ધર્મધાતુગર્ભવિવરણ · ભાગ 11

આચાર્ય નાગાર્જુનપાદવિરચિતમ્
આર્યધર્મધાતુગર્ભવિવરણમ્
ભારતીયભાષાયામ્- આર્યધર્મધાતુગર્ભવિવરણમ્।
ભોટભાષાયામ્- ફગ્-પા-છોસ્-ક્યિ-યિઙ્-ક્યિ-ઞિઙ્-પોઈ-નમ-પર-ડેલ-પા।
નમો રત્નત્રયાય
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણઃ ॥
ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ઽયે ધર્માઽ ઇતિ સપ્તભિઃ પ્રકારૈરવગન્તવ્યાઃ । તદ્યથા- વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શઃ વેદના જાતિર્જરામરણમિતિ । ઇમે ધર્માઃ અપિ પઞ્ચભ્યઃ પ્રકારેભ્ય ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ ઽહેતુપ્રભવાઃઽ ઇત્યુક્તમ્ । કે તે પઞ્ચ હેતવઃ? અવિદ્યા તૃષ્ણા ઉપાદાનં સંસ્કારા ભવશ્ચેતિ ।
સપ્તવિધાનાં ધર્માણાં પઞ્ચપ્રકારાણાં ચ તેષાં હેતૂનાં નિરોધસ્તાવદ્ ઽહેતું તેષાં ચ યો નિરોધઃઽ ઇત્યાદિનાભિહિતઃ । સ એવોપશમઃ મોક્ષો નિર્વાણમિતિ । સ ચ કેનોક્તઃ? ઽતથાગતો હ્યવદત્ । ઇતિ । તેનોપદિષ્ટ ઇત્યભિપ્રાયેણ તથા કથિતમ્ ।
અર્થાનાં યથા સ્થિતિસ્તથા (યથાવત્) અવબોધાત્ ઽતથાગતઃઽ ઇત્યુચ્યતે । વસ્તૂનાં યથા સ્થિતિઃ, તસ્યા અભ્રાન્તતયા અન્યેભ્યો દેશનાદ્ વા ઽતથાગતઃઽ । એવંવિધો યો દેશકઃ, યશ્ચૈવં સ્વયં બોધકઃ શ્રવણશીલયુક્તશ્ચ સ ઽએવંવાદીઽ (મહાશ્રમણઃ) ઇત્યુક્તઃ ।
ઽમહાન્ઽ-શબ્દઃ પ્રધાન-અદ્ભુતપરમપ્રવરપર્યાયઃ । યો વાદી વિદ્વાન્ વીરઃ તપસ્વી મહોત્સાહઃ તીવ્રવીર્યઃ અદ્ભુતકર્મકારિ ચ ભવતિ, સ એવ ઽમહાન્ઽ ઇતિ । (સ) અશેષજ્ઞાતવ્યાનાં જ્ઞાનાદ્ ઽવિદ્વાન્ઽ । અશેષક્લેશાનાં દમને સમર્થત્વાદ્ ઽવીરઃઽ । શીલસ્ય સમ્યગ્ભાવનયા ઽતપસ્વીઽ । ગુણાદિષ્વપરિખેદાદ્ ઽમહોત્સાહઃઽ । યસ્ય શિરઃ કપાલં વા અગ્નિના દીપ્તમ્, તદવાન્ ઇવ ઽતીવ્રવીર્યઃ તથા અદ્ભુતધર્માણાં સાક્ષાત્કારિત્વાદ્ ઽઅદ્ભુતકર્મકારીઽ ઇતિ । એતાદૃશ એવ ઽમહાન્ઽ ઇત્યુચ્યતે ।
શ્રમણઃ ઇતિ પાપાનાં ક્લેશાનાં ચોપશમાદ્ ઽશ્રમણઃઽ । સર્વપાપાનાં પ્રક્ષાલનાદ્ ઽબ્રાહ્મણઃઽ । ક્લેશક્લમથપરિવર્જનાદ્ ઽશ્રમણઃઽ સ્વકીયમલાપસારણાત્ ઽપ્રવ્રજિતઃઽ ઇતિ । ઇત્યેવંવિધૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગત ઇતિ । ભગવતા બુદ્ધેનોક્ત ઇત્યનેન યોગઃ કરણીયઃ । એવમેવ દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગસત્યેષ્વપિ યોગઃ કરણીયઃ ।
અવિદ્યાહેતોઃ સંસ્કારાઃ, ઇત્યારભ્ય જરામરણપર્યન્તં (સ્વભાવતઃ સિદ્ધં) કર્તારમનપેક્ષ્ય સમુત્પાદસ્તાવદ્ ઽઅનુલોમઃઽ । અવિદ્યાદિહેતૂનાં નિવૃત્તેરવબોધઃ ઽપ્રતિલોમઃઽ ઇત્યુક્તઃ ।
અવિદ્યાનિવૃત્તેઃ સંસ્કારાદયો નિવર્તન્ત ઇત્યુપદેશકારકત્વાત્ (ભગવાન્ બુદ્ધ એવ) ઽમહાશ્રમણઃઽ ઇતિ ।
॥ આચાર્યનાગાર્જુનપાદવિરચિતં ઽઆર્યધર્મધાતુગર્ભવિવરણમ્ઽ સમાપ્તમ્ ॥
ભારતીયોપાધ્યાયેન જ્ઞાનગર્ભેણ ઽમહાલોચાવા વન્દે પલચેક્મહાભાગેન ચાનૂદ્ય સંશોધ્ય ચ સુનિર્ણીતમ્ ।
॥ ભવતુ સર્વમઙ્ગલમ્ ॥