ર ત્ય યમ્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ ।
અપિ ખલુ શાશ્વતો લોક ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ । ઇતિ દૃષ્ટિપરામર્શપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્8 ) ઉત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ યાવત્ પશ્ચિમકમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।

શાશ્વતો લોકો વિસ્તરેણ યાવચ્ ચૈવ ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદ્ ઇતિ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહં અન્યદ્ । ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્9 ) ઇતિ દૃષ્ટિપરામર્શપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ યાવત્ પશ્ચિમકમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયં ઉપાદાનં ।
અપિ ખલુ શીલં પરામૃશતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 12વ્10 ) શીલેન શુચ્યતિ મુચ્યતિ નિર્યાતિ સુખદુઃખં વ્યતિક્રામતિ સુખદુઃખવ્યતિક્રમં ચાનુપ્રાપ્નોતિ । શીલવ્રતપરામર્શપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનં ઉત્પાદયતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્1 ) । વિસ્તરેણ યાવત્ પશ્ચિમકં ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
વ્રતં પરામૃશતિ યદ્ ઉભયતઃ શીલવ્રતં પરામૃશતિ । શીલવ્રતેન શુચ્યતિ મુચ્યતે નિર્યાતિ યાવત્ સુખદુઃખં વ્યતિક્રમમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્2 ) । શીલવ્રતપરામર્શપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ યાવત્ પશ્ચિમકમ્ ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
અપિ ખલુ તથાગતો ભગવાન્ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્3 ) નેતિ વિચિકિત્સાપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । સ તસ્માત્ પર્યવસ્થાનાદ્ અન્યં પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ યાવત્ પશ્ચિમકં ઉપાદાનં । તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં । વિદ્યાચરણસંપન્નો ન વિદ્યાચરણસંપન્નઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્4 ) । સુગતો લોકવિત્* ન સુગતો લોકવિત્* । અનુત્તરો નાનુત્તરઃ । પુરુષદમ્યસારથિઃ ન પુરુષદમ્યસારથિઃ । શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં ન શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં । બુદ્ધો ભગવાન્ ન બુદ્ધો ભગવાન્ * ।
( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્5 ) સ્વાખ્યાતો ભગવતો ધર્મો ન સ્વાખ્યાતો ભગવતો ધર્મઃ । સાંદૃષ્ટિકો ન સાંદૃષ્ટિકો । નિર્જ્વરો ન નિર્જ્વરઃ । આકાલિકો નાકાલિકઃ । ઔપનાયિકો નૌપનાયિકઃ । ઐહિદર્શિકો નૈહિદર્શિકઃ । પ્રત્યાત્મવેદ્ અની યો ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્6 ) વિજ્ઞૈઃ ન પ્રત્યાત્મવેદનીયો વિજ્ઞૈઃ ।
સુપ્રતિપન્નો ભગવતઃ શ્રાવકસંઘો ન સુપ્રતિપન્નો ભગવતઃ શ્રાવકસંઘઃ । ઋજુપ્રતિપન્નો ન ઋજુપ્રતિપન્નો । ન્યાયપ્રતિપન્નો ન ન્યાયપ્રતિપન્નો ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્7 ) । ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ન ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નઃ । સામીચીપ્રતિપન્નો ન સામીચીપ્રતિપન્નઃ । અનુધર્મચારી નાનુધર્મચારી ।
દુઃખં ન દુઃખં । સમુદયો ન સમુદયો । નિરોધો ન નિરોધઃ । માર્ગો ન માર્ગઃ । સર્વસંસ્કારા ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્8 ) અનિત્યા ન સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ । સર્વધર્મા અનાત્માનઃ ન સર્વધર્મા અનાત્માનઃ । શાન્તં નિર્વાણં ન શાન્તં નિર્વાણં । ઇતિ વિચિકિત્સાપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ । વિસ્તરેણ યાવત્ પશ્ચિમકમ્ ઉપાદાનમ્* । ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્9 ) તદ્ ઉચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ।
અપિ ખલુ સર્વાણ્ય્ એવ ચત્વાર્ય્ ઉપાદાનાનિ તૃષ્ણાસમુદયાનિ તૃષ્ણાજાતીયાનિ તૃષ્ણાપ્રભવાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । કામોપાદાનં દૃષ્ટ્યુપાદાનં શીલવ્રતોપાદાનમ્ આત્મવાદોપાદાનં ( ધ્સ્ક્દ્ 13ર્10 ) ।
કામોપાદાનં કતમદ્ । આહ । કામપ્રતિસંયુક્તાં દૃષ્ટિં શીલવ્રતં ચ સ્થાપ્ય યાનિ તદ ન્યાનિ કામપ્રતિસંયુક્તાનિ સંયોજનબન્ધનાનુશયોપક્લેશપર્યવસ્થાનાનિ ઇદમ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્1 ) કામોપાદાનં ।
દૃષ્ટ્યુપાદાનં કતમદ્ । આહ । ચતસ્રો દૃષ્ટયો દૃષ્ટ્યુપાદાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સત્કાયદૃષ્ટિર્ અન્તગ્રાહદૃષ્ટિર્ મિથ્યાદૃષ્ટિર્ દૃષ્ટિપરામર્શ ઇતીમાશ્ ચતસ્રો દૃષ્ટયો । દૃષ્ટ્યુપાદાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
શીલવ્રતોપાદાનં કતમદ્ । યથા ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્2 ) ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ શીલં પરામૃશતિ વિસ્તરેણ યાવત્* । ઉભયેન શીલવ્રતેન શુચ્યતિ મુચ્યતે નિર્યાતિ સુખદુઃખં વ્યતિક્રામતિ સુખદુઃખવ્યતિક્રમમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે શીલવ્રતોપાદાનં ।
આત્મવ્રતોપાદાનમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્3 ) આત્મવ્ આદ્ ઓપાદાનં કતમત્* । રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તા ં દૃષ્ટિ ં શીલવ્રતં ચ સ્થાપ્ય તદન્યાનિ રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાનિ સંયોજનબન્ધનાનુશયોપક્લેશપર્યવસ્થાનાનીદમ્ ઉચ્યતે આત્મવાદોપાદાનં ।
( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્4 ) અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાને વ્યાકરણે આયુષ્મત્ય્ આનન્દે ।
અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દોપાદાનં વિસ્તરેણ યાવત્ ।
તૃષ્ણા ચેદ્ આનન્દ નાભવિષ્યદ્ અપિ નુ કસ્ય ચિત્ કા ચિત્ તૃષ્ણાભવિષ્યન્ । નો ભદન્ત । સર્વશો વા પુનર્ આનન્દ ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્5 ) તૃષ્ણાયામ્ અસત્યામ્ અપિ નુ ઉપાદાનં પ્રજ્ઞાપયેત । નો ભદન્ત । તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ એતન્ નિદાનમ્ એષ હેતુર્ એષ સમુદય એષ પ્રત્યયઃ ઉપાદાનસ્ય યદ્ ઉત તૃષ્ણા તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં । ઇતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્6 ) યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્યુક્તમ્ ઇતિ ॥
11. (ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ)
ભવઃ કતમ । આહ । ઉપાદાનાન્ય્ એવ પ્રતીત્યાનેકવિધા ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉક્તા ભગવતા । એકવિધા અસ્તિ ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્ર ત્રૈધાતુકાઃ પંચ સ્કન્ધા ઉક્તા ભગવતા । ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્7 ) અસ્તિ ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્રાયત્યાં પુનર્ભવાભિનિર્વ ર્ત કં કર્મોક્તં ભગવતા । અસ્તિ ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્રોપપ ત્ ત્યંગિકા પંચ સ્કન્ધા ઉક્તા ભગવતા ।
કતમા ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્ર ત્રૈધાતુકાઃ પંચ સ્કન્ધા ભવા ઉક્તા ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્8 ) ભગવતા । યદ્ ઉક્તં । ત્રયો ભવાઃ કામભવો રૂપભવઃ આરૂપ્યભવઃ । ઇયં ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્ર ત્રૈધાતુકાઃ પંચ સ્કન્ધા ભવ ઉક્તા ભગવતા ।
કતમા ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્રાયત્યાં પુનર્ભવાભિનિર્વર્તકં કર્મોક્તં ભગવતા ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્9 ) । યદ્ ઉક્તં । યદ્ અપિ તદ્ આનન્દ કર્માયત્યાં પુનર્ભવાય સંવર્તતે ઇદમ્ અત્ર ભવસ્ય । ઇયં ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્રાયત્યાં પુનર્ભવાભિનિર્વર્તકં કર્મ ભવ ઉક્તં ભગવતા ।
કતમા ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્રોપપ ત્ ત્યાંગિકાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 13વ્10 ) પંચ સ્કન્ધા ભવ ઉક્તા ભગવતા । યદ્ ઉક્તં । વિજ્ઞાનં ફલ્ગુનાહારં યાવદ્ એવાયત્યાં પુનર્ભવાભિનિર્વર્તયે પ્રાદુર્ભાવાય । ઇયં ભવપ્રજ્ઞપ્તિર્ યત્રોપપત્ ત્ યાંગિકાઃ પંચ સ્કન્ધા ભવ ઉક્તં ભગવતા ।
અપિ ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્1 ) ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા નિદાનપર્યાયે વ્યાકરણે આયુષ્મત્ય્ આનન્દે ।
અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દ ભવો । વિસ્તરેણ યાવત્ ।
સર્વશો વા પુનર્ આનન્દ ઉપાદાને અસતિ અપિ નુ ભવઃ પ્રજ્ઞાયેત । નો ભદન્ત । તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ એત ન્ નિ દાનં ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્2 ) ચૈષ હેતુર્ એષ સમુદય એષ પ્રત્યયો ભવસ્ય યદ્ ઉતોપાદાનં । ઉપાદાનપ્રત્યયમ્ આનન્દ ભવ । ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્યુક્તં ॥
12. (ભવપ્રત્યયા જાતિઃ)

ભવપ્રત્યયા જાતિઃ કતમા । આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો રાગપર્યવસ્થિતો ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્3 ) દ્વેષપર્યવસ્થિતો મોહપર્યવસ્થિતઃ કાયેન દુશ્ચરિતં ચરતિ વાચા મનસા દુશ્ચરિતં ચરતિ । યે તે અકુશલા કાયસંસ્કારા વાક્સંસ્કારા મનઃસંસ્કારા અયમ્ ઉચ્યતે અકુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્4 ) તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાન્ નરકેષૂપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ અવક્રાન્તિર્ અભિનિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવઃ સ્કન્ધપ્રતિલાભો ધાતુપ્રતિલાભ આયતનપ્રતિલાભો જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવ ઇતીયં જાતિર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્5 ) ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ।
ઇતિ યથા નરકેષ્વ્ એવં તિર્યક્પ્રેતેષુ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો મનુષ્યસુખકાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં મનુષ્યસુભગાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્6 ) સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં કાયેન સુચરિતં ચરતિ વાચા મનસા સુચરિતં ચરતિ । યે તે કુશલાઃ કાયસંસ્કારા વાક્સંસ્કારા મનઃસંસ્કારા ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્7 ) અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાન્ મનુષ્યસુભગાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ વિસ્તરેણ તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિ ।
યથા મનુષ્યસુભગાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્8 ) એવં ચાતુર્મહારાજિકાનાં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ તસ્યૈવં ભવત્ય્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્9 ) । અહો બતાહં બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં ( ધ્સ્ક્દ્ 14ર્10 ) પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવર આજીવપરિશુદ્ધિ ર્ અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્1 ) બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર જાતિઃ સંજાતિર્ વિસ્તરેણ યાવદ્ । ઇયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।
યથા બ્રહ્મકાયિકાનાં એવં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં મહાબ્રહ્મણાં ।
( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્2 ) યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ પરીત્તાભાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં પરીત્તાભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનો વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્3 ) અધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવર આજીવપરિશુદ્ધિઃ અયમ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્4 ) કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ પરીત્તાભનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ વિસ્તરેણ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવમ્* ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્5 ) પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિઃ ।
યથા પરીત્તાભાનામ્ એવમ્ અપ્રમાણાભાનામ્ આભાસ્વરાણાં ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ પરીત્તશુભાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્6 ) પરીત્તશુભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયં । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ । સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે । યત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્7 ) તદ્ આર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાં સુખવિહારીતિ તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ આજીવપરિશુદ્ધિર્ અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્8 ) યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ પરીત્તશુભાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ વિસ્તરેણ । ઇયમ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।
યથા પરીત્તશુભાનામ્ એવમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્9 ) અપ્રમાણ્ અશુ ભાનાં શુભકૃત્સ્નાનાં ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ અનભ્રકાણાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહમ્ અનભ્રકાણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 14વ્10 ) તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સુખસ્ય ચ પ્રહાણા દ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણા ત્ પૂર્વમ્ એવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તગમાદ્ અદુઃખાસુખં ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્1 ) તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવર આજીવપરિશુદ્ધિર્ અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાદ્ અનભ્રકાણાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્2 ) । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિઃ વિસ્તરેણ યાવજ્ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિઃ ।
યથા અનભ્રકાણામ્ એવં પુણ્યપ્રસવાનામ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્3 ) અસંજ્ઞિસત્વ્ અ સંગૃહીતાનાં ચ બૃહત્ફલાનાં ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ અસંજ્ઞિસત્વાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહમ્ અસંજ્ઞિસત્વાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્4 ) ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તં પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સંજ્ઞામ્ ઔદારિકતો દુઃખિલતઃ સ્થૂલભિત્તિકતો મનસિકરોતિ આસંજ્ઞિકં ચ શાન્તતઃ પ્રણીતતો નિઃસરણતઃ । તસ્ય સંજ્ઞામ્ ઔદારિકતો ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્5 ) દુઃખિલતઃ સ્થૂલભિત્તિકતો મનસિકુર્વતઃ આસંજ્ઞિકં ચ શાન્તતઃ પ્રણીતતો નિઃસરણતઃ સંજ્ના અન્તર્ધીયતે આસંજ્ઞિકં ચ સંસ્થિહતિ । ઇતિ યત્ર મમ સંજ્ઞા અન્તરાયત્ય્ આસંજ્ઞિકં ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્6 ) ચ સંસ્થિહત્ય્ એતાવદ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ સમાપન્ન ઇતિ વક્તવ્યં । તથા સમાપન્નસ્ય યઃ કાયસંવરો વાક્સંવરઃ આજીવપરિશુદ્ધિર્ અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્7 ) કાયસ્ય ભેદાદ્ અસંજ્ઞિસત્વાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ વિસ્તરેણ યાવજ્ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવ ઇતિ । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્8 ) ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।

યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યઃ આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્9 ) ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયત ન મ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 15ર્10 ) ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યા ચેતના સંચેતનાભિસંચેતના ચેતયિતં ચેતનાગતં ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્1 ) તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ વિસ્તરેણ યાવ જ્ જીવિતેન્દ્રિયપ્રાદુર્ભાવ । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્2 ) ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયં ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્3 ) ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યા ચેતના યાવચ્ ચિત્તાભિસંસ્કારો ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્4 ) મનસ્કર્માયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાદ્ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિઃ વિસ્તરેણ ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્5 ) યાવજ્ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવ । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્ય આકિંચન્યાયતનાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્6 ) । તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહમ્ આકિંચન્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્7 ) કિં ચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યા ચેતના સંચેતના વિસ્તરેણ યાવચ્ ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ અયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્8 ) યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાદ્ આકિંચન્યાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયાં ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિઃ વિસ્તરેણ યાવજ્ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવ ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્9 ) । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।

યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનાં દેવાનામ્ અવેક્ષાવાન્ ભવતિ પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ । ( ધ્સ્ક્દ્ 15વ્10 ) તસ્યૈવં ભવત્ય્ । અહો બતાહં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનાં દેવાનાં સભાગતાયાં ઉપપદ્યેયમ્ ઇતિ । સ તત્પ્રાર્થયમાનસ્ તદ્ધેતોસ્ તત્સંવર્તનીયં આકિંચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્1 ) નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા સમાપન્નસ્ય યા ચેતના વિસ્તરેણ યાવ ચ્ ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્માયમ્ ઉચ્યતે કુશલઃ કર્મભવઃ । યદ્ અપિ તદ્ધેતુ તત્પ્રત્યયં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્2 ) દેવાનાં સભાગતાયાં ઉપપદ્યતે । તત્ર યા જાતિઃ સંજાતિર્ અવક્રાન્તિર્ અભિનિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવઃ સ્કન્ધપ્રતિલાભો ધાતુપ્રતિલાભઃ આયતનપ્રતિલાભઃ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્3 ) । ઇતીયં જાતિર્ ઇમં ભવં પ્રતીત્ય તદ્ ઉચ્યતે ભવપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયે વ્યાકરણે આયુષ્મત્ય્ આનન્દે ।
અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દ જાતિર્ । ઇતિ પૃષ્ટૈર્ અસ્તીતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્4 ) વચનીયં । કિંપ્રત્યયા જાતિર્ ઇતિ । ભવપ્રત્યયા ઇતિ વચનીયં । ભવપ્રત્યયા આનન્દ જાતિર્ । ઇતિ મે યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્યુક્તં ।
ભવશ્ ચેદ્ આનન્દ ન સ્યાદ્ અપિ નુ મત્સ્યાનાં મત્સ્યત્વે પક્ષિણાનાં વા પક્ષિત્વે ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્5 ) સરીસૃપાણાં સરીસૃપત્વે ચતુષ્પદાનાં વા ચતુષ્પદત્વે નાગાનાં વા નાગત્વે યક્ષાણાં વા યક્ષત્વે ભૂતાનાં વા ભૂતત્વે ગન્ધર્વાણાં વા ગન્ધર્વત્વે દેવાનાં વા દેવત્વે મનુષ્યાણાં વા મનુષ્યત્વે ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્6 ) તેષાં તેષામ્ આનન્દ સત્વાનાં તસ્મિન્ તસ્મિન્ સત્વનિકાયે અપિ નુ કસ્ય ચિત્ ક શ્ ચિદ્ ભવઃ સ્યાન્ । નો ભદન્ત । સર્વશો વા પુનર્ આનન્દ ભવે અસત્ય્ અપિ નુ કસ્ય ચિત્ ક્ આ ચિજ્ જાતિ ઃ પ્રજ્ઞાયેત । નો ભદન્ત । ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્7 ) તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દૈતન્ નિદાનમ્ એષ સમુદય એષ હેતુર્ એષ પ્રત્યયો જાત્યા યદ્ ઉત ભવઃ । ભવપ્રત્યયા આનન્દ જાતિર્ । ઇતિ મે યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્ય્ ઉ ક્તં ।
13. (જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ)
જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્ ઇતિ ।
જરા કતમા । ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્8 ) આહ । યત્ તેષાં તેષાં સત્વાનાં તસ્મિં તસ્મિં સત્વનિકાયે જાતિઃ સંજાતિર્ અવક્રાન્તિર્ અભિનિર્વૃત્તિર્ વિસ્તરેણ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ ઇયમ્ ઉચ્યતે જાતિઃ ।
અપિ ખલ્વ્ એવમ્ ઉક્તં ભગવતા મહાનિદાનપર્યાયે ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્9 ) વ્યાકરણે આયુષ્મત્ય્ આનન્દે ।
અસ્તિ પ્રત્યયમ્ આનન્દ જરામરણં । ઇતિ પૃષ્ટૈર્ અસ્તીતિ સ્યાદ્ વચનીયં । વિસ્તરેણ યાવજ્ ।
જાતિશ્ ચેદ્ આનન્દ ન સ્યાદ્ અપિ નુ મત્સ્યાનાં વા મત્સ્યત્વે પક્ષિનાં વા ( ધ્સ્ક્દ્ 16ર્10 ) પક્ષિત્વે વિસ્તરેણ યાવ દ્ દેવાનાં દેવત્વે તેષાં તેષામ્ આનન્દ સત્વાનાં તસ્મિં તસ્મિન્ સત્વનિકાયે અપિ નુ કસ્ય ચિત્ ક્ આ ચિજ્ જાતિઃ સ્યાન્ । નો ભદન્ત । સર્વશો વા પુનર્ આનન્દ જાત્યામ્ અ સત્યાં ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્1 ) અપિ નુ જરામરણં પ્રજ્નાયેત । નો ભદન્ત । તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ તન્ નિદાનં એષ સમુદય એષ હેતુર્ એષ પ્રત્યયો જરામરણસ્ય યદ્ ઉત જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયમ્ આનન્દ જરામરણમ્ ઇતિ મે યદ્ ઉક્તમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્2 ) એતત્ પ્રત્યુક્તં ॥
જરા કતમા । યત્ તત્ ખાલિત્યં પાલિત્યં વિસ્તરેણ યાવત્ સંસ્કારાણાં પુરાણીભાવો જર્જરીભાવ ઇયમ્ ઉચ્યતે જરા ।
મરણં કતમદ્ । આહ । યત્ તેષાં તેષાં સત્વાનાં તસ્માત્ તસ્માત્ સત્વનિકાયાચ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્3 ) ચ્યુતિશ્ ચ્યવનતા ભેદો ઽન્તર્હાણિઃ સંમોષઃ પરિહાણિઃ આયુષો હાનિર્ ઊષ્મણો હાનિઃ સ્કન્ધાનાં નિક્ષેપો જીવિતેન્દ્રિયસ્યોપરોધો મરણં કાલક્રિયા ઇદમ્ ઉચ્યતે મરણં ।
શોકઃ કતમ । આહ ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્4 ) । યત્ તન્ માતૃમ ર ણેન પિતૃમરણેન ભ્રાતૃમરણેન ભગિનીમરણેન જ્ઞાતિક્ષયાદ્ ધનક્ષયાદ્ ભોગક્ષયાત્ સ્પૃષ્ટસ્ય શારીરિકાભિર્ વેદનાભિર્ દુઃખાબિસ્ તીવ્રાભિઃ ખરાભિઃ કટુકાભિર્ અમનાપાભિઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્5 ) પ્રાણહારિણીભિર્ યો દાઘઃ સંદાઘઃ શોકઃ શોચના શોકાયિતત્વમ્ અયમ્ ઉચ્યતે શોકઃ ।
પરિદેવઃ કતમ । આહ । તથા દહ્યતે તથા પરિદહ્યતે । હા અંબ હા તાત હા ભગિનિ હા ભ્રાતઃ । તદ્ ઉપાદાય ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્6 ) યદ્ વાક્યં વચનં વ્યાહારો ભાષા ગીર્ નિરુક્તિર્ વાક્પથો વાગ્ઘોષો વાચા વાક્કર્મ વાગ્વિજ્ઞપ્તિર્ આર્ત્તિર્ ભાષ્યં વિપ્રલાપો લાલપ્યં લાલપ્યનતા પરિદેવઃ પરિદેવનતા અયમ્ ઉચ્યતે ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્7 ) પરિદેવઃ ।
દુઃખં કતમદ્ । આહ । પંચવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તમ્ અસાતં વેદિતં વેદનાગતમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે દુઃખં ।
દૌર્મનસ્યં કતરદ્ । આહ । મનોવિજ્ઞાનંસપ્રયુક્તં અસાતં વેદિતં વેદનાગતમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે દૌર્મનસ્યં ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્8 ) ।
ઉપાયાસઃ કતમ । આહ । યશ્ ચેતસ આયાસ ઉપાયાસઃ ઉપાયાસનતા અયમ્ ઉચ્યતે ઉપાયાસઃ ॥
14. (દુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ)
અપિ ખલ્વ્ અવિદ્યાદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય સંસ્કારદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્9 ) પ્રાદુર્ભાવઃ । સંસ્કારદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । વિજ્ઞાનદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય નામરૂપદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । નામરૂપદુઃખસ્કન્ધં ( ધ્સ્ક્દ્ 16વ્10 ) પ્રતીત્ય ષડાયતનદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । ષડાયતનદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય સ્પર્શદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । સ્પર્શદુઃખસ્કન્ધં ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્1 ) પ્રતીત્ય વેદનાદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । વેદનાદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય તૃષ્ણાદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તૃષ્ણાદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્યોપાદાનદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્2 ) ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । ઉપાદાનદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય ભવદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । ભવદુઃખસ્કન્ધં પ્રતીત્ય જાતિદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વિત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । જાતિદુઃખસ્કન્ધમ્* ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્3 ) પ્રતીત્ય જરા મ રણદુઃખસ્કન્ધસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ ॥ ॥
15. (પઞ્ચ ભયાનિ વદ્યાનિ વૈરાણિ)
એવં મયા શ્રુતમ્ એકસ્મિન્ સમયે ભગવાંશ્ છ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । યસ્ય કસ્ય ચિદ્ ભિક્ષવઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્4 ) પંચ ભયાનિ વદ્યાનિ વૈરાણિ અશાન્તાનિ ભવન્તિ સ દૃષ્ટ એવ ધર્મે વિજ્ઞાનાં ગર્હ્યો ભવતિ પશ્ચાચ્ ચાનુતાપ્યઃ કાયસ્ય ચ ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિં વિનિપાતં નરકેષૂપપદ્યતે ।
કતમાનિ પંચ ભયાનિ ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્5 ) વદ્યાનિ વૈરાણ્ય્ અશાન્તાનિ ભવન્તિ ।
યત્ પ્રાણાતિપાતિકઃ પ્રાણાતિપાતપ્રત્યયં વદ્યં વૈરં પ્રસવતિ પ્રાણાતિપાતાદ્ અપ્રતિવિરતસ્ય એવમ્ અસ્યેદં પ્રથમં ભયં વદ્યં વૈરમ્ અશાન્તં ભવતિ ।
યદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્6 ) અદત્તાદાયિકઃ કામમિથ્યાચારિકો મૃષાવાદિકઃ

સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાયિકઃ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનભયં વદ્યં વૈરં પ્રસવતિ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાદ્ અપ્રતિવિરતસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્7 ) એવમ્ અસ્યેદં પંચમં ભયં વદ્યં વૈરમ્ અશાન્તં ભવતિ ।
યસ્ય કસ્ય ચિદ્ ઇમાનિ પંચ ભયાનિ વદ્યાનિ વૈરાણ્ય્ અશાન્તાનિ ભવન્તિ સ દૃષ્ટ એવ ધર્મે વિજ્ઞાનાં ગર્હ્યો ભવતિ પશ્ચાચ્ ચાનુતાપ્યઃ । ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્8 ) કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિં વિનિપાતં નરકેષૂપપદ્યતે ।
યસ્ય તુ કસ્ય ચિત્ પંચ ભયાનિ વદ્યાનિ વૈરાણિ શાન્તાનિ ભવન્તિ સ દૃષ્ટ એવ ધર્મે વિજ્ઞાનાં પ્રશસ્યો ભવતિ પશ્ચાચ્ ચ નાનુતાપ્યઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્9 ) કાયસ્ય ચ ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે ।
કતમાનિ પંચ ભયાનિ વદ્યાનિ વૈરાણિ શાન્તાનિ ભવન્તિ ।
યત્* પ્રાણાતિપાતિકઃ પ્રાણાતિપાતપ્રત્યયં ભયં વદ્યં વૈરં પ્રસવતિ પ્રાણાતિપાતાત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 17ર્10 ) પ્રતિવિરતસ્ય એવમ્ અસ્યેદં પ્રથમં વદ્યં વૈરં શાન્તં ભવતિ ।
યદ્ અદત્તાદાયિકઃ કામમિથ્યાચારિકો મૃષાવાદિકઃ
સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાયિકઃ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનપ્રત્યયં ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્1 ) ભયં વદ્યં વૈરં પ્રસવતિ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરતસ્ય એવમ્ અસ્યેદં પંચમં ભયં વદ્યં વૈરં શાન્તં ભવતિ ।
યસ્ય કસ્ય ચિદ્ ઇમાનિ પંચ ભયાનિ વદ્યાનિ વૈરાણિ શાન્તાનિ ભવન્તિ સ દૃષ્ટ એવ ધર્મે ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્2 ) વિજ્ઞાનાં પ્રશસ્યો ભવતિ પશ્ચાચ્ ચ નાનુતાપ્યઃ કાયસ્ય ચ ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે । ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । ઇદમ્ ઉક્ત્વા સુગતો હ્ય્ અથાપરમ્ એતદ્ ઉવાચ શાસ્તા ॥
યઃ પ્રાણમ્ અતિપાતયતિ મૃષાવાદં ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્3 ) ચ ભાષતે ।
લોકે અદત્તમ્ આદત્તે પરદારં ચ ગચ્છતિ ।
સુરામૈરેયપાનં ચ યો નરો હ્ય્ અધિગૃધ્યતિ ।
સક્તઃ પંચસુ ધર્મેષુ દુઃશીલ ઇતિ કથ્યતે ।
કાયસ્ય ભેદા દ્ દુષ્પ્રજ્ઞો નરકેષૂપપદ્યતે ॥
યસ્ તુ પ્રાણં નાતિપાતયતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્4 ) મૃષાવાદં ન ભાષતે ।
લોકે અદત્તં નાદત્તે પરદારં ન ગચ્છતિ ।
સુરામૈરેયપાનં ચ યો નરો નાધિગૃધ્યતિ ।

મુક્તઃ પંચસુ ધર્મેષુ શીલવાન્ ઇતિ કથ્યતે ।
કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતો સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે ।
ઇદમ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્5 ) અવોચત્* ॥
16. (ઉપાસકઃ)
કિયતા ઉપાસકો ભવતિ । યતશ્ ચ ગૃહી અવદાતવસનઃ પુરુષઃ પુરુષેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતઃ બુદ્ધં શરણં ગચ્છતિ ધર્મં સંઘં શરણં ગચ્છતિ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ વાચં ચ ભાષતે ઉપાસકં ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્6 ) માં ધારયેતિ । ઇયતા ઉપાસકો ભવતિ ।
કિયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસ્વ્ એકદેશકારી ભવતિ । યતશ્ ચોપાસકઃ બુદ્ધં શરણં ગતો ભવતિ ધર્મં સંઘં શરણં ગતો ભવતિ પ્રાણાતિપાતાત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્7 ) પ્રતિવિરતઃ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાદ્ અપ્રતિવિરતઃ ઇયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસ્વ્ એકદેશકારી ભવતિ ।
કિયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસુ ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્8 ) પ્રદેશકારી ભવતિ । યતશ્ ચોપાસકઃ બુદ્ધં શરણં ગતો ભવતિ ધર્મં સંઘં શરણં ગતો ભવતિ પ્રાણાતિપાતાદ્ અદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતઃ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્9 ) અપ્રતિવિરતઃ ઇયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસુ પ્રદેશકારી ભવતિ ।
કિયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસુ યદ્ભૂયસ્કારી ભવતિ । યતશ્ ચોપાસકઃ બુદ્ધં શરણં ગતો ભવતિ ધર્મં સંઘં શરણં ( ધ્સ્ક્દ્ 17વ્10 ) ગતો ભવતિ પ્રાણાતિપાતાદ્ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતઃ મૃષાવાદાત્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાદ્ અપ્રતિવિરતઃ ઇયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસુ યદ્ભૂયસ્કારિ ભવતિ ।
( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્1 ) કિયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસ્વ્ અપરિપૂર્ણકારી ભવતિ । યતશ્ ચોપાસકઃ બુદ્ધં શરણં ગતો ભવતિ ધર્મં સંઘં શરણં ગતો ભવતિ પ્રાણાતિપાતાદ્ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતઃ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્2 ) અપ્રતિવિરતઃ ઇયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસ્વ્ અપરિપૂર્ણકારી ભવતિ ।
કિયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસુ પરિપૂર્ણકારી ભવતિ । યતશ્ ચોપાસકઃ બુદ્ધં શરણં ગતો ભવતિ ધર્મં સંઘં શરણં ગતો ભવતિ પ્રાણાતિપાતાત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્3 ) પ્રતિવિરતઃ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરતઃ ઇયતા ઉપાસકઃ શિક્ષાસુ પરિપૂર્ણકારી ભવતિ ॥
પંચભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ ઉપાસકઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્4 ) આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ ન પરહિતાય । કતમૈઃ પંચભિઃ । આત્મના પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । નો તુ પરાન્ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ ।
આત્મના અદત્તા દા નાત્326 ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્5 ) કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । નો તુ પરાન્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનવિરતૌ સમાદાપયતિ । એભિઃ પંચભિઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્6 ) ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસક આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય ॥
દશભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય ચ । આત્મના પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્7 ) ભવતિ પરાંશ્ ચ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ । આત્મના અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ પરાંશ્ ચ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનવિરતૌ ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્8 ) સમાદાપયતિ । એભિર્ દશભિર્ ધર્મૈસ્ સમન્વાગતઃ ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય ચ ॥
પંચદશભિર્ ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ અત્માહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય ચ ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્9 ) બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય ચ । આત્મના પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ પરાન્ અપિ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ પ્રાણાતિપાતવિરતં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ ।
આત્મના ( ધ્સ્ક્દ્ 18ર્10 ) અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનવિરતૌ સમાદાપયતિ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનવિરતં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવત્ય્ । એભિઃ પંચદશભિર્ ધર્મૈ ઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્1 ) સમન્વાગતઃ ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય ચ ॥
અષ્ટાભિર્ ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ ન પરહિતાય । આત્મના ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્2 ) શ્રદ્ધાસંપન્નો ભવતિ નો તુ પરાં ચ્છ્રદ્ધાસંપદિ સમાદાપયતિ । આત્મા ના શીલસંપન્નસ્ ત્યાગસંપન્નઃ । અભીક્ષ્ણમ્ આરામં ગન્તા ભવતિ ભિક્ષૂણાં દર્શનાય । અવહિતશ્રોત્રો ધર્મં શૃણોતિ । શ્રુતાનાં ધર્માણાં ધારણજાતીયો ભવતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્3 ) । ધૃતાનાં ધર્માણામ્ અર્થોપપરીક્ષી ભવતિ । આત્મના ઉપપરીક્ષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાય ધર્મમ્ આજ્ઞાય ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ભવતિ સામીચીપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મ નો તુ પરાન્ ધર્મચારી નો તુ પરાન્ ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તૌ ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્4 ) સમાદાપયતિ । એભિર્ અષ્ટાભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ ન પરહિતાય ।
ષોડશભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્5 ) પરહિતાય ચ । આત્મના શ્રદ્ધાસંપન્નો ભવતિ પરાન્ અપિ શ્રદ્ધાસંપદિ સમાદાપયતિ । આત્મના શીલસંપન્નસ્ ત્યાગસંપન્નો ભવત્ય્ । આત્મના અભીક્ષ્ણમ્ આરામં ગન્તા ભવતિ ભિક્ષૂણાં દર્શનાય । અવહિતશ્રોત્રો ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્6 ) ધર્મં શૃણોતિ । શ્રુતાનાં ધર્માણાં ધારણજાતીયો ભવતિ । ધૃતાનાં ધર્માણાં ઉપપરીક્ષ્ અ ણજાતીયો ભવતિ । આત્મના ઉપપરીક્ષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાય ધર્મં આજ્ઞાય ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્7 ) ભવતિ । સામીચીપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચારી પરાંશ્ ચ ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તૌ સમાદાપયતિ । એભિઃ ષોડશભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસક આત્મહિતાય ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્8 ) પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય ચ ।
ચતુર્વિંશત્યા ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય ચ । આત્મના શ્રદ્ધાસંપન્નો ભવતિ પરાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્9 ) અપિ શ્રદ્ધાસંપદિ સમાદાપયતિ શ્રદ્ધાસંપન્નં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનો જ્ઞો ભવતિ । આત્મના શીલસંપન્નઃ ત્યાગસંપન્નઃ । અભીક્ષ્ણમ્ આરામં ગન્તા ભવતિ ભિક્ષૂણાં દર્શનાય । અવહિતશ્રોત્રો ધર્મં શૃણોતિ । શ્રુતાનાં ( ધ્સ્ક્દ્ 18વ્10 ) ધર્માણાં ધારણજાતીયો ભવતિ । ધૃતાનાં ધર્માણામ્ અર્થોપપરિક્ષી ભવતિ । આત્મના ઉપપરિક્ષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાય ધર્મમ્ આજ્ઞાય ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ભવતિ સામીચીપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચાર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્1 ) । પરાન્ અપિ ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તૌ સમાદાપયતિ । ધર્મા નુધર્મપ્રતિપન્નં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ । એભિશ્ ચતુર્વિંશત્યા ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ પરહિતાય બહુજનહિતાય બહુજનસુ ખા ય ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્2 ) ચ ॥

દશભિર્ ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિવિનિપાતં નરકેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ । અદત્તાદાયિકઃ કામમિથ્યાચારિકો મૃષાવાદિકઃ પિશુનવાદિકઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્3 ) પરુષવાદિકઃ સંભિન્નપ્રલાપિકો ઽભિધ્યાલુર્ વ્યાપન્નચિત્તો મિથ્યાદૃષ્ટિકશ્ ચ ભવતિ । એભિર્ દશભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવન્ નરકેષૂપપદ્યતે ।
વિંશત્યા ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્4 ) નરકેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ પરાન્ અપિ પ્રાણાતિપાતે સમાદાપયતિ । આત્મના અદત્તાદાયિકો યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટિકઃ । પરાન્ અપિ મિથ્યાદૃષ્ટૌ સમાદાપયત્ય્ । એભિર્ વિંશત્યા ધર્મૈઃ સમન્વાગત ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્5 ) ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવન્ નરકેષૂપપદ્યતે ।
ત્રિંશતા ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવન્ નરકેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ । પરાન્ અપિ પ્રાણાતિપાતે સમાદાપયતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્6 ) પ્રાણાતિપાતિકં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ । આત્મના અદત્તાદાયિકો યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટિકં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ । એભિસ્ ત્રિંશતા ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ ઉપાસકો યાવત્ કાયસ્ય ભેદાન્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્7 ) નરકેષૂપપદ્યતે ।
ચત્વારિંશતા ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવન્ નરકેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ । પરાન્ અપિ પ્રાણાતિપાતે સમાદાપયતિ પ્રાણાતિપાતિકં ચ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્8 ) દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ પ્રાણાતિપાતસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે । આત્મના અદત્તા દા યિકો યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે । એભિશ્ ચત્વારિંશતા ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવન્ નરકેષૂપપદ્યતે ॥
( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્9 ) દશભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । આત્મના અદત્તાદા નાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ પૈશુન્યાત્ પારુષ્યાત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19ર્10 ) સંભિન્નપ્રલાપાદ્ અનભિધ્યાલુર્ અવ્યાપન્નચિત્તઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિકો ભવતિ । એભિર્ દશભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દે વે ષૂપપદ્યતે ॥
વિંશત્યા ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસક ઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્1 ) કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવદ્ દેવેષૂપપદ્યતે । આત્મ ના પ્રાણાતિ પાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । પરાન્ અપિ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ । આત્મના અદત્તાદાનાદ્ યાવત્ સમ્યગ્દૃષ્ટિ કો ભવતિ । પરાન્ અપિ સમ્યગ્દૃષ્ટૌ સમાદાપયતિ । એભિર્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્2 ) વિંશત્યા ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકો યાવદ્ દેવેષૂપપદ્યતે ॥
ત્રિંશતા ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવદ્ દેવેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાત્ આત્ પ્ર તિવિરતો ભવતિ । પરાન્ અપિ પ્રાણાતિપાતવિરતૌ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્3 ) સમાદાપયતિ । પ્રાણાતિપાતવિરતં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ । આત્મના અદત્તાદાનાદ્ યાવત્ સમ્યગ્દૃષ્ટિકં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવત્ય્ । એભિસ્ ત્રિંશતા ધર્મૈઃ સમન્વા ગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ યાવદ્ દેવેષૂપપદ્યતે ॥
( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્4 ) ચત્વારિંશતા ધર્મૈસ્ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે । આત્મના પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । પરાન્ અપિ પ્રા ણા તિપાતવિરતૌ સમાદાપયતિ । પ્રાણાતિપાતવિરતં ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્5 ) ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે । આત્મના અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્* પૈશુન્યાત્ પારુષ્યાત્ સંભિન્નપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતો ભવત્ય્ । અનભિધ્યાલુર્ અવ્યાપન્નચિત્તઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્6 ) સમ્યગ્દૃષ્ટિકો ભવતિ । પરાન્ અપિ સમ્યગ્દૃષ્ટૌ સમાદાપયતિ । સમ્યગ્દૃષ્ટિકં ચ દૃષ્ટ્વા સુમનોજ્ઞો ભવતિ સમ્યગ્દૃષ્ટેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે । એભિશ્ ચત્વારિંશતા ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઉપાસકઃ કાયસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્7 ) ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે ।
17. (પઞ્ચોપાસકસ્ય શિક્ષાપદાનિ)
પંચોપાસકસ્ય શિક્ષાપદાનિ । યાવજ્જીવં પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરતિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદં । યાવજ્જીવમ્ અદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ મૃષાવાદાત્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્8 ) સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદં ॥ ॥
યાવજ્જીવં પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરતિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇતિ । તત્ર કતરઃ પ્રાણાતિપાતઃ । કતરઃ પ્રાણી । કતમા પ્રાણાતિપાતાદ્ વૈરમણિઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્9 ) । યદ્ ઉચ્યતે પ્રાણાતિપાતાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇત્ય્ આહ ।
એવં હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા ।
પ્રાણાતિપાતી ખલ્વ્ ઇહૈકો ભવતિ રૌદ્રો રુધિરપાણિઃ હતપ્રહતનિવિષ્ટઃ અલજ્જી અદયાવાન્ સર્વસત્વપ્રાણિભૂતેષ્વ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 19વ્10 ) અન્તતઃ કુન્તપિપીલકમ્ અપિ પ્રાણાતિપાતાદ્ અપ્રતિવિરતો ભવતિ । અયમ્ ઉચ્યતે પ્રાણાતિપાતિકઃ ।
પ્રાણી કતમઃ । યસ્મિન્ પ્રાણિનિ પ્રાણિસંજ્ઞી જીવે જીવસંજ્ઞી સત્વે સત્વસંજ્ઞી પોષે પોષસંજ્ઞી ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્1 ) પુદ્ગલે પુદ્ગલસંજ્ઞી અયમ્ ઉચ્યતે પ્રાણી ॥
પ્રાણાતિપાતઃ કતમઃ । આહ । યસ્મિન્ પ્રાણિનિ પ્રાણિસંજ્ઞિનઃ સત્વે સત્વસંજ્ઞિનઃ પોષે પોષસંજ્ઞિનઃ પુદ્ગલે પુદ્ગલસંજ્ઞિનઃ યત્ પરાક્રમમ્ આગમ્ય યત્ પાપચિત્તમ્ અકુશલચિત્તં ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્2 ) વધકચિત્તં હનનચિત્તં મારણચિત્તં ચ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ । તત્ર યત્ કર્માગમ્ય યત્ પ્રયોગમ્ આગમ્ય યામ્ ઊહામ્ આગમ્ય યદ્ ઉપક્રમમ્ આગમ્ય પ્રાણિનો હનન ં મારણં સંચિન્ત્ય જીવિતાદ્ વ્યપરોપણમ્ ઇતિ । ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્3 ) યત્ તત્ કર્મ યો ઽસૌ પ્રયોગઃ યા સા ઊહા યદ્ ઉપક્રમં યત્ તત્ પ્રાણિનો હનનં મારણં સંચિન્ત્ય જીવિતાદ્ વ્યપરોપણં અયં ઉચ્યતે પ્રાણાતિપાતઃ ॥
પ્રાણાતિપાતી ખલ્વ્ ઇહૈકો ભવતીતિ આત્મા પ્રાણાતિપાતાદ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્4 ) અનારતો ભવતીત્ય્ અપ્રતિવિરતસ્ તતત્રસ્થસ્ તેન સમન્વાગતસ્ । તેનાહ । પ્રાણાતિપાતી ખલ્વ્ ઇહૈકો ભવતિ ।
રૌદ્ર ઇતિ । રૌદ્રતા કતમા । આહ । યત્ તદ્ આચીર્ણદણ્ડતાચીર્ણશસ્ત્રતાચીર્ણપ્રહરણતા ઇયમ્ ઉચ્યતે રૌદ્રતા । ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્5 ) તેનાહ । રૌદ્રતા ઇતિ ।
રુધિરપાણિર્ ઇતિ રુધિરપાણય ઉચ્યન્તે ઔરભ્રિકાઃ કૌક્કુટિકસૌકરિકમાત્સિકમૃગલુબ્ધકાશ્ ચૌરાઃ વધ્યઘાતકા ગોઘાતકા નાગમણ્ડલિકાઃ શશવાગુરિકા બન્ધનપાલકાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્6 ) સૂચકાઃ કારણકારકા ઇમ ઉચ્યન્તે રુધિરપાણયઃ । કેનૈત ઉચ્યન્તે રુધિરપાણયઃ । આહ । કિં ચાપિ યે સુસ્નાતા ભવન્તિ સુવિલિપ્તાઃ કલ્પિતકેશનખાવદાતવસ્ત્રપ્રાવૃતાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્7 ) આમુક્તમાલ્યાભરણા અથ ચ પુનસ્ તે રુધિરપાણય એવોચ્યન્તે । કિં કારણમ્ । આહ । યસ્માત્ તે અનારતા અવિરતા અપ્રતિવિરતાસ્ તસ્ય રુધિરસ્યોત્થાપનાય જનનાય સંજનનાય સમુત્પાદાય ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્8 ) પ્રાવિષ્કરણાય । તેન કારણેન રુધિરપાણય ઉચ્યન્તે ॥

હતપ્રહતનિવિષ્ટા ઇતિ સ્યાત્ પ્રાણી પ્રહતો ન હતઃ । સ્યાદ્ ધતો ન પ્રહતઃ । સ્યાદ્ ધતશ્ ચ પ્રહતશ્ ચ । પ્રહતસ્ તાવન્ ન હતઃ । યથા તાવત્ પ્રાણી આકોટિતો ભવતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્9 ) પાણિના વા લોષ્ટેન વા દણ્ડેન વા શસ્ત્રેણ વા અન્યતમાન્યતમેન વા વિવિધેન પ્રહરણેન । ન તુ સર્વેણ સર્વં જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતો ભવતિ । એવં પ્રાણી હતો ભવતિ ન હતશ્ ચ । યથા તાવત્ પ્રાણી ( ધ્સ્ક્દ્ 20ર્10 ) આકોટિતો ભવતિ પાણિના વા લોષ્ટેન વા દણ્ડેન વા શસ્ત્રેણ વા અન્યતમાન્યતમેન વા વિવિધેન પ્રહરણેન સર્વેણ વા સર્વં પ્રાણી જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતો ભવતિ । એવં હતશ્ ચ ભવતિ પ્રહતશ્ ચ । ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્1 ) અપિ હતપ્રહતનિવિષ્ટશ્ ચ ભવતિ સન્નિવિષ્ટશ્ ચાનિવિષ્ટશ્ ચ । તેનાહ । હતપ્રહતનિવિષ્ટ ઇતિ ॥
અલજ્જી અદયાવાન્ સર્વસત્વપ્રાણિભૂતેષ્વ્ ઇતિ । તત્ર કતમે પ્રાણાઃ । કતમે ભૂતાઃ । યદ્ ઉચ્યતે અલજ્જી અદયાવાન્ સર્વસત્વપ્રાણિભૂતેષ્વ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્2 ) ઇત્ય્ । આહ । પૃથગ્જનાઃ પ્રાણાઃ ભગવતઃ શ્રાવકા ભૂતાઃ । અપિ ખલુ યે સત્વાઃ સરાગાઃ સદ્વેષા ઃ સમોહા ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતાઃ । અપિ ખલુ યે સત્વા વિગતરાગા વિગતદ્વેષા વિગ ત મોહા ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતાઃ । અપિ ખલુ યે સત્વાઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્3 ) સતૃષ્ણા સોપાદાના ઇમ ઉચ્યન્તે પ્રાણાઃ । યે સત્વા નિસ્તૃષ્ણા નિરુપાદાના ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતાઃ । અપિ ખલુ યે સત્વા આનિરુદ્ધા ઃ પ્રતિવિરુદ્ધા ઇમ ઉચ્યન્તે પ્રાણાઃ । યે સત્વા અનાનિરુદ્ધાઃ અપ્રતિવિરુદ્ધા ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતા । અપિ ખલુ ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્4 ) યે સત્વા અવિદુષો ઽવિદ્યાગતા ઇમ ઉચ્યન્તે પ્રાણાઃ । યે સત્વા વિદુષો વિદ્યાગતા ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતાઃ । અપિ ખલુ યે સત્વાઃ કામેભ્યો ઽવીતરાગાઃ ઇમ ઉચ્યન્તે પ્રાણાઃ । યે સત્વાઃ કામેભ્યો વીતરાગા ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતાઃ । ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્5 ) અપિ ખલુ યે સત્વાઃ કામેભ્યો વીતરાગા ન તુ ભગવતઃ શ્રાવકા ઇમ ઉચ્યન્તે પ્રાણાઃ । યે સત્વા કામેભ્યો વીતરાગાસ્ તે ભગવતઃ શ્રાવકા ઇમ ઉચ્યન્તે ભૂતાઃ । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે પૃથગ્જનાઃ પ્રાણાઃ ભગવતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્6 ) શ્રાવકા ભૂતાઃ । કિં કારણં ભવનમ્ ઉચ્યતે નિર્વાણં । તત્ તૈઃ પ્રાપ્તં પ્રતિલબ્ધમ્ અધિગતં સ્પૃષ્ટં સાક્ષાત્કૃતં । યથા ચાહ ।
સમન્તાનુસારી લોકં દિશઃ સર્વમ્ ઈરિતઃ ।
ઇચ્છેદ્ ભવનમ્ આત્માનં નાધિગચ્છેદ્ અનિશ્રિતં ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્7 ) ॥

તદ્ અસ્મિન્ન્ અર્થે પૃથગ્જનાઃ પ્રાણાઃ ભગવતઃ શ્રાવકા ભૂતાઃ તદ્ એષાં પ્રાણભૂતાનામ્ અદયાય પ્રતિપન્નો ભવત્ય્ અનનુદયાયા નાનુકંપાય ॥
શોકાષ્ટહારકાઃ કુન્તા ઉચ્યન્તે ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્8 ) પિપીલકાઃ । પિપીલકા એવ । અસ્માત્ પ્રાણાતિપાતાદ્ ઉપાસકઃ પ્રતિસંખ્યાયારતો ભવત્ય્ ઉપદ્રુતરતઃ પ્રતિવિરતઃ સંવૃતશ્ ચ । યત્ર યા અક્રિયા અકરણમ્ અનભિધ્યાચારો ઽનધ્યાપત્તિર્ અનધ્યાપદનં ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્9 ) વેલા સેતુઃ વૈરમણી સ્થિતિર્ અનતિક્રમો ઽવ્યતિક્રમો ઽવ્યતિક્રમણતા । તેનાહ । યાવજ્જીવં પ્રાણાતિપાતાદ્ વૈરમણીર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇતિ ॥ * ॥
યાવજ્જીવમ્ અદત્તાદાનાદ્ વૈરમણીર્ ઉપાસકસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 20વ્10 ) શિક્ષાપદમ્ ઇતિ । અદત્તાદાનં કતમત્ ।
એવં હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા ।
અદત્તાદાયી ખલ્વ્ ઇહૈકો ભવતિ । સ ગ્રામગતમ્ અરણ્યગતં વા પરેષામ્ અદત્તં સ્તેયસંખ્યાતમ્ આદત્તે । ઇદમ્ ઉચ્યતે અદત્તાદાનં ।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્1. અદત્તાદાનં । યાવજ્જીવમ્ અદત્તાદાનાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇતિ તત્ર કતરદ્ અદત્તં કતરદ્ અદત્તાદાનં કતમા અદત્તાદાનાદ્ વૈરમણિઃ યા ઉચ્યતે યાવજ્જીવમ્ અદત્તા દા નાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇતિ અદત્તં .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્2. -તે અદત્તં । અદત્તાદાનં કતમત્* આહ પરપરિગૃહીતે પરિષ્કારે પરપરિગૃહીતસંજ્ઞિનો યત્ પાપચિત્તં ચાકુશલચિત્તં ચ હરણચિત્તં ચાપહરણચિત્તં ચોદ્ગ્રહણચિત્તં ચ ગ્રહણચિત્તં ચાદાનચિત્તમ્ આસાદીયનચિત્તં ચ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ તત્ર યત્. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્3. -પહારમ્ આગમ્ય પરપરિગૃહીતે પરિષ્કારે પરપરિગૃહીતસંજ્ઞિનઃ યદ્ ગ્રહણમ્ ઉદ્ગ્રહણમ્ આદીયનાસાદીયના હરણાપહરણા સંચિન્ત્ય સ્થાનાત્ સ્થાનસંક્રામણમ્ ઇતિ યત્ તત્ કર્મ યત્ પ્રયોગં યા સા ઊહા યદ્ ઉપક્રમં યત્ પરાક્રમં યત્ તદ્ વા .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્4. યત્ તત્ પરપરિગૃહીતે પરિષ્કારે પરપરિગૃહીતસંજ્ઞિનો ગ્રહણમ્ ઉદ્ગ્રહણમ્ આદીયનાસાદીયના સંચિન્ત્ય સ્થાનાત્ સ્થાનસંક્રમણમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે અદત્તાદાનં । અદત્તાદાયી ભવતીત્ય્ અસ્માદ્ અદત્તાદાનાદ્ અનારતો ભવત્ય્ અવિરતો ઽપ્રતિવિરતઃ તત્રસ્થ- ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્5. -તં વેત્ય્ અન્તરગતઃ પ્રાકારસ્ય । અરણ્યગતં વેતિ બહિઃ પ્રકારસ્ય । અ દ ત્તમ્ ઇતિ પરપરિગૃ હી તં સ્તેનમ્ આદત્તે તિ પરપરિગૃહીતમ્ અદત્તમ્ આદત્તે અત્યન્તમ્ અમુક્તમ્ અનિઃસૃષ્ટમ્ અપ્રતિનિઃસૃષ્ટમ્ અપિ ખલુ સ્તેયમ્ ઉચ્યતે પરચિત્તો ઽપહારકઃ તેન .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્6. -સૃષ્ટમ્ અપ્રતિનિઃસૃષ્ટમ્ અપિ ખલુ યત્ પરપરિગૃહીતં પરિષ્કારમ્ અદત્તમ્ અપિ તત્* સ્તૈન્યમ્ અપિ તત્* સંખ્યાતમ્ અપિ તત્* તદ્ ઉચ્યતે અદત્તસ્તૈન્યં સંખ્યાતમ્ આદત્તે ॥ અદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતીત્ય્ અસ્માદ્ અદત્તાદાનાદ્ ઉપાસકસ્ ય + + + ય્. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્7. -સંખ્યાતઃ સંવૃતઃ તત્ર યા અક્રિયા અકરણમ્ અનધ્યાચારો ઽનધ્યાપત્તિર્ અનધ્યાપદનમ્* વેલા સેતુર્ વૈરમણી સ્થિતિર્ અનતિક્રમો ઽવ્યતિક્રમો ઽવ્યતિક્રમણતા તદ્ ઉચ્યતે યાવજ્જીવમ્ અદત્તાદાનાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્8. -મિથ્યાચારાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇતિ કામમિથ્યાચારઃ કતમઃ । એવં હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા કામમિથ્યાચારી ખલ્વ્ ઇહૈકો ભવતિ સ યાસ્ તા ભવન્તિ પરસ્ત્રિયઃ પરભાર્યાસ્ તદ્યથા માતૃરક્ષિતા વા પિતૃ રાક્ષિતા વા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્9. શ્વશ્રૂરક્ષિતા વા શ્ વ્ અશુરરક્ષિતા વા જ્ઞાતિરક્ષિતા વા જાતિરક્ષિતા વા ગોત્રરક્ષિતા વા સદણ્ડાઃ । સાવરણાઃ સદણ્ડાવરણા અન્તતો માલાગુણપરિક્ષિપ્તા । અપિ તદ્રૂપાસુ સહસા બલેનાનુપ્રસ્કન્દ્ય કામેષુ ચારિત્રમ્ આપદ્યત્ય્ અયમ્ ઉચ્ય તે ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્10. ખલ્વ્ ઇહૈકો ભવતીત્ય્ અસ્માત્ કામમિથ્યાચારાદ્ અનારતો ભવત્ય્ અનુપરતો ઽવિરતો ઽપ્રતિવિરતઃ તદ્ ઉચ્યતે કામમિથ્યા ચા રી ખલુ ભવતીતિ ॥ યાસ્ તા ભવન્તિ પરસ્ત્રિયો પરભાર્યા ઇતિ સપ્ત પુરુષસ્ય ભાર્યાઃ । કતમા સપ્ત તદ્યથા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્11. પટવાસિની સમજીવિકા તત્ક્ષણિકા ચ । ઉદકદત્તા કતમા યા સ્ત્રી કુમારિકા વા પુરુષસ્ય માતાપિતૃભ્યામ્ ઉદકેનાનુપ્રદત્તા ભવતિ ઇયં તે ભાર્યા ભવિષ્યતિ પ્રજાપતી ઇયમ્ ઉચ્યતે ઉદકદત્તા ॥ ધનક્રીતા ક તમા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્12. -નક્રીતા ભવતિ ઇયં મે ભાર્યા ભવિષ્યતિ પ્રજાપતી સા તસ્ય ભાર્યા ભવતિ પ્રજાપતી ઇયમ્ ઉચ્યતે ધનક્રીતા । ધ્વજાહૃતા યથા તાવચ્ ચૌરાઃ પરરાષ્ટ્રં પરવિષયં ગત્વા સ્વં શિરોધ્વજં કૃત્વા સ્ત્રિયં કુમારિકાં વાહરન્તિ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21ર્13. -મિ ધ્વજાહૃતા યથા તાવદ્ રાજા અજિતં જયં જિતમ્ અધ્યાવસન્ યથા ગૃહીતિકામ્ ઉત્સૃજતિ । તત્ર પુરુષો રાજ્ઞઃ શિરોધ્વજં કૃત્વા સ્ત્રિયં કુમારિકાં વાહરતિ ઇયં મે ભાર્યા ભવિષ્યતિ પ્રજાપતી સ તસ્ય ભા ર્યા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્1. ચ્છ ન્દવાસિની કતમા યા સ્ત્રી સ્વયા શ્રદ્ધયા સ્વેન પ્રેમ્ણા સ્વેન પ્રસાદેન પુરુષમ્ ઉપસંક્રમ્યૈવમ્ આહ । આર્યપુત્રો મે સ્વામી ભવત્ય્ અહમ્ આર્યપુત્રસ્ય ભાર્યા ભવિષ્યામિ । પ્રજાપતી ઇયમ્ ઉચ્યતે ચ્છન્દવાસિની । પ ટવાસિની ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્2. -પસંક્રમ્યૈવમ્ આહ આર્યપુત્રો મે ભક્તાચ્છાદનમ્ અનુપ્રયચ્છત્વ્ અહં આર્યપુત્રસ્ય ભાર્યા ભવિષ્યામિ પ્રજાપતી ઇયમ્ ઉચ્યતે પટવાસિની । સમજીવિકા કતમા । યા સ્ત્રી પુરુષમ્ ઉપસંક્રમ્યૈવ મ્ આહ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્3. ધનં તદ્ એકધ્યે સન્નિચયં ગચ્છતુ યે ચાસ્માકં ક્રીડતાં રમતા ં પરિચારયતાં પુત્રા ભવિષ્યન્તિ પૌત્રા વા તે ઽસ્માકં મૃતાનાં કાલગતાનાં શ્રાદ્ધમ્ અનુપ્રદાસ્યન્તિ સા તસ્ય ભાર્યા ભવતિ પ્રજાપતી ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્4. .. .. .ઇકી ॥ માતૃરક્ષિતેતિ યસ્યા સ્ત્રિયાઃ કુમારિકાયા વા પિતા સ્વામી વા ઉન્મત્તો ભવતિ ક્ષિપ્તચિત્તઃ પરરાષ્ટ્રં પરવિષયં વા નિષ્પલાનો ભવતિ સા માતુર્ અન્તિકે પ્રતિવસતિ સ મા તૃ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્5. ગો પિતા સુગોપિતા માત્રપરે અપ્રતિસંવિદિતં કામેષુ ચારિત્રમ્ આપત્સ્ય ન્ ત ઇતિ ઇયમ્ ઉચ્યતે માતૃરક્ષિતા । યથા માતૃરક્ષિતા એવં પિતૃરક્ષિતા ॥ ભ્રાતૃરક્ષિતા કતમા । યસ્ય સ્ત્રિ યાઃ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્6. માતા પિતરૌ સ્વામી વા મૃતો ભવતિ કાલગતઃ ઉન્મત્તો વા ભવતિ ક્ષિપ્તચિત્તઃ પરરાષ્ટ્રં પરવિષયં નિષ્પલાનો ભવતિ સા ભ્રાતુર્ અન્તિકે પ્રતિવસતિ સા ભ્રાત્રા રક્ષિતા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્7. સુગો પિતા માત્રપરે અપ્રતિસંવિદિતં કામેષુ ચારિત્રમ્ આપત્સ્યન્ત ઇતિ ઇયમ્ ઉચ્યતે ભ્રાતૃરક્ષિતા । યથા ભ્રાતૃરક્ષિતા એવં ભગિનીરક્ષિતા ॥ શ્વશ્રૂરક્ષિતા કતમા + + ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્8. પ્.આ માતાપિતરૌ સ્વામી વા મૃતો ભવતિ કાલગત ઉન્મત્તો વા ભવતિ ક્ષિપ્તચિત્તઃ પરરાષ્ટ્રં પરવિષયં વા નિષ્પલાનો ભવતિ સા શ્વશ્ર્વા અન્તિકે પ્રતિવસતિ વસવ- ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્9. ત્રસ્ય સા શ્વશ્ર્વા રક્ષિતા ભવતિ સુરક્ષિતા ગોપિતા સુગોપિતા માત્રપરે અપ્રતિસંવિદિતં કામેષુ ચારિત્રમ્ આપત્સ્યન્ત ઇતિ ઇયમ્ ઉચ્યતે શ્વશ્રૂરક્ષિતા ॥ યથા શ્ વશ્રૂરક્ષિતા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 21વ્10. જ્ઞાતિર ક્ષિતા કતમા । જ્ઞાતય ઉચ્યન્તે યાવદ્ આ સપ્તમં માતામહં પિતામહં યુગમ્ ઉપાદાય યસ્યા સ્ત્રિયઃ કુમારિકાયા વા પૂર્વ વ ત્* ॥ જાતિરક્ષિતા કતમા । જાત ય ઉચ્યન્તે ॥।

ધ્સ્ક્મ્ 22ર્1. વૈ શ્યાઃ શૂદ્રાઃ યસ્યા સ્ત્રિયાઃ કુમારિકાયા વા પૂર્વવત્* ॥ ગોત્રરક્ષિતા કતમા । ગોત્રા ઉચ્યન્તે કૌત્સા વાત્સાશ્ શાણ્ડિલ્યા ભારદ્વાજા ઉપપંચકાઃ યસ્યા સ્ત્રિયાઃ કુમારિકાયા વા મા તા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્2. કા લગતઃ ઉન્મત્તઃ ક્ષિપ્તચિત્તઃ વેદનાભિતુન્નો વા પરરાષ્ટ્રં પરવિષયં વા નિષ્પલાનો ભવતિ સા ગોત્રાણામ્ અન્તિકે પ્રતિવસતિ ગોત્રૈ રક્ષિતા ભવતિ સુરક્ષિતા ગોપિતા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્3. અપ્રતિસંવિદિ તં કામે ષુ ચારિત્રમ્ આપત્સ્યન્ત ઇતિ ઇયમ્ ઉચ્યતે ગોત્રરક્ષિતા ॥ સદણ્ડા ઇતિ યા સા ભવતિ ગૂઢિકા ન એવં યથા વેશી નાપ્ય્ એવં યથા કુલસ્ત્રી સચેદ્ એનં રાજા જાનીયાત્ તાં + ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્4. -ધ્નીયાદ્ વા પ્રવાસયેદ્ વા હિરણ્યદણ્ડં વાનુપ્રદાપયેદ્ ઇયં ઉચ્યતે સદણ્ડાઃ । સાવરણા ઇતિ યથા તાવદ્ આર્યેણ વા આર્યપુત્રેણ વા આવૃતા ભવત્ય્ અપિ ખલુ યા એતાઃ પ + + ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્5. -વરણાઃ સદણ્ડાવરણાઃ કિં કારણમ્ અતોનિદાનં હિ પુરુષો ઽધિગચ્છતિ વધં વા બન્ધનં વા જ્યાનિં વા ગ્રહણં વા ॥ અન્તતો માલાગુણપરિક્ષિપ્તા અપીતિ યથા તાવ- ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્6. ક ણ્ઠેગુણેન વા ચન્દનચૂર્ણેન વા વિલેપનપુટેન વા અન્યતમાન્યતમેન વા કેનચિત્ પ્રતિગૃહીતા ભવતિ ઇયમ્ ઉચ્યતે માલાગુણપરિક્ષિપ્તા ॥ અપિ ખલુ સર્વ્. + ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્7. -રિણી ભિક્ષુણિકા ચરિકા પરિવ્રાજિકા વ્રતપદધર્મજીવિની યથા તાવત્ પુરુષઃ સ્વાં પ્રજાપતીમ્ અનુજાનીતે ગચ્છ ભદ્રે ચર બ્રહ્મચરંસ્ (સિચ્) તસ્યા તેન વ્રતસમાદા .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્8. -ય સંસ્પર્શં સમાપદ્યતે દ્વયદ્વયસમાપત્તિં વાપદ્યતે કામમિથ્યાચારાં સ્વં વા પુનર્ પારમ્ અનઙ્ગે વિજ્ઞપયન્ન્ આપદ્યતે કામમિથ્યાચારં । અસ્માત્ કામમિથ્યાચારા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્9. ભવત્ય્ ઉપરતો વિરતઃ સંવૃતઃ તત્ર યા અક્રિયા અકરણમ્ અનાચારો ઽનધ્યાપત્તિર્ અનધ્યાપદનં વેલા સેતુર્ વૈરમણી સ્થિતિર્ અનતિક્રમો ઽવ્યતિક્રમણતા તદ્ ય ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22ર્10. -મિથ્યાચારાદ્ વૈરમણિઃ શિક્ષાપદમ્ ઇતિ ॥ ઋ ॥ યાવજ્જીવં મૃષાવાદાદ્ વૈરમણિર્ ઉપાસકસ્ય શિક્ષાપદમ્ ઇતિ મૃષાવાદઃ કતમઃ એવં હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્1. સ સભાગતો વા પર્ષન્મધ્યગતો વા રાજકુલમધ્યગતો વા યુક્તકુલમધ્યગતો વા જ્ઞાતિકુલમધ્યગતો વા સાક્ષીપૃષ્ટઃ સન્ હં ભોઃ પુરુષ યજ્ જાનીષે તદ્ વદ યન્ ન જાનીષે તન્ મા વો ચઃ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્2. તન્ મા વોચઃ સો ઽજાનક એવ સંજાનામીત્ય્ આહ । અપશ્યક એવ સંપશ્યામીત્ય્ આહ । જાનન્ન્ એન સન્ ન જાનામીત્ય્ આહ પશ્યન્ન્ એવ સન્* ન પશ્યામીત્ય્ આહ ઇત્ય્ આત્મહેતો પરહેતો આમિષકિંચિ ત્ક ॥।

ધ્સ્ક્મ્ 22વ્3. મૃષાવા દાદ્ અપ્રતિવિરતો ભવતીત્ય્ અસ્માન્ મૃષાવાદાદ્ અનારતો ભવત્ય્ અનુપરતઃ અવિરતો ઽપ્રતિવિરતઃ તત્રસ્થસ્ તેન સમન્વાગતઃ તેનાહ મૃષાવાદી ખલુ ભવતીતિ । સભાગતો વેતિ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્4. -ભા રાષ્ટ્રસભા ચ । તત્રાસૌ ગતશ્ ચ ભવતિ સમાગતશ્ ચ । સમવહિતઃ સંમુખીભૂતઃ તેનાહ સભાગત ઇતિ ॥ પર્ષદ્ગતો વેતિ ચતસ્રઃ પર્ષદઃ તદ્યથા ક્ષત્રિયપર્ષદ્ બ્રાહ્મણ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્5. -ર્ષત્ તત્રાસૌ ગતશ્ ચ ભવતિ સમાગતશ્ ચ સમવહિતઃ સંમુખીભૂતઃ તેનાહ પર્ષદ્ગત ઇતિ ॥ રાજકુલમધ્યગતો વેતિ આહ રાજામાત્યપરિષત્ સન્નિષણ્ણા ભવતિ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્6. -તિ સમાગતશ્ ચ સમવહિતઃ સંમુખીભૂતઃ તેનાહ રાજકુલમધ્યગત ઇતિ ॥ યુક્તકુલમધ્યગતો વેતિ યુક્તપર્ષત્ સન્નિષણ્ણા ભવતિ સન્નિપતિતા તત્રાસૌ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્7. -હિતઃ સંમુખીભૂતઃ તેનાહ યુક્તકુલમધ્યગત ઇતિ ॥ જ્ઞાતિકુલમધ્યગતો વેતિ આહ જ્ઞાતયઃ સન્નિષણ્ણા ભવન્તિ સન્નિપતિતા તત્રાસૌ ગતશ્ ચ ભ વતિ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્8. સંમુખીભૂતઃ તેનાહ જ્ઞાતિકુલમધ્યગત ઇતિ ॥ સાક્ષીપૃષ્ટઃ સન્ન્ ઇતિ સાક્ષી અધીષ્ટઃ સન્ન્ આસાદિતો વા નિપાતિતઃ । હં ભો પુરુષ ઇતિ ઉપૈહિ ઉપગચ્છ યત્ને .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્9. -ય પ્રજ્ઞપય પ્રસ્થાપય પ્રકાશય યત્ને ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં ન મતં ન વિજ્ઞાતં તં મા વક્ષ્વ મા દેશય મા પ્રજ્ઞપય મા પ્રસ્થાપય મા પ્રકાશય । સો ઽજાનન્ન્ એવ સંજા + ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 22વ્10. -મીત્ય્ આહ । શ્રોત્રવિજ્ઞાનાનુભૂતં શ્રોત્રવિજ્ઞાનપ્રતિવિજ્ઞપ્તં સ વિનિધાય સંજ્ઞાં વિનિધાય ક્ષાન્તિં રુચિં મતિં પ્રેક્ષાં દૃષ્ટિં ન મે શ્રુતમ્ ઇત્ય્ આહ । એવમ્ અજાનન્ન્ એવ સઞ્જાનામીત્ય્ આ હ ॥।
18. (મૈત્રી ચેતઃસમધિઃ)
( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્1 ) + + + + + + પયિકં પ્રતિરૂપં પ્રદક્ષિણમ્ નિ + + + ંગ સંભારં । એતચ્ ચિત્તમ્ એષા તાવન્ મૈત્રી ચેતઃસમાધિર્ ઇતિ વક્તવ્યા । તથા સમાપન્નસ્ય યચ્ ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે મૈત્રીસહગત મ્ ચિત્તં । યા ચેતના સંચેત ના ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્2 ) અભિસંચેતના ચેતિતં ચેતનાગતં ચિત્તાભિસંસ્કારા મનસ્કર્મ ઇદમ્ ઉચ્યતે મૈત્રીસહભુવં કર્મ । યશ્ ચેતસો ઽધિમોક્ષો ઽધિમુક્તિર્ અધિમુચ્યનતાયમ્ ઉચ્યતે મૈત્રીસહભુવો ઽધિમોક્ષઃ । યદ્ અ પિ તથા સમાપન્નસ્ય ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્3 ) વેદના વા સંજ્ઞા વા ચ્છન્દો વા સ્નેહો વા મનસિકારો વા સ્મૃતિર્ વા સમાધિર્ વા પ્રજ્ઞા વા ઇતીમે ઽપિ ધર્મા મૈત્રીસહભુવઃ । તત્ સર્વ ઇમે ધર્મા મૈત્રી ચેતઃસમાધિર્ ઇતિ વક્તવ્યાઃ ।
મૈત્રી ખલુ ભવે ચ્ ચેતઃસમાધિર્ દ્વિવિધઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્4 ) પરીત્તશ્ ચાપ્રમાણશ્ ચ ।
કતરઃ પ્રયોગઃ પરીત્તસ્ય મૈત્રસ્ય ચેતઃસમાધેઃ । કથં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનઃ પરીત્તં મૈત્રં ચેતઃસમાધિં સંઆપદ્યતે । આહ ।
યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યસ્ય યે સત્વા ભવન્તીષ્ટા ઃ કાન્તા + + + + મ નઆપાસ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્5 ) તદ્યથા માતા વા પિતા વા ભ્રાતા વા ભગિની વા અન્યતમાન્યતમો વા મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતો વા । એભિઃ પરીત્તૈઃ સત્વૈઃ પરીત્તં મૈત્રીસહભુવં ચિત્તમ્ આસ્થાપયત્ય્ ઉપ સ્થાપયતિ દમયતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્6 ) શમયતુ વ્યુપશમયતિ એકોતીકુરુતે સમાદધાતિ । તસ્યૈભિઃ પરીત્તૈઃ સત્વૈઃ પરીત્તં મૈત્રીસહભુવં ચિત્તં આસ્થાપયતઃ સંસ્થાપયત ઉપસ્થાપયતો દમયતઃ શમયતો વ્યુપશમ યતઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્7 ) એકોતીકુર્વતઃ સમાદધતઃ તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતિ વિસરતિ વિધાવતિ નૈકોતીભવતિ ન એકાગ્રા સ્મૃતિઃ સંતિષ્ઠતે । પરીત્તં સુખિત્ આ બત સત્વા ઇતિ યદ્ અસ્ય તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતિ વિસરતિ વિધાવતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્8 ) ન એકોતીભવતિ ન એકાગ્રા સ્મૃતિઃ સંતિષ્ઠતે । પરીત્તં સુખિત્ આ બત સત્વા ઇતિ ન એકાગ્રતા પરીત્તં મૈત્રં ચેતઃસમાધિઃ સમાપન્ન । ઇતિ વક્તવ્યં ।
સ તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યન્તં વિસરન્તં વિધાવન્તં તસ્મિન્ન્ એવોપ સંહરતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્9 ) । તદ્ એવ નિમિત્તં મનસિકુરુતે । પરીત્તં સુખિતા બત સત્વા ઇતિ એવં મનસિકુર્વતો યદ્ વીર્યં યો વ્યાયામો નિષ્ક્રમઃ પરાક્રમઃ સ્થામ આરંભ ઉત્સાહ ઉત્સૂધિર્ અપ્રતિશ્રબ્ધિ + + + + + + + + + ( ધ્સ્ક્દ્ 26ર્10 ) તદ્ યઃ અયં પ્રયોગઃ પરીત્તસ્ય મૈત્રસ્ય ચેતઃસમાધેઃ એવં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનઃ પરીત્તં મૈત્રં ચેતઃસમાધિં સમાપદ્યતે ।
સ તમ્ ઉત્પન્નં માર્ગમ્ આસેવયતિ ભાવય તિ બહુલીકુરુતે તસ્ય ઇમં માર્ગ મ્ ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્1 ) આસેવયતો ભાવયતો બહુલીકુર્વતઃ તચ્ ચિત્તમ્ આસ્થિહતિ સંસ્થિહતિ ઉપસ્થિહતિ એકોતીભવતિ સમાવર્તે । યતશ્ ચ તચ્ ચિત્તં સ્થિતં ચ ભવતિ સંસ્થિતં ચોપસ્થિતમ્ ચાદ્વયં ચા પરિહીણં ચ પરીત્તં સુખિતા બત સત્વા ઇતિ ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્2 ) એતાવત્ પરીત્તં મૈત્રં ચેતઃસમાધિં સમાપન્ન । ઇતિ વક્તવ્યં । તથા સમાપન્નસ્ય યચ્ ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે પરીત્તં મૈત્રીસહભુવં । ચિત્તે યા ચેતના વિસ્તરેણ યાવદ્ ।
ઇમે ઽપિ ધર્મા પરીત્તમૈત્રીસહભુવઃ ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્3 ) તે સર્વ ઇમે ધર્માઃ પરીત્તં મૈત્રં ચેતઃસમાધિર્ ઇતિ વક્તવ્યાઃ ।
કતરઃ પ્રયોગો ઽપ્રમાણસ્ય મૈત્રસ્ય ચેતઃસમાધેઃ । કથં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનર્ અપ્રમાણં મૈત્રં ચેતઃસમાધિં સમાપદ્યતે । યદ્ એવાભ્યસ્તે પરીત્તે ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્4 ) મૈત્રે ચેતઃસમાધૌ તં ચિત્તં દમયિત્વા કારયિત્વાસ્વેદયિત્વા પરિસ્વેદયિત્વા ઋજુકૃત્વા મૃદુ કર્મણીયં આર્જ્જવમ્ આશ્રવં વિધેયં ।
તતઃ પશ્ચાદ્ અપ્રમાણં સુખિત્ આ બત સત્વા ઇતિ શનૈઃ સ્ફરતિ પૂર્વાં દ ક્ષિણાં ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્5 ) પશ્ચિમામ્ ઉત્તરાં દિશં તસ્યાપ્રમાણં સુખિતા બત સત્વા । ઇતિ સ્ફરતઃ પૂર્વાં દિશં દક્ષિણાં પશ્ચિમામ્ ઉત્તરાં દિશં તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતિ વિસરતિ વિધાવતિ ન એકો તીભ્હવતિ ન એકાગ્રા ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્6 ) સ્મૃતિઃ સંતિષ્ઠતે । અપ્રમાણં સુખિતા બત સત્વા ઇતિ યતો ઽસ્ય તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતિ વિસ્તરેણ યાવત્* । તાવતાપ્રમાણં મૈત્રી ચેતઃસમાધિઃ સમાપન્ન ઇતિ વક્ત વ્યં । સ તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્ય ન્તં ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્7 ) વિસરન્તં વિધાવન્તં તસ્મિન્ન્ એવોપસંહરતિ । તદ્ એવ મનસિકુરુતે । અપ્રમાણં સુખિતા બત સત્વા ઇતિ એવં મનસિકુર્વતો યદ્ વીર્યં વિસ્તરેણ યાવદ્ । અયં પ્રયો ગો ઽપ્રમાણે મૈત્રે ચેતઃ સમાધૌ ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્8 ) । એવં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનર્ અપ્રમાણં મૈત્રં ચેતઃસમાધિઃ સમાપન્ન । ઇતિ વક્તવ્યં । તથા સમાપન્નસ્ય યચ્ ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે અપ્રમાણં મૈત્રીસહભુવં ચિ ત્તં । યા ચેતના વિસ્ત રેણ ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્9 ) યાવદ્ ।
ઇમે ઽપિ ધર્મા અપ્રમાણમૈત્રીસહભુવઃ । તત્ સર્વ ઇમે ધર્માઃ અપ્રમાણં મૈત્રી ચેતઃસમાધિર્ ઇતિ વક્તવ્યા ॥
19. (કરુણા ચેતઃસમાધિઃ)
કરુણા કતમા । આહ । દુઃખિતા બત સત્વા ઇતિ + + + + + + + + ( ધ્સ્ક્દ્ 26વ્10 ) યચ્ ચૈવેમે પ્રવિવેકજા અધ્યાત્મસમુત્થિતાઃઇ પ્રતિસંખ્યાય સમુત્પન્નાઃ કુશલા રૂપપ્રતિસંયુક્તા અર્ત્તિઅર્ત્તીયના દુઃખદુઃખાયના કરુણાકરુણાયના + + + + + + + +

ધ્સ્ક્મ્ 27ર્1. -ણાસંપ્રયુક્તા ચ યા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં તતઃ સમુત્થિતં કાયકર્મ વાક્કર્મ તત્સમુત્થિતાશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારા ઇયમ્ ઉચ્યતે કરુણા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્2. -શ્ ચાપ્રમાણશ્ ચ । કતમઃ પ્રયોગઃ પરીત્તસ્ય કરુણાચેતઃસમાધેઃ કથં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનઃ પરીત્તં કરુણં ચેતઃસમાધિં સમાપદ્યતે આહ યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્ય્. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્3. તદ્યથા માતા વા પિતા વા ભ્રાતા વા ભગિની વા અન્યતમાન્યતમો મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતો વા સ એભિઃ પરીત્તૈઃ પરીત્તં કરુણાસહગતં ચિત્તમ્ આસ્થાપયતિ સંસ્થાપય તિ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્4. -તિ વ્યુપશમયતિ એકોતીકુરુતે સમાધત્તે પરીત્તં દુઃખિતા બત સત્વા ઇતિ તસ્યૈભિઃ પરીત્તૈઃ પરીત્તં કરુણાસહગતં ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપયતઃ દમયતઃ શમયતો ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્5. -તઃ તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે વિસ્તરેણ યથા મૈત્રાયામ્ ઉક્તં ॥ મુદિતા કતમા । આહ મોદન્તાં બત સત્વા ઇતિ એવં મનસિકુર્વતઃ યાન્ નૈષ્ક્રમ્યપ્રવિવેક .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્6. કુશલા રૂપપ્રતિસંયુક્તાઃ ચેતસ આમોદના પ્રમોદનાભિપ્રમોદના । મુદિતા મોદના આત્તમનસ્કતા સુમનસ્કતા સૌમનસ્યં આરબ્ધિ .. ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્7. -મ્ ઔદ્બિલ્યાયિતત્વં પ્રીતિઃ પ્રીત્યાયિતત્વં ઉચ્યતે મુદિતા । અપિ ખલુ મુદિતા મુદિતાસંપ્રયુક્તા ચ યા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં તતઃ સ મુત્થિતં ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્8. -ત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારા ઇયમ્ ઉચ્યતે મુદિતા । મુદિતા ખલુ ચેતઃસમાધિઃ દ્વિવિધઃ પરીત્તશ્ ચાપ્રમાણશ્ ચ । કતરઃ પ્રયોગઃ પરીત્તસ્ય મુદિતસ્ય ચેતઃસ માધેઃ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્9. -સમાધિં સમાપદ્યતે આહ યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યસ્ય યે સત્વા ભવન્તિ ઇષ્ટાઃ કાન્તાઃ પ્રિયા મનઆપાસ્ તદ્યથા માતા વા પિતા વા ભ્રાતા વા ભગિની વા અન્યત માન્યતમો ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27ર્10. એભિઃ પરીત્તૈઃ સત્વૈઃ પરીત્તં મુદિતાસહભુવં ચિત્તમ્ આસ્થાપયતિ સંસ્થાપયત્ય્ ઉપસ્થાપયતિ દમયતિ શમયતિ વ્યુપશમયતિ એકોતીકરોતિ સમા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્1. તસ્યૈભિઃ પરીત્તૈઃ સત્વૈઃ પરીત્તં મુદિતાસહગતં ચિત્તમ્ આસ્થાપયતઃ સંસ્થાપયતઃ ઉપસ્થાપયતઃ દમયતઃ શમયતો વ્યુપશમયતઃ એકોતીકુર્વતઃ સમાદધતઃ તચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્ય તિ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્2. -તમા આહ સત્વા ઇત્ય્ એવં મનસિકુર્વતઃ યન્ નૈષ્ક્રમ્યપ્રવિવેકધ્યાનસમુત્થિતા પ્રતિસંખ્યાય સમુત્પન્ના કુશલા રૂપપ્રતિસંયુક્તા ચિત્તસમતા ચિત્તપ્રસન્નતા ચેતસો ઽનાભો ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્3. -લૂપેક્ષાસંપ્રયુક્તા ચ યા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં તતઃ સમુત્થિતં કાયકર્મ વાક્કર્મ તતઃ સમુત્થિતાશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારા ઇયમ્ ઉચ્યતે ઉપેક્ષા । કતરઃ પ્રયો ગઃ ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્4. -શ્ ચ પુનર્ ઉપેક્ષાં સમાધિં સમાપદ્યતે આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્યસ્ય સત્વા ભવન્તીષ્ટાઃ કાન્તાઃ પ્રિયા મનઆપાસ્ તદ્યથા માતા વા પિતા વા ભ્રાતા વા ભગિની વા અન્યતમાન્યત મો ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્5. -સ્યૈવં ભવતિ ઇયં માતા વા પિતા વા ભ્રાતા વા ભગિની વા અન્યતમાન્યતમો વા મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતો વા કામમ્ અન્યત્ર સત્વઃ સત્વ ઇત્ય્ અધિમુક્તો ભવતિ તદ્યથા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્6. -ત્ સ તત્ર પશ્યેત્* સાલાન્ વા તાલાન્ વા નક્તમાલાન્ વા અશ્વત્થોદુંબરન્યગ્રોધાન્ વા તસ્ય નૈવં ભવતિ ઇમે ઽત્ર સાલા વા તાલા વા નક્તમાલા વા અશ્વત્થોદું બર ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્7. -મુક્તો ભવતિ । એવં એવૈહૈકત્યસ્ય યે સત્વા ભવન્તિ ઇષ્ટાઃ કાન્તા વિસ્તરેણ યાવજ્ જ્ઞાતિસાલોહિતઃ તસ્ય નૈવં ભવતીયં મમ માતા વા પિતા વા ભ્રાત વા ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્8. -તિસાલોહિતો વા કામમ્ અન્યત્ર સત્વઃ સત્વ ઇત્ય્ અધિમુક્તો ભવતિ અયં પ્રયોગઃ ઉપેક્ષસ્ય ચેતઃસમાધેર્ એવં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનર્ ઉપેક્ષઃ ચેતઃસમાધિઃ સંપદ્યતે ॥।
ધ્સ્ક્મ્ 27વ્9. -શ્ ચાપ્રમાણશ્ ચ । કતરઃ પ્રયોગઃ પરીત્તસ્યોપેક્ષસ્ય ચેતઃસમાધેઃ કથં પ્રયુક્તશ્ ચ પુનઃ પરીત્તમ્ ઉપેક્ષાચેતઃસમાધિં સમાપદ્યતે આહ । યથા ખલ્વ્ ઇહૈકત્ય સ્ય ॥।

ધ્સ્ક્મ્ 27વ્10. વિસ્તરેણ યાવજ્ જ્ઞાતિસાલોહિતં સ એભિઃ પરીત્તૈઃ સત્વૈઃ પરીત્તમ્ ઉપેક્ષાસહગતં ચિત્તમ્ આસ્થાપયતિ સંસ્થાપયત્ય્ ઉપસ્થાપયતિ દમયતિ શમ યતિ ॥।