દશકુમારચરિત · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે ઽવન્તિસુન્દરીપરિણયો નામ પઞ્ચમ ઉચ્છ્વાસઃ
ઇતિ પૂર્વપીઠિકા
==================================================================================
શ્રીઃ
દશકુમારચરિતમ્ ઉત્તરપીઠીકાયાઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,1:
પ્રથમોચ્છ્વાસઃ
શ્રુત્વા તુ ભુવનવૃત્તાન્તમુત્તમાઙ્ગના વિસ્મયવિકસિતાક્ષી સસ્મિતમિદમભાષત-"દયિત, ત્વત્પ્રસાદાદદ્ય મે ચરિતાર્થા શ્રોત્રવૃત્તિઃ ।
અદ્ય મે મનસિ તમો ઽપહસ્ત્વયા દત્તો જ્ઞાનપ્રદીપઃ ।
પક્કમિદાનાં ત્વત્પાદપદ્મપરિચર્યાફલમ્ ।
અસ્ય ચ ત્વત્પ્રસાદસ્ય કિમુપકૃત્ય પ્રત્યુપકૃતવતી ભવેયમ્ ।
અભવદીયં હિ નૈવ કિઞ્ચિન્મત્સંબદ્ધમ્ ।
અથવાસ્ત્યેવાસ્યાપિજનસ્ય ક્વચિત્પ્રભુત્વમ્ ।
અશક્યં હિ માદિચ્છયા વિના સરસ્વતીમુખગ્રહણોચ્છેષણીકૃતો દશનચ્છદ એષ ચુમ્બયિતુમ્ ।
અમ્બુજાસનાસ્તનતટોપભુક્તમુરઃસ્થલં ચેદમાલિઙ્ગયિતુમ્ઽ ઇતિ પ્રિયોરસિ પ્રાવૃડિવ નભસ્યુપાસ્તીર્ણગુરુપયોધરમણ્ડલા પ્રૌઢકન્દલીકુડ્મલમિવ રૂઢરાગરૂષિતં ચક્ષુરુલ્લાસયન્તી વર્હિવર્હાવલીં વિડમ્બયતા કુસુમચન્દ્રકશારેણ મધુકરકુલવ્યાકુલેન કેશકલાપેન સ્ફુરદરુણકિરણકેસરકરાલં કદમ્બમુકુલમિવ કાન્તસ્યાધરમણિમધીરમાચુચુમ્બ ।
તદારમ્ભસફરિતયા ચ રાગવૃત્ત્યા ભૂયો ઽપ્યાવર્તતાતિમાત્રચિત્રોપચારશીફરો રતિપ્રબન્ધઃ ।
સુરતખેદસુપ્તયોસ્તુ તયોઃ સ્વપ્ને બિસગુણનિગડિતપાદો જરઠઃ કશ્ચિજ્જાલપાદો ઽદૃશ્યત ।
પ્રત્યબુધ્યેતાં ચૌભૌ ।
અથ તસ્ય રાજકુમારસ્ય કમલમૂઢશશિકિરણરજ્જુદામનિગૃહીતમિવ રજતશૃઙ્ખલોપગૂઢં ચરણયુગલમાસીત્ ।
ઉપલભ્યૈવ ચ "કિમેતત્ઽ ઇત્યતિપરિત્રાસવિહ્વલા મુક્તકણ્ઠમાચક્રન્દ રાજકન્યા ।
યન ચ તત્સકલમેવ કન્યાન્તઃપુરમગ્નિપરીતમિવ પિશાચોપહતમિવ વેપમાનમનિરૂપ્યમાણતદાત્વાયતિવિભાગમગણ્યમાનરહસ્યરક્ષાસમયમવનિતલવિપ્રવિધ્યમાનગાત્રમાક્રન્દવિદીર્યમાણકણ્ઠમશ્રુસ્રોતો ઽવગુણ્ઠિતકપોલતલમાકુલીબભૂવ ।
તુમુલે ચાસ્મિન્સમયે ઽનિયન્ત્રિતપ્રવેશાઃ "કિં કિમ્ઽ ઇતિ સહસોપસૃત્ય વિવિશુરન્તર્વંશિકપુરુષાઃ ।
દદૃશુશ્ચ તદવસ્થં રાજકુમારમ્ ।
તદનુભાવનિરુદ્ધનિગ્રહેચ્છાસ્તુ સદ્ય એવ તે તમર્થં ચણ્ડવર્મણે નિવેદયાઞ્ચક્રુઃ ।
સો ઽપિ કોપાદાગત્ય નિર્દહન્નિવ દહનગર્ભયા દૃશા નિશામ્યોત્પન્નપ્રત્યભિજ્ઞઃ "કથં સ એવાષ મદનુજમરણનિમિત્તભૂતાયાઃ પાપાયા બાલચન્દ્રિકાયાઃ પત્યુરત્યભિનિવિષ્ટવિત્તદર્પસ્ય વૈદેશિકવણિક્પુત્રસ્ય પુષ્પોદ્ભવસ્ય મિત્રં રૂપમત્તઃ કલાભિમાની નૈકવિધવિપરલમ્ભોપાયપાટવાવર્જિતમૂઢપૌરજનમિથ્યારોપિતવિતથદેવતાનુભાવઃ કપટધર્મકઞ્ચુકો નિગૂઢપાપશીલશ્ચપલો બ્રાહ્મણબ્રુવઃ ।
કથમિવૈનમનુરક્તા માદૃશેષ્વપિ પુરુષસિંહેષુ સાવમાના પાપેયમવન્તિસુન્દરી ।
પશ્યતુ પતિમદ્યૈવ શૂલાવતંસિતમિયમનાર્યશીલા કુલપાંસનીઽ ઇતિ નિર્ભર્ત્સયન્ભીષણભ્રુકુટિદૂષતલલાટઃ કાલ ઇવ કાલલોહદણ્ડકર્કશેન બાહુદણ્ડેનાવલમ્બ્ય હસ્તામ્બુજે રેખામ્બુજરથાઙ્ગલાઞ્છને રાજપુત્રં સરભસમાચકર્ષ ।
સ તુ સ્વભાવધીરઃ સર્વપૌરુષાતિભૂમિઃ સહિષ્ણુતૈકપ્રતિક્રિયાં દૈવીમેવ તામાપદમવધાર્ય "સ્મર તસ્યા હંસગામિનિ, હંસકથાયાઃ ।
સહસ્વ વાસુ, માસદ્વયમ્ઽઇતિ પ્રાણપરિત્યાગરાગિણીં પ્રાણસમાં સમાશ્વાસ્યારિવશ્યતામયાસીત્ ।
અથ વિદિતવાર્તાવાર્તૌ મહાદેવીમાલવેન્દ્રૌ જામાતરમાકારપક્ષપાતિનાવાત્મપરિત્યાગોપન્યાસેનારિણા જિઘાંસ્યમાનં રરક્ષતુઃ ।
ન શેકતુસ્તુ તમપરભુત્વાદુત્તારયિતુમાપદઃ ।
સ કિલ ચણ્ડશીલશ્ચણ્જવર્મા સર્વમિદમુદન્તજાતં રાજરાજગિરૌ તપસ્યતે દર્પસારાય સંદિશ્ય સર્વમેવ પુષ્પોદ્ભવકુટુમ્બકં સર્વસ્વહરણપૂર્વકં સદ્ય એવ બન્ધને ક્ષિપ્ત્વા કૃત્વા ચ રાજવાહનં રાજકેસરિકિશોરકમિવ દારુપઞ્જરનિબદ્ધં મૂર્ધજજાલવલીનચૂઢામણિપ્રભાવવિક્ષિપ્તક્ષુત્પિપાસાદિખેદં ચ તમવધૂતદુહિતૃપ્રાર્થનસ્યાઙ્ગરાજસ્યોદ્ધરણાયાઙ્ગાનભિયાસ્યન્ન્યવિશ્વાસાન્નિનાય ।
રુરોધ ચ બલભરદત્તકમ્પશ્ચમ્પામ્ ।
ચમ્પેશ્વરો ઽપિ સિંહવર્મા સિંહ ઇવાસહ્યવિક્રમઃ પ્રાકારં ભેદયિત્વા મહતા બલસમુદાયેન નિર્ગત્ય સ્વપ્રહિતદૂતવ્રાતાહૂતાનાં સાહાય્યદાનાયાતિસત્વરમાપતતાં ધરાપતીનામચિરકાલભાવિન્યપિ સંનિધાવદત્તાપેક્ષઃસ સાક્ષાદિવાવલેપો વપુષ્માનક્ષમાપરીતઃ પ્રતિબલં પ્રતિજગ્રાહઃ ।
જગૃહે ચ મહતિ સંપરાયે ક્ષીણસકલસૈન્યમણ્ડલઃ પ્રચણ્ડપ્રહરણશતભિન્નમર્મા સિંહવર્મા કરિણઃ કરિણમવપ્લુત્યાતિમાનુષપ્રાણબલેન ચણ્ડવર્મણા ।
સ ચ તદ્દુહિતર્યમ્બાલિકાયામબલારત્નસમાખ્યાતાયામતિમાત્રાભિલાષઃ પ્રાણૈરેનં ન વ્યયૂયુજત્ ।
અવપિ ત્વનીનયદપનીતાશેષશલ્યમકલ્યસંધો બન્ધનમ્ ।
અજીગણચ્ચ ગણકસંઘૈઃ "અદ્યૈવ ક્ષપાવસાને વિવાહનીયા રાજદુહિતાઽ ઇતિ ।
કૃતકૌતુકમઙ્ગલે ચ તસ્મિન્નેકપિઙ્ગાચલાત્પ્રતિનિવૃત્ત્યૈણજઙ્ઘો નામ જઙ્ઘાકરિકઃ પ્રભવતો દર્પસારસ્ય પ્રતિસંદેશમાવેદયત્--"અયિ મૂઢ, કિમસ્તિ કન્યાન્તઃપુરદૂષકે ઽપિ કશ્ચિત્કૃપાવસારઃ ।
સ્થવિરઃ સ રાજા જરાવિલુપ્તમાનાવમાનચિત્તો દુશ્ચરિતદુહિતૃપક્ષપાતી યદેવ કિઞ્ચિત્પ્રલપતિ ત્વયાપિ કિં તદનુમત્યા સ્થાતવ્યમ્ ।
અવિલમ્બિતમેવ તસ્ય કામોન્મત્તસ્ય ચિત્રવધવાર્તાપ્રેષણેન શ્રવણોત્સવો ઽસ્માકં વિધેયઃ ।
સા ચ દુષ્ટકન્યા સહાનુજેન કીર્તિસારેણ નિગડિતચરણા ચારકે નિરોદ્ધવ્યાઽ ઇતિ ।
તચ્ચાકર્ણ્ય "પ્રાતરેવ રાજભવનદ્વારે સ ચ દુરાત્મા કન્યાન્તઃપુરદૂષકઃ સંનિધાપયિતવ્યઃ ।
ચણ્ડપોતશ્ચ માતઙ્ગપતિરુપચિતકલ્પનોપપન્નસ્તત્રૈવ સમુપસ્થાપનીયઃ ।
કૃતવિવાહકૃત્યશ્ચોત્થાયાહમેવ તમનાર્યશીલં તસ્ય હસ્તિનઃ કૃત્વા ક્રીડનકં તદધિરૂઢ એવ ગત્વા શત્રસાહાય્યકાય પ્રત્યાસીદતો રાજન્યકસ્ય સકોશવાહનસ્યાવગ્રહણં કરિષ્યામિઽ ઇતિ પાર્શ્વચરાનવેક્ષાઞ્ચક્રે ।
નિન્યે ચાસાવહન્યન્યસ્મિન્નુન્મિષત્યેવોષારોગે રાજપુત્રો રાજાઙ્ગણં રક્ષિભિઃ ।
ઉતસ્થે ચ ક્ષરિતગણ્ડશ્ચણ્ડપોતઃ ।
ક્ષણે ચ તસ્મિન્મુમુચે તદઙ્ઘ્રિયુગલં રજતશૃઙ્ખલયા ।
સા ચૈનં ચન્દ્રલેખાચ્છવિઃ કાચિદપ્સરા ભૂત્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પ્રાઞ્જલિર્ંવ્યજિજ્ઞપત્--"દેવ, દીયતામનુગ્રહાર્દ્રં ચિત્તમ્ ।
અહમસ્મિ સોમરશ્મિસંભવા સુરતમઞ્જરી નામ સુરસુન્દરી ।
તસ્યા મે નભસિ નલિનલુબ્ધ મુગ્ધકલહંસાનુબદ્ધવક્ત્રાયાસ્તન્નિવારણક્ષોભવિચ્છિન્નવિગલિતા હારયષ્ટિર્યદૃચ્છયા જાતુ હૈમવતે મન્દોદકે મગ્નોન્મગ્નસ્ય મહર્ષેર્માર્કણ્ડેયસ્ય મસ્તકે મણિકિરણદ્વિગુણિતપલિતમપતત્ ।
પાતિતશ્ચ કોપિતેન કો ઽપિ તેન મયિ શાપઃ--"પાપે, ભજસ્વ લોહજાતિમજાતચૈતન્યા સતીઽ ઇતિ ।
સ પુનઃ પ્રસાદ્યમાનસ્ત્વત્પાદપદ્મદ્વયસ્ય માસદ્વયમાત્રં સંદાનતામેત્ય નિસ્તરણીયામિમામાપદમપરિક્ષીણશક્તિત્વં ચેન્દ્રિયાણામકલ્પયત્ ।

અનલ્પેન ચ પાપ્મના રજતશૃઙ્ખલીભૂતાં મામૈક્ષ્વાકસ્ય રાજ્ઞો વેગવતઃ પૌત્રઃ, પુત્રો માનસવેગસ્ય, વીરશેખરો નામ વિદ્યાધરઃ શઙ્કરગિરૌ સમધ્યગમત્ ।
આત્મસાત્કૃતા ચ તેનાહમાસમ્ ।
અથાસૌ પિતૃપ્રયુક્તવૈરે પ્રવર્તમાને વિદ્યાધરચક્રવર્તિનિ વત્સરાજવંશવર્ધને નરવાહનદત્તે વિરસાશયસ્તદપકારક્ષમો ઽયમિતિ તપસ્યતા દર્પસારેણ સહ સમસૃજ્યત ।
પ્રતિશ્રુતં ચ તેન તસ્મૈ સ્વસુરવન્તિસુન્દર્યાઃ પ્રદાનમ્ ।
અન્યદા તુ વિયતિ વ્યવદાયમાનચન્દ્રિકે મનોરથપ્રિયતમામવન્તિસુન્દરીં દિદૃક્ષુરવશેન્દ્રિયસ્તદિન્દ્રમન્દિરદ્યુતિ કુમારીપુરમુપાસરત્ ।
અન્તરિતશ્ચ તિરસ્કરિણ્યા વિદ્યયા ।
સ ચ તાં તદા ત્વદઙ્કાપાશ્રયાં સુરતખેદસુપ્તગાત્રીં ત્રિભુવનસર્ગયાત્રાસંહારસંબદ્ધાભિઃ કથાભિરમૃતસ્યન્દિનીભિઃ પ્રત્યાનીયમાનરાગપૂરાં ન્યરૂપયત્ ।
સ તુ પ્રકુપિતો ઽપિ ત્વદનુભાવપ્રતિબદ્ધનિપ્રહાન્તરાધ્યવસાયઃ સમાલિઙ્ગ્યેતરેતરમત્યન્તસુખસુપ્તયોર્યુવયોર્દૈવદત્તોત્સાહઃ પાણ્ડુલોહશૃઙ્ખલાત્મના મયા પાદપદ્મયોર્યુગલં તવ નિગડયિત્વા સરોષરભસમપાસરત્ ।
અવસિતશ્ચ મમાદ્ય શાપઃ ।
તચ્ચ માસદ્વયં તવ પારતન્ત્ર્યમ્ ।
પ્રસીદેદાનીમ્ ।
કિં તવ કરણીયમ્ઽ ઇતિ પ્રણિપતન્તી "વાર્તયાનયા મત્પ્રાણસમાં સમાશ્વાસયઽ ઇતિ વ્યાદિશ્ય વિસસર્જ ।
તસ્મિન્નેવ ક્ષણાન્તરે "હતો હતશ્ચણ્ડવર્મા સિંહવર્મદુહિતુરમ્બાલિકાયાઃ પાણિસ્પર્શરાગપ્રસારિતે બાહુદણ્ડ એવ બલવદલમ્બ્ય સરભસમાકૃષ્ય કેનાપિ દુષ્કરકર્મણા તસ્કરેણ નખપ્રહારેણ રાજમન્દિરોદ્દેશં ચ શવશતમયમાપાદયન્નચકિતગતિરસૌ વિહરતિઽ ઇતિ વાચઃ સમભવન્ ।
શ્રુત્વા ચૈતત્તમેવ મત્તહસ્તિનમુદસ્તાધોરણો રાજપુત્રો ઽધિરુહ્ય રંહસોત્તમેન રાજભવનમભ્યવર્તત ।
સ્તમ્બેરમરયાવધૂતપદાતિદત્તર્ત્મા ચ પ્રવિશ્ય વેશ્યાભ્યન્તરમદભ્રાભ્રનિર્ઘોષગમ્ભીરેણ સ્વરેણાભ્યધાત્--"કઃ સ મહાપુરુષો યૈનૈતન્માનુષમાત્રદુષ્કરં મહત્કર્માનુષ્ઠિતમ્ ।
આગચ્છતુ ।
મયા સહેમં મત્તહસ્તિનમારોહતુ ।
અભયં મદુપકણ્ઠવર્તિનો દેવદાનવૈરપિ વિગૃહ્ણાનસ્યઽ ઇતિ ।
નિશમ્યૈવં સ પુમાનુપોઢહર્ષો નિર્ગત્ય કૃતા ઞ્જલિરાક્રમ્ય સંજ્ઞાસંકુચિતં કુઞ્જરગાત્રમસક્તમધ્યરુક્ષત્ ।
આરોહન્તમેવૈનં નિર્વર્ણ્યહર્ષોત્ફુલ્લદૃષ્ટિઃ "અયે, પ્રિયસખો ઽયમપહારવર્મૈવઽ ઇતિ પશ્ચાન્નિષીદતો ઽસ્ય બાહુદણ્ડયુગલમુભયભુજમૂલપ્રવેશિતમગ્રે ઽવલમ્બ્ય સ્વમઙ્ગમાલિઙ્ગયામાસ ।
સ્વયં ચ પૃષ્ઠતો વલિતાભ્યાં ભુજાભ્યાં પર્યવેષ્ટયત્ ।
તત્ક્ષણોપસંહૃતાલિઙ્ગનવ્યતિકરશ્ચાપહારવર્મા ચાપચક્રકણપકર્પણપ્રાસપટ્ટિશમુસલતોમરાદિપ્રહરણજાતમુપયુઞ્જાનાન્ બલાવલિપ્તાન્પ્રતિબલવીરાન્બહુપ્રકારાયોધિનઃ પરિક્ષિપતઃ ક્ષિતૌ વિચિક્ષેપ ।
ક્ષણેન ચાદ્રાક્ષીત્તદપિસૈન્યમન્યેન સમન્તતો ઽભિમુખમભિધાવતા બલનિકાયેન પરિક્ષિપ્તમ્ ।
અનન્તરં ચ કશ્ચિત્કર્મિકારગૌરઃ કુરુવિન્દસવર્ણકુન્તલઃ કમલકોમલપાણિપાદઃ કર્ણચુમ્બિદુગ્ધધવલસ્નિગ્ધનીલલોચનઃ કટિતટનિવિષ્ટરત્નનખઃ પટ્ટનિવસનઃ કૃશાકૃશોદરોરઃસ્થલઃ કૃતહસ્તતયા રિપુકુલમિષુવર્ષેણાભિવર્ષન્પાદાઙ્ગુષ્ઠનિષ્ઠરાવઘૃષ્ટકર્ણમૂલેન પ્રજવિના ગજેન સંનિકૃષ્ય પૂર્વોપદેશપ્રત્યયાત્ "અયમેવ સ દેવો રાજવાહનઃઽ તિ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણમ્યાપહારવર્મણિ નિવિષ્ટદૃષ્ટિરાચષ્ટત્વદાદિષ્ટેન માર્ગેણ સંનિપાતિતમેતદઙ્ગરાજસહાય્યદાનાયોપસ્થિતં રાજકમ્ ।
અરિબલં ચ વિહિતવિધ્વસ્તં સ્ત્રીબાલહાર્યશસ્ત્રં વર્તતે ।
કિમન્યત્કૃત્યમ્ઽ ઇતિ ।
હૃષ્ટસ્તુ વ્યાજહારાપહારંવર્મા--"દેવ, દૃષ્ટિદાનેનાનુગૃહ્યતામયમાજ્ઞાકારઃ ।
સો ઽયમેવ હ્યમુના રૂપણે ધનમિત્રાખ્યયા ચાન્તરિતો મન્તવ્યઃ સ એવાયં નિર્ગમપ્યબન્ધનાદઙ્ગરાજમપવર્જિતં ચ કોશવાહનમેકીકૃત્યાસ્મદ્ગૃહ્યેણામુના સહ રાજન્યકેનૈકાન્તે સુખોપવિષ્ટમિહ દેવમુપતિષ્ઠતુ યદિ ન દોષઃઽ ઇતિ ।
દેવો ઽપિ "યથા તે રોચતેઽ ઇતિ તમાભાષ્ય ગત્વા ચ તન્નિર્દિષ્ટેન માર્ગેણ નગરાદ્વહિરતિમહતો રોહિણદ્રુમસ્ય કસ્યચિત્ક્ષૌમાવદાતસૈકતે ગઙ્ગાતરઙ્ગપવનપાતશીતલે તલે દ્વિરદાદવતતર ।
પ્રથમસમવતીર્ણેનાપહારવર્મણા ચ સ્વહસ્તસત્વરસમીકૃતે માતઙ્ગ ઇવ ભાગીરથીપુલિનમણઅડલે સુખં નિષસાદ ।
તથા નિષણ્મં ચ તમુપહારવર્માર્થપાલપ્રમતિમિત્ર્રગુપ્તમન્ત્રગુપ્તવિશ્રુતૈર્મૈથિલેન ચ પ્રહારવર્મણા, કાશીભર્ત્રા ચ કામપાલેન ચમ્પેશ્વરેણ સિંહવર્મણા સહોપાગતય ધનમિત્રઃ પ્રણિપપાત ।
દેવો ઽપિ હર્ષાવિદ્ધમભ્યુત્થિતઃ "કથં સમસ્ત એષ મિત્રગણઃ સમાગતઃ કો નામાયમભ્યુદયઃઽ ઇતિ કૃતયથોચિતોપચારાન્નિર્ભરતરં પરિરેભે ।
કાશપિતિમૈથિલાઙ્ગરાજાંશ્ચસુહૃન્નિવેદિતાન્પિતૃવદપશ્યત્ ।
તૈશ્ચ હર્ષકમ્પિતપલિતં સરભસોપગૂઢઃ પરમભિનનન્દ ।
તતઃ પ્રવૃત્તાસુ પ્રીતિસંકથાસુ પ્રિયવયમ્યગણાનુયુક્તઃ સ્વસ્ય ચ સોમદત્તપુષ્પોદ્ભેવયાશ્ચરિતમનુવરણ્ય સુહૃદામપિ વૃત્તાન્તં ક્રમેણ શ્રોતું કૃતપ્રસ્તાવસ્તાંશ્ચ તદુક્તાવન્વયુઙ્ક્ત ।
તેષુ પ્રથમં પ્રાહ સ્મ કિલાપહારવર્મા--

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે રાજવાહનચરિત નામ પ્રથમ ઉચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,2:
દ્વિતીયોચ્છ્વાસઃ
"દેવ, ત્વયિ તદાવતીર્ણે દ્વિજોપકારાયાસુરવિવરં ત્વદન્વેષણપ્રસૃતે ચ મિત્રગણ અહમપિ મહીમટન્નઙ્ગેષુ ગઙ્ગાતટે બહિશ્ચમ્પાયાઃ "કશ્ચિદસ્તિ તપઃપ્રભાવોત્પન્નદિવ્યચક્ષુર્મરીચિર્નામ મહર્ષિઃઽ ઇતિ ।
કુતશ્ચિત્સંલપતો જનસમાજાદુપલભ્યામુતોબુભુત્સુસ્ત્વદ્ગતિં તમુદ્દેશમગમમ્ ।
ન્યશામયં ચ તસ્મિન્નાશ્રમે કસ્યાચિચ્ચૂતપોતકસ્ય છાયાયાં કમપ્યુદ્વિગ્નવર્ણં તાપસમ્ ।
અમુના ચાતિથિવદુપચરિતઃ ક્ષણં વિશ્રાન્તઃ "ક્વાસૌ ભગવાન્મરચિઃ, તસ્માદહમુપલિપ્સુઃ પ્રસઙ્ગપ્રોષિતસ્ય સુહૃદો ગતિમ આશ્ચર્યજ્ઞાનવિભવો હિ સ મહર્ષિર્મહ્યાં વિશ્રુતઃઽ ઇત્યવાદિપમ્ ।
અથાસાવુષ્ણમાયતં ચ નિઃશ્વસ્યાશંસત-"આસીત્તાદૃશો મુનિરસ્મિન્નાશ્રમે ।
તમેકદા કામમઞ્જરી નામાઙ્ગપુરીવતંસસ્થાનીયા બારયુવતિરશ્રુબિન્દુતારકિતપયોધરા સનિર્વેદમભ્યેત્ય કીર્ણશિખણ્ડાસ્તીર્ણભૂમિરભ્યવન્દિષ્ટ ।
તસ્મિન્નેવ ચ ક્ષણે માતૃપ્રમુખસ્તદાપ્તવર્ગઃ સાનુક્રોશમનુપ્રધાવિતસ્તત્રૈવાવિચ્છિન્નપાતમપતત્ ।
સ કિલ કૃપાલુસ્તં જનમાર્દ્રયા ગિરાશ્વાસ્યાર્તિકારણં તાં ગણિકામપૃચ્છત્ ।
સા તુ સવ્રીડેવ સાર્વપાદેવ સગારૈવેવ ચાવ્રવીત્ ।
"ભગવન્! ઐહિકસ્ય સુખસ્યાભાજનં જનો ઽયમામુષ્મિકાય શ્વોવસીયાયાર્તાભ્યુપપત્તિવિત્તયોર્ભગવત્પાદયોર્મૂલં શરણમભિપ્રપન્નઃઽ ઇતિ ।
તસ્યાસ્તુ જનન્યુદઞ્જલિઃ પરિતશારશિખણ્ડબન્ધસ્પૃષ્ટમુક્તભૂમિરભાષત--"ભગવન્, અસ્યા મે દોષમેષા વો દાસી વિજ્ઞાપયતિ ।
દોષશ્ચ મમ સ્વાધિકરારાનુષ્ઠા પનમ્ ।
એષ હિ ગણિકામાતુરધિકારો યદ્દુહિતુર્જન્મનઃ પ્રભૃત્યેવાઙ્ગક્રિયા, તેજોબલવર્ણમેધાસંવર્ધનેન દોષાગ્નિધાતુસામ્યકૃતા મિતેનાહારેણ શરીરપોષણમ્, આપઞ્ચમાદ્વર્ષાત્પિતુરપ્યનતિદર્શનમ્, જન્મદિને પુમ્યદિને ચોત્સવોત્તરો મઙ્ગલવિધિઃ, અધ્યાપનમનઙ્ગવિદ્યાનાં સાઙ્ગાનામ્, નૃત્યગીતવાદ્યનાટ્યચિત્રાસ્વાદ્યગન્ધપુષ્પકલાસુ લિપિજ્ઞાનવચનકૌશલાદિષુ ચ સમ્યગ્વિનયનમ્, શબ્દહેતુસમયવિદ્યાસુ વાર્તામાત્રાવબોધનમ્, આજીવજ્ઞાને ક્રીડાકૌશલે સજીવનિર્જીવાસુ ચ દ્યૂતકલાસ્વભ્યન્તરીકરણમ્, અભ્યન્તરકલાસુ વૈશ્વાસિકજનાત્પ્રયત્નેન પ્રયોગગ્રહણમ્, યાત્રોત્સવાદિષ્વાદરપ્રસાધિતાયાઃ સ્ફીતપરિબર્હાયાઃ પ્રકાશનમ્, પ્રસઙ્ગવત્યાં સંગીતાદિપ્રિયાયાં પૂર્વસંગૃહીતૈર્ગ્રાહ્યવાગ્ભિઃ સિદ્વિલમ્ભનમ્, દિઙ્મુખેષુ તત્તચ્છિલ્પવિત્તકૈર્યશઃપ્રખ્યાપનમ્, કાર્તાન્તિકાદિભિઃ કલ્યાણલક્ષણોદ્ધોષણમ્, પીઠમર્દવિટવિદૂષકૈર્ભિક્ષુક્યાદિભિશ્ચ નાગરિકપુરુષસમવાયેષુ રૂપશીલશિલ્પસૌન્દર્યમાધુર્યપ્રસ્થાવના, યુવજનમનોરથલક્ષ્યભૂતાયાઃ પ્રભૂતતમેન શુલ્કેનાવસ્થાપનમ્ સ્વતો રાગાન્ધાય તદ્ભાવદર્શનોન્માદિતાય વા જાતિરૂપવયોર્ઽથશક્તિશૌચત્યાગદાક્ષિણ્યશિલ્પશીલમાધુર્યોપપન્નાય સ્વતન્ત્રાય પ્રદાનમ્, અધિકગુણાયાસ્વતન્ત્રાય પ્રાજ્ઞતમાયાલ્પેનાપિ બહુવ્યપદેશેનાર્પણમ્, અસ્વતન્ત્રેણ વા ગન્ધર્વસમાગમેન તદ્ગુરુભ્યઃ શુલ્કાપહણમ્, અલાભેર્ઽથસ્ય કામસ્વીકૃતે સ્વામિન્યધિકરણે ચ સાધનમ્, રક્તસ્ય દુહિત્રૈકચારિણીવ્રતાનુષ્ઠાપનમ્, નિત્યનૈમિતિકપ્રીતિદાયકતયા હૃતશિષ્ટાનાં ગમ્યધનાનાં ચિત્રૈરુપાયૈરપહરણમ્, અદદતા લુબ્ધપ્રાયેણ ચ વિગૃહ્યાસનમ્ પ્રતિહસ્તિપ્રોત્સાહનેન લુબ્ધસ્ય રાગિણસ્ત્યાગશક્તિસંધુક્ષણમ્, અસારસ્ય વાક્સંતક્ષણૈર્લોકોપક્રોશનૈર્દુહિતૃનિરોધનૈવ્રીડોત્પાદનૈરન્યાભિયોગૈરવમાનૈશ્ચાપવાહનમ્, અર્થદૈરનર્થપ્રતિઘાતિભિશ્ચાનિન્દ્યૈરિભ્યૈરનુબદ્ધાર્થાનર્થસંશયાન્વિચાર્ય ભૂયોભૂયઃ સંયોજનમિતિ ।
ગણિકાયાશ્ચ ગમ્યં પ્રતિ સજ્જતૈવ ન સઙ્ગઃ ।
સત્યામપિ પ્રીતૌ ન માતુર્માતૃકાયા વા શાસનાતિવૃત્તિઃ ।
એવં સ્થિતે ઽનયા પ્રજાપતિવિહિતં સ્વધર્મમુલ્લઙ્ઘ્ય ક્વચિદાગન્તુકં રૂપમાત્રધને વિપ્રયૂનિ સ્વેનૈવ ધનવ્યયેન રમમાણયા માસમાત્રમત્યવાહિ ।
ગમ્યજનશ્ચ ભૂયાનર્થયોગ્યઃ પ્રત્યાચક્ષણયાનયા પ્રકોપિતઃ ।
સ્વકુટુમ્બકં ચાવસાદિતમ્ "એષા કુમતિર્ન કલ્યાણોઽ ઇતિ નિવારયન્ત્યાં મયિ વનવાસાય કોપાત્ પ્રસ્થિતા ।
સા ચેદિયમહાર્યાનિશ્ચયા સર્વ એષ જનો ઽત્રૈવાનન્યગતિરનશનેન સંસ્થાસ્યતેઽ ઇત્યરોદીત્ ।
અથ સા વારયુવતિસ્તેન તાપસેન "ભદ્રે! નનુ દુઃખીકરે ઽયં વનવાસઃ ।
તસ્ય ફલમપવર્ગઃ સ્વર્ગો વા ।
પ્રથમસ્તુ તયોઃ પ્રકૃષ્ટજ્ઞાનસાધ્યઃ પ્રાયો દુસ્સંપાદ એવ, દ્વિતીયસ્તુ સર્વમસ્યૈવ સુલભઃ કુલધર્માનુષ્ઠાયિનઃ ।
તદશક્યારમ્ભાદુપરમ્ય માતુર્મતે વર્તસ્વઽ ઇતિ સાનુકમ્પમભિહિતા યદિહ ભગવત્પાદમૂલમશરણમ્, શરણમસ્તુ મમમ કૃપણાયા હિરણ્યરેતા દેવ એવ ઇત્યુદમનાયત ।
સ તુ મુનિરનુવિમૃશ્ય ગણિકામાતરમવદત્--"સંપ્રતિ ગચ્છ ગૃહાન્ ।
પ્રતીક્ષમ્વ કાનિ ચિહિનાનિ યાવદિયં સુકુમારા સુખોપભોગસમુચિતા સત્યરણ્યવાસવ્યસનેનોદ્વેજિતા ભૂયોભૂયશ્ચાસ્માભિર્વિબોધ્યમાના પ્રકૃતાવેવ સ્થામ્યતિઽ ઇતિ ।
"તથાઽ ઇતિ તસ્યાઃ પ્રતિયાતે સ્વજને સા ગણિકા તમૃષિમલઘુભક્તિર્ધૌતોદ્ગમનીયવાસિની નાત્યાદૃતશરીરસંસ્કારા વનતરુપોતાલવાલપૂરણૈર્દેવતર્ચનકુસુમોચ્ચયાવચયપ્રયાસૈર્નૈકવિકલ્પોપહારકર્મભિઃ કામશાસનાર્થે ચ ગન્ધમાલ્યધૂપદીપનૃત્યગીતવાદ્યાદિભિઃ ક્રિયાભિરેકન્તે ચ ત્રિવર્ગસંબન્ધનીભિઃ કથાભિરધ્યાત્મવાદૈશ્ચાનુરૂપૈરલ્પીયસૈવ કાલેનાન્વરઞ્જયત્ ।
એકદા ચ રહસિ રક્તં તમુપલક્ષ્ય મૂઢઃ ખલુ લોકો યત્સહ ધર્મેણાર્થકામાવપિ ગણયતિઽ ઇતિ કિઞ્ચિદસ્મયત ।
"કથય વાસુ, કેનાંશેનાર્થકામાતિશાયી ધર્મસ્તવાભિપ્રેતઃઽ ઇતિ પ્રેરિતા મરીચિના લજ્જામન્થરમારભતાભિધાતુમ્--"ઇતઃ કિમ જનાદ્ભગવતસ્ત્રિવર્ગબલાબલજ્ઞાનમ્ ।
અથવૈતદપિ પ્રકારાન્તરં દાસજનાનુગ્રહસ્ય ।
ભવતુ, શ્રૂયતામ્ ।
નનુ ધર્માદૃતેર્ઽથકામયોરનુત્પત્તિરેવ ।
તદનપેક્ષ એવ ધર્મો નિવૃત્તિસુખપ્રસૂતિહેતુરાત્મસમાધાનમાત્રસાધ્યશ્ચ ।
સોર્ઽથકામવદ્બાહ્યસાધનેષુ નાત્યાયતતે ।
તત્ત્વદર્શનોપબૃંહિતશ્ચ યથાકથઞ્ચિદષ્યનુષ્ઠીયમાનભ્યાં નાર્થકામાભ્યાં બાધ્યતે ।
બાધિતો ઽપિ ચાલ્પાયાસપ્રતિસમાહિતસ્તમપિ દોષં નિર્હૃત્ય શ્રેયસે ઽનલ્પાય કલ્પતે ।
તથાહિ પિતામહસય તિલોત્તમાભિલાષઃ, ભવાનીપતેર્મુનિપત્નીસહસ્રસંદ્રૂષણમ્, પદ્મનાભસ્ય ષોડશમહસ્રાન્તઃપુરવિહારઃ, પ્રજાપતેઃ સ્વદુહિતર્યપિ પ્રણયપ્રવૃત્તિઃ, શચીપતેરહલ્યાજારતા, શશાઙ્કસ્ય ગુરુતલ્પગમનમ્, અંશુમાલિનો વડવાલઙ્ઘનમ્, અનિલસ્ય કેસરિકલત્રસમાગમઃ, બૃહસ્પતેરુતથ્યભાર્યાભિસરણમ્, પરાશરસ્ય દાશકન્યાદૂષણમ્, પારાશર્યસ્ય ભ્રાતૃદારસંગતિઃ, અત્રેર્મૃકગીસમાગમ તિ ।
અમરાણાં ચ તેષુ તેષુ કાર્યેષ્વાસુરવિપ્રલમ્ભનાનિ જ્ઞાનબલાન્ન ધર્મપીડામાવહન્તિ ।
ધર્મપૂતે ચ મનસિ નભસીવ ન જાતુ રજો ઽનુષજ્યતે ।
તન્મન્યે નાર્થકામૌ ધર્મસ્ય શતતમીમપિ કલાં સ્પૃશતઃઽ ઇતિ ।

શ્રુત્વૈતદૃષિરુદીર્ણરાગવૃત્તિરભ્યધાત્--"અયિ વિલાસિન્, સાધુ પશ્યસિ ન ધર્મસ્તત્ત્વદર્શિનાં વિષયોપભોગેનોપરુધ્યત ઇતિ ।
કિન્તુ જન્મનઃ પ્રભૃત્યર્થકામવાર્તાનભિજ્ઞા વયમ્ ।
જ્ઞેયૌ ચેમૌ કિંરૂપૌ કિંપરિવારૌ કિંફલૌ ચઽ ઇતિ ।
સાત્વવાદતિ--"અર્થસ્તાવદર્જનવર્ધનરક્ષણાત્મકઃ, કૃષિપાશુપાલ્યવાણિજ્યસંધિવિગ્રહાદિપરિવારઃ તીર્થપ્રતિપાદનફલશ્ચ ।
કામસ્તુ વિષયાતિસક્તચેતસોઃ સ્ત્રીપુંસયોર્નિરતિશયસુખમ્પર્શવિશેષઃ ।
પરિવારસ્ત્વસ્ય યાવદિહ રમ્યમુજ્જવલં ચ ।
ફલં પુનઃ પરમાહ્લાદનમ્ પરમ્પરવિમર્દજન્મ, સ્મર્યમાણમધુરમ્, ઉદીરિતાભિમાનમનુત્તમમ્ લુખમપરોક્ષં સ્વસંવેદ્યમેવ ।
તસ્યૈવ કૃતે વિશિષ્ટસ્થાનવર્તિનઃ કષ્ટાનિ તષાંસિ, મહાન્તિ દાનાનિ, દારુણાનિ યુદ્ધાનિ, ભીમાનિ સમુદ્રલઙ્ઘનાદીનિ ચ નરાઃ સમાચરન્તિઽ ઇતિ ।
નિશસ્યૈતન્નિયતિવલાન્નુ તત્પાટવાન્નુ સ્વબુદ્ધિમાન્દ્યાન્નુ સ્વનિયમમનાદૃત્ય તસ્યામસૌ પ્રાસજત્ ।
સા સુદૂરં મૂઢાત્માનં ચ તં પ્રવહણેન નીત્વા પુરમુદારશોભયા રાજવીથ્યા સ્વભવનમનૈપીત્ ।
અભૂચ્ચ ઘોષણા "શ્વઃ કામોત્સવઃઽ ઇતિ ।
ઉત્તરે દ્યુઃ સ્નાતાનુલિપ્રમારચિતમઞ્જુમાલમારબ્ધકામિજનવૃત્તં નિવૃત્તસ્વવૃત્તાભિલાષં ક્ષણમાત્રે ગતે ઽપિ તયા વિના દૂયમાનં તમૃદ્ધિમતા રાજમાર્ગેણોત્સવસમાજં નીત્વા ક્વચિદુપવનોદ્દેશે યુવતિજનશતપરિવૃતસ્ય રાજ્ઞઃ સંનિધૌ સ્મિતમુખેન તેન "ભદ્રે, ભગવતા સહ નિષીદઽ ઇત્યાદિષ્ટા સવિભ્રમં કૃતપ્રણામા સસ્મિતં ન્યષીદત્ ।
તત્ર કાચિદુત્થાય બદ્ધાઞ્જલિરુત્તમાઙ્ગના "દેવ, જિતાનયાહમ્, અસ્યૈ દાસ્યમદ્યપ્રભૃત્યભ્યુપેતં મયાઽ ઇતિ પ્રભું પ્રાણંસીત્ ।
વિસ્મયહર્ષમૂલશ્ચકોલાહલો લોકસ્યોદજિહીત ।
હૃષ્ટેન ચ રાજ્ઞા મહાર્હૈ રત્નાલઙ્કારેર્મહતા ચ પરિબર્હેણાનુગૃહ્ય વિસૃષ્ટા વારમુખ્યાભિઃ પૌરમુખ્યૈશ્ચ ગણશઃ પ્રશસ્યમાના સ્વભવનમગત્વૈવ તમૃષિમભાષત--"ભગવન્, અયમઞ્જલિઃ, ચિરમનુગૃહીતો ઽયં દાસજનઃ, સ્વાર્થ ઇદાનીમનુષ્ઠેયઃઽ ઇતિ ।
સ તુ રાગાદશનિહત ઇવોદ્ભામ્યાબ્રવીત્--"પ્રિયેઽ કિમેતત્ ।
કુત ઇદમૌદાસીન્યમ્ ।
ક્વ ગતસ્તવ મય્યસાધારણો ઽનુરાગઃઽ ઇતિ ।
અથ સા સસ્મિતમવાદીત્--"ભગવન્, યયાદ્ય રાજકલે મત્તઃ પરાજયો ઽબ્યુપેતસ્તસ્યાશ્ચ મમ ચ કસ્મિંશ્ચિત્સંઘર્ષે "મરીચિમાવર્જિતવતીવ શ્લાઘસેઽ ઇતિ તયાસ્મ્યહમધિક્ષિપ્તા ।
દાસ્યણ્ણબન્ધેન ચાસ્મિન્નર્થે પ્રાવર્તિષિ ।
સિદ્ધાર્થા ચાસ્મિત્વત્પ્રસાદાત્ઽ ઇતિ ।
સમસ્થા તથાવધૂતો દુર્મતિઃ કૃતાનુશયઃ શૂન્યવનન્યવર્તિષ્ટ ।
યસ્તયૈવં કૃતસ્તપસ્વી તમેવ માં મહાભાગ, મન્યસ્વ ।
સ્વશક્તિનિષિક્તં રાગમુદ્ધૃત્ય તત્યૈવ બનધક્યા મહદ્વૈરાગ્યમર્પિતમ્ ।
અચિરાદેવ શક્ય આત્મા ત્વદર્થસાધનક્ષમઃ કર્તુમ્ ।
અસ્યામેવ તાવદ્વસાઙ્ગપુર્યાં ચમ્પાયામ્ઽ ઇતિ ।
અથ તનમનશ્ચ્યુતતમઃસ્પર્શભિયેવાસ્તં રવિરગાત્ ।
ઋષિમુક્તશ્ચ રાગઃ સંધ્યાત્વેનાસ્ફુરત્ ।
તત્કથાદત્તવૈરાગ્યાણીવ કમલવનાનિ સમકુચન્ ।
અનુમતમુનિશાસનસ્ત્વમમુનૈવ સહોપાસ્ય સંધ્યામનુરૂપાભિઃ કથાભિસ્તમનુશય્ય નીતરાત્રિઃ પ્રત્યુન્મિષત્યુદયપ્રસ્થદાવકલ્પે કલ્પદ્રુમકિસલયાવધીરિણ્યરુણાર્ચિષિ તં નમસ્કૃત્ય નગરાયોદચલમ્ ।
અદ્રશં ચ માર્ગાભ્યાશવર્તિનઃ કસ્યાપિ ક્ષપણકવિહારસ્ય બહિર્વિવિક્તે રક્તાશોકષણ્ડે નિષણ્ણમસ્પૃષ્ટસમાધિમાધિક્ષીણમગ્રગણ્યમનભિરૂપાણાં કૃપણવર્ણં કમપિ ક્ષપણકમ્ ।
ઉરસિ ચાસ્ય શિથિલિતમલનિચયાન્મુખાન્નિપતતો ઽશ્રુબિન્દૂનલક્ષયમ્ ।
અપ્રાક્ષં ચાન્તિકોપવિષ્ટઃ--"ક્વ તપઃ, ક્વ ચ રુદિતમ્ ।
ન ચેદ્રહસ્યમિચ્છામિ શ્રોતું શોકહેતુમ્ઽ ઇતિ ।
સો ઽબ્રૂત-"સૌમ્ય, શ્રૂયતામ્ ।
અહમસ્યામેવ ચમ્પાયાં નિધિપાલિતનામ્નઃ શ્રોષ્ઠિનો જ્યેષ્ઠસૂનુર્વસુપાલિતો નામ ।
વૈરૂપ્યાન્મમ નિરૂપક ઇતિ પ્રસિદ્ધિરાસીત્ ।
અન્યશ્ચાત્ર સુન્દરક ઇતિ યથાર્થનામાકલાગુણૈઃ સમૃદ્ધો વસુના નાતિપુષ્ટો ઽભવત્ ।
તસ્ય ચ મમ ચ વપુર્વસુની નિમિત્તીકૃત્ય વૈરં વૈરોપજીવિભિઃ પૌરધૂર્તૈરુદપાદ્યત ।
ત એવ કદાચિદાવયોરુત્સવસમાજે સ્વયમુત્પાદિતમન્યોન્યાવમાનમૂલમધિક્ષેપવચનવ્યતિકરમુપશમય્ય "ન વપુર્વસુ વા પુંસ્ત્વમૂલમ્, અપિ તુ પ્રકૃષ્ટગણિકાપ્રાર્થ્યયૌવનો હિ યઃ સ પુમાન્ ।
અતો યુવતિલલામભૂતા કામમઞ્જરી યં વા કામયતે સ હરતુ સુભગપતકામ્ઽ ઇતિ વ્યવાસ્થાપયન્ ।
અભ્યુપેત્યાવાં પ્રાહિણુવ તસ્યૈ દૂતાન્ ।
અહમેવ કિલામુષ્યાઃ સ્મરોન્માદહેતુરાસમ્ ।
આસીનયોશ્ચાવયોર્મામેવાપગમ્ય સા નીલોત્પલમયમિવાપાઙ્ગદામાઙ્ગે મમ મુઞ્ચન્તી તં જનમપત્રપયાધોમુખં વ્યધત્ત ।
સુભગંમન્યેન ચ મયા સ્વધનસ્ય સ્વગૃહસ્ય સ્વગણસ્ય સ્વદેહસ્ય સ્વજીવિતસ્ય ચ સૈવેશ્વરીકૃતા ।
કૃશ્ચાહમનયા મલમલ્લકશેષઃ હૃતસર્વસ્વતયા ચાપવાહિતઃ પ્રપદ્ય લોકોપહાસલક્ષ્યતામક્ષમશ્ચ સોઢું ધિક્વૃ-તાનિ પૌરવૃદ્ધાનામિહ જૈનાયતને મુનિનૈકેનોપદિષ્ટમોક્ષવર્ત્મા સુકર એષ વેષો વેશનિર્ગતાનામિત્યુદીર્ણવૈરાગ્યસ્તદપિ કૌષીનમજહામ્ ।
અથ પુનઃ પ્રકીર્ણમલપઙ્કઃ પ્રબલકેશલુઞ્ચનવ્યથઃ પ્રકૃષ્ટતમક્ષુત્પિપાસાદિદુઃખઃ સ્થાનાસનશયનભોજનેષ્વપિ દ્વિપ ઇવ નવગ્રહો બલવતીભિર્યન્ત્રણાભિરુદ્વેજિતઃ પ્રત્યવામૃશમ્ ।
"અહમસ્મિ દ્વિજાતિઃ ।
અસ્વધર્મો મમૈષ પાખાણ્ડિપથાવતારઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતેનૈવ વર્ત્મના મમ પૂર્વજાઃ પ્રાવર્તન્ત ।
મમ તુ મન્દભાગ્યસ્ય નિન્દ્યવેષમમન્દદુઃસ્વાયતનં હરિહરહિરણ્યગર્ભાદિદેવતાપવાદક્ષશ્રવણનૈરન્તર્યાત્પ્રેત્યાપિ નિરયફલમ્ અફલં વિપ્રલમ્ભપ્રાયમીદૃશમિદમધર્મવર્ત્મ ધર્મવત્સમાચરણીયમાસીત્ઽ ઇતિ પ્રત્યાકલિતસ્વદુર્નયઃ પિણ્ડીષણ્ડં વિવિક્તમેતદાસાદ્ય પર્યાપ્તમશ્રુમુઞ્ચામિઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા ચૈતદનુકમ્પમાનો ઽબ્રવમ્-"ભદ્ર, ક્ષમસ્વ ।
કઞ્ચિત્કાલમત્રૈવ નિવસ ।
નિજેન દ્યુમ્નેનાસાવેવ વેશ્યા યથા ત્વાં યોજયિષ્યતિ તથા યતિષ્યે ।
સન્ત્યુપાયાસ્તાદૃશાઃઽ ઇત્યાશ્વાસ્ય તમનુત્થિતો ઽહમ્ ।
નગરમાવિશન્નેવ ચોપલભ્ય લોકવાદાલ્લુબ્ધસમૃદ્ધપૂર્ણં પુરમિત્યર્થાનાં નશ્વરત્વં ચ પ્રદર્શ્ય પ્રકૃતિસ્થાનમૂન્વિધાસ્યન્કર્મીસુતપ્રહિતે તથિ મતિમકરવમ્ ।
અનુપ્રવિશ્ય ચ દ્યૂતસભામક્ષધૂર્તૈઃ સમગંસિ ।
તેષાં ચ પઞ્ચવિંશતિપ્રકારાસુ સર્વાસુ દ્યૂતાશ્રયાસુ કલાસુ કૌશલમક્ષભૂમિહસ્તાદિષુ ચાત્યન્તદુરુપલક્ષ્યાણિ કૂટકર્માણિ તન્મૂલાનિ સાવલેપાન્યધિક્ષેપવચનાનિ જીવિતનિરપેક્ષાણિ સંરમ્ભવિચેષ્ટિતાનિ સભિકપ્રત્યયવ્યવહારાન્ન્યાયબલપ્રતાપપ્રાયાનઙ્ગીકૃતાર્થસાધનક્ષમાન્બલિષુ સાન્ત્વનાનિ દુર્બલેષુ ભર્ત્સિતાનિ પક્ષરચનાનૈપુણમુચ્ચાવચાનિ પ્રલોભનાનિ ગ્લહપ્રભેદવર્ણનાનિ દ્રવ્યસંવિભાગૌદાર્યમન્તરાન્તરાશ્વીલપ્રાયાન્કલકલાનિત્યેતાનિ ચાન્યાનિ ચાનુભવન્ન તૃપ્તિમધ્યગચ્છમ્ ।
અહસં ચ કિઞ્ચિત્પ્રમાદદત્તશારે ક્વચિત્કિતવે ।
પ્રતિકિતવસ્તુ નિર્દહન્નિવ ક્રોધતામ્રયા દૃશા મામભિવીક્ષ્ય "શિક્ષયસિ રે દ્યૂતવર્ત્મ હાસવ્યાજેન ।
આસ્તામયમશિક્ષિતો વરાકઃ ।

ત્વયૈવ તાવદ્વિચક્ષણેન દેવિષ્યામિઽ ઇતિ દ્યૂતાધ્યક્ષાનુમત્યા વ્યત્યષજત્ ।
મયા જિતશ્ચાસૌ ષોડશસહસ્રાણિ દીનારાણામ્ ।
તદર્ધં સભિકાય સભ્યેભ્યશ્ચ દત્ત્વાર્ધં સ્વીકૃત્યોદતિષ્ઠમ્ ।
ઉદતિષ્ઠંશ્ચ તત્રગતાનાં હર્ષગર્ભાઃ પ્રશંસાલાપાઃ ।
પ્રાર્થયમાનસભિકાનુરોધાચ્ચ તદગારે ઽત્યુદારમભ્યવહારવિધિમકરવમ્ ।
યન્મૂલશ્ચ મે દુરોદરાવતારઃ સ મે વિમર્દકો નામ વિશ્વાસ્યતરં દ્વિતીયં હૃદયમાસીત્ ।
તન્મુખેન ચ સારતઃ કર્મતઃ શીલતશ્ચ સકલમેવ નગરમવધાર્ય દૂર્જટિકણ્ઠકલ્માષકાલતમે તમસિ નીલનિવસનાર્ધોરુકપરિહિતો બદધતીક્ષ્ણકૌક્ષેયકઃ ફણિમુખકાકલીસંદંશકપુરુષશીર્ષકયોગચૂર્ણયોગવર્તિકામાનસૂત્રકર્કટકરજ્જુદીપભાજનભ્રમરકરણ્ઢકપ્રભૃત્યનેકોપકરણયુક્તો ગત્વા કસ્યચિલ્લબ્ધેશ્વરસ્ય ગૃહે સંધિં છિત્ત્વા પટભાસસૂક્ષ્માચ્છિદ્રાલક્ષિતાન્તર્ગૃહપ્રવૃત્તિરવ્યથો નિજગૃહમિવાનુપ્રવિશ્ય નીવીં સારમહતીમાદાય નિરગામ્ ।
નીલનીરદનિકરપીવરતમોનિબિડિતાયાં રાજવીથ્યાં ઝટિતિ શતહ્રદાસંપાતમિવ ક્ષણમાલોકમલક્ષયમ્ ।
અથાસૌ નગરદેવતેવ નગરમોષરોષિતા નિઃસંબાધવેલાયાં નિઃસૃતા સંનિકૃષ્ટા કાચિદુન્મિષદ્ભૂષણા યુવતિરાવિરાસીત્ ।
"કાસિ વાસુ, ક્વયાસિઽ ઇતિ સદયમુક્તા ત્રાસગદ્ગદમગાદીત્-"આર્ય, પર્યુસ્યામર્યવર્યઃ કુબેરદત્તનામા વસતિ ।
આસ્મ્યહં તસ્ય કન્યા ।
માં જાતમાત્રાં ધનમિત્રનામ્ને ઽત્રત્યાયૈવ કસ્મૈચિદિભ્યકુમારાયાન્વજાનાદ્ભાર્યાં મે પિતા ।
સ પિનરસ્મિન્નત્યુદારતયા પિત્રોરન્તે વિત્તૈર્નિજૈઃ ક્રીત્વેવાર્થિવર્ગાદ્દારિદ્ષં દરિદ્રતિ સત્યથોદારક ઇતિ ચ પ્રીતલોકાધિરોપિતાપરશ્લાધ્યનામનિ વરયત્યેવ તસ્મિન્માં તરુણીભૂતામધન ઇત્યદત્ત્વાર્થપતિનામ્ને કસ્મૈચિદિતરસ્મૈ યથાર્થનામ્ને સાર્થવાહાય દિત્સતિ મે પિતા ।
તદમઙ્ગલમદ્ય કિલ પ્રભાતે ભાવીતિ જ્ઞાત્વા પ્રાગેવ પ્રિયતમદત્તસંકેતા વઞ્ચિતસ્વજના નિર્ગત્ય બાલ્યાભ્યસ્તેન વર્ત્મના મન્મથાભિસરાતદગારમભિસરાભિ તન્માં મુઞ્ચ ।
ગૃહાણૈતદ્ભાણ્ડમ્ઽ ઇત્યુન્મુચ્ય મહ્યમર્પિતવતી ।
દયમાનશ્ચાહમબ્રવમ્--"એહિ સાધ્વિ, ત્વાં નયેયં ત્વત્પ્રિયાવસથમ્ઽ ઇતિ ત્રિચતુરાણિ પદાન્યુદચલમ્ ।
આપતચ્ચ દીપિકાલોકપરિલુપ્યમાનતિમિરભારં યષ્ટિકૃપાણપાણિ નાગારિકબલમનલ્પમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ પ્રવેપમાનાં કન્યકામવદમ્--"ભેદ્રે, મા ભૈષીઃ ।
અસ્ત્યયમસિદ્વિતીયો મે બાહુઃ અપિ તુ મૃદુરયમુપાયસ્ત્વદપેક્ષયા ચિન્તિતઃ ।
શયે ઽહં ભાવિતવિષવેગવિક્રિયઃ ।
ત્વયાપ્યમી વાચ્યાઃ "નિશિ વયમિમાં પુરી પ્રવિષ્ટાઃ ।
દષ્ટશ્ચ મમૈષ નાયકો દર્વીકરેણામુષ્મિન્સભાગૃહકોણે ।
યદિ વઃ કશ્ચિન્મન્ત્રવિત્ કૃપાલુઃ સ એનમુજ્જીવયન્મમ પ્રાણાનાહરેદનાથાયાઃઽ ઇતિ ।
સાપિ બાલા ગત્યન્તરાભાવાદ્ભયગદ્ગદસ્વરા બાપ્યદુર્દિનાક્ષી બદ્ધવેપથુઃ કથઙ્કથમપિ ગત્વા મદુક્તમન્વતિષ્ઠન્, અશયિતિ ચાદં ભાવિતવિષવિક્રિયઃ તેષુ કશ્ચન્નિરેન્દ્રાભિમાની માં નિર્ણ્યં મુદ્રાતન્તત્રમન્ત્રધ્યાનાદિભિશ્ચોપક્રમ્યાકૃતાર્થઃ "ગત એવાયં કાલદષ્ટઃ ।
તથા હિ સ્તબ્ધશ્યાવમઙ્ગમ્, રુદ્ધા દૃષ્ટિઃ, શાન્ત એવોપ્મા ।
શુચાલં વાસુ, શ્વો ઽગ્નિસાત્કરિષ્યામઃ ।
કો ઽતિવર્તતે દૈવમ્ઽ ઇતિ સહેતરૈઃ પ્રાયાત્ ।
ઉત્થિતશ્ચાહમુદારકાય તાં નીત્વાબ્રવમ્--"અહમસ્મિ કો ઽપિ તસ્કરઃ ।
ત્વદ્ગતેનૈવ ચેતસા સહાયભૂતેન ત્વામિમામભિસરન્તીમન્તરોપલભ્ય કૃપયા ત્વત્સમીપમનૈષમ્ ।
ભૂષણમિદમસ્યાઃઽ ઇત્યંશુપટલપાટિતધ્વાન્તજાલં તદપ્યર્પિતવાન્ ।
ઉદારકસ્તુ તદાદાય સલજ્જં ચ સહર્ષં ચ સસંભ્રમં ચ મામભાષત-"આર્ય, ત્વયેવેયમસ્યાં નિશિ પ્રિયા મે દત્તા ।
વાક્પુનર્મમાપહૃતા ।
તથા હિ ન જાને વક્તું ત્વત્કર્મૈતદદ્ભુતમિતિ ।
ન તે સ્વશીલમદ્ભુતવત્પ્રતિભાતિ ।
નૈવમન્યેનાપિ કૃતપૂર્વમિતિ પ્રતિનિયતૈવ વસ્તુશક્તિઃ ।
ન હિ ત્વય્યન્યદીયા લોભાદયઃ ।
ત્વયાદ્ય સાધુતોન્મીલિતેતિ તત્પ્રાયસ્ત્વત્પૂર્વાવદાનેભ્યો ન રોચતે ।
ત્વયામુના સુકૃતેન ક્રીતો ઽયં દાસજન ઇત્યસારમતિગરીયસા ક્રીણાસીતિ સ તે પ્રજ્ઞાધિક્ષેપઃ ।
પ્રિયાદાનસ્ય પ્રતિદાનમિદં શરીરમિતિ તદલાભે નિધનોન્મુખમિદમપિ ત્વયૈવ દત્તમ્ ।
અથવૈતાવદત્ર પ્રાપ્તરૂપમ્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ ભરતવ્યો ઽયં દાસજનઃઽ ઇતિ મમ પાદયોરપત્ ।
અત્થાપ્ય ચૈનમુરસોપશ્લિષ્યાભાષિષિ-"ભદ્ર, કાદ્ય તે પ્રતિપત્તિઃઽ ઇતિ ।
સો ઽભ્યધત્ત--"ન શક્નોમિ ચૈનામત્ર પિત્રોરનભ્યનુજ્ઞયોપયમ્ય જીવિતુમ્ ।
અતો ઽસ્યામેવ યામિન્યાં દેશમિમં જિહાસામિઽ કો વાહમ્, યથા ત્વમાજ્ઞપયસિઽ ઇતિ ।
અથ મયોક્તમ્-"અસ્ત્યેતત્ ।
સ્વદેશો દેશાન્તરમિતિ નેયં ગણના વિદગ્ધસ્ય પુરુષસ્ય ।
કિન્તુ બાલેયમનલ્પસૌકુમાર્યા ।
કષ્ટાઃ પ્રત્યવપાયભૂયિષ્ઠાશ્ચ કાન્તારપથાઃ ।
શૈથિલ્યમિવ કિઞ્ચિત્પ્રજ્ઞાસત્ત્વયોરનર્થેનેદૃશેન દેશત્યાગેન સંભવ્યતે ।
તત્સહાનયા સુખમિહૈવ વાસ્તવ્યમ્ ।
એહિ નયાવૈનાં સ્વમેવાવાસમ્ઽ ઇતિ ।
અવિચારાનુમતેન તેન સદ્ય એવૈનાં તદ્ગૃહમુપનીય તયૈવાપસર્પભૂતયા તત્ર મૃદ્ભાણ્ડાવશેષમચોરયાવ ।
તતો નિષ્પત્ય ક્વચિન્મુષિતકં નિધાય સમુચ્ચલન્તૌ નાગરિકસંપાતે માર્ગપાર્શ્વશાયિનં કઞ્ચિન્મત્તવારયણમુપરિપુરુષમાકૃષ્યાધ્યારોહાવ ।
ગ્રૈવેયપ્રોતપાદયુગલેન ચ મયોત્થાપ્યમાન એવ પાતિતાધોરણપૃથુલોરઃસ્થલપરિણતઃ પુરીતલ્લતાપરીદન્તકાણ્ડઃ સ રક્ષિકબલમક્ષિણોત્ ।
અધ્વંસયાવ ચામુનૈવાર્થપતિભવનમ્ ।
અપવાહ્ય ચ ક્વચન જીર્ણોદ્યાને શાખાગ્રાહિકયા ચાવાતરાવ ।
સ્વગૃહગતૌ ચ સ્નાતૌ શયનમધ્યીશશ્રિયાવ ।
તાવદેવોદગાદુદધેરુદયાચલેન્દ્રપદ્મરાગશૃઙ્ગકલ્પં કલ્પદ્રુમહેમપલ્લવાપીડપાટલં પતઙ્ગમણ્ડલમ્ ।
ઉત્થાય ચ ધૌતવક્ત્રૌ પ્રગેતનાનિ મઙ્ગલાન્યનુષ્ઠાયાસ્મત્કર્મતુમુલં પુરમનુવિચરન્તાવશૃણુવ વરવધૂગૃહેષુ કોલાહલમ્ ।
અથાર્થૈરર્થપતિઃ કુબેરદત્તમાશ્વાસ્ય કુલપાલિકાવિવાહં માસાવધિકમકલ્પયત્ ।
ઉપહ્વરે પુનરિત્યશિક્ષયં ધનમિત્રમ્--"ઉપતિષ્ઠ સખે, એકાન્ત એવ ચર્મરત્નભસ્ત્રિકામિમાં પુરસ્કૃત્યાઙ્ગરાજમ્ ।
આચક્ષ્વ ચ જાનાત્યેવ દેવો નૈકકોટિસારસ્ય વસુમિત્રસ્ય માં ધનભિ નામૈકપુત્રમ્ ।
સો ઽહં મૂલહરત્વમેત્યાર્થિવર્ગાદસ્મ્યવજ્ઞાતઃ ।
મદર્થમેવ સંવર્ધિતાયાં કુલપાલિકાયાં મદ્દારિદ્ષદોષાત્પુનઃ કુબેરદત્તેન દુહિતર્યર્થપતયે દિત્સિતાયામુદ્વેગાદુજ્ઝિતુમસૂનુપનગરભવં જરદ્વનમવગાહ્ય કણ્ઠન્યસ્તશસ્ત્રિકઃ કેનાપિ જટાધરેણ નિવાર્યૈવમુક્તઃ-"કિં તે સાહસસ્ય મૂલમ્ઽ ઇતિ ।
મયોક્તમ્--"અવજ્ઞાસોદર્યં દારિદ્ષમ્ઽ ઇતિ ।
સ પુનરેવં કૃપાલુરન્વગ્રહીત્--"તાત્, મૂઢો ઽસિ ।
નાન્યત્પાપિષ્ઠતમમાત્મત્યાગાત્ ।
આત્માનમાત્મનાનવસાદ્યૈવોદ્ધરન્તિ સન્તઃ ।
સન્ત્યુપાયા ધનાર્જનસ્ય બહવઃ નૈકો ઽપિ ચ્છિન્નકણ્ઠપ્રતિસંધાનબૂર્વસ્ય પ્રાણલાભસ્ય ।
કિમનેન ।
સો ઽસ્મ્યહં મન્ત્રસિદ્ધઃ ।
સાધિતેયં લક્ષગ્રાહિણી ચર્મરત્નભસ્ત્રિકા ।
ચિરમહમસ્યાઃ પ્રસાદાત્કામરૂપેષુ કામપ્રદઃ પ્રજાનામવાત્સમ્ ।

મત્સરિણ્યાં જરસિ ભૂમિસ્વર્ગમત્રોદ્દેશે પ્રવેક્ષ્યન્નાગતઃ ।
તામિમાં પ્રતિગૃહાણ ।
મદન્યત્ર ચેયં વણિગ્ભ્યો વારમુખ્યાભ્યો વા દુગ્ધે ઇતિ હિ તદ્ગતા પ્રતીતિઃ ।
કિન્તુ યત્સકાશાદન્યાયાપહૃતં તત્તસ્મૈ પ્રત્યર્પણીયમ્ ।
ન્યાયાર્જિતં તુ દેવબ્રાહ્મણેભ્યસ્ત્યાજ્યમ્ ।
અથેયં દેવતેવ શુચૌ દેશે નિવેશ્યાર્ચ્યમાના પ્રાતઃ પ્રાતઃ સુવર્ણપૂર્ણવ દૃશ્યતે ।
ઇયં ચ રત્નભૂતા ચર્મભસ્ત્રિકા દેવાયાનિવેદ્ય નોપજીવ્યેત્યાનીતા ।
પરન્તુ દેવઃ પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ ।
રાજા ચ નિયતમેવં વક્ષ્યતિ--"ભેદ્ર, પ્રીતો ઽસ્મિ ।
ગચ્છ ।
યથેષ્ટમિમામુપભુઙ્ક્ષ્વઽ ઇતિ ।
ભૂયશ્ચ બ્રૂહિ-"યથા ન કશ્ચિદેનાં મુષ્ણાતિ તથાનુગૃહ્યતામ્ઽ ઇતિ ।
તદપ્યવશ્યમસાવભ્યુપૈષ્યતિ ।
તતઃ સ્વગૃહમેત્ય યથોક્તમર્થત્યાગં કૃત્વા દિને દિને વરિવસ્યમાનાં સ્તેયલબ્ધૈરર્થૈર્નક્તમાપૂર્ય પ્રાહ્ણે લોકાય દર્શયિષ્યસિ ।
તતઃ કુબેરદત્તસ્તૃણાયમત્વાર્થપતિમર્થલુબ્ધઃ કન્યકયા સ્વયમેવ ત્વામુપ્સતાસ્યાતિ ।
અથ કુપિતોર્ઽથપતિર્વ્યવહર્તુમર્થગર્વાદભિયોક્ષ્યતે ।
તં ચ ભૂયશ્ચિત્રૈરુપાયૈઃ કૌપીનાવશેષં કરિષ્યાવઃ ।
સ્વકં ચૌર્યમનેનૈવાભ્યુપાયેન સુપ્રચ્છન્નં ભવિષ્યતિઽ ઇતિ ।
હૃષ્ટશ્ચ ધનમિત્રો યથોક્તમન્વતિષ્ઠત્ ।
તદહરેવ મન્નિયોગાદ્વિમર્દકોર્ઽથપતિસેવાભિયુક્તસ્તસ્યોદારકે વૈરમભ્યવર્ધયત્ ।
અથલુબ્ધશ્ચ કુબેરદત્તો નિવૃત્ત્યાર્થપતેર્ધનમિત્રાયૈવ તનયાં સાનુનયં પ્રાદિત્સત ।
પ્રત્યબધ્નાચ્ચાર્થપતિઃ ।
એષ્વેવ દિવસેષુ કામમઞ્જર્યાઃ સ્વસા યવીયસી રાગમઞ્જરી નામ પઞ્ચવીરગોષ્ઠે સંગીતકમનુષ્ઠાસ્યતીતિ સાન્દ્રાદરઃ સમાગમનનાગરજનઃ ।
સ ચાહં સહ સખ્યાધનમિત્રેણ તત્ર સંન્યધિષિ ।
પ્રવૃત્તનૃત્યાયાં ચ તસ્યાં દ્વિતીયં રઙ્ગપીઠં મમાભૂન્મનઃ ।
તદ્દૃષ્ટિવિભ્રમોત્પલવનસચ્ચાપાશ્રયશ્ચ પઞ્ચશરો ભાવરસાનાં સામગ્ર્યાત્સમુદિતબલ ઇવ મામતિમાત્રમવ્યથયત્ ।
અથાસૌ નગરદેવતેવ નગરમોષરોષિતા લીલાકટાક્ષમાલાશૃઙ્ખલાભિર્નીલોત્પલપલાશશ્યામલાભિર્મામબધ્નાત્ ।
નૃત્યોત્થિતા ચ સા સિદ્ધિલાભશોભિની-"કિં વિલાસાત્, કિમભિલાષાત્, કિમકસ્માદેવ વા, ન જાને,-અસકૃત્માં સખીભિરપ્યનુપલક્ષિતેનાપાઙ્ગપ્રેક્ષિતેન સવિભ્રમારેચિતભ્રૂલતમભિર્વાક્ષ્ય, સાપદેસં ચ કિઞ્ચિદાવિષ્કૃતદશનચન્દ્રિકં સ્મિત્વા, લોકલોચનમાનસાનુયાતા પ્રાતિષ્ઠત ।
સો ઽહં સ્વગૃહમેત્ય દુર્નિવારયોત્કણ્ઠયા દૂરીકૃતાહારસ્પૃહઃ શિરઃશૂલસ્પર્શનમપદિશન્વિવિક્તે તલ્પે મુક્તૈરવયવૈરશયિષિ ।
અતિનિષ્ણાતશ્ચ મદનતન્ત્રે મામભ્યુપેત્ય ધનમિત્રો રહસ્યકથયત્-"સખે, સૈવ ધન્યા ગણિકાદારિકા, યામેવં ભન્મનો ઽબિનિવિશતે ।
તસ્યાશ્ચ મયા સુલક્ષિતા ભાવવૃત્તિઃ ।
તામપ્યચિરાદયુગ્મશરઃ શરશયને શાયયિષ્યતિ ।
સ્થાનાબિનિવેશિનોશ્ચ વામયત્નસાધ્યઃ સમાગમઃ ।
કિન્તુ સા કિલ વારકન્યકા ગણિકાસ્વધર્મપ્રતીપગામિના ભદ્રોદારેણાશયેન સમગિરત-"ગુણશુલ્કાહમ્, ન ધનશુલ્કા ।
ન ચ પાણિગ્રહણાદૃતે ઽન્યભોગ્યં યૌવનમ્ઽ ઇતિ ।
તચ્ચ મુહુઃ પ્રતિષિધ્યાકૃતાર્થા તદ્ભગિની કામમઞ્જરીમાતા ચ માધવસેના રાજાનમશ્રુકણ્ઠ્યૌ વ્યજિજ્ઞપતામ્-"દેવ, યુષ્મદ્દાસી રાગમઞ્જરો રૂપાનુરૂપશીલશિલ્પકૌશલા પૂરયિષ્યતિ મનોરથાનિત્યાસીદસ્માકમતિમહત્યાશા સાદ્ય મૂલચ્છિન્ના ।
યદિયમતિક્રમ્ય સ્વકુલધર્મમર્થનિરપેક્ષા ગુણેભ્ય એવં સ્વં યૌવનં વિચિક્રીષતે કુલસ્ત્રીવૃત્તમેવાચ્યુતમનુતિષ્ઠાસતિ ।
સા ચેદિયં દેવપાદાજ્ઞયાપિ તાવત્પ્રકૃતિમાપદ્યેત તદા પેશલં ભવેત્ઽ ઇતિ ।
રાજ્ઞા ચ તદનુરોધાત્તથાનુશિષ્ટા સત્યપ્યનાશ્રવૈવ સા યદાસીત્, તદાસ્યાઃ સ્વસા માતા ચ રુદિતનિર્બન્ધેન રાજ્ઞે સમગિરતામ્-"યદિ કશ્ચિદ્ભુજઙ્ગો ઽસ્મદિચ્છયા વિનૈનાં બાલાં વિપ્રલભ્ય નાશયિષ્યતિ સ તસ્કરવદ્વધ્યઃઽ ઇતિ ।
તદેવં સ્થિતે ધનાદૃતેન તત્સ્વતનો ઽનુમન્યતે ।
ન તુ ધનદાયાસાવભ્યુપગચ્છતીતિ વિચિન્ત્યો ઽત્રાભ્યુપાયઃઽ ઇતિ ।
અથ મોયક્તમ્-"કિમત્ર ચિન્ત્યમ્ ।
ગુણૈસ્તામાવર્જ્ય ગૂઢં ધનૈસ્તત્સ્વજનં તોષયાવઃઽ ઇતિ ।
તતશ્ચ કાઞ્ચિત્કામમઞ્જર્યાઃ પ્રધાનદૂતીં ધર્મરક્ષિતાં નામ શાક્યભિક્ષુકીં ચીવરપિણ્ડદાનાદિનોપસંગૃહ્ય તન્મુખેન તયા બન્ધક્યા પણબન્ધમકરવમ્--"અજિનરત્નમુદારકાન્મુષિત્વા મયા તુભ્યં દેયમ્, યદિ પ્રતિદાનં રાગમઞ્જરીઽ ઇતિ ।
સો ઽહંસંપ્રતિપન્નાયાં ચ તસ્યાં તથા તદર્થં સંપાદ્યમદ્ગુણોન્માદિતાયા રાગમઞ્જર્યાઃ કરકિસલયમગ્રહીષમ્ ।
યસ્યાં ચ નિશિ ચર્મરત્નસ્તેયવાદસ્તસ્યાઃ પ્રારમ્ભે કાર્યાન્તરાપદેશેનાહૂતેષુ શૃણ્વત્સ્વેવ નાગરમુખ્યેષુ મત્પ્રણિધિર્વિમર્દકોર્ઽથપતિગૃહ્યો નામભૂત્વા ધનમિત્રમુલ્લઙ્ઘ્ય બહ્વર્તયત્ ।
ઉક્તં ચ ધનમિત્રેણ-"ભેદ્ર, કસ્તવાર્થો યત્પરસ્ય હેતોર્મામાક્રોશસિ ।
ન સ્મરામિ સ્વલ્પમપિ તવાપકારં મત્કૃતમ્ઽ ઇતિ ।
સ ભૂયો ઽપિ તર્જયન્નિવાબ્રવીત્--"સ એષ ધનગર્વો નામ, યત્પરસ્ય ભાર્યાં શુલ્કક્રીતાં પુનસ્તત્પિતરૌ દ્રવ્યેણ વિલોભ્ય સ્વીચિકીર્ષસિ ।
બ્રવીષિ ચ-"કસ્તવાપકારો મત્કૃતઃઽ ઇતિ, નનુ પ્રતીતમેવૈતત્ "સાર્થવાહસ્યાર્થપતેર્વિમર્દકો બહિશ્ચરાઃ પ્રાણાઃઽ ઇતિ ।
સો ઽહં તત્કૃતે પ્રાણાનપિ પરિત્યજામિ ।
બ્રહ્મહત્યામપિ ન પરિહરામિ ।
"મમૈકરાત્રજાગરપ્રતીકારસ્તવૈષ ચર્મરત્નાહઙ્કારદાહજ્વરઃઽ ઇતિ ।
તથા બ્રુવાણશ્ચ પૌરમુખ્યૈઃ સામર્ષં નિષિધ્યાપવાહિતો ઽભૂત્ ।
ઇયં ચ વાર્તા કૃત્રિમાર્તિના ધનમિત્રેણ ચર્મરત્નનાશમાદાવેવોપક્ષિપ્ય પાર્થિવાય નિવેદિતા ।
સ ચાર્થપતિમાહૂયોપહ્વરે પૃષ્ટવાન્ "અઙ્ગ, કિમસ્તિ કશ્ચિદ્વિમર્દકો નામાત્રભવતઃઽ ઇતિ ।
તેન ચ મૂઢાત્મના "અસ્તિ દેવ, પરં મિત્રમ્ઽ ।
કશ્ચ તેનાર્થઃઽ ઇતિ કથિતે રાજ્ઞોક્તમ્-"અપિ શક્નોષિ તમાહ્વાતુમ્ઽ ઇતિ ।
"બાઢમસ્મિ શક્તઃઽ ઇતિ નિર્ગત્ય સ્વગૃહે વેશવાટે દ્યૂતસભાયામાપણે ચ નિપુણમન્વિષ્યન્નોપલબ્ધવાન્ ।
કથં વોપલભ્યેત સ વરાકઃ ।
સ ખલુ વિમર્દકો મદ્ગ્રાહિતત્વદભિજ્ઞાનચિહ્નો મન્નિયોગાત્ત્વદન્વેષણાયોજ્જયિનીં તદહરેવ પ્રાતિષ્ઠત ।
અર્થપતિસ્તુ તમદૃષ્ટ્વા તત્કૃતમપરાધમાત્મસંબદ્ધં મત્વા મોહાદ્ભયાદ્વા પ્રત્યાખ્યાય પુનર્ધનમિત્રેણ વિભાવિતે કુપિતેન રાજ્ઞા નિગૃહ્ય નિગડબન્ધનમનીયત ।
તેષ્વેવ દિવસેષુ વિધિના કલ્પોક્તેન ચર્મરત્નં દોગ્ધુકામા કામમઞ્જરી પૂર્વદુગ્ધં ક્ષણણીભૂતં વિરૂપકં રહસ્યુપસૃત્ય તતો ઽપહૃતં સર્વમર્થજાતં તસ્મૈ પ્રત્યર્પ્ય સપ્રશ્રયં ચ બહ્વનુનીય પ્રત્યાગમત્ ।
સો ઽપિ કથઞ્ચિન્નિર્ગ્રન્થિકગ્રહાન્મોચિતાત્મા મદનુશિષ્ટો હૃષ્ટતમઃ સ્વધર્મમેવ પ્રત્યપદ્યત ।
કામમઞ્જર્યપિ કતિપયૈરેવાહોભિરશ્મન્તકશેષમજિનરત્નદોહાશયા સ્વમભ્યુદયમકરોત્ ।
અથ મત્પ્રયુક્તો ધનમિત્રઃ પાર્થિવં ભિથો વ્યજ્ઞાપયત્-"દેવ, યેયં ગણિકા કામમઞ્જરી લોભોત્કર્ષાલ્લોભમઞ્જરીતિ લોકાવક્રોશપાત્રમાસીત્, સાદ્ય મુસલોઌખલાન્યપિ નિરપેક્ષં ત્યજતિ ।
તન્મન્યે મચ્ચર્મરત્નાલાભં હેતુમ્ ।
તસ્ય ખલુ કલ્પસ્તાદૃશઃ ।

વણિગ્ભ્યો વારમુખ્યાભ્યશ્ચ દુગ્ધે નાન્યેભ્ય ઇતિ હિ તદ્ગતા પ્રતીતિઃ ।
અતો ઽમુષ્યામસ્તિ મે શઙ્કાઽ ઇતિ ।
સા સદ્ય એવ રાજ્ઞા સહ જનન્યા સમાહૂયત ।
વ્યથિતવર્ણેનેવ મયોપહ્વરે કથિતમ્-"નૂનમાર્યે, સર્વસ્વત્યાગાદતિપ્રકાશાદાશઙ્કનીયચર્મરત્નલાભા ।
તદનુયોગાયાઙ્ગરાજેન સમાહૂયસે ।
ભૂયોભૂયશ્ચ નિર્બદ્ધયા ત્વયા નિયતમસ્મિ તદાગતિત્વેનાહમપદેશ્યઃ ।
તતશ્ચ મે ભાવી ચિત્રવધઃ ।
મૃતે ચ મયિ ન જીવિષ્યત્યેવ તે ભગિની ।
ત્વં ચ નિઃસ્વીભૂતા ।
ચમરત્નં ચ ધનમિત્રમેવ પ્રતિભજિષ્યતિ ।
તદિયમાપત્સમન્તતો ઽનર્થાનુબન્ધિની ।
તત્કિમત્ર પ્રતિવિધેયમ્ઽ ઇતિ ।
તયા તજ્જનન્યા ચાશ્રૂણિ વિસૃજ્યોક્તમ્-"અસ્ત્યેવૈતદસ્મદ્વાલિશ્યાન્નિર્ભિન્નપ્રાયં રહસ્યમ્ ।
રાજ્ઞશ્ચ નિર્બન્ધાદ્દ્વિશ્ત્રિશ્ચતુર્નિહ્નુત્યાપિ નિયતમાગતિરપદેશ્યૈવ ચોરિતસ્ય ત્વયિ ।
ત્વયિ ત્વપદિષ્ટે સર્વમસ્મત્કુટુમ્બમવસીદેત્ ।
અર્થપતૌ ચ તદપયશો રૂઢમ્ ।
અઙ્ગપુરપ્રસિદ્ધં ચ તસ્ય કીનાશસ્યાસ્માભિઃ સંગતમ્ ।
અમુનૈવ તદસ્મભ્યં દત્તમિત્યપદિશ્ય વરમાત્મા ગોપાયિતુમ્ઽ ઇતિ મામભ્યુપગમય્ય રાજકુલમગમતામ્ ।
રાજ્ઞાનુયુક્તે ચ "નૈષ ન્યાયો વેશકુલસય યદ્દાતુરપદેશઃ ।
ન હ્યર્થૈર્ન્યાયાર્જિતૈરેવ પુરુષા વેશમુપતિષ્ઠન્તિઽઇત્યસકૃતતિપ્રણુદ્ય કર્ણનાસાચ્છેદોપક્ષેપભીષિતાભ્યાં દગ્ધબન્ધકીભ્યાં સ એવ તપસ્વી તસ્કરત્વેનાર્થપતિરગ્રાહ્યત ।
કુપિતેન ચ રાજ્ઞા તસ્ય પ્રાણેષૂદ્યતો દણ્ડઃ ।
પ્રાઞ્જલિના ધનમિત્રેણૈવ પ્રત્યષિધ્યત-"આર્ય, મૌર્યદત્ત એષ વરો વણિજામ્ રિદૃશેષ્વપરાધેષ્વસુભિરવિયોગઃ ।
યદિ કુપિતો ઽસિ હૃતસર્વસ્વો નિર્વાસનીયઃ પાપ એષઃઽ ઇતિ ।
તન્મૂલા ચ ધનમિત્રસ્ય કીર્તિરપ્રથત ।
અપ્રીયત ચ ભર્તા ।
પટચ્ચરચ્છેદશેષોર્ઽથપતિરર્થમત્તઃ સર્વપૌરજનસમક્ષં નિરવાસ્યત ।
તસ્યૈવ દ્રવ્યાણાં તુ કેનચિદવયવેન સા વરાકી કામમઞ્જરી ચર્મરત્નમૃગતૃષ્ણિકાપવિદ્ધસર્વસ્વા સાનુકમ્પં ધનમિત્રાભિનોદિતેન ભૂપેનાન્વગૃહ્યત ।
ધનમિત્રશ્ચાહનિ ગુણિનિ કુલપાલિકામુપાયંસ્ત ।
તદેવં સિદ્ધસંકલ્પો રાગમઞ્જરીગૃહં હેમરત્નપૂર્ણમકરવમ્ ।
અસ્મિંશ્ચ પુરે લુબ્ધસમૃદ્ધવર્ગસ્તથા મુષિતો યથા કપાલપાણિઃ સ્વૈરેવ ધનૈર્મદ્વિશ્રાણિતૈઃ સમૃદ્ધીકૃતસ્યાર્થવર્ગસ્ય ગૃહેષુ ભિક્ષાર્થમભ્રમત્ ।
ન હ્યલમતિનિપુણો ઽપિ પુરુષો નિયતિલિખિતાં લેખામતિક્રમિતુમ્ ।
યતો ઽહમેકદા રાગમઞ્જર્યાઃ પમાસ્વાદમાસ્વાદં મદેનાસ્પૃશ્યે ।
શીલં હિ મદોન્માદયોરમાર્ગેણાપ્યુચિતકર્મસ્વેવ પ્રવર્તનમ્ ।
યદહમુપોઢમદઃ "નગરમિદમેકયૈવ શર્વર્યા નિર્ધનીકૃત્ય ત્વદ્ભવનં પૂરયેયમ્ઽ ઇતિ પ્રવ્યથિતપ્રિયતમાપ્રણામાઞ્જલિશપથશતાતિવર્તી મત્તવારણ ઇવ રભસચ્છિન્નશૃઙ્ખલઃ કયાપિ ધાત્ર્યા શૃગાલિકાઙ્ખ્યયાનુગમ્યમાનો નાતિપરિકરો ઽસિદ્ધિતીયો રંહસા પરેણોદચલમ્ ।
અભિપતતો ઽપિ નાગરિકપુરુષાનશઙ્કમેવ વિગૃહ્ય તસ્કર ઇતિ તૈરભિહન્યમાનો ઽપિ નાતિકુપિતઃ ક્રીડન્નિવ મદાવસન્નહસ્તપતિતેન નિસ્ત્રિંશેન દ્વિત્રાનેવ હત્વાવઘૂર્ણમાનતામ્રદૃષ્ટિરપતમ્ ।
અનન્તરમાર્તરવાન્વિસૃજન્તી શૃગાલિકા મમાભ્યાશમાગમત્ ।
અબધ્યે ચાહમરિભિઃ ।
આપદા તુ મદાપહારિણ્યા સદ્ય એવ બોધિતસ્તત્ક્ષણોપજાતયા પ્રતિભયા વ્યચીચરમ્-"અહો, મમેયં મોહમૂલા મહત્યાપદાપતિતા ।
પ્રસૃતતરં ચ સખ્યં મયા સહ ધનમિત્રસ્ય, મત્પરિગ્રહત્વં ચ રાગમઞ્જર્યાઃ ।
મદેન સા ચ તૌ પ્રોર્ણુતૌ શ્વો નિયતં નિગ્રહિષ્યેતે ।
તદિયમિહ પ્રતિપત્તિર્યયાનુષ્ઠીયમાનયા મન્નિયોગતસ્તૌ પરિત્રાસ્યેતે ।
માં ચ કદાચિદનર્થાદિતસ્તારયિષ્યતિઽ ઇતિ કમપ્યુપાયમાત્મનૈવ નિર્ણીય શૃગાલિકામર્ગાદિષમ્-"અપેહિ જરતિકે, યા તામર્થલુબ્ધાં દગ્ધગણિકાં રાજમઞ્જરિકામજિનરત્નમત્તેન શત્રુણા મે મિત્રચછદ્મના ધનમિત્રેણ સંગમિતવતી, સા હતાસિ ।
તસ્ય પાપસ્ય ચર્મરત્નમોષાદ્દુહિતુશ્ચ તે સારાભરણાપહારાદહમદ્ય નિઃશલ્યમુત્સૃજેયં જીવિતમ્ઽ ઇતિ ।
સા પુનરુદ્ધટિતજ્ઞા પરમધૂર્તા સાશ્રુગદ્ગદમુદઞ્જલિસ્તાન્ પુરુષાન્સપ્રણામમાસાદિતવતી સામપૂર્વં મમ પુરસ્તાદયાચત-"ભદ્રકાઃ, પ્રતીક્ષ્યતાં કઞ્ચિત્કાલં યાવદસ્માદસ્મદીયં સર્વં મુષિતમર્થજાતમવગચ્છેયમ્ઽ ઇતિ ।
તથેતિ તૈઃ પ્રતિપન્ને પુનર્મત્સમીપમાસાદ્ય "સૌમ્ય, ક્ષમસ્વાસ્ય દાસીજનસ્યૈકમપરાધમ્ ।
અસ્તુ સ કામં ત્વત્કલત્રાભિમર્શી વૈરાસ્પદં ધનમિત્રઃ ।
સ્મરંસ્તુ ચિરકૃતાં તે પરિચર્યામનુગ્રહીતુમર્હસિ દાસીં રાગમઞ્જરીમ્ ।
આકલ્પસારો હિ રૂપાજીવાજનઃ ।
તદ્બ્રૂહિ ક્વ નિહિતમસ્યાં ભૂષણમ્ઽ ઇતિ પાદયોરપતત્ ।
તતો દયમાન ઇવાહમવ્રવમ્-"ભવતુ, મૃત્યુહસ્તવર્તિનઃ કિં મમામુપ્યા વૈરાનુબન્ધેનઽ ઇતિ તદ્વ્રુવન્નિવ કર્ણ એવૈનામશિક્ષયમ્-"એવમેવં પ્રતિપત્તવ્યમ્ઽ ઇતિ ।
સા તુ પ્રતિપન્નાર્થેવ જીવ ચિરમ્, પ્રસીદન્તુ તે દેવતાઃ, દેવો ઽપ્યઙ્ગરાજઃ પૌરુષપ્રીતો મોચયતુ ત્વામ્, એતે ઽપિ ભદ્રમુખાસ્તવ દયન્તામ્, ઇતિ ક્ષણાદપાસરત્ ।
આનીયે ચાહમારક્ષકનાયકસ્ય શાસનાચ્ચારકમ્ ।
અથોત્તરેદ્યુરાગત્ય દૃપ્તતરઃ સુભગમાની સુન્દરંમન્યઃ પિતુરત્યયાદચિરાધિષ્ઠતાધિકારસ્તારુણ્યમદાદનતિપક્વઃ કાન્તકો નામ નાગારેકઃ કિઞ્ચિદિવ ભર્ત્સયિત્વા માં સમભ્યધત્ત--"ન ચેદ્ધનમિત્રસ્યાજિનરત્નં પ્રતિપ્રયચ્છસિ, ન ચેદ્વા નાગરિકેભ્યશ્ચોરિતકાનિ પરત્યર્પયસિ, દ્રક્ષ્યસિ પારમષ્ટાદશાનાં કારણાનામન્તે ચ મૃત્યુમુખમ્ઽ ઇતિ મયા તુ સ્મયમાનેનાભિહિતમ્--"સૌમ્ય, યદ્યપિ દદ્યામાજન્મનો મુપિતં ધનં ન ત્વર્થપતિદારાપહારિણઃ શત્રોર્મે મિત્રમુખરય ધનનિત્રસ્ય ચર્મરત્નપ્રત્યાશાં પૂરયેયમ્ ।
અદત્ત્વૈવ તદયુતમપિ યાતનાનામનુભવેયમ્ ।
ઇયં નેસાથીયસી સન્ધાઽ ઇતિ ।
તેનૈવ ક્રમેણ વર્તમાને સાન્ત્નતર્જનપ્રાયે પ્રતિદિનમનુયોગવ્યતિકરે ઽનુગુણાન્નપાનલાભાત્કતિપયૈરેવહોભિર્વિરોપિ તત્રણઃ પ્રકૃતિસ્થો ઽહમાસમ્ ।
અથ કદાચિદચ્યુતામ્બરપીતાતપત્વિપિ ક્ષયિણિ વાસરે હૃષ્ટવર્ણા શૃગાલિકોજ્જ્વલેન વેષેણોપસૃત્ય દૂરસ્થાનુચરા મામુપશ્લિષ્યાવ્રવીત્--"આર્ય, દિષ્ટ્યા વધસ ।
ફલિતા તવ સુનીતિઃ ।
યથા ત્વયાદશ્યે તથા ધનમિત્રમેત્યાત્રવમ્-- આર્ય તવૈવમાપન્નઃ સુહૃદિત્યુવાચ-"અહમદ્ય વેશસંસર્ગસુલભાત્પાનદોષાદ્વદ્ધઃ ।
ત્વયા પુનરવિશઙ્કમદ્યૈવ રાજા વિજ્ઞાપનીયઃ--"દેવ, દેવપ્રસાદાદેવ પુરાપિ તદજિનરત્નમર્થપતિમુષિતમાસાદિતમ્ ।
અથ તુ ભર્તા રાગમઞ્જર્યાઃ કશ્ચિદક્ષધૂર્તઃ કલાસુ કવિત્વેષુ લોકવાર્તાસુ ચાતિવૈચક્ષણ્યાન્મયા સમસૃજ્યત તત્સમ્બન્ધાચ્ચ વસ્ત્રાભરણપ્રેષણાદિના તદ્ભાર્યાં પ્રતિદિનમન્વવર્તે ।
તદસાવશઙ્કિષ્ટ નિકૃષ્ટાશયઃ કિતવઃ ।
તેન ચ કુપિતેન હૃતં તચ્ચર્મરત્નમામરણસમુદ્ગકશ્ચ તસ્યાઃ ।
સ તુ ભૂયઃ સ્તેયાય ભ્રમન્નગૃહ્યત નાગરિકપુરુષૈઃ ।
આપન્નૈન ચામુનાનુસૃત્ય રુદત્યૈ રાગમઞ્જરીપરિચારિકાયૈ પૂર્વપ્રણયાનુવર્તિના તદ્ભાણ્જનિધાનોદ્દેશઃ કથિતઃ ।

મમાપિ ચર્મરત્નમુપાયોપક્રાન્તો યદિ પ્રયચ્છેદહ દેવ પાદઃ પ્રસાદઃ કાર્યઃ ઇતિ ।
તથા નિવેદિતશ્ચ નરપતિરસુભિર્મામવિયોજ્યોપચ્છન્દનૈરેવ સંવં તે દાપયિતું પ્રયતિષ્યતે તન્નઃ પથ્યમ્ઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વૈવ ચ ત્વદનુભાવપ્રત્યયાદનતિત્રસ્નુના તેન તત્તથૈવ સંપાદિતમ્ ।
અથાહં ત્વદભિજ્ઞાનપ્રત્યાયિતાયા રાગમઞ્જર્યાઃ સકાશાદ્યર્થષ્સિતાનિ વસૂનિ લભમાના રાજદુહિતુરમ્બાલિકાયા ધાત્રીં માઙ્ગલિકાં ત્વદાદિષ્ટેન માર્ગેણાન્વરઞ્જયમ્ ।
તામેવ ચ સંક્રમીકૃત્ય રાગમઞ્જર્યાશ્ચામ્બાલિકાયાઃ સખ્યં પરમવીવૃધમ્ ।
અહરઙશ્ચ નવનવાનિ પ્રાભૃતાન્યુપહરન્તી કથાશ્ચિત્રાશ્ચિત્તહારિણીઃ કથયન્તી તસ્યાઃ પરં પ્રસાદપાત્રમાસમ્ ।
એકદા ચ હર્મ્યગતાયાસ્તસ્યાઃ સ્થાનસ્થિતમપિ કર્ણકુવલયં સ્રસ્તમિતિ સમાદધત્તી પ્રમત્તેવ પ્રચ્યાવ્ય પુનરુત્ક્ષિષ્ય ભૂમેસ્તેનોપકન્યાપુરં કારણેન કેનાપિ ભવનાઙ્ગણં પ્રવિષ્ટસ્ય કાન્તકસ્યોપરિ પ્રવૃત્તિકુહરપારાવતત્રાસનાપદેશાત્પ્રહસન્તી પ્રાહ્ર્ષમ્ ।
સો ઽપિ તે ધન્યંમન્યઃ કિઞ્ચિદુન્મુખઃ સ્મયમાનો મત્કર્મપ્રહાસિતાયારાજદુહિતાર્વિલાસપ્રાયમાકારમાત્માભિલાષમૂલમિવ યથા સંકલ્પયેત્તથા મયાપિ સંજ્ઞયૈવ કિમપિ ચતુરમાચેષ્ટિતમ્ ।
આકૃષ્ટધન્વના ચ મનસિજેન વિદ્ધઃ સન્દિગ્ધફલેન પત્રિણાતિમુગ્ધઃ કથઙ્કથમપ્યપાસરત્ ।
સાયં ચ રાજકન્યાઙ્ગુલીયકમુદ્રિતાં વાસતામ્બૂલપટ્ટાંશુકયુગલભૂષણાવયવગર્ભાં ચ વઙ્ગેરિકાં કયાચિદ્વાલિકયા ગ્રાહયિત્વા રાગમઞ્જર્યા ઇતિ નીત્વા કાન્તકસ્યાગારમગામ્ ।
અગાધે ચ રાગસાગરે મગ્નો નાવમિવ મામુપલભ્ય પરમહૃષ્યત્ અવસ્થાન્તરાણિ ચ રાજદુહિતુઃ સુદારુણાનિ વ્યાવર્ણયન્ત્યા મયા સ દુર્મતિઃ સુદૂરમુદમાદ્યત ।
તત્પ્રાર્થિતા ચાહં ત્વત્પ્રિયાપ્રહિતમિતિ મમૈવ મુખતામ્બૂલોચ્છિષ્ટાનુલેપનં નિર્માલ્યં મલિનાંશુકં ચાન્યેદ્યુરુપાહરમ્ ।
તદીયાનિ ચ રાજકન્યાર્થમિત્યુપાદાય ચ્છન્નમેવાપોઢાનિ ।
ઇત્થં ચ સન્ધુક્ષિતમન્મથાગ્નિઃ સ એવૈકાન્તે મયોપમન્ત્રિતો ઽભૂત્--"આર્ય, લક્ષણાન્યેવ તવાવિસંવાદીનિ ।
તથા હિ મત્પ્રાતિવેશ્યઃ કશ્ચિત્કાર્તાન્તિકઃ "કાન્તકસ્ય ચ ત્વામિયં રાજકન્યકા કામયતે ।
તદેકાપત્યશ્ચ રાજા તયા ત્વાં સમાગતમુપલભ્ય કુપિતો ઽપિ દુહિતુર્મરણભયાન્નોચ્છેત્સ્યતિ ।
પ્રત્યુત પ્રાપયિષ્યત્યેવ યૌવરાજ્યમ્ ।
ઇત્થં ચાયમર્થોર્ઽથાનુબન્ધી ।
કિમિતિ તાત્, નારાધ્યતે ।
યદિ કુમારીપુરપ્રવેશાભ્યુપાયં નાવબુધ્યસે ।
નનુ બન્ધનાગારભિત્તેવ્યમિત્રયમન્તરાલમારમપ્રાકારસ્ય કેનચિત્તુ હસ્તવતૈકાગારિકેણ તાવતીં સુરઙ્ગાં કારયિત્વા પ્રવિષ્ટસ્યોપવનં તવોપરિષ્ટાદસ્મદાયત્તૈવ રક્ષા ।
"રક્તતરો હિ તસ્યાઃ પરિજનો ન રહસ્યં ભેત્સ્યતિઽ ઇતિ ।
સો ઽવ્રવીત્--"સાધુ ભેદ્ર, દર્શિતમ્ ।
અસ્તિ કશ્ચિત્તસ્કરઃ ખનનકર્મણિ સગરસુતાનામિવાન્યતમઃ સ ચેલ્લબ્ધઃ ક્ષણેનૈતત્કર્મ સાધયિષ્યતિઽ ઇતિ ।
"કતમો ઽસૌ, કિમિતિ લભ્યતે ઇતિ મયોક્ત "યેન તદ્ધનમિત્રસ્ય ચર્મરત્નં મુષિતમ્ઽ ઇતિ ત્વામેવ નિરદિક્ષત્ ।
યદ્યેવમેહિ, ત્વયાસ્મિન્કર્મણિ સાધિત ચિત્રૈરુપાયૈસ્ત્વામહં મોચયિષ્યામીતિ શપથપૂર્વં તેનાભિસન્દાય સિદ્ધેર્ઽથે ભૂયો ઽપિ નિગડિયિત્વા "યો ઽસૌ ચારેઃ સ સર્વથોપક્રાન્તઃ ન તુ ધાર્ષ્ટ્યભૂમિઃ પ્રકૃષ્ટવૈરસ્તદજિનરત્નં દર્શયિષ્યતિઽ ઇતિ રાજ્ઞે વિજ્ઞાપ્ય "ચિત્રમેનં હનિપ્યસિ, તથા ચ સત્યર્થઃ સિદ્ધ્યતિ, રહસ્યં ચ ન સ્રવતિઽ ઇતિ મયોક્તે સો ઽતિહૃષ્ટઃ પ્રતિપદ્ય માનેવ ત્વદુપપ્રલોભને નિયુજ્ય બરિરવસ્થિતઃ પ્રાપ્તમિતઃ પરં ચિન્ત્યતામ્ઽ ઇતિ પ્રીતેન ચ મયોક્તમ્, "મદુક્તમલ્પમ્, ત્વન્નય એવાત્ર ભૂયાન્ આનયૈનમ્ઽ ઇતિ ।
અથાનીતેનામુનામન્મોચનાય શપથઃ કૃતઃ, અહં ચ રહસ્યાનિર્ભેદાય વિનિગજીકૃતશ્ચ સ્નાનભોજનવિલોપનાન્યનુભૂય નિત્યાન્ધકારાદ્ભિત્તિકોણાદારભ્યોરગાસ્યેન સુરઙ્ગામકરત્રમ્ ।
અચિન્તયં ચૈમ્-"હન્તુમનસૈવામુના મન્મોચનાય શપથઃ કૃતઃ તદેનં હત્વાપિ નાસત્યવાદદોષેણ સ્પૃશ્યેઽ ઇતિ ।
નિષ્પતતશ્ચ મે નિગજનાય પ્રસાર્યમાણપાણેસ્તસ્ય પાદેનોરસિ નિહત્ય પતિતસય તસ્યૈવાસિધેન્વા શિરો ન્યકૃન્તમ્ ।
અકથયં ચ શૃગાલિકામ્-"ભણ ભદ્રે, કથંભૂતઃકન્યાપુરસંનિવેશઃ? મહાનયં પ્રયાસો મા વૃથૈવ ભૂત્ ।
અમુત્ર કિઞ્ચિચ્ચોરયિત્વા નિવર્તિષ્યેઽ ઇતિ ।
તદુપદર્શિતવિભાગે ચાવગાહ્ય કન્યાન્તઃપુરં પ્રજ્વલત્સુ મણિપ્રદીપેષુ નૈકક્રીડાખેદસુપ્રસ્ય પરજનસ્ય મધ્યે મહિતમહાર્ઘરત્નપ્રત્યુપ્તસિંહાકારદન્તપાદે હંસતૂલગર્ભશય્યોપધાનશાલિનિ કુસુમવિચ્છુરિતપર્યન્તે પર્યઙ્કગલે દક્ષિણપાદપાર્પ્ણ્યધોભાગાનુવલિતેતરચરણાગ્રપૃષ્ટમ્ રિષદ્વિવૃત્તમધુરગુલફસંધિ, પરસ્પરાશ્લિષ્ટજઙ્ઘાકાણ્ડમ્, આકુઞ્ચિતકોમલોભયજાનુકિઞ્ચિદ્વેલ્લિતોરુદણ્ડયુગલમ્, અધિનિતમ્બસ્રસ્તમુક્તૈકભુજલતાગ્રપેશલમ્, અપાશ્રયાન્તનિમિતાકુઞ્ચિતેતરભુજલતોત્તાનતલકરકિસલયમ્, આમુગ્નશ્રોણિમણ્ડલમ્, અતિશ્લિષ્ટચીનાંશુકાન્તરીયમ્, અનતિવલિતતનુતરોદરમ્, અતનુતરનિઃશ્વાસારમ્ભકમ્પમાનકઠોરકુચકુઙ્મલમ્, અતિરશ્ચીનબન્ધુરશિરોધરોદ્દેશદૃશ્યામાનનિષ્ટપ્તતપનીયસૂત્રપર્યસ્તપદ્મરાગરુચકમ્, અર્ધલક્ષ્યાધરકર્ણપાશનિભૃતકુણ્ડલમ્, ઉપરિપરાવૃત્તશ્રવણપાશરત્નકર્ણિકાકિરણમઞ્જરીપિઞ્જરિતવિષયવ્યાવિદ્ધાશિથિલશિખણ્ડબન્ધમ્, આત્મપ્રભાપટલદુર્લક્ષ્યપાટલોત્તરાધરવિવરમ્, ગણ્ડસ્થલીસંક્રાન્તહસ્તપલ્લવદર્શિતકર્ણાવતંસકૃત્યમ્, ઉપરિકપોલાદર્શતલનિષક્તચિત્રવિતાનપત્રજાતજનિતવિશેષકક્રિયમ્, આમીલિતલોચનેન્દીવરમ્, અવિભ્રાન્તભ્રૂપતાકમ્, ઉદ્ભિદ્યમાનશ્રમજલપુલકભિન્નશિથિલચન્દનતિલકમ્, આનનેન્દુસંમુખાલકલતં ચ વિશ્રબ્ધપ્રસુપ્તામતિધવલોત્તરચ્છદનિમગ્નપ્રયૈકપાર્શ્વતયા ચિરવિલસનખેદનિશ્ચલાં શરદમ્ભોધરોત્સઙ્ગશાયિનીમિવ સૌદામિનીં રાજકન્યામપશ્યમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈ સ્ફુરદનઙ્ગરાગશ્ચકિતશ્ચોરયિતવયનિસ્પૃહસ્તયૈવ તાવચ્છોર્યમાણહૃદયઃ કિઙ્કર્તવ્યતામૂઢઃ ક્ષણમતિષ્ઠમ્ ।
અતર્કયં ચ-"ન ચેદિમાં વામલોચનામાપ્નુયાં ન મૃષ્યતિ માં જીવિતુ વસન્તબન્ધુઃ અસંકેતિતપરામૃષ્ટા ચેયમતિબાલા વ્યક્તમાર્તસ્વરેણ નિહન્યાન્મે મનોરથમ્ ।
તતો ઽહમેવાહન્યેય ।
તદિયમત્ર પ્રતિપત્તિઃઽ ઇતિ ।
નાગદન્તલગ્નનિર્યાસકલ્કવર્ણિતં ફલકમાદાય મણિસમુદ્ગકાદ્વર્ણવર્તિકામુદ્ધૃત્ય તાં તથાશયાનાં તસ્યાશ્ચ મામાવદ્ધઞ્જાલિં ચરણલગ્નમાલિખમાર્યાં ચૈતામ્- "ત્વામયમાબદ્ધાઞ્જલિ દાસજનસ્તમિમમર્થમર્થયતે ।
સ્વપિહિ મયા સહ સુરતવ્યતિકરખિન્નેવ મા મૈવમ્ઽ ॥
હેમકરણ્ડકાચ્ચવાસતામ્બૂલવીટિકાં કપૂરસ્ફુટિકાં પારિજાતકં ચોપયુજ્યાલક્તકપાટલેન તદ્રસેન સુધાભિતૌ ચક્રવાકમિથુનં નિરષ્ઠીવમ્ ।
અઙ્ગુલીયકવિનિમયં ચ કૃત્વા કથઙ્કથમપિ નિરગામ્ ।

સુરઙ્ગયા ચ પ્રત્યેત્ય બન્ધાગારં તત્ર બદ્ધસ્ય નાગરિકવરસ્ય સિંહઘોષનામ્નસ્તેષ્વેવ દિનેષુ મિત્રત્વેનોપચરિતસ્ય "એવં મયા હતસ્તપસ્વી કાન્તકઃ, તત્ત્વયા પ્રતિભિદ્ય રહસ્યં લબ્ધવ્યો મોક્ષઃઽ ઇત્યુપદિશ્ય સહ શૃગાલિકયા નિરક્રામિષમ્ ।
નૃપતિપથે ચ સમાગત્ય રક્ષિકપુરુષૈરગૃહ્યે ।
અચિન્તયં ચ-"અલમસ્મિ જવેનાપસર્તુમનામૃષ્ટ એવૈભિઃ ।
એષા પુનર્વરાકી ગૃહ્યેત ।
તદિદમત્ર પ્રાપ્તરૂપમ્ઽ ઇતિ તાનેવ ચપલમભિપત્ય સ્વપૃષ્ઠસમર્પિતકૂર્પરઃ પરાઙ્મુખઃ સ્થિત્વા "ભદ્રાઃ, યદ્યહમસ્મિ તસ્કરઃ બધ્નીત મામ્ ।
યુષ્માકમયમધિકારઃ, ન પુનરસ્યા વર્ષિયસ્યાઃઽ ઇત્યવાદિષમ્ ।
સા તુ તાવતૈવોન્નીતમદભિપ્રાયા તાન્સપ્રણામમભ્યેત્ય "ભદ્રમુખાઃ, મમૈષ પુત્રો વાયુગ્રસ્તશ્ચિરં ચિકિત્સિતઃ ।
પૂર્વેદ્યઃ પ્રસન્નકલ્પઃ પ્રકૃતિશ્થ એવ જાતઃ ।
જાતાસ્થયા મયા બન્ધનાન્નિષ્ક્રમય્ય સ્નાપિતો ઽનુલેપિતશ્ચપરિધાપ્યનિષ્પ્રવાણિયુગલમભ્યવહાર્ય પરમાન્નમૌશીરે ઽદ્યકામચારઃ કૃતો ઽભૂત્ ।
અથ નિશીથે ભૂય એવ વાયુનિઘ્નઃ "નિહત્ય કાન્તકં નૃપતિદુહિત્રા રમેયઽ ઇતિ રંહસા પરેણ રાજપથમભ્યપતત્ ।
નિરૂપ્ય ચાહં પુત્રમેવઙ્ગતમસ્યાં વેલાયામનુધાવામિ ।
તત્પ્રસીદત ।
બદ્ધ્વૈનં મહ્યમર્પયતઽ ઇતિ યાવદસૌક્રન્દતિ તાવદહં "સ્થવિરે, કેન દેવો માતરિશ્વા બદ્ધપૂર્વઃ ।
કિમેતે કાકાઃશૌઙ્ગેયસ્ય મે નિગ્રહીતારઃ ।
શાન્તં પાપમ્ઽ ઇત્યભ્યધાવમ્ ।
અસાવપ્યમીભિઃ "ત્વમેવોન્મત્તા યાનુન્મત્ત ઇત્યુન્મત્તં મુક્તદવતી ।
કસ્તમિદાનીં બધ્નાતિઽ ઇતિ નિન્દિતા કદર્થિતા રુદત્યેવમામન્વધાવત્ ।
ગત્વા ચ રાગમઞ્જરીગૃહં ચિરવિરહખેદવિહ્વલામિમાં બહુવિધં સમાશ્વાસ્ય તં નિશાશેષમનયમ્ ।
પ્રત્યૂષે પુનરુદારકેણ ચ સમગચ્છે ।
અથ ભગવન્તં મરીચિં વેશકૃચ્છુદુત્થાય પુનઃ પ્રતિતપ્તતપઃપ્રભાવપ્રત્યાપન્નાદિવ્યચક્ષુષમુપસંગમ્ય તેનાસ્મ્યેવંભૂતત્વદ્દર્શનમવગમિતઃ ।
સિંહઘોષશ્ચ કાન્તકાપચારં નિર્ભિદ્ય તતપદે પ્રસન્નેન રાજ્ઞા પ્રતિષ્ઠાપિતઃ તેનૈવ ચારકસુરઙ્ગાપથેન કન્યાપુરપ્રવેશં ભૂયો ઽપિ મે સમપાદયત્ ।
સમગંસિ ચાહં શૃગાલિકામુખનિઃસૃતવાર્તાનુરક્તયા રાજદુહિત્રા ।
તષ્વેવે દિવસેષુ ચણ્ડવર્મા સિંહવર્માવધૂતદુહિતૃપ્રાર્થનઃ કુપિતો ઽભિયુજ્ય પુરમવારુણત્ ।
અમર્ષણશ્ચાઙ્ગરાજો યાવદરિઃ પારગ્રામિકં વિધિમાચિકીર્ષતિ તાવત્સ્વયમેવ પ્રાકારં નિર્ભિદ્ય પ્રત્યાસન્નાનપિ સહાયાનપ્રતીક્ષમાણો નિર્ગત્યાભ્યધિકબલેન વિદ્વિષા મહતિ સંપરાયે ભિન્નવર્મા સિંહવર્મા બલાદગૃહ્યત ।
અમ્બાલિકા ચ બલવદભિગૃહ્ય ચણ્ડવર્મણા હઠાત્પરિણેતુમાત્મભવનમનીયત્ ।
કૌતુકં ચ સ કિલ ક્ષપાવસાને વિવાહ ઇત્યબધ્નાત્ ।
અહં ચ ધનમિત્રગૃહે તદ્વિવાહાયૈવ પિનદ્ધમઙ્ગલપ્રતિસરસ્તમેવમવોચમ્-"સખે, સમાપતિતમેવાઙ્ગરાજાભિસરં રાજમણ્ડલમ્ ।
સુગૂઢમેવ સંભૂય પૌરવૃદ્ધૈસ્તદુપાવર્તય ।
ઉપાવૃત્તશ્ચ કૃત્તશિરસમેવ શુત્રું દ્રક્ષ્યસિઽ ઇતિ ।
"તથાઽ ઇતિ તેનાભ્યુપગતે ગતાયુષો ઽમુષ્ય ભવનમુત્સવાકુલમુપસમાધીયમાનપરિણયોપકરણમિસ્તતઃ પ્રવેશનિર્ગમપ્રવૃત્તલોકસંબાધમલક્ષ્યશસ્ત્રિકઃ સહ પ્રવિશ્ય મઙ્ગલપાઠકૈરમ્બલિકાપાણિપલ્લવમગ્નૌ સાક્ષિણ્યાથર્વણેન વિધિનાર્પ્યમાણમાદિત્સમાનસ્યાયામિનં બાહુદુણ્ડમાકૃષ્ય ચ્છુરિકયોરસિ પ્રાહર્ષમ્ ।
સ્ફુરતશ્ચ કતિપયાનન્યાનપિ યમવિષયમગમયમ્ ।
હતવિધ્વસ્તદં ચ તદ્ગૃહમન્ વિચરન્વેપમાનમધુરગાત્રીં વિશાલલોચનામભિનિશામ્ય તદાલિઙ્ગનસુખમનુબુભૂષુસ્તામાદાય ગર્ભગૃહમવિક્ષમ્ ।
અસ્મિન્નેવ ક્ષણે તવાસ્મિ નવામ્બુવાહસ્તનિતગમ્ભીરેણ સ્વરેણાનુગૃહીતઃઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા ચ સ્મિત્વા ચ દેવો ઽપિ રજવાહનઃ "કથમસિ કાર્કસ્યેન કર્ણીસુતમપ્યતિક્રાન્તઃઽ ઇત્યભિધાય પુનરવેક્ષ્યોપહારવર્માણમ્ આચક્ષ્વ, તવેદાનીમવસરઃઽ ઇત્યભાષત ।
સો ઽપિ સસ્મિતં પ્રણસ્યારભતાભિધાતુમ્

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે ઽપહારવર્મચરિતં નામ દ્વિતીય ઉચ્છ્વાસઃ
__________________________________________________________________________________
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,3:
તૃતીયોચ્છ્વાસઃ
એષો ઽસ્મિ પર્યટન્નેકદા ગતો વિદેહેષુ ।
મિતિલામપ્રવિશ્યૈવ બહિઃ ક્વચિન્મઠિકાયાં વિશ્રમિતુમેત્ય કયાપિ વૃદ્ધતાપસ્યા દત્તપાદ્યઃ ક્ષણમલિન્દભૂમાવવાસ્થિષિ ।
તસ્યાસ્તુ મદ્દર્શનાદેવ કિમપ્યાબદ્ધધારમશ્રુ પ્રાવર્તત ।
"કિમેતદમ્બ, કથય કારણમ્ઽ ઇતિ પૃષ્ટા સકરુણમાચષ્ટ--"જૈવાતૃક, નનુ શ્રૂયતે પાતિરસ્યા મિથિલાયાઃ પ્રાહરવર્મા નામાસીત્ ।
તસ્ય ખલુ મગધરાજો રાજહંસઃ પરં મિત્રમાસીત્ ।
તયોશ્ચ વલ્લભે બલશમ્બલયોરિવ વસુમતીપ્રિયંવદે સખ્યમપ્રતિમમધત્તામ્ ।
અથ પ્રથમગર્બાભિનન્દિતાં તાં ચ પ્રિયસખીં દિદૃક્ષુઃ પ્રિયંવદા વસુમતીં સહ ભર્ત્રા પુષ્પપુરમગમત્ ।
તસ્મિન્નેવ ચ સમયે માલવેન મગધરાજસ્ય મહજ્જન્યમજનિ ।
તત્ર લેશતો ઽપિ દુર્લક્ષ્યાં ગતિમગમન્મગધરાજઃ, મૈથિલેન્દ્રસ્તુ માલવેન્દ્રપ્રયત્નપ્રાણિતઃ સ્વવિષયં પ્રતિનિવૃત્તો જ્યેષ્ઠસ્ય સંહારવર્મણઃ સુતૈર્વિકટવર્મપ્રભૃતિભિર્વ્યાપ્તં રાજ્યમાકર્ણ્ય સ્વસ્રીયાત્સુહ્યપતેર્દણ્ડાવયવમાદિત્સુરટવીપદમવગાહ્યલુબ્ધકલુપ્તસર્વસ્વો ઽભૂત્ ।
તત્સુતેન ચ કનીયસા હસ્તવર્તિના સહૈકાકિના વનચરશરવર્ષભયપલાયિતા વનમગાહિષિ ।
તત્ર ચ મે શાર્દૂલનખાવલીઝનિપતિતાયાઃ પાણિભ્રષ્ટઃ સ બાલકઃ કસ્યાપિ કપિલાશવસ્ય ક્રોડમભ્યલીયત ।
તચ્છવાકર્ષિણશ્ચ વ્યાઘ્રસ્યાસૂનિષુરિષ્વસનયન્ત્રમુક્તઃ ક્ષણાદલિક્ષત્ ।
ભિલ્લદારકૈઃસ બાલો ઽપાહારિ ।
સાત્વહં મોહસુપ્તા કેનાપિ વૃષ્ણિપાલેનોપનીય સ્વં કુટીરમાવેશ્યકૃપયોપક્રાન્તવ્રણા સ્વસ્થીભૂય સ્વભર્તુરન્તિકમુપતિષ્ઠાસુરસહાયતયા યાવદ્વ્યાકુલીભવામિ તાવન્મમૈવ દુહીતા સહ યૂના કેનાપિ તમેવોદ્દેશમાગમત્ ।
સા ભૃશં રૂરોદ ।
રુદિતાન્તે ચ સા સાર્થઘાતે સ્વહસ્તગતસ્ય રાજપુત્રસ્ય કિરાતભર્તૃહસ્તગમનમ્, આત્મનશ્ચ કેનાપિ વનચરેણ વ્રણવિરોપણમ્, સ્વસ્થાયાશ્ચ પુનસ્તેનોપયન્તું ચિન્તિતાયા નિકૃષ્ટજાતિસંસર્ગવૈક્લવ્યાત્પ્રત્યાખ્યાનપારુષ્યમ્, તદક્ષણેણ ચામુના વિવિક્તે વિપિને સ્વશિરઃ- કર્તનોદ્યમમ્, અનેન યૂના યદૃચ્છયા દૃષ્ટેન તસ્ય દુરાત્મનો હનનમ્, આત્મનશ્ચોપયમનમિત્યકથયત્ ।
સ તુ પૃષ્ટો મૈથિલેન્દ્રસ્યૈવ કો ઽપિ સેવકઃ કારણવિલમ્બી તન્માર્ગાનુસારિ જાતઃ ।
સહ તેન ભર્તુરન્તિકમુપસૃત્ય પુત્રવૃત્તાન્તેન શ્રોત્રમસ્ય દેવ્યાઃ પ્રિયંવદાયાશ્ચાદહાવ ।
સ ચ રાજા દિષ્ટદોષાજ્જ્યેષ્ઠપુત્રૈશ્ચિરં વિગૃહ્ય પુનરસહિષ્ણુતયાતિમાત્રં ચિરં પ્રયુધ્ય બદ્ધઃ ।
દેવી ચ બન્ધનં ગમિતા ।
દગ્ધા પુનરહમસ્મિન્નપિવાર્ધકે હતજીવિતમપારયન્તી હાતું પ્રવ્રજ્યાં કિલાગ્રહીપમ્ ।
દુહીતા તુ મમ હતજીવિતાકૃષ્ટા વિકટવર્મમહાદેવી કલ્પસુન્દરી કિલાશિશ્રિયત્ ।
તૌ ચેદ્રાજપુત્રૌનિરુપદ્રવાવેવાવર્ધિષ્યેતામ્, ઇયતા કાલેન તવેમાં વયોવસ્થામમ્પ્રક્ષ્યેતામ્ ।
તયોશ્ચ સતોર્ન દાયાદા નરેન્દ્રસ્ય પ્રસહ્યકારિણો ભવેયુઃઽ ઇતિ પ્રમન્યુરભિરુરોદ ।
શ્રુત્વા ચ તાપસીગિરમહમપિ પ્રવૃદ્ધવાપ્પો નિગૃઢમભ્યધામ્-"યદ્યેવમમ્બ, સમાશ્વસિહિ ।
નન્વન્તિ કશ્ચિન્મુનિસ્ત્વયા તદવસ્થયા પુત્રાભ્યુપપાદનાર્થં યાચિતસ્તેન સ લબ્ધો વર્ધતશ્ચ ।
વાર્તેયમતિમહતી ।
કિમનયા ।
સો ઽહમસ્મિ ।
શક્યશ્ચ મયાસૌ વિકટવર્મા યતાકથઞ્ચિદુપશ્લિષ્ય વ્યાપાદયિતુમ્ ।
અનુજાઃ પુનરતિબહવઃ, તૈરપિ ઘટન્તે પૌરજાનપદાઃ ।
માં તુ ન કશ્ચિદિહત્યર્ઃ ઇદૃક્તયા જનો જાનાતિ ।
પિતરાવપિ તાવન્માં ન સંવિદાતે, કિમુતેતરે તમેનમર્થમુપાયેન સાધયિષ્યામિઽ ઇત્યગાદિપમ્ ।
સા તુ હર્ષનિર્ભરનિપીડિતા ચિરં પ્રરુદ્ય બહું વિલપ્ય શાન્તા પુનઃ સ્વમાત્રા રાજાન્તઃપુરવૃત્તાન્તાખ્યાને ન્યયુજ્યત ।
ઉક્તં ચ તયા-"કુમાર,કામરૂપેશ્વરસ્ય કલિન્દવર્મનામ્નઃ કન્યા કલ્પસુન્દરી કલાસુ રૂપે ચાપ્સરસો ઽપયતિક્રાન્તા પતિમભિભૂય વર્તતે ।
તદેકવલ્લભઃ, સ તુ બહ્વવરોધો ઽપિ વિકટવર્માઽ ઇતિ ।
તામવોચમ્-"ઉપસર્પૈનાં મત્પ્રયુક્તૈર્ગન્ધમાલ્યૈઃ ।
ઉપજનયચાસમાનદોષનિન્દાદિના સ્વભર્તરિ દ્વેષમ્ ।
અનુરૂપભર્તૃગામિનીનાં ચ વાસવદત્તાદીનાં વર્ણનેન ગ્રાહયાનુશયમ્ ।
અવરોધનાન્તરેષુ ચ રાજ્ઞો વિલસિતાનિ સુગૂઢાન્યપિ પ્રયત્નેનાન્વિપ્ય પ્રકાશયન્તી માનસસ્યા વર્ધયઽ ઇતિ ।
પુનરિદમમ્બામવોચમ્-"ઇત્થમેવ ત્વયાપ્યનન્યવ્યાપારયા નૃપાઙ્ગનાસાવુપસ્થાતવ્યા ।
પ્રત્યહં ચ યદ્યત્ર વૃત્તં તદસ્મિ ત્વયૈવ બોધ્યઃ, મદુક્તા પુનરિયમુદર્કસ્વાદુનો ઽસ્મત્કર્મણઃ પ્રસાધનાય ચ્છાયેવાનયાયિની કલ્પસુન્દરીમનુવર્તતામ્ઽ ઇતિ ।
તેન ચ તમર્થં તથૈવાન્વતિષ્ઠતામ્ ।
કેષુચિદ્દિનેષુ ગતેષ્વાચષ્ટ માં મદમ્બા "વત્સ, માધવીવ પિચુમન્દાશ્લેષિણી યથાસૌ શોચ્યમાત્માનં મન્યેત તથોપપાદ્ય સ્થાપિતા ।
કિં ભૂયઃ કૃત્યમ્ઽ ઇતિ ।
પુનરહમભિલિખ્યાત્મનઃ પ્રતિકૃતમ્ "ઇત્યમમુષ્યૈ નેયા ।
નીતાં ચૈનાં નિર્વર્ણ્ય સા નિયતમેવં વક્ષ્યતિ ।
"નન્વસ્તિ કશ્ચિદીદૃશાકારઃ પુમાન્ઽ ઇતિ ।
પ્રતિબ્રૂહ્યેનામ્-"યદિ સ્યાત્તતઃ કિમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્ય યદુત્તરં સા દાસ્યતિ "તદહમસ્મિ પ્રતિબોધનીયઃઽ ઇતિ ।
સા "તથા ઇતિ રાજકુલમુપસંક્રમ્ય પ્રતિનિવૃત્તા મામેકાન્તે ન્યવેદયત્-"વત્સ, દર્શિતો ઽસૌ ચિત્રપટસ્તસ્યૈ મત્તકાશિન્યૈ ।
ચિત્રીયમાણા ચાસૌ ભુવનમિદં સનાથીકૃતં યદ્દેવે ઽપિ કુસુમધન્વનિ નેદૃશી વપુઃશ્રીઃ સંનિધત્તે ।
ચિત્રમેતચ્ચિત્રતરમ્ ।
ન ચ તમવૈમિ યર્ ઇદૃશમિદમિહત્યો નિર્મિમીતે ।
કેનેદમાલિખિતમ્, ઇત્યાદૃતવતી વ્યાહૃતવતી ચ ।
મયા ચ સ્મેરયોદીરિતમ્-"દેવિ, સદૃશમાજ્ઞાપયસિ ।
ભગવાન્મકરકેતુરપ્યેવંસુન્દરં ઇતિ ન શક્યમેવ સંભવાયિતુમ્ ।
અથ ચ વિસ્તીર્ણેયમર્ણવનેમિઃ ।
ક્વચિદીદૃશમપિ રૂપં દૈવશક્ત્યા સંભવેત્ ।
અથ તુ યદ્યેવંરૂપો રૂપાનુરૂપશિલ્પશીલવિદયાજ્ઞાનકૌશલો યુવા મહાકુલીનશ્ચ કશ્ચિત્સંનિહિતઃ સ્યાત્, સ કિં લપ્સ્યતેઽ ઇતિ ।
તયોક્તમ્-"અમ્બ, કિં બ્રવીમિ ।
શરીરં હૃદયં જીવિતમિતિ સર્વમિદમલ્પમનર્હં ચ ।
તતો ન કિઞ્ચિલ્લપ્સ્યતે ન ચેદયં વિપ્રલમ્ભસ્તસ્યામુપ્ય દર્શનાનુભવેન યથેદં ચક્ષુશ્ચરિતાર્થં ભવેત્તથાનુગ્રહઃ કાર્યઃઽ ઇતિ ।
ભૂયો ઽપિ મયા દૃઢતરીકર્તુમુપન્યસ્તમ્-"અસ્તિ કો ઽપિ રાજસૂનુર્નિગૂઢં ચરન્ ।
અમુપ્ય વસન્તોત્સવે સહસખીભિર્નગરોપવનવિહારિણીરતિરિવ વિગ્રહિણી યદૃચ્છયા દર્શનપથં ગતાસિ ।
ગતશ્ચાસૌ કામશરૈકલક્ષ્યતાં મામન્વવર્તિષ્ટ ।
મયા ચ વામન્યોન્યાનુરૂપૈરન્યદુર્લભૈરાકારાદિભિર્ગુણાતિશયૈશ્ચ પ્રેર્યમાણયા તદ્રચિતૈરેવ કુસુમશેખરસ્રગનુલેપનાદિભિશ્ચિરમુપાસિતાસિ ।
સાદૃશ્યં ચ સ્વમનેન સ્વયમેવાભિલિખ્ય ત્વત્સમાધિગાઢત્વદર્શનાય પ્રેષિતમ્ ।
એષ ચેદર્થો નિશ્ચિતસ્તસ્યામુપ્યાતિમાનુષપ્રાણસત્તવપ્રજ્ઞાપ્રકર્ષસ્ય ન કિઞ્ચિદ્દુષ્કરં નામ ।
તમદ્યૈવ દર્શયેયમ્ ।
સંકેતો દેયઃઽ ઇતિ ।

તયા તદુ કિઞ્ચિદિવ ધ્યાત્વા પુનરભિહિતમ્--"અમ્બ, તવ નૈતદિદાનીં ગોપ્યતમ્ ।
અતઃ કથયામિ ।
મમ તાતસ્ય રાજ્ઞ પ્રહારવર્મણા સહ મહતી પ્રીતિરાસીત્ ।
માતુશ્ચ મે માનવત્યાઃ પ્રિયવયસ્યા દેવી પ્રિયંવદાસીત્ ।
તાભ્યાં પુનરજાતાપત્યાભ્યામેવકૃતઃ સમયો ઽભૂત્--"આવયોઃ પુત્રમત્યાઃ પુતરાય દુહિતૃમત્યા દુહિતા દેયાઽ ઇતિ ।
તાતસ્તુ માં જાતાં પ્રનષ્ટાપત્યા પ્રિયંવદેતિ પ્રાર્થયમાનાય વિકટવર્મણે દૈવાદ્દત્તવાન્ ।
અયં ચ નિષ્ઠુરઃ પિતૃદ્રોહી નાપ્યુપપન્નસંસ્થાનઃ કામોપચારેષ્વલબ્ધવૈચક્ષણ્યઃ કલાસુ કાવ્યનાટકાદિષુ મન્દાભિનિવેશઃ સૌર્યોન્માદી દુર્વિકત્થનો ઽનૃતવાદી ચાસ્થાનવર્પી ।
નાતિરોચતે મ એષ ભર્તા વિશેષતશ્ચૈષુ વાસરેષુ યદયમુદ્યાને મદન્તરઙ્ગભૂતાં પુષ્કરિકામપ્યુપાન્તવર્તિનીમનાદૃત્ય મયિ બદ્ધસાપત્ન્યમતસરામનાત્મજ્ઞામાત્મનાટકીયાં રમયન્તિકાં નામાપત્યનિર્વિશેષં મત્સંવર્ધિતાયાશ્ચમ્પકલતાયાં સ્વયમવચિતાભિઃ સુમનોભિરલમકાર્ષિત્ ।
મદુપભુક્તમુક્તે ચિત્રકૂટગર્ભવેદિકાગતે રત્નતસ્ય તયા સહ વ્યહાર્ષિત્ ।
અયોગ્યશ્ચ પુમાનવજ્ઞાતં ચ પ્રવૃત્તઃ ।
તત્કિમિત્યપેક્ષ્યતે પરલોકભયં ચૈહિકેન દુઃખેનાન્તરિતમ્ ।
અવિષહ્યં હિ યોષિતામનઙ્ગશરનિષઙ્ગીભૂતચેતસામનિષ્ટજનસંવાસયન્ત્રણાદુઃખમ્ ।
અતો ઽમુના પુરુષેણ મમાદ્યોદ્યાનમાધવીગૃહે સમાગમય ।
તદ્વાર્થાશ્રવણમાત્રેણૈવ હિ મમાતિમાત્રં મનો ઽનુરક્તમ્ ।
અસ્તિ ચાયમર્થરાશિઃ ।
અનેનામુપ્ય પદે પ્રતિષ્ઠાપ્ય તમેવાત્યન્તમુપચર્ય જીવિષ્યામિઽ ઇતિ ।
મયાપિ તદભ્યુપેત્ય પ્રત્યાગતમ્ ।
અતઃ પરં ભર્તૃદારકઃ પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ ।
તતસ્તસ્યા એવ સકાશાદન્તઃપુરનિવેશમન્તર્વંશિકપુરુષસ્થાન્ પ્રમદવનપ્રદેશાનપિ વિભાગેનાવગમ્ય, અસ્તગિરિકૂટપાતક્ષુભિતશોણિત ઇવ શોણીભવતિ ભાનુબિમ્બે, પશ્ચિમામ્બુધિષયઃપાતનિર્વાપિતપતઙ્ગાઙ્ગારધૂમસંભાર ઇવ ભરિતનભસિતમસિ વિજૃમ્ભતે, પરદારપરામર્શોન્મુખસ્ય મમાચાર્યકમિવ કર્તુમુત્થિતે ગુરુપરિગ્રહશ્લાઘિનિ ગ્રહાગ્રેસરે ક્ષપાકરે, કલ્પસુન્દરીવદનપુણ્ડરીકેણેવ મદ્દર્શનાતિરાગપ્રથમોપનતેન સ્મયમાનેન ચન્દ્રમણ્ડલેન સંધુક્ષ્યમાણતેજસિ ભુવનવિજિગીષોદ્યતે દેવે કુસુમધન્વનિ, યતોચિતં શયનીયમભજે ।
વ્યચીચરં ચ-"સિદ્ધપ્રાય એવાયમર્થઃ ।
કિન્તુ પરકલત્રલઙ્ઘાનાદ્ધર્મપીડા ભવેત્, સાપ્યર્થકામયોર્દ્વયોરુપલમ્ભેશાસ્ત્રકારૈરનુમતૈવેતિ ।
ગુરુજનબન્ધમોક્ષોપાયસંધિના મયા ચૈપ વ્યતિક્રમઃ કૃતઃ, તદપિ પાપં નિર્હૃત્ય કિયત્યાપિ ધર્મકલયા માં સમગ્રયેદિતિ ।
અપિ ત્વેતદાકર્ણ્ય દેવો રાજવાહનઃ સુહૃદો વા કિં નુ વક્ષ્યન્તિઽ ઇતિ ચિન્તાપરાધીન એવ નિદ્રયા પરામૃશ્યે ।
અદૃસ્યત ચ સ્વપ્નો હસ્તિવક્રો ભગવાન્ ।
આહસ્મ ચ-"સૌમ્ય ઉપહારવર્મન્, મા સ્મ તે દુર્વિકલ્પો ભૂત્ ।
યતસ્ત્વમસિ મદંશઃ ।
શઙ્કરજટાભારલાલનોચિતા સુરસરિદસૌ વરવર્ણિની ।
સા ચ કદાચિન્મદ્વિલોડનાસહિષ્ણુર્મામશપત્-"એહિ મર્ત્યત્વમ્ઽ ઇતિ ।
અશપ્યત મયા ચ-"યથેહ બહુભોગ્યા તથા પ્રાપ્યાપિ માનુપ્યકમનેકસાધારણી ભવઽ ઇતિ ।
અબ્યર્થિતશ્ચાનયા "એકપૂર્વા પુનસ્ત્વામેવોપચર્ય યાવજ્જીવં રમેયમ્ઽ ઇતિ ।
તદયમર્થો ભવ્ય એવ ભવતા નિરાશઙ્ક્યઃઽ ઇતિ ।
પ્રતિબુધ્ય ચ પ્રીતિયુક્તસ્તદહરપિ પ્રિયાસંકેતવ્યતિકરાદિસ્મરણેનાહમનૈષમ્ ।
અન્યેદ્યુરનન્યથાવૃત્તિરનઙ્ગો મય્યેવેષુવર્ષમવર્ષત્ ।
અશુષ્યચ્ચ જ્યોતિષ્મતઃ પ્રભામયં સરઃ ।
પ્રાસરચ્ચ તિમિરમયઃ કર્દમઃ ।
કાર્દમિકનિવસનશ્ચ દૃઝતરપરિકરઃ ખઙ્ગપાણિરુપહૃતપ્રકૃતોપસ્કરઃ ।
સ્મરન્માતૃદત્તાન્યભિજ્ઞાનાનિ રાજમન્દિરપરિખામુદમ્ભસમુપાતિષ્ઠમ્ ।
અથોપખાતં માતૃગૃહદ્વારે પુષ્કરિકયા પ્રથમસંનિધાપિતાં વેમુયષ્ટિમાદાય તયા શાયિતયા ચ પરિખામ્, સ્થાપિતયા ચ પ્રાકારભિત્તિમલઙ્ઘયમ્ ।
અધિરુહ્ય પક્વેષ્ટકચિતેન ગોપુરોપરિતલાધિરોહેણ સોપાનપથેન ભુવમવાતરમ્ ।
અવતીર્ણશ્ચ બકુલવીથીમતિક્રમ્ય ચમ્પકાવલિવર્ત્મના મનાગિવોપસૃત્યોત્તરાહિ કરુણં ચક્રવાકમિથુનરવમશૃણવમ્ ।
પુનરુદીચા પાટલિપથેન સ્પર્શલભ્યવિશાલસૌધકુડ્યોદરેણ શરક્ષેપમિવ ગત્વા પુનઃ પ્રાચા પિણ્ડીભાણ્ડીરષણ્ડમણ્ડિતોભયપાર્શ્વેન સૈકતપથેન કિઞ્ચિદુન્ત્તરમતિક્રમ્ય પુનરવાચીં ચૂતવીથીમગાહિષિ ।
તતશ્ચ ગહનતરમુદરોપચિતરત્નવેદિકં માધવીલતામણ્ડપમીષદ્વિવૃતસમુદ્ગકોન્મિષિતભાસા દીપવર્ત્યા ન્યરૂપયમ્ ।
પ્રવિશ્ય ચૈકપાર્શ્વે ફુલ્લપુષ્પનિરન્તરકુરણ્ટપોતપઙ્ક્તિભિત્તિપરિગતં ગર્ભગૃહમ્, અવનિપતિતારુણાશોકલતામયમભિનવકુસુમકોરકપુલકલાઞ્છિતં પ્રત્યગ્રપ્રવાલપટલપાટલં કપાટમુદ્ધાટ્ય પ્રાવિક્ષમ્, તત્ર ચાસીત્સ્વાસ્તીર્ણં કુસુમશયનમ્, સુરતોપકરણવસ્તુગર્ભાશ્ચભૃઙ્ગારકઃ ।
સમુપવિશ્ય મુહૂર્તં વિશ્રાન્તઃ પરિમલમતિશયવન્તમાઘ્રાસિષમ્ ।
અશ્રૌષં ચ મન્દમન્દં પદશબ્દમ્ ।
શ્રુત્વૈવ સંકેતગૃહાન્નિર્ગત્ય રક્તાશોકસ્કન્ધપાર્શ્વવ્યવહિતાઙ્ગયષ્ટિઃ સ્થિતો ઽસ્મિ ।
સા ચ સુભ્રૂઃ સુષીમકામા શનૈરુપેત્ય તત્ર મામદૃષ્ટ્વા બલવદવ્યથિષ્ટ ।
વ્યસૃજચ્ચ મત્તરાજહંસવિ કણ્ઠરાગવલ્ગુગદ્ગદાં ગિરમ્-"વ્યક્તમસ્મિ વિપ્રલબ્ધા ।
નાસ્ત્યુપાયઃ પ્રાણિતુમ્ ।
અયિ હૃદય, કિમિદમકાર્યં કાર્યવદધ્યવસાય તદસંભવેન કિમેવમુત્તામ્યસિ ।
ભગવન્પઞ્ચબાણ, કસ્તવાપરાધઃ કૃતો મયા યદેવં દહસિ, ન ચ ભસ્મીકરોષિઽ ઇતિ ।
અથાહમાવિર્ભૂય વિવૃતદીપભાજનઃ "ભામિનિ, નનુ બહ્વપરાદ્ધં ભવત્યા ચિત્તજન્મનો યદમુષ્ય જીવિતભૂતા રતિરાકૃત્યા કદર્થિતા, ધનુર્યષ્ટિર્ભ્રૂલતાભ્યામ્, ભ્રમરમાલામયી જ્યા નીલાલકદ્યુતિભિઃ, અસ્ત્રાણ્યપાઙ્ગવીક્ષિતવૃષ્ટિભિઃ, મહારજનરઞ્જિતધ્વજપટાંશુકં દન્તચ્છદમયૂખજાલૈઃ, પ્રથમસુહૃન્મલયમારુતઃ પરિમલપટીયસા નિઃશ્વાસપવનેન, પરભૃતો ઽતિમઞ્જુલૈઃ પ્રલાપૈઃ, પુષ્પમયી પતાકા ભુજયષ્ટિભ્યામ્, દિગ્વિજયારમ્ભપૂર્ણકુમ્ભમિથુનમુરોજકુમ્ભયુગલેન, ક્રીજાસરો નાબિમમ્ડલેન, સંનાહ્યરથઃ શ્રોણિમણ્ડલેન, ભવનરત્નતોરણસ્તમ્ભયુગલમૂરુયુગલેન, લીલાકર્ણકિસલયં ચરણતલપ્રભાભિઃ ।
અતઃ સ્થાન એવ ત્વાં દુનોતિ મીનકેતુઃ ।
માં પુનરનપરાધમધિકમાયાસયતીત્યેષ એવ તસ્ય દોષઃ ।
તત્પ્રસીદ સુન્દરિ, જીવય માં જીવનૌષધિભિરવાપાઙ્ગૈરનઙ્ગભુજઙ્ગદષ્ટમ્ઽ ઇત્યાશ્લિષ્ટવાન્ ।
અરીરમં ચાનઙ્ગરાગપેશલવિશાલલોચનામ્ ।
અવસિતાર્થાં ચારક્તવલિતેક્ષણામીષત્સ્વેદરેખોદ્ભેદજર્જરિતકપોલમૂલામનર્ગલકલકલપ્રલાપિનીમકરુણદશનકરરુહાર્પણવ્યતિકરામત્યર્થપરિશ્લથાઙ્ગીમાર્તામિવ લક્ષયિત્વા માનસીં શારીરીં ચ ધારણાં શિથિલયન્નાત્માનમપિ તયા સમાનાર્થમાપાદયમ્ ।
તત્ક્ષણવિમુક્તસંગતૌ રતાવસાનકં વિધિમનુભવન્તૌ ચિરપરિચિતાવિવાતિરૂઢવિશ્રમ્ભૌ ક્ષણમવાતિષ્ઠાવહિ ।

પુનરહમુષ્ણમાયતં ચ નિઃશ્વસ્ય કિઞ્ચિદ્દીન દૃષ્ટિઃ સચકિતપ્રસારિતાભ્યાં ભુજાભ્યામેનામનતિપીડં પરિષ્વજ્ય નાતિવિશદમચુમ્બિષમ્ ।
અશ્રુમુખી તુ સા "યદિ પ્રાયાસિ નાથ, પ્રયાતમેવ મે જીવિતં ગણય ।
નય મામપિ ।
ન ચેદસૌ દાસજનો નિષ્પ્રયોજનઃઽ ઇત્યઞ્જલિમવતંસતામનૈષીત્ ।
અવાદિષં ચ તામ્--"અયિ મુગ્ધે, કઃ સચેતનઃ સ્ત્રિયમભિકામયમાનાં નાભિનન્દતિ ।
યદિ મદનુગ્રહનિશ્ચલસ્તવાભિસંધિરાચરાવિચારં મદુપદિષ્ટમ્ ।
આદર્શય રહસિ રાજ્ઞે મત્સાદૃશ્યગર્ભં ચિત્રપટમ્ ।
આચક્ષ્વ ચ કિમિયમાકૃતિઃ પુરુષસૌન્દર્યસ્ય પારમારૂઢા ન વાઽ ઇતિ ।
"બાઢમારૂઢાઽ ઇતિ નૂનમસૌ વક્ષ્યતિ ।
બ્રૂહિ ભૂયઃ--"યદ્યેવમ્, અસ્તિ કાપિ તાપસી દેશાન્તરભ્રમણલબ્ધપ્રાગલ્ભ્યા મમ ચ માતૃભૂતાઽ ।
તયેદમાલેખ્યરૂપં પુરસ્કૃત્યાહમુક્તા-"સો ઽસ્તિ તાદૃશો મન્ત્રો યેન ત્વમુપોષિતા પર્વણિ વિવિક્તાયાં ભૂમૌ પુરોહિતૈર્હુતમુક્તે સપ્તાર્ચિષિ નક્તમેકાકિની શતં ચન્દનસમિધઃ, શતમગુરુસમિધઃ કર્પૂરમુષ્ઠિઃ પટ્ટવસ્ત્રાણિ ચ પ્રભૂતાનિ હુત્વા ભવિષ્યસ્યેવમાકૃતિઃ ।
અથ ચાલયિષ્યસિ ઘણ્ટામ્ ।
ઘણ્ટાપુટક્વણિતાહૂતશ્ચ ભર્તા ભવત્યૈ સર્વરહસ્યમાખ્યાય નિમીલિતાક્ષો યદિ ત્વામાલિઙ્ગેત્, ઇયમાકૃતિરમુમુપસંક્રામેત્ ।
ત્વં તુ ભવિષ્યસિ યથાપુરાકારૈવ યદિ ભવત્યૈ ભવત્પ્રિયાય ચૈવં રોચેત, ન ચાસ્મિન્વિધૌ વિસંવાદઃ કાયઃઽ ઇતિ ।
"વપુશ્ચોદિદં તવાભિમતં સહ સુહૃન્મન્ત્રિભિરનુજૈઃ પૌરજાનપદૈશ્ચ સંપ્રધાર્ય તેષામપ્યનુમતે કર્મણ્યભિમુખેન સ્તેયમ્ઽ ઇતિ ।
સ નિયતમભ્યુપૈષ્યતિ ।
પુનરસ્યામેવ પ્રમદવનવાટીશૃઙ્ગાટિકાયામાથર્વણિકેન વિધિના સંજ્ઞપિતપશુનાભિહુત્ય મુક્તે હિરણ્યરેતસિ ધૂમપટેન સંપ્રવિષ્ટેન મયાસ્મિન્નેવ લતામણ્ડપે સ્થાતવ્યમ્ ।
ત્વં પુનઃ પ્રગાઢાયાં પ્રદોષવેલાયામાલપિષ્યસિ કર્ણે કૃતનર્મસ્મિતા વિકટવર્માણમ્--"ધૂર્તો ઽસિ ત્વમકૃતજ્ઞશ્ચ ।
મદનુગ્રહલબ્ધેનાપિ રૂપેણ લોકલોચનોત્સવાયમાનેન મત્સપત્નીરભિરમયિષ્યસિ ।
નાહમાત્મવિનાશાય વેતાલોત્થાપનમાચરેયમ્ઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વેદં ત્વદ્વચઃ સ યદ્વદિષ્યતિ તન્મહ્યમેકાકિન્યુપાગત્ય નિવેદયિષ્યસિ તતઃ પરમહમેવ જ્ઞાસ્યામિ ।
મત્પદચિહ્નાનિ ચોપવને પુષ્કરિકયા પ્રમાર્જયઽ ઇતિ ।
સા "તથાઽ ઇતિ શાસ્ત્રોપદેશમિવ મદુક્તમાદૃત્યાતૃપ્તસુરતરાગૈવ કથઙ્કથમપ્યગાદન્તઃપુરમ્ ।
અહમપિ યથાપ્રવેશં નિર્ગત્ય સ્વમેવાવાસમયાસિપમ્ ।
અથ સા મત્તકાશિની તથા તમર્થમન્વતિષ્ઠત્ ।
અતિષ્ઠચ્ચ તન્મતે સ દુર્મતિઃ ।
અભ્રમચ્ચ પૌરજાનપદેષ્વિયમદ્ભુતાયમાના વાર્તા-"રાજા કિલ વિકટવર્મા દેવીમન્ત્રબલેન દેવયોગ્યં વપુરાસાદયિષ્યતિ ।
નૂનમેષ વિપ્રલમ્ભો નાતિકલ્યાણ) ।
કૈવ કથા પ્રમાદસ્ય ।
સ્વસ્મિન્નેવાન્તઃપુરોપવને સ્વાગ્રમહિષ્યૈવ સંપાદ્યઃ કિલાયમર્થઃ ।
તથાહિ બૃહસ્પતિપ્રતિમબુદ્ધિભિર્મન્ત્રિભિરપ્યભ્યૂહ્યાનુમતઃ ।
યદ્યેવં ભાવિ નાન્યદતઃ પરમસ્તિ કિઞ્ચિદદ્ભુતમ્ ।
અચિન્ત્યો હિ મણિમન્ત્રૌપધીનાં પ્રભાવઃ ઇતિ પ્રસૃતેષુ લોકપ્રવાદેષુ પ્રાપ્તે પર્વદિવસે, પ્રગાઢાયાં પ્રૌઢતમસિ પ્રદોષવેલાયામન્તઃપુરોદ્યાનાદુદૈરયદ્ધૂર્જટિકણ્ઠધૂમ્રો ધૂમોદ્ગમઃ ।
ક્ષીરાજ્યદધિતિલગૌરસર્પપવસામાંસરુધિરાહુતીનાં ચ પરિમલઃ પવનાનુસારી દિશિદિશિ પ્રાવાત્સીત્ ।
પ્રશાન્તે ચ સહસા ધૂમોદ્ગમે તસ્મિન્નહમવિશમ્ ।
નિશાન્તોદ્યાનમગાચ્ચ ગજગામિની ।
આલિઙ્ગ્ય ચ માં સસ્મિતં સમભ્યધત્ત--"ધૂર્ત, સિદ્ધં તે સમીહેતમ્ ।
અવસિતશ્ચ પશુરસૌ ।
અમુષ્ય પ્રલોભનાય ત્વદાદિષ્ટયા દિશા મયોક્તમ્-"કિતવ, ન સાધયામિ તે સૌન્દર્યમ્ ।
એવં સુન્દરો હિ ત્વમપ્સરસામપિ સ્પૃહણીયો ભવિષ્યસિ, કિમુત માનુષીણામ્ ।
મધુકર ઇવ નિસર્ગચપલો યત્ર ક્વચિદસજ્જતિ ભવાદૃશો નૃશંસઃઽ ઇતિ ।
તેન તુ મે પાદયોર્નિપત્યાભિહિતમ્-"રમ્ભોરુ, સહસ્વ મત્કૃતાનિ દુશ્ચરિતાનિ ।
મનસાપિ ન ચિન્તયેયમિતઃપરમિતરનારમ્ ।
ત્વરસ્વ પ્રસ્તુતે કર્મણિઽ ઇતિ ।
તદહમીદૃશેનવૈવાહિકેનનેપથ્યેન ત્વામભિસૃતવતી ।
પ્રાગપિ રાગાગ્નિસાક્ષિકમનઙ્ગેન ગુણરૂપા દત્તૈવ તુભ્યમેષા જાયા ।
પુનરપીમં જાતવેદસં સાક્ષીકૃત્ય સ્વહૃદયેન દત્તા ઇતિ પ્રપદેન ચરણપૃષ્ઠે નિષ્પીડ્યોત્ક્ષિપ્તપાદપાર્પ્ણિરિતરેતરવ્યતિષક્તકોમલાઙ્ગુલિદલેન ભુજલતાદ્વયેન કન્ધરાં મમાવેષ્ટ્ય સલીલમાનનમાનમય્ય સ્વયમુન્નમિતમુખકમલા વિભ્રાન્તવિશાલદૃષ્ટિરસકૃદભ્યચુમ્બત્ ।
અથૈનામ્ "ઇહૈવ કુરણ્ટકગુલ્મગર્ભે તિષ્ઠ યાવદહં નિર્ગત્ય સાધયેયં સાધ્યં સમ્યક્ઽ ઇતિ વિસૃજ્ય તામુપસૃત્ય હોમાનલપ્રદેશમશોકશાખાવલમ્બિનીં ઘણ્ટામચાલયમ્ ।
અકૂજચચ સા તં જનં કૃતાન્તદૃતીવાહ્વયન્તી ।
પ્રાવર્તિષિ ચાહમગુરુચન્દનપ્રમુખાનિ હોતુમ્ ।
આયાસીચ્ચ રાજા યથોક્તં દેશમ્ ।
શઙ્કાપન્નમિવ કિઞ્ચિત્સવિસ્મયં વિચાર્ય તિષ્ઠન્તમબ્રવમ્--"બ્રૂહિ સત્યં ભૂયો ઽપિ મે ભગવન્તં ચિત્રભાનુમેવ સાક્ષીકૃત્ય ।
ન ચેદનેન રૂપેણ મત્સપત્નીરભિરમયિષ્યસિ, તતસ્ત્વયીદં રૂપં સંક્રામયેયમ્ઽ ઇતિ ।
સ તદૈવ "દેવ્યૈવેયમ્, નોપધિઃઽ ઇતિ સ્ફુટોપજાતસંપ્રત્યયઃ પ્રાવર્તત શપથાય ।
સ્મિત્વા પુનર્મયોક્તમ્--"કિં વા શપથેન ।
કૈવ હિ માનુપી માં પરિભવિષ્યતિ ।
યદ્યપ્સરોભિઃ સંગચ્છસે, સંગચ્છસ્વ કામમ્ ।
કથય કાનિ તે રહસ્યાનિ ।
તત્કથનાન્તે હિ ત્વત્સ્વરૂપભ્રંશઃઽ ઇતિ ।
સો ઽબ્રવીત્--"અસ્તિ બદ્ધો મત્પિતુઃ કનીયાન્ભ્રાતા પ્રહારવર્મા ।
તં વિષાન્નેન વ્યાપાદ્યાજીર્ણદોષં ખ્યાપયેયમિતિ મન્ત્રિભિઃ સહા ધ્યવસિતમ્ ।
અનુજાય વિશાલવર્મણે દણ્ડચક્રં પુણ્ડ્રદેશાભિક્રમણાય દિત્સિતમ્ ।
પૌરવૃદ્ધશ્ચ પાઞ્ચાલિકઃ પરિત્રાતશ્ચ સાર્થવાહઃ સ્વનતિનામ્નો યવનાદ્વજ્રમેકં વસુંધરામૂલ્યં લધીયસાર્ધેણ લભ્યમિતિ મમૈકાન્તે ઽમન્ત્રયેતામ્ ।
ગૃહપતિશ્ચ મમાન્તરઙ્ગભૂતો જનપદમહત્તરઃ શતહલિરલીકવાદશીલમવલેપવન્તં દુષ્ટગ્રામણ્યમનન્તસીરં જનપદકોપેન ઘાતયેયમિતિ દણ્ડધરાનુદ્ધારકર્મણિ મત્પ્રયોગાન્નિયોક્તુમભ્યુપાગમત્ ।
ઇત્થમિદમચિરપ્રસ્તુતં રહસ્યમ્ઽ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય-તમ્ "ઇયત્તવાયુઃ ।
ઉપપદ્યસ્વ સ્વકર્મોચિતાં ગતિમ્ઽ ઇતિ ચ્છુરિકયા દ્વિધાકૃત્ય કૃત્તમાત્રં તસ્મિન્નેવ પ્રવૃત્તસ્ફીતસર્પિષિ હિરણ્યરેતસ્યજૂહવમ્ ।
અભૂચ્ચાસૌ ભસ્મસાત્ ।
અથ સ્ત્રીસ્વભાવાદીષદ્વિહ્વલાં હૃદયવલ્લભાં સમાશ્વાસ્ય હસ્તકિસલયે ઽવલમ્બ્ય ગત્વા તદ્ગૃહમનુજ્ઞયાસ્યાઃ સર્વાણ્યન્તઃપુરાણ્યાહૂય સદ્ય એવ સેવાં દત્તવાન્ ।
સવિસ્મિતવિલાસિનીસાર્થમધ્યે કઞ્ચિદ્વિહૃત્ય કાલં વિસૃષ્ટાવરોધમણ્ડલસ્તામેવ સંહતોરૂમૂરૂપપીડં ભુજોપપીડં ચોપગુહ્ય તલ્પે ઽભિરમયન્નલ્પામિવ તાં નિશામત્યનૈષમ્ ।
અલભે ચ તન્મુખાત્તદ્રાજકુલસ્ય શીલમ્ ।
ઉષસિ સ્નાત્વા કૃતમઙ્ગલો મન્ત્રિભિઃ સહ સમગચ્છે ।
તાંશ્ચાબ્રવમ્--"આર્યાઃ, રૂપેણૈવ સહ પરિવૃત્તૌ મમ સ્વભાવઃ ।
ય એવ વિષાન્નેન હન્તુ ચિન્તિતઃ પતા મે સ મુક્ત્વા સ્વમેતદ્રાજ્યં ભૂય એવ ગ્રાહયિતવ્યઃ ।

પિતૃવદમુષ્મિન્વયં શુશ્રૂષયૈવ વર્તામહે ।
ન હ્યસ્તિ પિતૃવધાત્પરં પાતકમ્ઽ ઇતિ ।
ભ્રાતરં ચ વિશાલવર્માણમાહૂયોક્તવાન્--"વત્સ, ન સુભિક્ષાઃ સાંપ્રતં પુણ્ડ્રાઃ તે દુઃખમોહોપહતાસ્ત્યક્તાત્માનો રાષ્ટ્રં નો ન સમૃદ્ધમભિદ્રવેયુઃ ।
અતો મુષ્ટિવધઃ સસ્યવધો વા યદોત્પદ્યતે તદાભિયાસ્યસિ, નાદ્ય યાત્રા યુક્તાઽ ઇતિ ।
નગરવૃદ્ધાવપ્યવલાપિષમ્--"અલ્પીયસા મૂલ્યેન મહાર્હં વસ્તુ માસ્તુ મે લભ્યં ધર્મરક્ષાયૈ, તદનુગુણેનૈવ મૂલ્યેનાદઃ ક્રીયતામ્ઽ ઇતિ ।
શતહલિં ચ રાષ્ટ્રમુખ્યમાહૂયાખ્યાતવાન્--"યો ઽસાવનન્તસીરઃ પ્રહારવર્મણઃ પક્ષ ઇતિ નિનાશયિષિતઃ, સો ઽપિ પિતરિ મે પ્રકૃતિસ્થિ કિમિતિ નાશ્યેત, તત્ત્વયાપિ તસ્મિન્સંરમ્ભો ન કાર્યઃઽ ઇતિ ।
ત ઇમે સર્વમાભિજ્ઞાનિકમુપલભ્ય "સ એવાયમ્ઽ ઇતિ નિશ્ચિન્વાના વિસ્મયમાનાશ્ચ માં મહાદેવીં ચ પ્રશંસન્તો મન્ત્રબલાનિ ચોદ્ધોપયન્તો બન્ધનાત્પિતરૌ નિષ્ક્રામય્ય સ્વં રાજ્યં પ્રત્યપાદયન્ ।
અહં ચ તયા મે ધાત્ર્યા સર્વમિદં મમાચેષ્ટિતં રહસિ પિત્રોરવગમય્ય પ્રહર્ષકાષ્ઠાધિરૂઢયોસ્તયોઃ પાદમૂલમભજે ।
અભજ્યે ચ યૌવરાજ્યલક્ષ્મ્યા તદનુજ્ઞાતયા ।
પ્રસાધિતાત્મા દેવપાદવિરહૃદુઃખદુર્ભગાન્ભોગાન્નિર્વિશન્ભૂયો ઽસ્ય પિતૃસખસ્ય સિંહવર્મણો લેખ્યાચ્ચણ્ડવર્મણશ્ચમ્પાભિયોગમવગમ્ય "શત્રુવધો મિત્રરક્ષા ચોભયમપિ કરણીયમેવઽ ઇત્યલઘુના લઘુસમુત્થાનેન સૈન્યચક્રેણાભ્યસરમ્ ।
અભવં ચ ભૂમિત્સ્વત્પાદલક્ષ્મીસાક્ષાત્ક્રિયામહોત્સવાનન્દરાશેઃઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વૈતદ્દેવો રાજવાહનઃ સન્મિતમવાદીત્--"પશ્યત પારતલ્પિકમુપધિયુક્તમપિ ગુરુજનૂન્ધવ્યસનમુક્તિહેતુતયા દુષ્ટામિત્રપ્રમાપણાભ્યુપાયતયા રાજ્યોપલબ્ધિમૂલતયા ચ પુષ્કલાવર્થધર્માવપ્યરીરધત્ ।
કિં હિ બુદ્ધિમત્પ્રયુક્તં નાભ્યુપૈતિ શોભામ્ઽ ઇતિ ।
અર્થપાલમુખે નિધાય સ્નિગ્ધદીર્ઘાં દૃષ્ટિમ્ "આચષ્ટાં ભવાનાત્મીયચરિતમ્ઽ ઇત્યાદિદેશ ।
સો ઽપિ બદ્ધાઞ્જલિરભિદધે

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કતૌ દશકુમારચરિતે ઉપહારવર્મચરિતં નામ તૃતીય ઉચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,4:
ચતુર્થોચ્છ્વાસઃ
દેવ, સો ઽહમપ્યોભિરેવ સુહૃદ્ભિરેકકર્મોર્મિમાલિનેમિભૂમિવલયં પરિભ્રમન્નુપાસરં કદાચિત્કાશીપુરીં વારાણસીમ્ ।
ઉપસ્પૃશ્ય મણિભઙ્ગનિર્મલામ્ભસિ મણિકર્ણિકાયામવિમુક્તેશ્વરં ભગવન્તમન્ધકમથનમભિપ્રણમ્ય પ્રદક્ષિણં પરિભ્રમન્પુરુષમેકમાયામવન્તમાયસપરિ ઘપીવરાભ્યાં ભુજાભ્યામાબધ્વમાનપરિકરમવિરતરુદિતોચ્છૂનતામ્રદૃષ્ટિમદ્રાક્ષમ્ ।
અતર્કયં ચ-"કર્કશો ઽયં પુરુષઃ કાર્પણ્યમિવ વર્ષપિ ક્ષીણતારં ચક્ષુઃ, આરમ્ભશ્ચ સાહસાનુવાદી, નૂનમસૌ પ્રાણનિઃસ્પૃહઃ કિમપિ કૃચ્છ્રં પ્રિયજનવ્યસનમૂલં પ્રતિપત્સ્યતે ।
તત્પૃચ્છેયમેનમ્ ।
અસ્તિ ચેન્મમાપિ કો ઽપિ સાહાય્યદાનાવકાશસ્તમેનમભ્યુપેત્યેત્યપૃચ્છમ્-"ભદ્ર, સંનાહો ઽયં સાહસમવગમયતિ ।
ન ચેદ્ગોપ્યમિચ્છામિ શ્રોતું શોકહેતુમ્ઽ ઇતિ ।
સ માં સબહુમાનં નિર્વર્ણ્ય "કો દોષઃ, શ્રૂયતામ્ઽ ઇતિ ।
ક્વચિત્કરવીરતલે મયા સહ નિષણ્ણઃ કથામકારષિત્-"મહાભાગ, સો ઽહમસ્મિ પૂર્વેષુ કામચરઃ પૂર્ણભદ્રો નામ ગૃહપતિપુત્રઃ ।
પ્રયત્નસંવર્ધિતો ઽપિ પિત્રા દૈવચ્છન્દાનુવર્તી ચૌર્યવૃત્તિરાસમ્ ।
અથાસ્યાં કાશીપુર્યામર્યવર્યસ્ય કસ્યચિદ્ગૃહે ચોરયિત્વા રૂપાભિગ્રાહિતો બદ્ધઃ ।
વધ્યે ચ મયિ મત્તહસ્તી મૃત્યુવિજયો નામ હિંસાવિહારી રાજગોપુરોપરિતલાધિરૂઢસ્ય પશ્યતઃ કામપાલનામ્ન ઉત્તમામાત્યસ્ય શાસનાજ્જનકણ્ઠરવદ્વિગુણિતઘણ્ટારવો મણ્ડલિતહસ્તકાણ્ડં સમભ્યધાવત્ ।
અભિપત્ય ચ મયા નિભયન નિર્ભર્ત્સિતઃ પરિણમન્દારુખણ્ડસુષિરાનુપ્રવિષ્ટોભયભુજદણ્ડઘટિતપ્રતિમાનો ભીતવન્ન્યવર્તિષ્ટ ।
ભૂયશ્ચ નેત્રા જાતસંરમ્ભેણ નિકામદારુણૈર્વાગઙ્કુશપાદપાતૈરભિમુખીકૃતઃ ।
મયાપિ દ્વિગુણાબદ્ધમન્યુના નિર્ભર્ત્સ્યાભિહતો નિવૃત્યાપાદ્રવત્ ।
અથ મયોપેત્ય સરભસમાક્રુષ્ટો રુષ્ટશ્ચ યન્તા "હન્ત, મૃતો ઽસિ કુઞ્જરાપસદઽ ઇતિ નિશિતેન વારણેન વારણં મુહુર્મુહુરભિઘ્નન્નિર્યાણભાગે કથમપિ મદભિમુખમકરોત્ ।
અથાવોચ્યમ્--"અપસરતુ દ્વિકકીટ એષઃ ।
અન્યઃ કશ્ચિન્માતઙ્ગફતિરાનીયતામ્ ।
યેનાહં મુહૂર્તં વિહૃત્ય ગચ્છામિ ગન્તવ્યાં ગતિમ્ઽ ઇતિ ।
દૃષ્ટૈવ સ માં રુષ્ટમુદ્ગર્જન્તમુત્ક્રાન્તયન્તૃનિષ્ઠુરાજ્ઞઃ પલાયિષ્ટ ।
મન્ત્રિણા પુનરહમાહૂયાભ્યધાયિષિ--"ભદ્ર, મૃત્યુરેવૈષ મૃત્યુવિજયો નામ હિંસાવિહારી ।
સો ઽયમપિ તાવત્ત્વયૈવંભૂતઃ કૃતઃ ।
તદ્વિરમ્ કર્મણો ઽસ્માન્મલીમસાત્કિમલમસિ પ્રતિપદ્યાસ્માનાર્યવૃત્ત્યા વર્તિતુમ્ઽ ઇતિ ।
"યથાજ્ઞાપિતો ઽસ્મિઽ ઇતિ વિજ્ઞાપિતો ઽયં મયા મિત્રવન્મય્યવર્તિષ્ટ ।
પૃષ્ટશ્ચ મયૈકદા રહસિ જાતવિશ્રમ્ભેણાભાષત સ્વચરિતમ્--"આસીત્કુસુમપુરે રાજ્ઞો રિપુઞ્જયસ્ય મન્ત્રી ધર્મપાલો નામ વિશ્રુતધીઃ શ્રુતઋષિઃ ।
અમુષ્ય પુત્રઃ સુમિત્રો નામ પિત્રૈવ સમઃ પ્રજ્ઞાગુણેષુ ।
તસ્યાસ્મિ દ્વૈમાતુરઃ કનીયન્ભ્રાતાહમ્ ।
વેશેષુ વિલસન્તં મામસૌ વિનયરુચિરવારયત્ ।
અવાર્યદુર્નયશ્ચાહમપસૃત્ય દિઙ્મુખેષુ ભ્રમન્યદૃચ્છયાસ્યાં વારણસ્યાં પ્રમદવને મદનદમનારાધનાય નિર્ગત્ય સહસખીભિઃ કન્દુકેનાનુક્રીડમાનાં કાશીભર્તુશ્ચણ્ડસિંહસ્ય કન્યાં કાન્તિમતીં નામ ચકમે ।
કથમપિ સમગચ્છે ચ ।
અથ છન્નં ચ વિહરતા કુમારીપુરે સા મયાસીદાપન્નસત્ત્વા ।
કઞ્ચિત્સુતં ચ પ્રસૂતવતી ।
મૃતજાત ઇતિ સો ઽપવિદ્ધો રહસ્યનિર્ભેદભયાત્પરિજનેન ક્રીડાશૈલે ।
શબર્યા ચ સ્મશાનાભયાશં નીતઃ ।
તયૈવ નિવર્તમાનયા નિશીથે રાજ્યવિધ્યમારક્ષિકપુરુષૈરભિગૃહંય તર્જિતયા દણ્ડપારુપ્યભીતયા નિર્ભિન્નપ્રાયં રહસ્યમ્ ।
રાજજ્ઞયા નિશીથે ઽહમાક્રીજનગિરિદરીગૃહે વિશ્રબ્ધપ્રસુપ્તસ્તયોપદરશિતો યથોપપન્નરજ્જુબદ્ધઃ શ્મશાનમુપનીય માતઙ્ગોદ્યતેન કૃપાણેન પ્રાજિહીર્ષ્યે નિયતિબલાલ્લૂનબન્ધસ્તમસિમાચ્છિદ્યાન્ત્યજં તમન્યાંશ્ચ કાંશ્ચિત્પ્રહૃત્યાપાસરમ્ ।
અશરણ્શ્ચ ભ્રમન્નટવ્યામેકદાશ્રુમુખ્યા કયાપિ દિવ્યાકારયા સપરિચારયા કન્યયોપાસ્થાયિપિ ।
સા મામઞ્જલિકિસલયોત્તંસિતેન મુખવિલોલકુન્તલેન મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય મયા સહ વનવટદ્રુમસ્ય કસ્યાપિ મહતઃ પ્રચ્છાયશીતલે તલે નિષણ્ણા, "કાસિ વાસુ, કુતો ઽસ્યાગતા, કસ્ય હેતોરસ્ય મે પ્રસીદસિઽ ઇતિ સાભિલાષમાભાષિતા મયા વાઙ્મયં મધુવર્ષમવર્ષત્-"આર્ય, નાથસ્ય યક્ષાણાં મણિભદ્રસ્યાસ્મિ દુહિતા તારાવલી નામ ।
સાહં કદાચિદગસ્ત્યપત્નીં લોપામુદ્રાં નમસ્કૃત્યાપાવર્તમાના મલયગિરેઃ પરેતાવાસે વારાણસ્યાઃ કમપિ દારકં રુદન્તમદ્રાક્ષમ્ ।
આદાય ચૈનં તીવ્રસ્નેહાન્મમપિત્રોઃ સંનિધિમનૈષમ્ ।
અનૈપીચ્ચ મે પિતા દેવસ્યાલકેશ્વરસ્યાસ્થાનીમ્ ।
અથાહમાહૂયાજ્ઞપ્તા હરસખેન, "બાલે બાલે ઽસ્મિન્કીદૃશસ્તે ભાવઃઽ ઇતિ ।
"ઔરસ ઇવાસ્મિન્વત્સે વત્સલતાઽ ઇતિ મયા વિજ્ઞાપિતઃ "સત્યમાહ વરાકીઽ ઇતિ તન્મૂલામતિમહતીં કથામકરોત્ ।
તત્રૈતાવન્મયાવગતમ્ "ત્વં કિલ શૌનકઃ શૂદ્રકઃ કામપાલશ્ચાભિન્નઃ ।
બન્ધુમતી વિનયવતી કાન્તિમતી ચાભિન્ના ।
વેદિમત્યાર્યદાસી સોમદેવી વૈકૈવ ।
હંસાવલી શૂરસેના સુલોચના ચાનન્યા ।
નન્દિની રઙ્ગપતાકેન્દ્રસેના ચાપૃથગ્ભૂતા ।
યા કિલ શૌનકાવસ્થાયામગ્નિસાક્ષિકમાત્મસાત્કૃતા ગોપકન્યા સૈવ કિલાર્યદાસી પુનશ્ચાદ્ય તારાવલીત્યભૂવમ્ ।
બાલશ્ચ કિલશૂદ્રકાવસ્થે ત્વય્યાર્યદાસ્યવસ્થાયાં મય્યુદભૂત્ ।
અવર્ધ્યત ચ વિનયવત્યા સ્નેહવાસનયા ।
સ તુ તસ્યાં કાન્તિમત્યવસ્થાયામદ્યોદભૂત્ ।
એવમનેકમૃત્યુમુખપરિભ્રષ્ટં દૈવાન્મયોપલબ્ધં તમેકપિઙ્ગાદેશાદ્વને તપસ્યતો રાજહંસસ્ય દેવ્યૈ વસુમત્યૈ તત્સુતસ્ય ભાવિચક્રવર્તિનો રાજવાહનસ્ય પરિચર્યાર્થં સમર્પ્ય ગુરુભિરભ્યનુજ્ઞાતા કૃતાન્તયોગાત્કૃતાન્તમુખભ્રષ્ટસ્ય તે પાદપદ્મશુશ્રૂષાર્થમાગતાસ્મિઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા તામનેકજન્મરમણીમસકૃદાશ્લિષ્ય હર્ષાશ્રુમુખો મુહુર્મુહુઃ સાન્ત્વયિત્વા તત્પ્રભાવદર્શિતે મહતિ મન્દિરે ઽહર્નિશં ભૂમિદુર્લભાન્ભોગાનન્વભૂવમ્ ।
દ્વિત્રાણિ દનાન્યતિક્રમ્ય મત્તકાશિનીં તામવાદિષમ્-"પ્રિયે, પ્રત્યપકૃત્ય મત્પ્રાણદ્ગોહિણશ્ચણ્ડસિંહસ્ય વૈરનિર્યાતનસુખમનુબુભૂષામિઽ ઇતિ તયા સસ્મિતમભિહિતમ્-"એહિ કાન્ત, કાન્તિમતીદર્શનાય નયામિ ત્વામ્ઽ ઇતિ ।
સ્થિતેર્ઽધરાત્રે રાજ્ઞો વાસગૃહનીયે ।
તતસ્તચ્છિરોભાગવર્તિનીમાદાયાસિયષ્ટિં પ્રબોધ્યૈનં પ્રસ્ફુરન્તમબ્રવમ્--"અહમસ્મિ ભવજ્જામાતા ।
ભવદનુમત્યા વિના તવ કન્યાભિમર્શી ।
તમપરાધમનુવૃત્ત્યા પ્રમાર્ષ્ટુમાગતઃઽ ઇતિ ।
સો ઽતિભીતોમામભિપ્રણમ્યાહ-"અહમેવ મૂઢો ઽપરાદ્ધઃ યસ્તવ દુહિતૃસંસર્ગાનુગ્રાહિણો ગ્રહગ્રસ્ત ઇવોત્ક્રાન્તસીમા ભવદધીનમ્ઽ ઇત્યવાદીત્ ।
અથાપરેદ્યુઃ પ્રકૃતિણ્ડલં સંનિપાત્ય વિધિવદાત્મજાયાઃ પાણિમગ્રાહયત્ ।
અશ્રાવયચ્ચ તનયવાર્તાં તારાવલી કાન્તિમત્યૈ, સોમદેવીસુલોચનેન્દ્રસેનાભ્યશ્ચ પૂર્વજાતિવૃત્તાન્તમ્ ।
ઇત્થમહં મન્ત્રિપદાપદેશં યૌવરાજ્યમનુભવન્વિહરામિ વિલાસિનીભિઃઽ ઇતિ ।

સ એવં માદૃશે ઽપિ જન્તૌ પરિચર્યાનુબન્ધી બન્ધુરેકઃ સર્વભૂતાનામલસકેન સ્વર્ગતે શ્વશુરે, જ્યાયસિ જન્તૌ પરિચર્યાનુબન્ધી બન્ધુરેકઃ સર્વભૂતાનામલસકેન સ્વર્ગતે શ્વશુરે, જ્યાયસિ ચ શ્યાલે ચણ્ડઘોષનામ્નિ સ્ત્રીષ્વતિપ્રસઙ્ગાત્પ્રાગેવ ક્ષયક્ષીણાયુષિ, પઞ્ચવર્ષદેશીયં સિહઘોષનામાનં પૈશુન્યવાદિનાં દુર્મન્ત્રિણઃ કતિચિદાસન્નન્તરઙ્ગભૂતાઃ ।
તૈઃ કિલાસાવિત્થમગ્રાહ્યત-"પ્રસઙ્યૈવ સ્વસા તવામુના ભુજઙ્ગેન સંગૃહીતા ।
પુનઃ પ્રસુપ્તે રાજનિ પ્રાહર્તુમદ્યુતાસિરાસીત્ ।
તેનાસ્મૈ તલ્ક્ષણપ્રવૃદ્ધેન ભીત્યાનુનીય દત્તા કન્યા ।
તં ચ દેવજ્યેષ્ઠં ચણ્ડઘોષં વિષેણ હત્વા બાલો ઽયમસમર્થ ઇતિ ત્વમદ્યાપિ પ્રકૃતિવિશ્રમ્ભણાયોપેક્ષિતઃ ।
ક્ષિણોતિ ચ પુરા સ કૃતઘ્નો ભવન્તમ્ ।
તમેવાન્તકપુરમભિગમયિતું યતસ્વઽ ઇતિ ।
સ તથા દૂષિતો ઽપિ યક્ષિણીભયાન્નામુષ્મિન્પાપમાચરિતુમશકત્ ।
એષુ કિલ દિવસેષ્વયથાપૂર્વમાકૃતૌ કાન્તિમત્યાઃ સમુપલક્ષ્ય રાજમહિષી સુલક્ષણા નામ સપ્રણયમપૃચ્છત્-"દેવિ, નાહમાયથાતથ્યેન વિપ્રલમ્ભનીયા ।
કથય તથ્યં કેનેદમયથાપૂર્વમાનનારવિન્દે તવૈષુ વાસરેષુઽ ઇતિ ।
સા ત્વવદીત્-"ભદ્રે, સ્મરસિ કિમદ્યાપ્યાયથાતથ્યેન કિઞ્ચિન્મયોક્તપૂર્વમ્ ।
સખી મે તારાવલી સપત્ની ચ કિમપિ કલુષિતાશયા રહસિ ભર્ત્રા મદ્ગોત્રાપદિષ્ટા પ્રણયમપ્યુપેક્ષ્ય પ્રણમ્યમાનાપ્યસ્મભિરુપોઢમત્સરા પ્રાવસત્ ।
અવસીદતિ ચ નઃ પતિઃ ।
અતો મે દૌર્મનત્યમ્ઽ ઇતિ ।
તત્પ્રાયેણૈકાન્તે સુલક્ષણયા કાન્તાય કથિતમ્ ।
"અથાસૌ નિર્ભયો ઽદ્ય પ્રિયતમાવિરહપાણ્ડુભિરવયૈર્ઘૈર્યસ્તમ્ભિતાશ્રુપર્યાકુલેન ચક્ષુષોષ્મશ્વાસશોષિતાભિરિવાનતિપેશલાભિર્વાગ્ભિર્વિયોગં દર્શયન્તમ્, કથમપિ રાજકુલે કાર્યાણિ કારયન્તમ્, પૂર્વસંકેતિતૈઃ પુરુષૈરભિગ્રાહ્યાબન્ધયત્ ।
તસ્ય કિલ સ્થાને સ્થાને દોષાનુદ્ધોષ્ય તથોદ્ધરણીયે ચક્ષુષી યથા તન્મૂલમેવાસ્ય મરણં ભવેત્ઽ ઇતિ ।
અતો ઽત્રૈકાન્તે યથેષ્ટમશ્રુ મુક્ત્વા તસ્ય સાધોઃ પુરઃ પ્રાણાન્મોક્તુકામો બધ્નામિ પરિકરમ્ઽ ઇતિ ।
મયાપિ તત્પિતૃવ્યસનમાકર્ણ્ય પર્યશ્રુણા સો ઽભિહિતઃ-"સૌમ્ય, કિં તવ ગોપાયિત્વા ।
યસ્તસ્ય સુતો યક્ષકન્યયા દેવસ્ય રાજવાહનસ્ય પાદશુશ્રૂષાર્થં દેવ્યા વસુમત્યા હસ્તન્યાસઃ કૃતઃ સો ઽહમસ્મિ ।
શક્ષ્યામિ સહસ્રમપિ સુભટાનામુદાયુધાનાં હત્વા પિતરં મોચયિતુમ્ ।
અપિ તુ સંકુલે યદિ કશ્ચિત્પાતયેત્તદઙ્ગે શસ્ત્રિકાં સર્વ એવ મે યત્નો ભસ્માનિ હુતમિવ ભવેત્ઽ ઇતિ ।
અનવસિતવચન એવ મયિ મહાનાશીવિષઃ પ્રાકારરન્ધ્રેણોદૈરયચ્છિરઃ ।
તમહં મન્ત્રૌષધબલેનાભિગૃહ્ય પૂર્ણભદ્રમબ્રવમ્-"ભદ્ર, સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
અનેન તાતમલક્ષ્યમાણઃ સંકુલે યદૃચ્છયા પતિતેન નામ દંશયિત્વા તથા વિષં સ્તમ્ભવેવં યથા મૃત ઇત્યુદાસ્યેત ।
ત્વયા તુ મુક્તસાધ્વસેન માતા મે બોધયિતવ્યા-" યા યક્ષ્યા વને દેવ્યા વસુમત્યા હસ્તાર્પિતો યુષ્મત્સૂનુઃ સો ઽનુપ્રાપ્તઃ પિતુરવસ્થાં મદુપલભ્ય બુદ્ધિબલાદિત્થામાચરિષ્યતિ ।
ત્વયા તુ મુક્તત્રાસયા રાજ્ઞે પ્રેષણીયમ્-"એષ ખલુ ક્ષાત્રધર્મો યદ્બન્ધુરબન્ધુર્વા દુષ્ટઃ સ નિરપેક્ષં નિર્ગ્રાહ્ય ઇતિ ।
સ્ત્રીધર્મશ્ચૈષ યદદુષ્ટસ્ય દુષ્ટસ્ય વા ભર્તુર્ગતિર્ગન્તવ્યેતિ ।
તદહમમુનૈવ સહ ચિતાગ્નિમારોક્ષ્યામિ ।
યુવતિજનાનુકૂલઃ પશ્ચિમો વિધિરનુજ્ઞાતવ્યઃઽ ઇતિ ।
સ એવ નિવેદિતો નિયતમનુજ્ઞાસ્યતિ ।
તતઃ સ્વમેવાગારમાનીય કાણ્ડપટીપરિક્ષિપ્તે વિવિક્તોદ્દેર્શે દર્ભસસ્તરણમધિશાય્ય સ્વયં કૃતાનુમરણમણ્ડનયા ત્વયા ચ તત્ર સંનિધેયમ્ ।
અહં ચ બાહ્યકક્ષાગતસ્ત્વયા પ્રવેશયિષ્યે ।
તતઃ પિતરમુજ્જીવ્ય તદભિરુચિતેનાભ્યુપાયેન ચેષ્ટિષ્યામહેઽ ઇતિ ।
સ "તથાઽ ઇતિ હૃષ્ટતરસ્તૂર્ણમગમત્ ।
અહં તુ ઘોષણસ્થાને ચિઞ્ચાવૃક્ષં ઘનતરવિપુલશાખમારુહ્ય ગૂઢતનુરતિષ્ઠમ્ ।
આરૂઢશ્ચ લોકો યથાયથમુચ્ચૈસ્થાનાનિ ।
ઉચ્ચાવચપ્રલાપાઃ પ્રસ્તુતાઃ ।
તાવન્મે પિતરં તસ્કરમિવ પશ્ચાદ્બદ્ધભુજમુદ્ધુરધ્વનિ મહાજનાનુયાતમાનીય મદભ્યાશ એવ સ્થાપયિત્વા માતઙ્ગસ્ત્રિરઘોષયત્-"એષ મન્ત્રી કામપાલો રાજ્યલોભદ્ભર્તારં ચણ્ડસિંહમ્, યુવરાજં ચણ્ડઘોષં ચ વિષાન્નેનોપાંશુ હત્વા પુનર્દેવો ઽપિ સિંહઘોષઃ પૂર્ણયૌવન ઇત્યમુષ્મિન્પાપમાચરિષ્યન્વિશ્વાસાદ્રહસ્યભૂમૌ પુનરમાત્યં શિવનાગમાહૂય સ્થૂણમઙ્ગારવર્ષં ચ રાજવધાયોપજપ્ય તૈઃ સ્વામિભક્ત્યા વિવૃતગુહ્યો રાજ્યકામુકસ્યાસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાન્ધતમસપ્રવેશો ન્યાય્ય ઇતિ પ્રાઙ્વિવાકવાક્યાદક્ષ્યુદ્ધરણાય નીયતે ।
પુનરન્યો ઽપિ યદિ સ્યાદન્યાયવૃત્તિસ્તમષ્યેવમેવ યથાર્હેણ દણ્ડેન યોજયિષ્યતિ દેવઃઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વૈતદ્ભદ્ધકલકલે મહાજને પિતુરઙ્ગે પ્રદીપ્તશિરસમાશીવિષં વ્યક્ષિપમ્ ।
અહં ચ ભીતો નામાવપ્લુત્ય તત્રૈવ જનાદનુલીનઃ ક્રુદ્ધ્વયાલદષ્ટસ્ય તાતસ્ય વિહિતજીવરક્ષો વિષક્ષણાદસ્તમ્ભયમ્ ।
અપતચ્ચૈષ ભૂમૌ મૃતકલ્પઃ ।
પ્રાલપં ચ "સત્યમિદં રાજાવમાનિનં દૈવો દણ્ડ એવ સ્પૃશતીતિ ।
યદયમક્ષિભ્યાં વિનાવનિપેન ચિકીર્ષિતઃ, પ્રાણૈરેવ વિયોજિતો વિધિનાઽ ઇતિ ।
મદુક્તં ચ કેચિદન્વમન્યન્ત, અપરે પુનર્નિનિન્દુઃ ।
દર્વીકરસ્તુ તમપિ ચણ્ડાલં દષ્ટ્વા રૂઢત્રાસદ્રુતલોકદત્તમાર્ગઃ પ્રાદ્રવત્ ।
અથ મદમ્બા પૂર્ણભદ્રબોધિતાર્થા તાદૃશે ઽપિ વ્યસને નાતિવિહ્વલા કુલપરિજનાનુયાતા પદ્ભ્યામેવ ધીરમાગત્ય મત્પિતુરુત્તમાઙ્ગમુત્સઙ્ગેન ધારયન્ત્યાસિત્વા રાજ્ઞે સમાદિશત્-"એષ મે પતિસ્તવાપકર્તા ન વેતિ દૈવમેવ જાનાતિ ।
ન મે ઽનયાસ્તિ ચિન્તયા ફલમ્ ।
અસ્ય તુ પાણિગ્રાહકસ્ય ગતિમનનુપ્રપદ્યમાના ભવત્કુલં કલઙ્કયેયમ્ઽ અતો ઽનુમન્તુમર્હસિ ભર્ત્રા સહ ચિતાધિરોહણાય મામ્ઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા ચૈતત્પ્રીતિયુક્તઃ સમાદિક્ષત્ક્ષિતીશ્વરઃ-"ક્રિયતાં કુલોચિતઃ સંસ્કારઃ ।
ઉત્સવો ત્તરં ચ પશ્ચિમં વિધિસંસ્કારમનુભવતુ મે ભગિનીપતિઃઽ ઇતિ ચણ્ડાલે તુ મત્પ્રતિષિદ્ધસકલમન્ત્રવાદિપ્રયાસે સંસ્થિતે "કામપાલો ઽપિ કાલદષ્ટ એવઽ ઇતિ સ્વભવનોપનયનમમુષ્ય સ્વમાહાત્મ્યપ્રકાશનાય મહીપતિરન્વમંસ્ત ।
આનીતશ્ચ પિતા મે વિવિક્તાયાં ભૂમૌ દર્ભશય્યામધિશાય્ય સ્થિતો ઽભૂત્ ।
અથ મદમ્બા મરણમણ્ડનમનુષ્ઠાય સકરુણં સખીરામન્ત્ર્ય, મુહુરભિપ્રાણમ્ય ભવ નદેવતા યત્નનિવારિતપરિજનાક્રન્દિતા પિતુર્મે શયનસ્થાનમેકાકિની પ્રાવિક્ષત્ ।
તત્ર ચ પૂર્વમેવ પૂર્ણભદ્રોપસ્થાપિતેન ચ મયા વૈનતેયતાં ગતેન નિર્વિષીકૃતં ભર્તારમૈક્ષત ।
હૃષ્ટતમા પત્યુઃ પાદયોઃ પર્યશ્રુમુખી પ્રણિપત્ય માં ચ મુહુર્મુહુઃ પ્રસ્નુતસ્તની પરિષ્વજ્ય સહર્ષબાષ્પગદ્ગદમગદત્-"પુત્ર, યો ઽસિ જાતમાત્રઃ પાપયા મયા પરિત્યક્તઃ, સ કિમર્થમેવં મામતિનિર્ઘૃણામનુગૃહ્ણાસિ ।
અથવૈપનિરપરાધ એવ તે જગયિતા ।
યુક્તમસ્ય પ્રત્યાનયનમન્તકાનનાત્ ।
ક્રૂરા ખલુ તારાવલી યા ત્વાસુપલભ્યાપિ તત્ત્વતઃ કુબેરાદસમર્પ્ય મહ્યમર્પિતવતી દેવ્યૈ વસુમત્યૈ સૈવ વા સદૃશકારિણી ।

નહિ તાદૃશાદ્ભાગ્યરાશેર્વિના માદૃશો જનો ઽલ્પપુણ્યસ્તવર્હતિ કલપ્રલાપામૃતાનિ કર્ણાભ્યાં પાતુમ્ ।
એહિ, પરિષ્વજસ્વઽ ઇતિ ભૂયોભૂયઃ શિરસિ જિઘ્રન્યઙ્કમારોપયન્તી, તારાવલીં ગર્હયન્ત્યાલિઙ્ગયન્ત્યશ્રુભિરભિષિઞ્ચતી ચોત્કમ્પિતાઙ્ગયષ્ટિરન્યાદૃશીવ ક્ષણમજનિષ્ટ ।
જનયિતાપિમે નરકાદિવ સ્વર્ગમ્, તાદૃશાદવ્યસનાત્તથાબૂતમભ્યુદયમારૂઢઃ પૂર્ણભદ્રેણ વિસ્તરેણ યથાવ-ત્તાન્તમાવેદિતો ભગવતો મઘવતો ઽપિ ભાગ્યવન્તમાત્માનમજીગણત્ ।
મનગિવ ચ મત્સંબન્ધમાખ્યાય હર્પવિસ્મિતાત્મનોઃ પિત્રોરકથયમ્-"આજ્ઞાપયતં કાદ્ય નઃ પ્રિતપત્તિઃઽ ઇતિ ।
પિતા મે પ્રાબ્રવીત્-"વત્સ, ગૃહમેવેદમસ્મદીયમતિવિશાલપ્રાકારબલયમક્ષય્યાનુધસ્થાનમ્ ।
અલઙ્ઘ્યતમા ચ ગુપ્તિઃ ।
ઉપકૃતાશ્ચમયાતિબહવઃ સન્તિ સામન્તાઃ ।
પ્રકૃતયશ્ચ ભૂયસ્યો ન મે વ્યસનમનુરુધ્યન્તે ।
સુભટાનાં ચાનેકસહસ્રમસ્ત્યેવ સમુહૃત્પુત્રદારમ્ ।
અતો ઽત્રૈવ કતપયાન્યહાનિ સ્થિત્વા બાહ્યભ્યન્તરઙ્ગાન્કોપાનુત્પાદયિષ્યામઃ ।
કુપિતાંશઞ્ચ સંગૃહ્ય પ્રોત્સાહ્યાસ્ય પ્રકૃત્યમિત્રાનુત્થાપ્ય સહજાંશ્ચ દ્વિષઃ, દુર્દાન્તમેનમુચ્છેત્સ્યામઃઽ ઇતિ ।
"કો દોષઃ, તથાસ્તુઽ ઇતિ તાતસ્ય મતમન્વમંસિ ।
તથાસ્માસુ પ્રતિવિધાય તિષ્ઠત્સુ રાજાપિ વિજ્ઞાપિતોદન્તો જાતાનુતાપઃ પારપ્રામિકાન્પ્રયોગાન્પ્રાયઃ પ્રાયુઙ્ક ।
તે ચાસ્માભિઃ પ્રત્યહમહન્યન્ત ।
અસ્મિન્નેવાવકાશ પૂર્ણભદ્રમુખાચ્ચ રાજ્ઞઃ શય્યાસ્થાનમવગસ્ય તદૈવ સ્વોદવસિતભિત્તિકોણાદારભ્યોરગાસ્યેન સુરઙ્ગામકાર્ષમ્ ।
ગતા ચ સા ભૂમિસ્વર્ગકલ્પમનલ્પકન્યકાજનં કમપ્યુદ્દેશમ્ ।
અવ્યથિષ્ટ ચ દૃષ્ટૈવ સ માં નારીજનઃ ।
તત્ર કાચિદિન્દુકલેવ સ્વલાવણ્યેન રસાતલાન્ધકારાંનહ્નુવાના વિગ્રહિણીવ દેવી વિશ્વંભરાઃહરગૃહિણીવાસુરવિજયાયાવતીર્ણા, પાતાલમાગતા ગૃહિણીવ ભગવતઃ કુસુમધન્વનઃ ગતલક્ષ્મીરિવાનેકદુર્નૃપદર્શનપરિહારાય મહીવિવરં પ્રવિષ્ટા, નિષ્ટપ્તકનકપુત્રિકેવાવદાતકાન્તિઃ કન્યકા, ચન્દનલતેવ મલયમારુતેન, મદ્દર્શનેનોદ્રકમ્પત્ર ।
તથા ભૂતે ચ તસ્મિન્નઙ્ગનાસમાજે, કુસુમિતેવ કાશયષ્ટિઃ, પાણ્ડુશિરસિજ્ઞા ન્યવિગકાચિચ્ચરણયોર્મે નિપત્ય ત્રાસદીનમબ્રૂત-"દીયતામભયદાનમસ્મા અનન્યશરણાય સ્ત્રીજનાય ।
કિમસિ દેવકુમારો દનુજયુદ્ધતૃષ્ણયા રસાતલંવિવિક્ષુઃ ।
આજ્ઞાપયકો ઽસિ ।
કસ્ય હેતોરાગતો ઽસિઽ ઇતિ ।
સાતુ મયા પ્રત્યવાદિ--"સુદત્યઃ, માસ્મ ભવત્યો ભૈષુઃ ।
અહમસ્મિ દ્વિજાતિવૃષાત્કામપાલાદ્દેવ્યાં કાન્તિમત્યામુત્પન્નોર્ઽથ પાલો નામ ।
સત્યર્થે નિજગૃહાન્નૃપગૃહં સુરઙ્ગયોપસરસન્નિહાન્તરે વો દૃષ્ટવાન્ ।
કથયત ક સ્થ યૂયમ્ ।
કથમિહ નિવસથઽ ઇતિ ।
સોદઞ્જલિરુદીરિતવતી-"ભર્તૃદારક, ભાગ્યવત્યો વયમ્, યાસ્ત્વામેભિરેવ ચક્ષુર્ભિરનઘમદ્રાક્ષ્મ ।
શ્રૂયતામ્ ।
યસ્તવમાતામહશ્ચણઅડસિહઃ, તેનાસ્યાં દેવ્યાં લીલાવતયાં ચણ્ડઘોષઃ કાન્તિમતીત્યપત્યદ્વયમુદપાદિ ।
ચણ્ડઘોપસ્તુ યુવરાજો ઽત્યાસઙ્ગાદઙ્ગનાસુ રાજયક્ષ્મણા સુરક્ષયમગાદન્તર્વર્ત્ન્યાં દેવ્યામાચારવત્યામ્ ।
અમુયા ચેયં મણિકર્ણિકા નામ કન્યા પ્રસૃતા ।
અથ પ્રસવવેદનયા મુક્તજીવિતાચારવતી પત્યુરન્તિકમગમત્ ।
અથ દેવશ્ચણ્ડસિહો મામાહૂયોપહ્વરે સમાજ્ઞાપયત્-"ઋદ્ધિમતિ, કન્યકેયં કલ્યાણલક્ષણા ।
તામિમાં માલવેન્દ્રનન્દનાય દર્ષસારાય વિધિવદ્વર્ધયિત્વા દિત્સામિ ।
બિભેમિ ચ કાન્તિમતીબૃત્તાન્તાદારભ્ય કન્યકાનાં પ્રકાશાવસ્થાપનાત્ ।
અત ઇયમરાતિવયસનાય કારિતે મહતિ ભૂમિગૃહે કૃત્રિમશૈલગર્ભોત્કીર્ણનાનામણઅડપપ્રેક્ષાગૃહે પ્રચુરપરિબર્હયા ભવત્યા સંવર્ધ્યતામ્ ।
અસ્ત્યતિર ભોગ્યવસ્તુ વર્પશતેનાપ્યક્ષય્યમ્ઽ ઇતિ ।
સ તથોક્ત્વા નિજવાસગૃહસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલભિત્તાવર્ધપાદં કિષ્કુવિષ્કમ્ભમુદ્ધૃત્ય તેનૈવ દ્વારેણ ત્થાનાભિદમસ્માનવીવિશત્ ।
ઇહ ચ નો વસન્તીનાં દ્વાદશસમાઃ સમત્યયુઃ ।
ઇયં ચ વત્સા તરુણીબૂતા ।
ન ચાદ્યાપિ સ્મરતિ રાજા ।
કામમિયં પિતામહેન દર્પસારાય સંકગલ્પિતા ।
ત્વદમ્બયા કાન્તિમત્યા ચેયં ગર્ભસ્થૈવ દ્યૃતજિતા સ્વમાત્રાતવૈવ જાયાત્વેન સમકલ્પ્યત ।
"તદત્ર પ્રાપ્તરૂપં ચિન્ત્યતાં કુમારેણૈવઽ ઇતિ ।
તાં પુનરવોચમ્-"અદ્યૈવ રાજગૃહે કિમપિ કાર્યં સાધયિત્વા પ્રતિનિવૃત્તો યુષ્માસુ યથાર્હં પ્રતિપત્સ્યેઽ ઇતિ ।
તેનૈવ દીપદર્શિતબિલપથેન ગત્વા સ્થિતેર્ઽધરાત્રે તદર્ધપાદં પ્રત્યુદ્ધૃત્ય વાસગૃહં પ્રવિષ્ટો વિસ્રબ્ધસુપ્તં સિહઘોષં જીવગ્રાહમગ્રહીષમ્ ।
આકૃષ્ય ચ તમહિમિવાહિશત્રુઃ સ્ફુરન્તમમુનૈવ ભિત્તિરન્ધ્રપથેન સ્ત્રૈણસંનિધિમનૈષમ્ ।
આનીય ચ સ્વભવનમાયસનિગડસંદિતચરણયુગલમવનામિતમલિનવનમશ્રુબહુલરક્તચક્ષુષમેકાન્તે જનયિત્રોરદર્શયમ્ ।
અકથયં ચ બિલકથામ્ ।
અથ પિતરૌ પ્રહૃષ્ટતરૌ તં નિકૃષ્ટાશયં નિશમ્ય બન્ધને નિયમ્ય તસ્યા દારિકાયા યથાર્હેણ કર્મણા માં પાણિમગ્રાહયેતામ્ ।
અનાથકં ચ તદ્રાજ્યમસ્મદાયત્તમેવ જાતમ્ ।
પ્રકૃતિકોપભયાત્તુ મન્માત્રા મુમુક્ષિતો ઽપિ ન મુક્ત એવ સિંહઘોષઃ ।
તથાસ્થિતાશ્ચ વયમઙ્ગરાજઃ સિંહવર્મા દેવપાદાનાં ભક્તિમાન્કૃતકર્મા ચેત્યમિત્રાભિયુક્તમેનમભ્યસરામ ।
અભૂવં ચ ભવત્પાદપઙ્કજરજો ઽનુગ્રાહ્યાઃ સ ચેદાનીં ભવચ્ચરણપ્રણામપ્રાયશ્ચિત્તમનુતિષ્ઠતુ સર્વદુશ્ચરિતક્ષાલનમનાર્યઃ સિંહઘોષઃઽ ઇત્યર્થપાલઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણનામ ।
દેવો ઽપિ રાજવાહનઃ "બહુ પરાક્રાન્તમ્ ।
બહૂપયુક્તા ચ બુદ્ધિઃ, મુક્તબન્ધસ્તે શ્વશુરઃ પશ્યતુ મામ્ઽ ઇત્યભિધાય ભૂયઃ પ્રમતિમેવ પશ્યન્પ્રીતિસ્મેરઃ "પ્રસ્તૂયતાં તાવદાત્મીયં ચરિતમ્ઽ ઇત્યાજ્ઞાપયત્

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતેર્ઽથપાલચરિતં નામ ચતુર્થ ઉચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,5:
પઞ્ચમોચ્છ્વાસઃ
સો ઽપિ પ્રણમ્ય વિજ્ઞાપયામાસ-"દેવ દેવસ્યાન્વેષણાયદિક્ષુ ભ્રમન્નભ્રઙ્કપસ્યાપિ વિન્ધ્યપાર્શ્વરૂઢસ્ય વનસ્પતેરધઃ, પરિણતપતઙ્ગબાલપલ્લવાવતંસિતે પશ્ચિમદિગઙ્ગનામુખે પલ્વલામ્ભસ્યુપસ્પુપસ્પૃશ્યોપાસય સંધ્યામ્, તમઃસમીકૃતેષુ નિમ્નોન્નતેષુગન્તુમક્ષમઃ ક્ષમાતલે કિસલયૈરુપરચય્ય શય્યાં શિશયિષમાણઃ, શિરસિ કુર્વન્નઞ્જલિમ્, "યસ્મિન્વનસ્પતૌ વસતિ દેવતા સૈવ મ શરણમસ્તુ શરારુચક્રચારભીષણાયાં શર્વગલશ્યામશાર્વરાન્ધકારપૂરાધ્માતગભીરગહ્વરાયામસ્યાં મહાટવ્યામેકકસ્ય પ્રસુપ્તસ્યઽ ઇત્યુપધાય વામભુજમશયિષિ ।
તતઃ ક્ષણાદેવાવનિદુર્લભેન સ્પર્શેનાસુખાયિષત કિમપિ ગાત્રાણિ, આહ્લાદયિષતેન્દ્રિયાણિ, અભ્યમનાયિષ્ટ ચાન્તરાત્મા, વિશેષતશ્ચ હૃષિતાસ્તનૂરુહાઃ, પર્યસ્ફુરન્મે દક્ષિણભુજઃ ।
"કથંન્વિદમ્ઽ ઇતિ મન્દમન્દમુન્મિષન્નુપર્યચ્છચન્દ્રાતપચ્છેદકલ્પં શુક્લાંશુકવિતાનમૈક્ષિષિ ।
વામતશ્ચલિતદૃષ્ટિઃ સમયા સૌધભિત્તિં ચિત્રાસ્તરયણશાયિનમતિવિશ્રબ્ધપ્રસુપતમઙ્ગનાજનમલક્ષયમ્ ।
દક્ષિણતો દત્તચક્ષુરાગલિતસ્તનાંશુકામ્, અમૃતફેનપટલપાણ્ડુરશયનશાયિનીમ્, આદિવરાહદંષ્ટ્રાંશુજાલલગ્નામ્, અંસસ્રસ્તદુગ્ધસાગરદુકૂલોત્તરીયામ્, ભયસાધ્વસમૂર્ચ્છિતામિવ ધરણિમ્, અરુણાધરકિરણબાલકિસલયલાસ્યહેતુભિરાનનારવિન્દપરિમલોદ્વાહિભિ ર્નિઃશ્વાસમાતરિશ્વભિરીશ્વરેક્ષણદહનદગ્ધં સ્ફુલિઙ્ગશેષમનઙ્ગમિવ સંધુક્ષયન્તીમ્, અન્તઃસુપ્તષટૂપદમમ્બુજમિવ જાતિનિદ્રમામીલિતલોચનેન્દીવરમાનનં દધાનામ્, ઐરાવતમદાવલેપલૂનાપવિદ્ધામિવ નન્દનવનકલ્પવૃક્ષરત્નવલ્લરીં કામપિ તરુણીમાલોકયમ્ ।
અતર્કયં ચ--"ક ગતા સા મહાટવી, કુત ઇદમૂર્ધ્વાણ્ડસંપુટોલ્લેખિ શક્તિધ્વજશિખરશૂલોત્સેધં સૌધમાગતમ્, ક્વ ચ તદરણ્યસ્થલીસમાસ્તીર્ણં પલ્લવશયનમ્, કુતસ્ત્યં ચેદમિન્દુગભસ્તિસંભારભાસુરં હંસતૂલદુકૂલશયનમ્, એષ ચ કો નુ શીતરશ્મિકિરણરજ્જુદોલાપરિભ્રષ્ટમૂર્ચ્છિત ઇવાપ્સરોગણઃ સ્વૈરસુપ્તઃ સુન્દરીજનઃ, કા ચેયં દેવીવારવિન્દહસ્તા શારદશશાઙ્કમણ્ડલામલદુકલોત્તરચ્છદમધિશેતે શયનતલમ્ ।
ન તાવદેષા દેવયોષા, યતો મન્દમન્દમિન્દુકિરણૈઃ સંવાહ્યમાના કમલિનીવ સંકુચતિ ।
ભગ્નવૃન્તચ્યુતરસબિન્દુશબલિતં પાકપાણ્ડુ ચૂતફલમિવોદ્ભિન્નસ્વેદરેખં ગણ્ડસ્થલમાલક્ષ્યતે, અભિનવયૌવનવિદાહનિર્ભરોષ્મણિ કુચતટે વૈવર્ણ્યમુપૈતિ વણકમ્ ।
વાસસી ચ પરીભોગાનુરૂપં ધૂસરિમાણમદર્શયતઃ, તદેષા માનુષ્યેવ ।
દિષ્ટ્યા ચાનુચ્છિષ્ટયૌવના, યતઃ સૌકુમાર્યમાગતાઃ સન્તો ઽપિ સંહતા ઇવાવયવાઃ, પ્રસ્નિગ્ધતમાપિ પાણ્ડુતાનુવદ્ધેવ દેહચ્છવિઃ, સ્મરપીડાનભિજ્ઞતયા નાતિવિશદરાગો મુખે, વિદ્રુમદ્યુતિરધરમણિછઃ અનત્યાપૂર્ણમારક્તમૂલં ચમ્પકકુઙ્મલદલમિવ કઠોરં કપોલતલમ્, અનઙ્ગબાણપાતમુક્તાશઙ્કં ચ વિસ્રબ્ધમધુરં સુપ્યતે, ન ચૈતદ્વક્ષઃસ્થલં નિર્દયવિમર્દવિસ્તારિતમુખસ્તનયુગલમ્, અસ્તિ ચાનતિક્રાન્તશિષ્ટમર્યાદચેતસો મમાસ્યામાસક્તિઃ ।
આસત્ત્યનુરૂપં પુનરાશ્લિષ્ટા યદિ, સ્પષ્ટમાર્તરવેણૈવ સહ નિદ્રાં મોક્ષ્યતિ ।
અથાહં ન શક્ષ્યામિ ચાનુપશ્લિષ્ય શયિતુમ્ ।
અતો યદ્ભાવિ તદ્ભવતુ ।
"ભાગ્યમત્ર પરીક્ષિષ્યેઽ ઇતિ સ્પષ્ટાસ્પૃષ્ટમેવ કિમપ્યાવિદ્ધરાગસાધ્વત્તંલક્ષસુપ્તઃ સ્થિતો ઽસ્મિ ।
સાપ કિમષ્યુત્કમ્પિના રોમોદ્બેદવતા વામપાર્શ્વેન સુખાયમાનેન મન્દમન્દજૃમ્ભિકારમ્ભમન્થરાઙ્ગી, ત્વઙ્ગદગ્રપક્ષ્મણોશ્ચક્ષુષોરલસતાન્તતારકેણાનતિપક્વનિદ્રાકષાય્ ઇતાપાઙ્ગપરભાગેન યુગલેનેષદુન્મિષન્તી, ત્રાસવિસ્મયહર્ષરાગશઙ્કાવિલાસવિભ્રમવ્યવહિતાનિ વ્રીડાન્તરાણિ કાનિ કાન્યપિ કામેનાદ્ભુતાનુભાવેનાવસ્થાન્તરાણિ કાર્યમાણા, પરિજનપ્રબોધનોદ્યતાં ગિરં કામાવેગપરવશં હૃદયમઙ્ગાનિ ચ સાધ્વસાયાસસંબધ્યમાનસ્વેદપુલકાનિ કથઙ્કથમપિ નિગૃહ્ય, સસ્પૃહેણ મધુરકૂણિતત્રિભાગેન મન્દમન્દપ્રચારિતેન ચક્ષુષા મદઙ્ગાનિ નિર્વર્ણ્ય, દૂરોત્સર્પિતપૂર્વકાયાપિ તસ્મિન્નેવ શયને સચકિતમશયિષ્ટ ।
અજનિષ્ટ મે રાગાવિષ્ટચેતસો ઽપિ કિમપિ નિદ્રા ।
પુનરનનુકૂલસ્પર્શદુઃખાયત્તગાત્રઃ પ્રાબુધ્યે ।
પ્રબુદ્ધસ્ય ચ સવે મે મહાટવી, તદેવ તરુતલમ્, સ એવ પત્રાસ્તરઃ મમાભૂત્ ।
વિભાવરી ચ વ્યયાસીત્ ।
અભૂચ્ચ મે મનસિ કિમયં સ્વપ્નઃ કિં વિપ્રલમ્ભો વા, કિમિયમાસુરી દૈવી વા કાપિ માયા ।
યદ્ભાવિ તદ્ભવતુ ।
નાહમિદં તત્ત્વતો નાવબુધ્યમોક્ષ્યામિ ભૂમિશય્યામ્ ।
યાવદાયુરત્રત્યાયૈ દેવતાયૈ પ્રતિશયિતો ભવામિઽ ઇતિ નિશ્ચિતમતિરતિષ્ઠમ્ ।
અથાવિર્ભૂય કાપિ રવિકરાભિતપ્તકુવલયદામતાન્તાઙ્ગયષ્ટિઃ, ક્લિષ્ટનિવસનોત્તરીયા, નિરલક્તકરૂક્ષપાટલેન નિઃશ્વાસોષ્મજર્જરિતત્વિષા દન્તચ્છદેન વમન્તીવ કપિલધૂમધૂમ્રં વિરહાનલમ્, અનવરતસલિલધારાવિસર્જનાદ્રુધિરાવશેષમિવ લોહિતતરં દ્વિતયમક્ષ્ણોરુદ્વહન્તી, કુલચારિત્રબન્ધનપાશવિભ્રમેણૈકવેણીભૂતેન કેશપાશેન, નીલાંશુકચીરચૂડિકાપરિવૃતા પતિવ્રતાપતાકેવ સંચરન્તી, ક્ષામક્ષામાપિ દેવતાનુભાવાદનતિક્ષીણવર્મઆવકાશા સીમન્તિની, પ્રણિપતન્તં માં પ્રહર્ષેત્કમ્પિતેન ભુજલતાદ્વયેનોત્થાપ્ય પુત્રવત્પરિષ્વજ્ય શિરસ્યુપઘ્રાય વાત્સલ્યમિવ સ્તનયુગલેન સ્તન્યચ્છલાત્પ્રક્ષરન્તી, શિશિરેણાશ્રુણા નિરુદ્વકણ્ઠી સ્નેહગદ્ગદં વ્યાહાર્ષીત્--"વત્સ, યદિ વઃ કથિતવતી મગધરાજમહિષી વસુમતી મમ હસ્તે વાલમર્થપાલં નિધાય કથાં ચ કાઞ્ચિદાત્મભર્તૃપુત્રસખીજનાનુબદ્ધાં રાજરાજપ્રવર્તિતાં કૃત્વાન્તર્ધાનમગાદાત્મજા મણ્ભદ્રસ્યેતિઽ સાહમસ્મિ વો જનની ।
પિતુર્વો ધર્મપાલસૂનોઃ સુમન્ત્રાનુજસ્ય કામપાલસ્ય પાદમૂલાન્નિષ્કારણકોપકલુષિતાશયા પ્રોષ્યાનુશયવિધુરા સ્વપ્ને કેનાપિ રક્ષોરુપેણોપેત્ય શપ્તાસ્મિ--"ચણ્ડિકાયાં ત્વયિવર્ષમાત્રં વસામિ પ્રવાસદુઃખાયઽ ઇતિ વ્રુવતૈવાહમાવિષ્ટા પ્રાબુધ્યે ।
ગતં ચ તદ્વર્ષં વર્ષસહસ્રદીર્ઘમ્ ।
અતીતાયાં તુ યામિન્યાં દેવદેવસ્ય ત્ર્યમ્બકસ્ય શ્રાવસ્ત્યામુત્સવસમાજમનુભૂય બન્ધુજનં ચ સ્થાનસ્થાનેભ્યઃ સંનિપાતિતમભિસમીક્ષ્ય મુક્તશાપાપત્યુઃ પાર્શ્વમભિસરામીતિ પ્રસ્થિતાયામેવ મયિ, ત્વમત્રાભ્યુપેત્ય "પ્રતિપન્નો ઽસ્મિશરણમિહત્યાં દેવતામ્ઽ ઇતિ પ્રસુપ્તો ઽસિ ।
એવં શાપદુઃખાવિષ્ટયા તુ મયા તદા ન તત્ત્વતઃ પરિચ્છિન્નો ભવાન્ અપિ તુ શરણાગતસ્ત્વવિરલપ્રમાદાયામસ્યાં મહાટવ્યામયુક્તં પરિત્યજ્ય ગન્તુમિતિ મયા ત્વમપિ સ્વપન્નેવાસિ નીતઃ ।
પ્રત્યાસન્ને ચ તસ્મિન્દેવગૃહે પુનરચિન્તયમ્--"કથમિહ તરુણેનાનેન સહ સમાજં ગમિષ્યામિઽ ઇતિ ।
અથ રાજ્ઞઃ શ્રાવસ્તીશ્વરસ્ય યથાર્થનામ્નો ધર્મવર્ધનસ્ય કન્યાં નવમાલિકાં ઘર્મકાલસુભગે કન્યાપુરવિમાનહર્મ્યતલે વિશાલકોમલતલં શય્યાતલમધિશયાનાં યદૃચ્છયોપલભ્ય "દિષ્ટ્યેયં સુપ્તા, પરિજનશ્ચ ગાઢનિદ્રઃ ।

શેતામયમત્ર મુહૂર્તમાત્રં બ્રાહ્મણકુમારો યાવત્કૃતકૃત્યા નિવર્તેયઽ ઇતિ ત્વાં તત્ર શાયયિત્વા તમુદ્દેશમગમમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચોત્સવશ્રિયમ્, નિર્વિશ્ય ચ સ્વજનદર્શનસુખમભિવાદ્ય ચ ત્રિભુવનેશ્વરમાત્માલીકપરત્યાકલનોપારૂઢસાધ્વસં ચ નમસ્કૃત્ય ભક્તિપ્રણતહૃદયાં ભગવતીમ્બિકામ્, તયા ગિરિદુહિત્રા દેવ્યા સસ્મિતમ્ અયિ ભદ્રે, મા ભૈષીઃ ।
ભવેદાનીં ભર્તૃષાર્શ્વગામિની ।
ગતસ્તે શાપઃઽ ઇત્યનુગૃહીતા સદ્ય એવ પ્રત્યાપન્નમહિમા પ્રતિનિવૃત્ત્ય દૃષ્ટ્વૈવ ત્વાં યથાવદભ્યજાનામ્--"કથં મત્સુત એવાયં વત્સસ્યાર્થપાલસ્ય પ્રાણભૂતઃ સખા પ્રમતિરિતિ પાપયા મયાસ્મિન્નજ્ઞાનાદૌદાસીન્યમાચરિતમ્ ।
અપિ ચાયમસ્યામાસક્તભાવઃ ।
કન્યા ચૈનં કામયતે ।
યુવાનમ્ ।
ઉભૌ ચેમૌ લક્ષસુપ્તૌ ત્રપયા સાધ્વસેન વાન્યોન્યમાત્માનં ન વિવૃણ્વાતે ।
ગન્તવ્યં ચ મયા ।
કામાઘ્રાતયાપ્યનયા કન્યયા રહસ્યરક્ષણાય ન સમાભાષિતઃ સખીજનઃ પરિજનો વા ।
નયામિ તાવત્કુમારમ્ ।
પુનરપીમમર્થં લબ્ધલક્ષો યથોપપન્નૈરુપાયૈઃ સાધયિષ્યતિઽ ઇતિ મત્પ્રભાવપ્રસ્વાપિતં ભવન્તમેતદેવ પત્રશયનં પ્રત્યનૈષમ્ ।
એવમિદં વૃત્તમ્ ।
"એષા ચાહં પિતુસ્તે પાદમૂલં પ્રત્યુપસર્પેયમ્ઽ ઇતિ પ્રાઞ્જલિં માં ભૂયોભૂયઃ પરિષ્વજ્ય શિરસ્યુપાઘ્રાય કપોલયોશ્ચુમ્બિત્વા સ્નેહવિહ્વલાગતાસીત્ ।
અહં ચ પઞ્ચબાણવશ્યઃ શ્રાવસ્તીમભ્યવર્તિષિ ।
માર્ગે ચ મહતિ નિગમે નૈગમાનાં તામ્રચૂડનુદ્ધકોલાહલો મહાનાસીત્ ।
અહં ચ તત્ર સંનિહિતઃ કિઞ્ચિદસ્મેષિ ।
સંનિધિનિષણ્ણસ્તુ મે વૃદ્ધવિટઃ કો ઽપિ બ્રાહ્મણછ શનકૈઃ સ્મતહતેમપૃચ્છત્ ।
અવ્રવં ચ-"કથમિવ નારિકેલજાતેઃ પ્રાચ્યવાટકુક્કુટસ્ય પ્રતીચ્યવાટઃ પુરુષૈરસમક્ષ્યિ બલાકાજાતિસ્તામ્રચૂડો બલપ્રમાણાધિકસ્યૈવં પ્રતિવિસૃષ્ટઃઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ તજ્જ્ઞઃ"કિમજ્ઞૈરેભિર્વ્યુત્પાદિતૈઃ ।
તૂષ્ણીમાસ્સ્વઽઇત્યુપહસ્તિકાયાસ્તામ્બૂલં કર્પૂરસહિતમુદ્ધૃત્ય મહ્યં દત્ત્વા ચિત્રાઃ કથા કથયન્ક્ષણમતિષ્ઠત્ ।
પ્રાયુધ્યત ચાતિસંરબ્ધમનુપ્રહારપ્રવૃત્તસ્વપક્ષમુક્તકણ્ઠીરવરવં વિહઙ્ગમદ્વયમ્ ।
જિતશ્ચાસૌ પ્રતીચ્યવાટકુક્કુટઃ ।
સો ઽપિ વિટઃ સ્વવાટકુક્કુટવિજયહૃષ્ટઃ, મયિ વયોવિરુદ્ધં સખ્યમુપેત્ય તદહરેવ સ્વગૃહે સ્નાનભોજનાદિ કારયિત્વોત્તરેદ્યુઃ ક્ષાવસ્તીં પ્રતિ યાન્તં મામનુગમ્ય "સ્મર્તવ્યો ઽસ્મિ સત્યર્થેઽ ઇતિ મિત્રવદ્વિસૃજ્ય પ્રત્યયાસીત્ ।
અહં ચ ગત્વા શ્રાવસ્તીમધ્વશ્રાન્તો બાહ્મોદ્યાને લતામણ્ડપે શયિતો ઽસ્મિ ।
હંસરવપ્રબોધિતશ્ચોત્થાય કામપિ ક્વણિતનૂપુરમુખરાભ્યાં ચરણાભ્યાં મદન્તિકમુપસન્તીં યુવતીમદ્રાક્ષમ્ ।
સા ત્વાગત્ય સ્વહસ્તવર્તિનિ ચિત્રપટે લિખિતં મત્સદૃશં કમપિ પુંરૂપં માં ચ પર્યાયેણ નિર્વર્ણયન્તી સવિસ્મયં સવિતર્કં સહર્ષં ચ ક્ષણમવાતિષ્ઠત્ ।
મયાપિ તત્ર ચિત્રપટે મત્સાદૃશ્યં પશ્યતા તદ્દૃષ્ટિચેષ્ટિતમનાકસ્મિકં મન્યમાનેન "નનુ સર્વસાધારણો ઽયંરમણીયઃ પુણ્યારામભૂમિભાગઃ ।
કિમિતિ ચિરસ્થિતિક્લેશો ઽનુભૂયતે ।
નનૂપવેષ્ટવ્યમ્ઽ ઇત્યભિહિતા સા સસ્મિતમ્ "અનુગૃહીતાસ્મિઽ ઇતિ ન્યપીદત્ ।
સંકથા ચ દેશવાર્તાનુવિદ્ધા કાચનાવયોરભૂત્ ।
કથાસંશ્રિતા ચ સા "દેશાતિથિરસિ ।
દૃશ્યન્તે ચ તે ઽધ્વશ્રાન્તાનીવ ગાત્રાણિ ।
યદિ ન દોષો મદ્ગૃહે ઽદ્ય વિશ્રમિતુમનુગ્રહઃ ક્રિયતામ્ઽ ઇત્યસંસત્ ।
અહં ચ "અયિ મુગ્ધે, નૈષ દોષઃ, ગુણ એવઽ ઇતિ તદનુમાર્ગગામી તદ્ગૃહગતો રાજાર્હેણ સ્નાનભોજનાદિનોપચરિતઃ, સુખં નિષણ્ણો રહસિ પર્યપૃચ્છ્યે-મહાભાગ, દિગન્તરાણિ ભ્રમતા કચ્ચિદસ્તિ કિઞ્ચિદદ્ભુતં ભવતોપલબ્ધમ્ઽ ઇતિ ।
મમાભવન્મનસિ "મહદિદમાશાસ્પદમ્ ।
એષા ખલુ નિખિલપરિજનસંબાધસંલક્ષિતાયાઃ સખી રાજદારિકાયાઃ ।
ચિત્રપટે ચાસ્મિન્નપિ તદુપરિ વિરચિતસિતવિતાનં હર્મ્યતલમ્, તદ્ગતં ચ પ્રકામવિસ્તીર્ણં શરદભ્રપટલપાણ્ડુરં શયનમ્, તદધિશાયિની ચ નિદ્રાલીઢલોચના મમૈવેયં પ્રતિકૃતિઃ અતો નૂનમનઙ્ગેન સાપિ રાજકન્યા તાવતીં ભૂમિમારોપિતા ।
યસ્યામસહ્યમદનજ્વરવ્યથિતોન્માદિતા સતી સખીનર્બન્ધપૃષ્ટવિક્રિયાનિમિત્તા ચાતુર્યેણૈતદ્રૂપનિર્માણેનૈવ સમર્થમુત્તરં દત્તવતી ।
રૂપસંવાદાચ્ચ સંશયાદનયા પૃષ્ટો ભિન્દ્યામસ્યાઃ સંશયં યથાનુભવકથનેનઽ ઇતિ જાતનિશ્ચયો ઽબ્રવમ્-"ભદ્રે, દેહિ ચિત્રપટમ્ઽ ઇતિ ।
સા ત્વર્પિતવતી મદ્ધસ્તે ।
પુનસ્તમાદાય તામપિ વ્યાજસુપ્તામુલ્લસન્મદનરાગવિહ્વલાં વલ્લભાં તત્રૈવાભિલિખ્ય "કાચિદેવંભૂતા યુવતિરીદૃશસ્ય પુંસઃ પાર્શ્વશાયિન્યરણ્યાનીપ્રસુપ્તેન મયોપલબ્ધા ।
કિલૈષ સ્વપ્નઃઽ ઇત્યાલપં ચ ।
હૃષ્ટયા તુ તયા વિસ્તરતઃ પૃષ્ટઃ સર્વમેવ વૃત્તાન્તમકથયમ્ ।
અસૌ ચ સખ્યા મન્નિમિત્તાન્યવસ્થાન્તરાણ્યવર્ણયત્ ।
તદાકર્ણ્ય ચ યદિ તત્ર સખ્યા મદનુગ્રહોન્મુખં માનસમ્ ।
ગમય કાનિચિદહાનિ ।
કમપિ કન્યાપુરે નિરાશઙ્કનિવાસકરણમુપાયમારચય્યાગમિષ્યામિઽ ઇતિ કથઞ્ચિદેનામભ્યુપગમય્ય ગત્વા તદેવ ખર્વટં વૃદ્ધવિટેન સમગંસિ ।
સસંભ્રમં સો ઽપિ વિશ્રમય્ય તથૈવ સ્નાનભોજનાદિ કારયિત્વા રહસ્યપૃચ્છમ્-"આર્ય, કસ્ય હેતોરચિરેણૈવપ્રત્યાગતો ઽસિઽ ।
પ્રત્યવાદિષમેનમ્-"સ્થાન એવાહમાર્યેણાસ્મિ પૃષ્ટઃ ।
શ્રૂયતામ્ ।
અસ્તિ હિ શ્રાવસ્તીનામ નગરી ।
તસ્યાઃ પતિરપર ઇવ ધર્મપુત્રો ધર્મવર્ધનો નામ રાજા ।
તસ્ય દુહિતા, પ્રત્યાદેશ ઇવ શ્રિયઃ, પ્રાણા ઇવ કુસુમધન્વનઃ સૌકુમાર્યાવિડમ્બિતનવમાલિકા, નવમાલિકા નામ કન્યકા ।
સા મયા સમાપત્તિદૃષ્ટા કામનારાચપઙ્ક્તિમિવ કટાક્ષમાલાં મમ મર્મણિ વ્યકિરત્ ।
તચ્છલ્યોદ્ધરણાક્ષમશ્ચ ધન્વન્તરિસદૃશસ્ત્વદૃતે નેતરો ઽસ્તિ વૈદ્ય ઇતિ પ્રત્યાગતો ઽસ્મિ ।
તત્પ્રસીદ કઞ્ચિદુપાયમાચરિતુમ્ ।
અયમહં પરિવર્તિતસ્ત્રીવેષસ્તે કન્યા નામ ભવેયમ્ ।
અનુગતશ્ચ મયા ત્વમુપગમ્ય ધર્માસનગતં ધર્મવર્ધનં વક્ષ્યસિ--"મમેયમેકૈવ દુહિતા ।
જાતમાત્રાયાં ત્વસ્યાં જનન્યસ્યાઃ સંસ્થિતા ।
માતા ચ પિતા ચ ભૂત્વાહમેવ વ્યવર્ધયમ્ ।
એતદર્થમેવ વિદ્યામયં શુલ્કમર્જિતું ગતો ઽબૂદવન્તિનગરીમજ્જયિનીમસ્મદ્વૈવાહ્યકુલજઃ કો ઽપિ વિપ્રદારકઃ ।
તસ્મૈ ચેયમનુમતા દાતુમિતરસ્મૈ ન યોગ્યા ।
તરુણીભૂતા ચેયમ્ ।
સ ચ વિલમ્બિતઃ ।
તેન તમાનીય પાણિમસ્યા ગ્રાહયિત્વા તસ્મિન્ ન્યસ્તભારઃ સંન્યસિષ્યે ।
દુરભિરક્ષતયા તુ દુહિતૄણાં મુક્તશૈશવાનામ્, વિશેષતશ્ચામાતૃકાણામ્, ઇહ દેવં માતૃપિતૃસ્થાનીયં પ્રજાનામાપન્નશરણમાગતો ઽસ્મિ ।
યદિ વૃદ્ધં બ્રાહ્મણમધીતિનમગતિમતિથિં ચ મામનુગ્રાહ્યપક્ષે ગણયત્યાદિરાજચરિતધુયો દેવઃ, સૈષા ભવદ્ભુજતરુચ્છાયામખણ્ડિતચારિત્રા તાવદધ્યાસ્તાં યાવદસ્યાઃ પાણિગ્રાહકમાનયેયમ્ઽ ઇતિ ।
સ એવમુક્તો નિયતમભિમનાયમાનઃ સ્વદુહિતૃસંનિધૌ માં વાસયિષ્યતિ ।
ગતસ્તુ ભવાનાગામિનિ માસિ ફાલ્ગુને ફલ્ગુનીષૂત્તરાસુ રાજાન્તઃપુરજનસ્ય તીર્થયાત્રોત્સવો ભવિષ્યતિ ।

તીર્થસ્થાનાત્પ્રાચ્યાં દિશિગોરુતાન્તરમતિક્રમ્ય, વાનીરવલયમધ્યવર્તિનિ કાર્ત્તિકેયગૃહે કરતલગતેન શુક્લામ્બરયુગલેન સ્થાસ્યસિ ।
સ ખલ્વહમનભિશઙ્ક એવૈતાવન્તં કાલં સહાભિવિહૃત્ય રાજકન્યયા ભૂયસ્તસ્મિન્નુત્સવે ગઙ્ગામ્ભસિ વિહરન્વિહારવ્યાકુલે કન્યકાસમાજેમગ્નોપસૃતસ્ત્વદભ્યાશ એવોન્મઙ્ક્ષ્યામિ ।
પિનસ્ત્વદુપહૃતે વાસસી પરિધાયાપનીતદારિકાવેષો જામાતા નામ ભૂત્વા ત્વામેવાનુગચ્છેયમ્ ।
નૃપાત્મજા તુ મામિતસ્તતો ઽન્વિષ્યાનાસાદયન્તી "તયા વિના ન ભોક્ષ્યેઽ ઇતિ રુદન્ત્યેવાવરોધને સ્થાસ્યતિ ।
તન્મૂલે ચ મહતિ કોલાહલે, ક્રન્દત્સુ પરિજનેષુ, રુદત્સુ સખીજનેષુ, શોચત્સુ પૌરજનેષુ, કિઙ્કર્તવ્યતામૂઢે સામાત્યે પાર્થિવે, ત્વમાસ્થાનીમેત્ય માં સ્થાપયિત્વા વક્ષ્યસિ-"દેવ, સ એષ મે જામાતા તવાર્હતિ શ્રીભુજારાધનમ્ ।
અધીતિ ચતુર્ષ્વામ્નાયેષુ, ગૃહીતી ષટ્સ્વઙ્ગેષુ, આન્વીક્ષિકીવિચક્ષણઃ, ચતુઃષષ્ટિકલાગમપ્રયોગચતુરઃ, વિશેષેણ ગજરથતુરઙ્ગતન્ત્રવિત્, ઇષ્વસનાસ્ત્રકર્મણિ ગદાયુદ્ધે ચ નિરૂપમઃ, પુરાણેતિહાસકુશલઃ, કર્તા કાવ્યનાટકાખ્યાયિકાનામ્, વેત્તા સોપનિષદોર્ઽથશાસ્ત્રસ્ય, નિર્મત્સરો ગુણેષુ, વિશ્રમ્ભી સુહૃત્સુ, શક્લઃ, સંવિભાગશીલઃ, શ્રુતધરઃ, ગતસ્મયશ્ચ ।
નાસ્ય દોષમણીયાંસમપ્યુપલભે ।
ન ચ ગુણેષ્વવિદ્યમાનમ્ ।
તન્માદૃશસ્ય બ્રાહ્મણમાત્રસ્ય ન લભ્ય એવ સમ્બન્ધી ।
દુહિતરમસ્મૈ સમર્પ્ય બાર્ધકોચિતમન્ત્યમાશ્રમં સંક્રમેયમ્, યદિ દેવઃ સાધુ મન્યતેઽ ઇતિ ।
સ ઇદમાકર્ણ્ય વૈવર્ણ્યાક્રાન્તવક્રઃ પરમુપેતો વૈલક્ષ્યમારપ્સ્યતે ઽનુનેતુમનિત્યતાદિસંકીર્તનેનૈત્રભવન્તં મન્ત્રિભિઃ સહ ।
ત્વં તુ તેષામદત્તશ્રોત્રો મુક્તકણ્ઠં રુદિત્વા ચિરસ્ય બાપ્પાકુણ્ઠકણ્ઠઃ કાષ્ઠાન્યાહૃત્યાગ્નિં સંધુક્ષ્ય રાજમન્દિરદ્વારે ચિતાધિરોહણાયોપક્રમિષ્યસે ।
સ તાવદેવ ત્વત્પાદયોર્નિપત્ય સામાત્યો નરપતિરનૂનૈર્થૈસ્ત્વામુપચ્છન્દ્ય દુહિતરં મહ્યં દત્ત્વા મદ્યોગ્યતાસમારાધિતઃ સમસ્તમેવ રાજ્યભારં મયિ સમર્પયિષ્યતિ ।
સો ઽયમભ્યુપાયો ઽનુષ્ઠેયો યદિ તુભ્યં રોચતેઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ પટુર્વિટાનામગ્રણીરસકૃદભ્યસ્તકપટપ્રપઞ્ચઃ પાઞ્ચાલશર્મા યથોક્તમભ્યધિકં ચ નિપુણમુપક્રાન્તવાન્ ।
આસીચ્ચ મમ સમીહિતાનામહીનકાલસિદ્ધિઃ ।
અન્વભવં ચ મધુકર ઇવ નવમાલિકામાર્દ્રસુમનસમ્ ।
અસ્ય રાજ્ઞઃ સિંહવર્મણઃ સાહાય્યદાનં સુહૃત્સંકેતભૂમિગમનમિત્યુભયમપેક્ષ્ય સર્વબલસંદોહેન ચમ્પામિમામુપગતો દૈવાદ્દેવદર્શનસુખમનુભવામિઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વૈતતપ્રમતિચરિતં સ્મિતમુકુલિતમુખનલિનઃ વિલાસપ્રાયમૂર્જિતમ્, મૃદુપ્રાયં ચેષ્ટિતમ્, ઇષ્ટ એષ માર્ગઃ પ્રજ્ઞાવતામ્ ।
"અથેદાનીમત્રભવાન્પ્રવિશતુઽ ઇતિ મિત્રગુપ્તમૈક્ષત ક્ષિતીશપુત્રઃ

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતં નામ પઞ્ચમ ઉચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,6:
ષષ્ઠોચ્છ્વાસઃ
સો ઽપ્યાચચક્ષે-દેવ, સો ઽહમપિ સુહૃત્સાધારણભ્રમણકારણઃ સુહ્મેષુ દામલિપ્તાહ્વયસ્ય નગરસ્ય બાહ્મોદ્યાને મહાન્તમુત્સવસમાજમાલોકયમ્ ।
તત્ર ક્વચિદતિમુક્તકલતામણ્ડપે કમપિ વીણાવાદેનાત્માનં વિનોદયન્તમુત્કણ્ઠિતં યુવાનમદ્રાક્ષમ્ ।
અપ્રાક્ષં ચ-"ભદ્ર, કો નામાયમુત્સવઃ, કિમર્થં વા સમારબ્ધઃ, "કેન વા નિમિત્તેનોત્સવમનાદૃત્યૈકાન્તે ભવાનુત્કણ્ઠિત ઇવ પરિવાદિનીદ્વિતીયસ્તિષ્ઠતિઽ ઇતિ ।
સો ઽભ્યધત્ત-"સૌમ્ય, સુહ્યપતિસ્તુઙ્ગધન્વનામાનપત્યઃ પાર્થિતવાનમુષ્મિન્નાયતને વિસ્મૃતવિન્ધ્યવાસરાગં વસન્ત્યા વિન્ધ્યવાસિન્યાઃ પાદમૂલાદપત્યદ્વયમ્ઽ ।
અનયા ચ કિલાસ્મૈ પ્રતિશયિતાય સ્વપ્ને સમાદિષ્ટમ્-"સમુત્પત્સ્યતે તવૈકઃ પુત્રઃ, જનિષ્યતે ચૈકા દુહિતા ।
સ તુ તસ્યાઃ પાણિગ્રાહકમનુજીવિષ્યતિ ।
સા તુ સપ્તમાદ્વર્ષાદરભ્યાપરિણયનાત્પ્રતિમાસં કૃત્તિકાસુ કન્દુકનૃત્યેન ગુણવદ્ભર્તૃલાભાય માં સમારાધયતુ ।
યં ચાભિલષેત્સામુષ્મૈ દેયા ।
સ ચોત્સવઃ કન્દુકોત્સવનામાસ્તુઽ ઇતિ ।
તતો ઽલ્પીયસા કાલેન રાજ્ઞઃ પ્રિયમહિષી મેદિની નામૈકં પુત્રમસૂત ।
સમુત્પન્ના ચૈકા દુહિતા ।
સાદ્ય નામ કન્યા કન્દુકાવતી સોમાપીડાં દેવીં કન્દુકવિહારેણારાધયિષ્યતિ ।
તસ્યાસ્તુ સખી ચન્દ્રસેના નામ ધાત્રેયિકા મમ પ્રિયાસીત્ ।
સા ચૈષુ દિવસેષુ રાજપુત્રેણ ભીમધન્વના બલવદનુરુદ્ધા ।
તદહમુત્કણ્ઠિતો મન્મથશરશલ્યદુઃ ખોદ્વિગ્નચેતાઃ કલેન વીણારવેમાત્માનં કિઞ્ચિદાશ્વાસયન્વિવિક્તમધ્યાસેઽ ઇતિ ।
અસ્મિન્નેવ ચ ક્ષણે કિમપિ નૂપુરક્વણિતમુપાતિષ્ઠત્ ।
આગતા ચ કાચિદઙ્ગના દૃષ્ટૈવ સ એનામુત્ફુલ્લદૃષ્ટિરુત્થાયોપગૂઢકણ્ઠશ્ચ તયા તત્રૈવોપાવિશત્ ।
અશંસચ્ચ-"સૈષા મે પ્રાણસમા, યદ્વિરહો દહન ઇવ દહતિ મામ્ ।
ઇદં ચ મે જીવિતમપહરતા રાજપુત્રેણ મૃત્યુનેવ નિરુષ્મતાં નીતઃ ।
ન ચ શક્ષ્યામિ રાજસૂનુરિત્યમુષ્મિન્ પાપમાચરિતુમ્ ।
અતો ઽનયાત્માનં સુદૃષ્ટં કારયિત્વા ત્યક્ષ્યામિ નિષ્પ્રતિક્રિયાન્ પ્રાણાન્ઽ ઇતિ ।
સા તુ પર્યશ્રુમુખી સમભ્યધાત્-"મા સ્મ નાથ, મત્કૃતે ઽધ્યવસ્યઃ સાહસમ્ ।
યસ્ત્વમુત્તમાત્સાર્થવાહાદર્થદાસાદુત્પદ્ય કોશદાસ ઇતિ ગુરુભિરભિહિતનામધેયઃ પુનર્મદત્યાસઙ્ગાદ્વેશદાસ ઇતિ દ્વિષદ્ભિઃ પ્રખ્યાપિતો ઽસુ, તસ્મિંસ્ત્વય્યુપરતે યદ્યહં જીવેયં નૃશંસો વેશ ઇતિ સમર્થયેયં લોકવાદમ્ ।
અતો ઽદ્યૈવ નય મામીપ્સિતં દેશમ્ઽ ઇતિ ।
સ તુ મામભ્યધત્ત-"ભદ્ર, ભવદ્દૃષ્ટેષુ રાષ્ટ્રેષુ કતમત્સમૃદ્ધં સંપન્નસસ્યં સત્પુરુષભૂયિષ્ટં ચઽ ઇતિ ।
તમહમીષદ્વિહસ્યાબ્રવમ્-"ભદ્ર, વિસ્તીર્ણેયમર્ણવામ્બરા ।
ન પર્યન્તો ઽસ્તિ સ્થાનસ્થાનેષુ રમ્યાણાં જનપદાનામ્ ।
અપિતુ ન ચેહિદે યુવયોઃ સુખનિવાસકારણં કમષ્યુપાયમુત્પાદયિતું શક્નુયામ્ ।
તતો ઽહમેવ ભવેયમધ્વદર્શી ।
તાવતોદૈરત રણિતાનિ મણિનૂપુરાણામ્ ।
અથાસૌ જાતસંભ્રમા "પ્રાપ્તૈવેયં ભર્તૃદારિકા કન્દુકાવતી કન્દુકક્રીડિતેન દેવીં વિન્ધ્યવાસિનીમારાધયિતુમ્ ।
અનિષિદ્ધદર્શના ચેયમસ્મિન્કન્દુકોત્સવે ।
સફલમસ્તુ યુષ્મચ્ચક્ષુઃ ।
આગચ્છતં દ્રષ્ટુમ્ ।
અહમસ્યાઃ સકાશવર્તિની ભવેયમ્ઽ ઇત્યયાસીત્ ।
તામન્વયાવ ચાવામ્ ।
મહતિ રત્નરઙ્ગપીઠે સ્થિતાં પ્રથમં તામ્રોષ્ઠીમપશ્યમ્ ।
અતિષ્ઠચ્ચ સા સદ્ય એવ મમ હૃદયે ।
ન મયાન્યેન વાન્તરાલે દૃષ્ટા ।
ચિત્રીયાવિષ્ઠચિત્તશ્ચાચિન્તયમ્-"કિમિયં લક્ષ્મીઃ ।
નહિ નહિ ।
તસ્યાઃ કિલ હસ્તે વિન્યસ્તં કમલમ્, અસ્યાસ્તુ હસ્ત એવ કમલમ્ ।
અભુક્તપૂર્વા ચાસૌ પુરાતનેન પુંસા પૂર્વરાજૈશ્ચ, અસ્યાઃ પુનરનવદ્યમયાતયામં ચ યૌવનમ્ઽ ઇતિ ચિન્તયત્યેવ મયિ, સાનઘસર્વગાત્રી વ્યત્યસ્તહસ્તપલ્લવાગ્રસ્પૃષ્ટભૂમિરાલોલનીલકુટિલાલકા સવિભ્રમં ભગવતીમભિવન્દ્ય કન્દુકમમન્દરાગરૂષિતાક્ષમનઙ્ગમિવાલમ્બત ।
લીલાશિથિલં ચ ભૂમૌ મુક્તવતી ।
મન્દોત્થિતં ચ કિઞ્ચિત્કુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠેન પ્રસૃતકોમલાઙ્ગુલિના પાણિપલ્લવેન સમાહતય હસ્તપૃષ્ટેન ચોન્નીય, ચટુલદૃષ્ટિલાઞ્છતં સ્તબકમિવ ભ્રમરમાલાનુવિદ્ધમવપતન્તમાકાશ એવાગ્રહીત્ ।
અમુઞ્ચચ્ચ ।
મધ્યવિલમ્બિતદ્રુતલયે મૃદુમુદુ ચ પ્રહરન્તી તત્ક્ષણં ચૂર્ણપદમદર્શયત્ ।
પ્રશાન્તં ચ તં નિર્દયપ્રહારૈરુદપાતયત્ ।
વિપર્યયેણ ચ પ્રાશમયત્ ।
પક્ષમૃજ્વાગતં ચ વામદક્ષિણાભ્યાં કરાભ્યાં પર્યાયેણાભિઘ્નતી શકુન્તમિવોદસ્થાપયત્ ।
દૂરોત્થિતં ચ પ્રપતન્તમાહૃત્ય ગીતમાર્ગમારચયત્ ।
પ્રતિદિશં ચ ગમયિત્વા પ્રત્યાગમયત્ ।
એવમનેકકરણમધુરં વિહરન્તી રઙ્ગગતસ્ય રક્તચેતસો જનસ્ય પ્રતિક્ષણમુચ્ચાવચાઃ પ્રશંસાવાચઃ પ્રતિગૃહ્ણતી, પ્રતિક્ષણારૂઢવિભ્રમં કોશદાસમંસે ઽવલમ્બ્ય કણ્ટકિતગણ્ડમુત્ફુલ્લેક્ષણં ચ મય્યભિમુખીભૂય તિષ્ઠતિ તત્પ્રથમાવતીર્ણકન્દર્પકારિતકટાક્ષદૃષ્ટિસ્તદનુમાર્ગવિલસિતલીલાઞ્ચિતભ્રૂલતા, શ્વાસાનિલવેગાન્દોલિતૈર્દન્તચ્છદરશ્મિજાલૈર્લીલાપલ્લવૈરિવ મુખકમલપરિમલગ્રહણલોલાનલિનસ્તાડયન્તી, મણ્ડલભ્રમણેષુ કન્દુકસ્યાતિશીઘ્રપ્રચારતયા વિશન્તીવ મદ્દર્શનલજ્જયા પુષ્પમય પઞ્જરમ્, પઞ્ચબિન્દુપ્રસૃતેષુ પઞ્ચાપિ પઞ્ચબાણબાણઆન્યુગપદિવાભિપતતસ્ત્રાસેનાવઘટ્ટયન્તી, ગોમૂત્રિકાપ્રચારષુ ઘનદર્શિતરાગવિભ્રમા વિદ્યુલ્લતામિવ વિડમ્બયન્તી, ભૂષણમણિરણિતદત્તલસંવાદિપાદચારમ્, અપદેશસ્મિતપ્રભાનિષિક્તબિમ્બાધરમ્, અંસસ્રંસિતપ્રતિસમાહિતશિખણ્ઢભારમ્, સમાઘટ્ટિતક્વણિતરત્નમેખલાગુણમ્, અઞ્ચિતોત્થિતપૃથુનિતમ્બવિલમ્બિતવિચલદંશુકોજ્જ્વલમ્, આકુઞ્ચિતપ્રસૃતવેલ્લિતભુજલતાભિહતલલિતકન્દુકમ્, આવર્જિતબાહુપાશમ્, ઉપરિપરિવર્તિતત્રિકવિલગ્નલોલકુન્તલમ્, અવગલિતકર્ણપૂરકનકપત્રપ્રતિસમાધાનશીઘ્રતાનતિક્રમિતપ્રકૃતક્રીડનમ્, અસકૃદુત્ક્ષિષ્યમાણહસ્તપાદબાહ્માભ્યન્તરભ્રાન્તકન્દુકમ્, અવનમનોન્નમનનૈરન્તર્યનષ્ટદૃષ્ટમધ્યયષ્ટિકમ્, અવપતનોત્પતનનિર્વ્યવસ્થમુક્તાહારમ્, અઙ્કુરિતઘર્મસલિલદૂષિતકપોલપત્રભઙ્ગશોષણાધિકૃતશ્રવણપલ્લવાનિલમ્, આગલિતસ્તનતટાંશુકનિયમનવ્યાપૃતૈકપાણિપલ્લવં ચ નિષદ્યોત્થાય નિમીલ્યોન્મીલ્ય સ્થિત્વા ગત્વા ચૈવાતિચિત્રં પર્યક્રીડત રાજકન્યા ।
અભિહત્ય ભૂતલાકાશયોરપિ ક્રીજાન્તરાણિ દર્શનીયાન્યેકેનૈવ વાનેકેનૈવ કન્દુકેનાદર્શયત્ ।
ચન્દ્રસેનાદિભિશ્ચ પ્રિયસખીભિઃ સહ વિહૃત્ય વિહૃતાન્તે ચાભિવન્દ્ય દેવીં મનસા મે સાનુરાગેણેવ પરિજનેનાનુગમ્યમાના, કુવલયશરમિવ કુસુમશરસ્ય મય્યપાઙ્ગં સમર્પયન્તી, સાપદેશમસકૃદાર્ત્યમાનવદનચન્દ્રમણ્ડલતયા સ્વહૃદયમિવ મત્સમીપે પ્રેરિતં પ્રતિનિવૃત્તં ન વેત્યાલોકયન્તી, સહ સખીભિઃ કુમારીપુરમગમત્ ।
અહં ચાનઙ્ગવિહ્વલઃ સ્વવેશ્મ ગત્વા કોશદાસેન યત્નવદત્યુદારં સ્નાનભોજનાદિકમનુભાવિતો ઽસ્મિ ।
સાયં ચોપસૃત્ય ચન્દ્રસેના રહસિ માં પ્રણિપત્ય પત્યુરંસમંસેન પ્રણયપેશલમાઘટ્ટયન્ત્યુપાવિશત્ ।

આચષ્ટ ચ હૃષ્ટઃ કોશદાસઃ-"ભૂયાસમેવં યાવદાયુરાયતાક્ષિ, ત્વત્પ્રસાદસ્ય પાત્રમ્ઽ ઇતિ ।
મયા તુ સસ્મિતમભિહિતમ્--"સખે, કિમેતદાશાસ્યમ્ ।
અસ્તિ કિઞ્ચિદઞ્જનમ્ ।
અનયા તદક્તનેત્રયા રાજસૂનુરુપસ્થિતો વાનરીમિવૈનાં દ્રક્ષ્યતિ, વિરુક્તશ્ચૈનાં પુનસ્ત્યક્ષ્યતિઽ ઇતિ ।
તયા તુ સ્મેરયાસ્મિ કથિતઃ-"સો ઽયમાર્યેણાજ્ઞાકરો જનો ઽત્યર્થમનુગૃહીતઃ, યદસ્મિન્મન્નેવ જન્મનિ માનુષં વપુરપનીય વાનરીકરિષ્યતે ।
તદાસ્તામિદમ્ ।
અન્યથાપિ સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
અદ્ય ખલુ કન્દુકોત્સવે ભવન્તમપહસિતમનોભવાકારમભિલષન્તી રોષાદિવ શમ્બરદ્વિષાતિમાત્રમાયાસ્યતે રાજપુત્રી ।
સો ઽયમર્થો વિદિતભાવયા મયા સ્વમાત્રે તયા ચ તન્માત્રે, મહિષ્યા ચ મનુજેન્દ્રાય, નિવેદયિષ્યતે ।
વિદિતાર્થસ્તુ પાર્થિવસ્ત્વયા દુહિતુઃ પાણિં ગ્રાહયિષ્યતિ ।
તતશ્ચ ત્વદનુજીવિના રાજપુત્રેણ ભવિતવ્યમ્ ।
એષ હિ દેવતાસમાદિષ્ટો વિધિઃ ।
ત્વદાયત્તે ચ રાજ્યે નાલમેવ ત્વામતિક્રમ્ય મામવરોદ્ધું ભીમધન્વા ।
તત્સહતામયં ત્રિચતુરાણિ દિનાનિઽ ઇતિ મામામન્ત્ર્ય પ્રિયં ચોપગૂહ્ય પ્રત્યયાસીત્ ।
મમ ચ કોશદાસસ્ય ચ તદુક્તાનુસારેણ બહુવિકલ્પયતોઃ કથઞ્ચિદક્ષીયત ક્ષપા ।
ક્ષપાન્તે ચ કૃતયથોચિતનિયમસ્તમેવ પ્રિયાદર્શનસુભગમુદ્યાનોદ્દેશમુપાગતો ઽસ્મિ ।
તત્રૈવ ચોપસૃત્ય રાજપુત્રો નિરભિમાનમનુકૂલાભિઃ કથાભિર્મામનુવર્તમાનો મુહૂર્તમાસ્ત ।
નીત્વા ચોપકાર્યામાત્મસમેન સ્નાનબોજનશયનાદિવ્યતિકરેણોપાચરમ્ ।
તલ્પગતં ચ સ્વપ્નેનાનુભૂયમાનપ્રિયાદર્શનાલિઙ્ગનસુખમાયસેન નિગડેનાતિબલવદ્બહુપુરુષૈઃ પીવરભુજદણ્ડોપરુદ્ધમબન્ધયન્મામ્ ।
પ્રતિબુદ્ધં ચ સહસા સમભ્યધાત્--"અયિ દુર્મતે, શ્રુતમાલપિતં હતાયાશ્ચન્દ્રસેનાયા જાલરન્ધ્રનિઃસૃતં તચ્ચેષ્ટાવબોધપ્રયુક્તયાનયા કુબ્જયા ત્વં કિલાભિલષિતો વરાક્યા કન્દુકાવત્યા તવ કિલાનુજીવિના મયા સ્થધેયમ્, ત્વદ્વચઃ કિલાનતિક્રમતા મયા ચન્દ્રસેના કોશદાસાય દાસ્યતેઽ ઇત્યુક્ત્વા પાર્શ્વચરં પુરુષમેકમાલોક્યાકથયત્--"પ્રક્ષિપૈનં સાગરેઽ ઇતિ ।
સ તુ લબ્ધરાજ્ય ઇવાતિહૃષ્ટઃ "દેવ, યદાજ્ઞાપયસિઽ ઇતિ યથાદિષ્ટમકરોત્ ।
અહં તુ નિરાલમ્બનો ભુજાભ્યામિતસ્તતઃ સ્પન્દમાનઃ કિમપિ કાષ્ટં દૈવદત્તમુરસોપશ્લિષ્ય તાવદપ્લોષિ, યાવદપાસરદ્વાસરઃ શર્વરી ચ સર્વા ।
પ્રત્યુષસ્યદૃસ્યત કિમપિ વહિત્રમ્ ।
અમુત્રાસન્યવનાઃ તે મામુદ્ધૃત્ય રામેષુનામ્રે નાવિકાનાયકાય કથિતવન્તઃ-"કો ઽષ્યયમાયસનિગલબદ્ધ એવ જલે લબ્ધઃ પુરુષઃ ।
સો ઽયમપિ સિઞ્ચેત્સહસરં દ્રાક્ષાણાં ક્ષણેનૈકેનઽ ઇતિ ।
અસ્મિન્નેવ ક્ષણે નૈકનૌકાપરિવૃતઃ કો ઽપિ મદ્ગુરભ્યધાવત્ ।
અભિભયુર્યવનાઃ ।
તાવદતિજવાનૌકાઃ શ્વાન ઇવ વરાહમસ્મત્પોતં પર્યરુત્સત ।
પ્રાવર્તત સંપ્રહારઃ ।
પરાજયિષત યવનાઃ ।
તાનહમગતીનવસીદતઃ સમાશ્વાસ્યાલપિષમ્-"અપનયત મે નિગલબન્ધનમ્ ।
અયમહમવસાદયામિ વઃ સપત્નાન્ઽ ઇતિ ।
અમી તથાકુર્વન્ સર્વાંશ્ચ તાન્પ્રતિભટાન્ભલ્લવર્ષિણા ભીમટઙ્કૃતેન શાર્ઙ્ગેણ લવલવીકૃતાઙ્ગાનકાર્ષમ્ ।
અવપ્લુત્ય હતવિધ્વસ્તયોધમસ્મત્પોતસંસક્તપોતમમુત્ર નાવિકનાયકમનભિસરમભિપત્ય જીવગ્રાહમગ્રહીષમ્ ।
અસૌ ચાસીત્સ એવ ભીમધન્વા ।
તં ચાહમવબુધ્ય જાતવ્રીડમબ્રવમ્-"તાત, કિં દૃષ્ટાનિ કૃતાન્તવિલસિતાનિઽ ઇતિ ।
તે તુ સાંયાત્રિકા મદીયેનૈવ શૃઙ્ખલેન તમતિગાઢં બદ્ધ્વા હર્ષિકલકિલારવમકુર્વન્માં ચાપૂજયન્ ।
દુર્વારા તુ સા નૌરનનુકૂલવાતનુન્ના દૂરમભિપત્ય કમપિ દ્વીપં નિબિઢમાશ્લિષ્ટવતી ।
તત્ર ચ સ્વાદુ પાનીયમેધાંસિ કન્દમૂલફલાનિ સંજિઘૃક્ષવો ગાઢપાતિતશિલાવલયમબાતરામ ।
તત્ર ચસીન્મહાશૈલઃ ।
સો ઽહમ્ "અહો રમણીયો ઽયં પર્વતનિતમ્બભાગઃ, કાન્તતરેયં ગન્ધપાષાણવત્યુપત્યકા, શિશિરમિદમિન્દીવરારવિન્દમકરન્દબિન્દુચન્દ્રકોત્તરં ગોત્રવારિ, રમ્યો ઽયમનેકવર્ણકુસુમમઞ્જરીભરસ્તરુવનાભોગઃઽ ઇત્યતૃપ્તતરયા દૃશા બહુબહુ પશ્યન્નલક્ષિતાધ્યારૂઢક્ષોણીધરશિખરઃ શોણીભૂતમુત્પ્રભાભિઃ પદ્મરાગસોપાનશિલાભિઃ કિમપિ નાલીકપરાગધૂસરં સરઃ સમધ્યગામ્ ।
સ્નાતશ્ચ કાંશ્ચિદમૃતસ્વાદૂન્બિસભઙ્ગાનાસ્વાદ્ય, અંસલગ્નકહ્લારસ્તીરવર્તિના કેનાપિ ભીમરૂપેણ બ્રહ્મારાક્ષસેનાભિપત્ય "કો ઽસિ, કુતસ્ત્યો ઽસિઽ ઇતિ નિર્ભર્ત્સયતાભ્યધીયે ।
નિર્ભયેન ચ મયા સો ઽબ્યધીયત-"સૌમ્ય, સો ઽહમસ્મિ દ્વિજન્મા ।
શુત્રહસ્તાદર્ણવમ્, અર્ણવાદ્યવનનાવમ્, યવનનાવશ્ચિત્રગ્રાવાણમેનં પર્વતપ્રવરં ગતઃ, યદૃચ્છયાસ્મિન્સરસિ વિશ્રાન્તઃ, ભદ્રં તવઽ ઇતિ ।
સો ઽબ્રૂત-"ન ચેદ્બ્રવીષિ પ્રશ્નાન્, અશ્નામિત્વામ્ઽ ઇતિ ।
મયોક્તમ્-"પૃચ્છ તાવત્ ।
ભવતુઽ ઇતિ ।
અથાવયોરેકયાર્યયાસીત્સંલાપ:- "કિં ક્રૂરં સ્ત્રીહૃદયં કિં ગૃહિણઃ પ્રિયહિતાય દારગુણાઃ ।
કઃ કામઃ સંકલ્પઃ કિં દુષ્કરસાધનં પ્રજ્ઞા ॥
તત્ર ધૂમિનીગોમિનીનિમ્બવતીનિતમ્બવત્યઃ પ્રામાણમ્ઽ ઇત્યુપદિષ્ટો મયા સો ઽબ્રૂત-"કથય, કીદૃશ્યસ્તાઃઽ ઇતિ ।
અત્રોદાહરણમ્-"અસ્તિ ત્રિગર્તો નામ જનપદઃ ।
તત્રાસન્ગૃહિણસ્ત્રયઃઽ સ્ફીતસારધનાઃ સોદર્યા ધનકધાન્યકધન્યકાખ્યાઃ ।
તેષુ જીવત્સુ ન વવર્ષ વર્ષાણિ દ્વાદશ દશશતાક્ષઃ, ક્ષીણસારં સસ્યમ્, ઓષધ્યો બન્ધ્યાઃ, ન ફલવન્તો વનસ્પતયઃ, ક્લીવા મેધાઃ ક્ષીણસ્રોતસઃ સ્રવન્ત્યઃ, પઙ્કશેષાણિ પલ્વલાનિ, નિર્નિસ્યન્દાન્યુત્સમણ્ડલાનિ, વિરલીભૂતં કન્દમૂલફલમ્, અવહીનાઃ કથાઃ, ગલિતાઃ કલ્યાણોત્સવક્રિયાઃ, બહુલીભૂતાનિ તસ્કરકુલાનિ, અન્યોન્યમભક્ષયન્પ્રજાઃ, પર્યલુઠન્નિતસ્તતો બલાકાપાણ્ડુરાણિ નરશિરઃકપાલાનિ, પર્યહિણ્ડન્ત શુષ્કાઃ કાકમણ્ડલ્યઃ, શૂન્યીભૂતાનિ નગરગ્રામખર્વટપુટભેદનાદીનિ ।
ત એતે ગૃહપતયઃ સર્વધાન્યનિચયમુપયુજ્યાજાવિકટં ગવલગણં ગવાં વૃથં દાસીદાસજનમપત્યાનિ જ્યેષ્ઠમધ્યમભાર્યે ચ ક્રમેણ ભયિત્વા "કનિષ્ઠભાર્યા ધૂમિના શ્વો ભક્ષણીયાઽ ઇતિ સમકલ્પયન્ ।
અથ કનિષ્ઠો ધન્યકઃ પ્રિયાં સ્વામત્તુમક્ષમસ્તયા સહ તસ્યામેવ નિશ્યપાસરત્ ।
માર્ગક્લાન્તાં ચોદ્વહન્વનં જગાહે ।
સ્વમાંસાસૃગપનીતક્ષુત્પિપાસાં તાં નયન્નન્તરે કમપિ નિકૃત્તપાણિપાદકર્ણનાસિકમવનિપૃષ્ટે વિચેષ્ટમાનં પુરુષમદ્રાક્ષીત્ ।
તમપ્યાર્દ્રાશયઃ સ્કન્ધેનોદ્વહન્કન્દમૂલમૃગબહુલે ગહનોદ્દેશે યત્નરચિતપર્ણશાલશ્ચિરમવસત્ ।
અમું ચ રોપિતવ્રણમિગુદીતૈલાદિભિરામિષેણ શાકેનાત્મનિર્વિશેષં પુપોષ ।
પુષ્ટં ચ તમુદ્રિક્તધાતુમેકદામૃગાન્વેષણાય ચ પ્રયાતે ધન્યકે સા ધૂમિની રિરંસયોપાતિષ્ઠત ।
ભર્ત્સિતાપિ તેન બલાત્કારમરીરમત્ ।
નિવૃત્તં ચ પતિમુદકાભ્યર્થિનમ્ "ઉદ્ધૃત્ય કૂપાત્પિબ, રુજાતિ મે શિરઃ શિરોરોગઃઽ ઇત્યુદઞ્ચનં સરજ્જું પુરશ્ચિક્ષેપ ।
ઉદઞ્ચયન્તં ચ તં કૂપાદપઃ, ક્ષણાત્પૃષ્ઠતો ગત્વા પ્રણુનોદ ।
તં ચ વિકલં સ્કન્ધેનોદુહ્ય દેશાદ્દેશાન્તરં પરિભ્રમન્તી પતિવ્રતાપ્રતીતિં લેભે, બહુવિધાશ્ચ પૂજાઃ ।
પુનરવન્તિરાજાનુગ્રહાદતિમહત્યા ભૂત્યા ન્યવસત્ ।

અથ પાનીયાર્થિસાર્થજનસમાપત્તિદૃષ્ટોદ્ધૃતમવન્તિષુ ભ્રમન્તમાહારાર્થિનં ભર્તારમુપલભ્ય સા ધૂમિની યેન મે પતિર્વિકલીકૃતઃ સ દુરાત્માયમ્ઽ ઇતિ તસ્ય સાધોશ્ચિત્રવધમજ્ઞેન રાજ્ઞા સમાદેશયાઞ્ચકાર ।
ધન્યકસ્તુ દત્તપશ્ચાદ્બન્દો બધ્યભૂમિં નીયમાનઃ સશેષત્વાદાયુષઃ "યો મયા વિકલીકૃતો ઽભિમતો ભિક્ષુઃ, સ ચેન્મે પાપમાચક્ષીત, યુક્તો મે દણ્ડઽ ઇત્યદીનમધિકૃતં જગાદ ।
"કો દોષઃઽ ઇત્યુપનીય દર્શિતે ઽમુષ્મિન્સ વિકલઃ પર્યશ્રુઃ પાદપતિતસ્તતસ્ય સાદોસ્તત્સુકૃતમસત્યાશ્ચ તસ્યાસ્તથાભૂતં દુશ્ચરિતમાર્યબુદ્ધિરાચચક્ષે ।
કુપિતેન રાજ્ઞા વિરૂપિતમુખી સા દુષ્કૃતકારિમી કૃતા શ્વભ્યઃ પાચિકા ।
કૃતશ્ચ ધન્યકઃ પ્રસાદભૂમિઃ તદ્બ્રવીમિ-"સ્ત્રીહૃદયં ક્રૂરમ્ઽ ઇતિ ।
પિનરનુયુક્તો ગોમિનીવૃત્તાન્તમાખ્યાતવાન્-"અસ્તિ દ્રવિડેષુ કાઞ્ચો નામનગરી ।
તસ્યામનેકકોટિસારઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રઃ શક્તિકુમારો નામાસીત્ ।
સો ઽષ્ટાદશવર્ષદેશીયશ્ચિન્તામાપેદે-"નાસ્ત્યદારાણામનુગુણદારાણાં વા સુખં નામ ।
તત્કથં નુ ગુણવદ્વિન્દેયં કલત્રમ્ઽ તિ ।
અથ વરપ્રત્યયાહૃતેષુ દારેષુ યાદૃચ્છિકીં સંપત્તિમનભિસમીક્ષ્ય કાર્તાન્તિકો નામ ભૂત્વા વસ્ત્રાન્તપિનદ્ધશાલિપ્રસ્થો ભુવં બભ્રામ ।
"લક્ષણજ્ઞો ઽયમ્ઽ ઇત્યમુષ્મૈ કન્યાઃ કન્યાવન્તઃ પ્રદર્શયાંબભૂવુઃ ।
યાં કાચિલ્લક્ષણવતીં સવર્ણાં કન્યાં દૃષ્ટ્વા સ કિલ સ્મ બ્રવીતિ-"ભદ્રે, શક્નોપિ કિમનેન શાલિપ્રસ્થેન ગુણવદન્નમસ્માનભ્યવહારયિતુમ્ઽ ઇતિ ।
સ હસિતાવધૂતો ગૃહાદ્ગૃહં પ્રવિશ્યાભ્રમત્ ।
એકદા તુ શિબિષુ પટ્ટને સહ પિતૃબ્યામવસિતમહર્ધિમવશીર્ણભવનસારાં ધાત્ર્યા પ્રદર્શ્યમાનાં કાચન વિરલભૂષણાં કુમારીં દદર્શ ।
અસ્યાં સંસક્તચક્ષુશ્ચાતર્કયત્-"અસ્યાઃ ખલુ કન્યકાયાઃ સર્વ એવાવયવા નાતિસ્થૂલા નાતિકૃશા નાતિહ્રસ્વા નાતિદીર્ઘા ન વિકટા મૃજાવન્તશ્ચ ।
રક્તતલાઙ્ગુલીયવમત્સ્યકમલકલશાદ્યનેકપુણ્યલેખાલાઞ્છિતૌ કરૌ, સમગુલ્ફસંધી માંસલાવશિરાલૌ ચાઙ્ઘ્રી, જઙ્ઘે ચાનુપૂર્વવૃત્તે, પીવરોરુગ્રસ્તે ઇવ દુરુપલક્ષ્યે જાનુની, સકૃદ્વિભક્તશ્ચતુરસ્રઃ કકુન્દરવિભાગશોભી રથાઙ્ગાકારસંસ્થિતશ્ચ નિતમ્બભાગઃ તનુતરમીષન્નિમ્નં ગમ્બીરં નાભિમણ્ડલમ્, વલિત્રયેણ ચાલઙ્કૃતમુદરમ્, ઉરોભાગવ્યાપિનાવુન્મગ્નચૂચુકૌ વિશાલારમ્ભશોભિનૌ પયોધરૌ, ધનધાન્યપુત્રભૂયસ્ત્વચિહ્નલેખાલાઞ્છિતતલે સ્નિગ્ધોદગ્રકોમલનખમણી ઋજ્વનુપૂર્વવૃત્તતામ્રાઙ્ગુલી સંન્નતાંસદેશેસૌકુમાર્યવત્યૌ નિમગ્નપર્વસંધી ચ બાહુલતે, તન્વી કમ્બુવૃત્તબન્ધુરા ચ કન્ધરા, વૃત્તમધ્યવિભક્તરાગાધરમ્, અસંક્ષિપ્તચારુચિબુકમ્, આપૂર્ણકઠિનગણ્ડમણ્ડલમ્, સંગતાનુવક્રનીલસ્નિગ્ધભ્રૂલતમ્, અનતિપ્રૌઢતિલકુસુમસદૃશનાસિકમ્, અત્યસિતધવલરક્તત્રિભાગભાસુરમધુરાધીરસંચારમન્થરાયતેક્ષણમ્, ઇન્દુશકલસુન્દરલલાટમ્, ઇન્દ્રનીલશિલાકારરમ્યાલકપઙ્ક્તિ દ્વિગુણકુણ્ડલિતમ્લાનનાલીકનાલલલિતલમ્બશ્રવણપાશયુગલમાનનકમલમ્, અનતિભઙ્ગુરો બહુલઃ પર્યન્તે ઽપ્યકપિલરુચિરાયામવાનેકૈકનિસર્ગસમસ્નિગ્ધનીલો ગન્ધગ્રાહી ચ મૂર્ધજકલાપઃ ।
સેયમાકૃતિર્ન વ્યબિચરતિ શીલમ્ ।
આસજ્જતિ ચ મે હૃદયમસ્યામેવ ।
તત્પરીક્ષ્યૈનામુદ્વહેયમ્ ।
અવિમૃશ્યકારિણાં હિ નિયતમનેકાઃ પતન્ત્યનુશયપરમ્પરાઃઽ ઇતિ સ્નિગ્ધદૃષ્ટિરાચષ્ટ-"ભદ્રે, કચ્ચિદસ્તિ કૌશલં શાલિપ્રસ્થેનાનેન સંપન્નમાહારમસ્માનભ્યબહારયિતુમ્ઽ ઇતિ ।
તતસ્તયા વૃદ્ધદાસી સાકૂતમાલોકિતા ।
તસ્ય હસ્તાત્પ્રસ્થમાત્રં ધાન્યમાદાય ક્વચિદલિન્દોદ્દેશે સુસિક્તસંમૃષ્ટે દત્તપાદશૌચમુપાવેશયત્ ।
સાકન્યા તાન્ ગન્ધશાલીન્સંક્ષુદ્ય માત્રયા વિશોષ્યાતપે મુહુર્મુહુઃ પરિવર્ત્ય સ્થિરસમાયા ભૂમૌ નાલીપૃષ્ટેન મૃદુમૃદુ ઘટ્ટયન્તી તુષૈરખણ્ડૈસ્તણ્ડુલાન્પૃથક્ચકાર ।
જગાદ ચ ધાત્રીમ્-"માતઃ, એભિસ્તુષૈરર્થિનો ભૂષણમૃજાક્રિયાક્ષમૈઃ સ્વર્ણકારાઃ ।
જગાદ ચ ધાત્રીમ્-"માતઃ, એભિસ્તુષૈરર્થિનો ભૂષણમૃજાક્રિયાક્ષમૈઃ સ્વર્ણકારાઃ ।
તેભ્ય ઇમાન્દત્ત્વા લબ્ધાભિઃ કાકિણીભિઃ સ્થિરતરાણ્યનત્યાર્દ્રાણિ નાતિશુષ્કાણિ કાષ્ઠાનિ મિતંપચાં સ્થાલીમુભે શરાવે ચાહરઽ ઇતિ ।
તથાકૃતે તયા તાંસ્તણ્ડુલાનનતિનિમ્નોત્તાનવિસ્તીર્ણકુક્ષૌ કકુભોલૂખલે લોહપત્રવેષ્ટિતમુખેન સમશરીરેણ વિભાવ્યમાનમધ્યતાનવેન વ્યાયતેન ગુરુણા ખાદિરેણ મુસલેન ચતુરલલિતક્ષેપપણોત્ક્ષેપણાયાસિતભુજમસકૃદઙ્ગુલીભિરુદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્યાવહત્ય શૂર્પશોધિતકણકિંશારુકાંસ્તણ્ડુલાનસકૃદદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય ક્વથિતપઞ્ચગુણે જલે દત્તચુલ્લીપૂજા પ્રાક્ષિપત્ ।
પ્રશ્લથાવયવેષુ પ્રસ્ફુરત્સુ તણ્ડુલેષુ મુકુલાવસ્થામતિવરતમાનેષુ સંક્ષિપ્યાનલમુપહિતમુખપિધાનયા સ્થાલ્યાન્નમણ્ડમગાલયત્ ।
દર્વ્યા ચાવઘટ્ય માત્રયા પરિવર્ત્ય સમપક્વેષુ સિક્થેષુ તાં સ્થાલીમધોમુખીમવાતિષ્ઠિપત્ ।
ઇન્ધનાન્યન્તઃસારાણ્યમ્ભસા સમભ્યુક્ષ્ય પ્રશમિતાગ્નીનિ કૃષ્ણાઙ્ગારીકૃત્ય તદર્થિભ્યઃ પ્રાહિણોત્ ।
"એભિર્લબ્ધાઃ કાકિણીર્દત્ત્વા શાકં ધૃતં દધિ તૈલમામકલં ચિઞ્ચાફલં ચ યથાલાભમાનયઽ ઇતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે ચ તયા દ્વિત્રાનુપદંશાનુપપાદ્ય તદન્નમણ્ડમાર્દ્ર વાલુકોપહિતનવશરાવગતમિતિ મૃદુના તાલવૃન્તાનિલેન શીતલીકૃત્ય સલવણસંભારં દત્તાઙ્ગારધૂપવાસં ચ સંપાદ્ય, તદપ્યામલકં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમુત્પલગન્ધિ કૃત્વા ધાત્રીમુખેન સ્નાનાય તમચોદયત્ ।
તયા ચ સ્નાનશુદ્ધયા દત્તતૈલામલકઃ ક્રમેણ સસ્નૌ ।
સ્નાતઃ સિક્તમૃષ્ટે કુટ્ટિમે ફલકમારુહ્ય પાણ્ડુહરતસ્ય ત્રિભાગશેષલૂનસ્યાઙ્ગણકદલીપલાશસ્યોપરિ દત્તશરાવદ્વયમાર્દ્રમભિમૃશન્નતિષ્ઠત્ ।
સા તુ તાં પેયામેવાગ્રે સમુપાહરત્ ।
પીત્વા ચાપનીતાધ્વક્લમઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રક્લિન્નસકલગાત્રઃ સ્થિતો ઽભૂત્ ।
તતસ્તસ્ય શાલ્યોદનસ્ય દર્વીદ્વયં દત્ત્વા સર્પિર્માત્રાં સૂપમુપદંશં ચોપજહાર ।
ઇમં ચ દધ્ના ચ ત્રિજાતકાવચૂર્ણિતેન સુરભિશીતલાભ્યાં ચ કાલશેયકાઞ્જિકાભ્યાં શેષમન્નમભોજયત્ ।
સશેષ એવાન્ધસ્યસાવતૃષ્યત્ ।
અયાચત ચ પાનીયમ્ ।
અથ નવભૃઙ્ગારસંભૃતમગુરુધૂપધૂપિતમભિનવપાટલાકુસુમવસિતમુત્ફુલ્લોત્પલગ્રથિતસૌરભં વારિ નાલીધારાત્મના પાતયાંબભૂવ ।
સો ઽપિ મુખોપહિતશરાવેણ હિમશિશિરકણકરાલિતારુણાયમાનાક્ષિપક્ષ્મા ધારારવાભિનન્દિતશ્રવણઃ સ્પર્શસુખોદ્ભિન્નરોમાઞ્ચકર્કશકપોલઃ પ્રવાલોત્પીડપરિમલફુલ્લઘ્રાણારન્ધ્રો માધુર્યપ્રકર્ષાવર્જિતરસનેન્દ્રિયસ્તદચ્છં પાનીયમાકણ્ઠં પપૌ ।
શિરઃકમ્પસંજ્ઞાવારિતા ચ પુનરપરકરકેણાચમનમદત્ત કન્યા ।
વૃદ્ધયા તુ તદુચ્છિષ્ટમપોહ્ય હરિતગોમયોપલિપ્તે કુટ્ટિમે સ્વમેવોત્તરીયકર્પટં વ્યવધાય ક્ષણમશેત ।
પરિતુષ્ટશ્ચ વિધિવદુપયમ્ય કન્યાં નિન્યે ।
નીત્વૈતદનપેક્ષઃ કામપિ ગણિકામવરોધમકરોત્ ।
તામપયસૌ પ્રિયસખીમિવોપાચરત્ ।
પતિં ચ દૈવતમિવ મુક્તતનદ્રા પર્યચરત્ ।
ગૃહકાર્યાણિ ચાહીનમન્વતિષ્ઠત્ ।
પરિજનં ચ દાક્ષિણ્યનિધિરાત્માધીનમકરોત્ ।

તદ્ગુણવશીકૃતશ્ચ ભર્તા સર્વમેવ કુટુમ્બં તદાયત્તમેવ કૃત્વા તદેકાધીનજીવિતશરીરસ્ત્રિવર્ગં નિર્વવેશ ।
તદ્બ્રવીમિ-"ગૃહિણઃ પ્રિયહિતાય દારગુણાઃઽ ઇતિ ।
તતસ્તેનાનુયુક્તો નિમ્બવતવૃત્તમાખ્યાતવાન્-"અસ્તિ સૌરાષ્ટ્રેષુ વલભી નામ નગરી ।
તસ્યાં ગુહગુપ્તનામ્નો ગુહ્યકેન્દ્રતુલ્યવિભવસ્ય નાવિકપતેર્દુહિતા રતનવતી નામ ।
તાં કિલ મધુમત્યાઃ સમુપાગમ્ય બલભદ્રો નામ સાર્થવાહપુત્રઃ પર્યણૈષીત્ ।
તયાપિ નવવધ્વા રહસિ રભસવિઘ્નિતસુરતસુખો ઝટિતિ દ્વેષમલ્પેતરં બબન્ધ ।
ન તાં પુનર્દ્રષ્ટુમિષ્ટવાન્ ।
તદ્ગૃહાગમનમપિ સુહૃદ્વાક્યશતાતિવર્તી લજ્જયા પરિજહાર ।
તાં ચ દુર્ભગાં તદાપ્રભૃત્યેવ "નેયં રત્નવતી, નિમ્બવતી ચેયમ્ઽ ઇતિ સ્વજનઃ પરિજનશ્ચ પરિબભૂવ ।
ગતે ચ કસ્મિંશ્ચિત્કાલાન્તરે સા ત્વનુતપ્યમાના "કા મે ગતિઃઽ ઇતિ વિમૃશન્તી કામપિ વૃદ્ધપ્રવ્રાજિકાં માતૃસ્થાનીયાં દેવશેષકુસુમૈરુપસ્થિતામપશ્યત્ ।
તસ્યાઃ પુરો રહસિ સકરુણં રુરોદ ।
તયાપ્યશ્રુમુખ્યા બહુપ્રકારમનુનીય રુદિતકારણં પૃષ્ટા ત્રપમાણાપિ કાર્યગૌરવાત્કથંવિવ્રવીત્-"અમ્બ, કિં બ્રવીમિ દૌર્ભાગ્યં નામ જીવન્મરણમેવાઙ્ગનાનામ્, વિશેષતશ્ચ કુલવધૂનામ્ ।
તસ્યાહમસ્મ્યુદાહરણભૂતા ।
માતૃપ્રમુખો ઽપિ જ્ઞાતિવર્ગો મામવજ્ઞયૈવ પશ્યતિ ।
તેન સુદૃષ્ટાં માં કુરુ ।
ન ચેત્ત્યજેયમદ્યૈવ નિષ્પ્રયોજનાન્પ્રાણાન્ ।
આવિરામાચ્ચ મે રહસ્યં નાશ્રાવ્યમ્ઽ ઇતિ પાદયોઃ પપાત ।
સૈનામુત્થાપ્યોદ્વાષ્પોવાચ-"વત્સે, માધ્યવસ્ય સાહસમ્ ।
ઇયમસ્મિ ત્વન્નિદેશવર્તિની ।
યાવતિ મયોપયોગસ્તાવતિ ભવામ્યનન્યાધીના ।
યદ્યેવાસિ નિર્વિણ્ણા તપશ્ચર ત્વં મદધિષ્ઠિતા પાલલૌકિકાય કલ્યાણાય ।
નન્વયમુદર્કઃ પ્રાક્તનસ્ય દુષ્કૃતસ્ય, યદનેનાકારેણેદૃશેન શીલેન જાત્યા ચૈવંભૂતયા સમનુગતા સતી અસ્માદેવ ભર્તૃદ્વેષ્યતાં ગતાસિ ।
યદિ કશ્ચિદસ્ત્યુપાયઃ પતદ્રોહપ્રતિક્રિયાયૈ દર્શયામુમ્, મતિર્હિ તે પટીયસીઽ ઇતિ ।
અથાસૌ કથઞ્ચિત્ક્ષણમધોમુખી ધ્યાત્વા દીર્ઘોષ્ણશ્વાસપૂર્વમવોચત્-"ભગવતિ, પતિરેકદૈવતં વનિતાનામ્, વિશેષતઃ કુલજાનામ્ ।
અતસ્તચ્છુશ્રૂષણાભ્યુપાયહેતુભૂતં કિઞ્ચિદાચરણીયમ્ ।
અસ્ત્યસ્મત્પ્રાતિવેશ્યો વણિગભિજનેન વિભવેન રાજાન્તરઙ્ગભાવેન ચ સર્વપૌરાનતીત્ય વર્તતે ।
તસ્ય કન્યા કનકવતી નામ મત્સમાનરૂપાવયવયા મમાતિસ્નિગ્ધા સખી ।
તયા સહ તદ્વિમાનહર્મ્યતલે તતો ઽપિ દ્વિગુણમણ્ડિતા વિહરિષ્યામિ ।
ત્વયા તુ તન્માતૃપ્રાર્થનં સકરુણમભિધાય મત્પતિરેતદ્ગૃહં કથઞ્ચનાવેયઃ ।
સમીપગતેષુ ચ યુષ્માસુ ક્રીડામત્તા નામ કન્દુકં ભ્રંશયેયમ્ ।
અથ તમાદાય તસ્ય હસ્તે દત્ત્વા વક્ષ્યસિ-"પુત્ર, તવેયં ભાર્યાસખી નિધિપતિદત્તસ્ય સર્વશ્રેષ્ઠિમુખ્યસ્ય કન્યા કનકવતી નામ ।
ત્વામિયમનવસ્થો નિષ્કરુણશ્ચેતિ રત્નવતીનિમિત્તમત્યર્થં નિન્દતિ ।
તદેષ કન્દુકો વિપક્ષધનં પ્રત્યર્પણીયમ્ઽ ઇતિ ।
સ તથોક્તો નિયતમુન્મુખીભૂય તામેવ પ્રિયસખીં મન્યમાનો માં બદ્ધાઞ્જલિ યાચમાનાયૈ મહ્યં ભૂયસ્ત્વત્પ્રાર્થિતઃ સાભિલાષમર્પયિષ્યતિ ।
"તેન રન્ધ્રેણોપશ્લિષ્ય રાગમુજ્જ્વલીકૃત્ય યથાસા કૃતસઙ્કેતો દેશાન્તરમાદાય માં ગમિષ્યતિ તથોપપાદનીયમ્ઽ ઇતિ ।
હર્ષાભ્યુતેપયા ચાનયા તથૈવ સંપાદિતમ્ ।
અથૈતાં કનકવતીતિ વૃદ્ધતાપસીવિપ્રલબ્ધો બલભદ્રઃ સરત્નસારાભરણામાદાય નિશિ નીરન્ધ્રે તમસિ પ્રાવસત્ ।
સા તુ તાપસી વાર્તામાપાદયત્-"મન્દેન મયા નિર્નિમિત્તમુપેક્ષિતા રત્નવતી, શ્વશુરૌ ચ પરિભૂતૌ, સુહૃદશ્ચાતિવર્તિતાઃ ।
તદત્રૈવ સંસૃષ્ટો જિવિતું જિહ્નેમીતિ બલભદ્રઃ પૂર્વેદ્યુર્મામકથયત્ ।
નૂનમસૌ તેન નીતા વ્યક્તિશ્ચાચિરાદ્ભવિષ્યતિઽ ઇતિ ।
તચ્છ્રુત્વા તદ્બાન્ધવાસ્તદન્વેષણાં પ્રતિ શિથિલયત્નાસ્તસ્થુઃ ।
રત્નવતી તુ માર્ગે કાઞ્ચિત્પણ્યદાસીં સંગૃહ્ય તયોહ્યમાનપાથેયાદ્યુપસ્કરા ખટકપુરમગમત્ ।
અમુત્ર ચ વ્યવહારકુશલો બલભદ્રઃ સ્વલ્પેનૈવ મૂલેન મહદ્વનમુપાર્જયત્ ।
પૌરાગ્રગણ્યશ્ચાસીત્ ।
પરિજનશ્ચ ભૂયાનર્થવશાત્સમાજગામ ।
તતસ્તાં પ્રથમદાસીમ્ "ન કર્મ કરોષિ, દૃષ્ટં મુષ્ણાસિ, અપ્રિયં બ્રવીષિઽ ઇતિ પરુષમુક્ત્વા બહ્વતાડયત્ ।
ચેટી તુ પ્રસાદકાલોપાખ્યાતરહસ્યસ્ય વૃત્તાન્તૈકદેશમાત્તરોષા નિર્બિભેદ ।
તચ્છુત્વા લુબ્ધેન તુ દણ્ડવાહિના પૌરવૃદ્ધસંનિધૌ નિધિપતિદત્તસ્ય કન્યાં કનકવતીં મોષેણાપહૃત્યાસ્મત્પુરે નિવસત્યેષ દુર્મતિર્બલભદ્રઃ ।
તસ્ય સર્વસ્વહરણં ન ભવદ્ભિઃ પ્રતિબન્ધનીયમ્ઽ ઇતિ નિતરામભર્ત્સ્યત ।
ભીતં ચ બલભદ્રમભિજગાદ રત્નવતી-"ન ભેતવ્યમ્ ।
બ્રૂહિ, નેયં નિધિપતિદત્તકન્યા કનકવતી ।
બલભ્યામેવ ગૃહગુપતદુહિતા રત્નવતી નામેયં દત્તા પિતૃભ્યાં મયા ચ ન્યાયોઢા ।
ન ચેત્પ્રતીથ પ્રણિધિં પ્રહિણુતાસ્યા બન્ધુપાર્શવમ્ઽ ઇતિ ।
બલભદ્રસ્તુ તથોક્ત્વા શ્રેણીપ્રાતિભાવ્યેન તાવદવાતિષ્ઠત યાવત્તત્પુરવૃદ્ધલેખ્યલબ્ધવૃત્તાન્તો ગૃહગુપ્તઃ ખેટકપુરમાગત્ય સહ જામાત્રા દુહિતરમતિપ્રીતઃ પ્રત્યનૈષીત્ ।
તથા દૃષ્ટ્વા રત્નવતીં કનકવતીતિ ભાવયતસ્તસ્યૈવ બલભદ્રસ્યાતિવલ્લભા જાતા ।
તદ્વ્રવીમિ-"કામો નામ સંકલ્પઃઽ ઇતિ ।
તદનન્તરમસૌ નિતમ્બવતવૃત્તાન્તમપ્રાક્ષીત્ ।
સો ઽહમબ્રવમ્-"અસ્તિ શૂરસેનેષુ મથુરા નામ નગરી ।
તત્ર કશ્ચિત્કુલપુત્રઃ કલાસુ ગણિકાસુ ચાતિરક્તઃ મિત્રાર્થં સ્વભુજમાત્રનિર્વ્યૂઢાનેકકલહઃ, કલહકણ્ટક ઇતિ કર્કશૈરભિખ્યાપિતાખ્યઃ પ્રત્યવાત્સીત્ ।
સ ચૈકદા કસ્યચિદાગન્તોશ્ચિત્રકરસ્ય હસ્તે ચિત્રપટં દદર્શ ।
તત્ર કાચિદલેખ્યગતા યુવતિરાલોકમાત્રેણૈવ કલહકણ્ઠકસ્ય કામાતુરં ચેતશ્ચકાર ।
સ ચ તમબ્રવીત્-"ભદ્ર, વિરુદ્ધમિવૈતત્પ્રતિભાતિ યતઃ કુલજાદુર્લભં વપુઃ, આભિજાત્યશંસિની ચ નમ્રતા, પાણઅડુરા ચ મુખચ્છવિઃ, અનતિપરિભુક્તસુભગા ચ તનુઃ, પ્રૌઢતાનુવિદ્ધા ચ દૃષ્ટિઃ ।
ન ચૈષા પ્રોષિતભર્તૃકા, પ્રવાસચિહ્નસ્ય વેણ્યાદેરદર્શનાત્ ।
લક્ષ્મ ચૈતદ્દક્ષિણપાર્શ્વવર્તિ ।
તદિયં વૃદ્ધસ્ય કસ્યચિદ્વણિજો નાતિપુંસ્ત્વસ્ય યથાર્હસંભોગાલાભપીડિતા ગૃહિણી ત્વયાતિકૌશલાદ્યથાદૃષ્ટમાલિખિતા ભવિતુમર્હતિઽ ઇતિ ।
સ તમભિપ્રશસ્યાશંસત્-"સત્યમિદમ્ ।
અવન્તિપુર્યામુજ્જયિન્યામનન્તકીર્તિનામ્નઃ સાર્થવાહસ્ય ભાર્યા યથાર્થનામા નિતમ્બવતી નામૈષા સૌન્દર્યવિસ્મિતેન મયૈવમાલિખિતાઽ ઇતિ ।
સ તદૈવોન્મનાયમાનસતદર્શનાય પરિવવ્રાજોજ્જયિનીમ્ ।
ભાર્ગવો નામ ભૂત્વા ભિક્ષાનિભેન તદ્ગૃહં પ્રવિશ્ય તાં દદર્શ ।
દૃષ્ટ્વા ચાત્યારૂઢમન્મથો નિર્ગત્ય પૌરમુખ્યેભ્યેઃ શ્મશાનરક્ષામયાચત ।
અલભત ચ ।
તત્ર લબ્ધૈશ્ચ શવાવગુણ્ઠનપટાદિભિઃ કામપ્યર્હન્તિકાં નામ શ્રમણિકામુપાસાંચક્રે ।
તન્મુખેન ચ નિતમ્બવતીમુપાંશુ મન્ત્રયામાસ ।
સા ચૈનાં નિર્ભર્ત્સયન્તી પ્રત્યાચચક્ષે ।
શ્રમણિકામુખાચ્ચ દુષ્કરશીલભ્રંશાં કુલસ્ત્રિયમુપલભ્ય રહસિ દૂતિકામશિક્ષયત્-"ભૂયો ઽપ્યુપતિષ્ઠ સાર્વાહભાર્યામ્ ।

બ્રૂહિ ચોપહ્વરે સંસારદોષદર્શનાત્સમાધિમાસ્થાય મુમુક્ષમાણો માદૃશો જનઃ કુલવધૂનાં શીલપાતને ઘટત ઇતિ ક્વ ઘટતે ।
એતદપિ ત્વામષ્યુદારયા સમૃદ્ધ્યા રૂપેણાતિમાનુષેણ પ્રથમેન વયસોપપન્નાં કિમિતરનારીસુલભં ચાપલ સ્પૃષ્ટં ન વેતિ પરીક્ષા કૃતા ।
તુષ્ટાસ્મિ તથૈવમદુષ્ટભાવતયા ।
ત્વામિદાનીમુત્પન્નાપત્યાં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ।
ભર્તા તુ ભવત્યાઃ કેનચિદ્ગ્રહેણાધિષ્ઠિતઃ પાણ્ડુરોગદુર્બલો ભોગે ચાસમર્થઃ સ્થિતો ઽભૂત્ ।
ન ચ શક્યં તસ્ય વિઘ્નમપ્રતિકૃત્યાપત્યમસ્માલ્લબ્ધુમ્ ।
અતઃ પ્રસીદ ।
વૃક્ષવાટિકામેકાકિની પ્રવિશ્ય મદુપનીતસ્ય કસ્યાચિન્મન્ત્રવાદિનશ્છન્નમેવ હસ્તે ચરણમર્પયિત્વા તદભિમન્ત્રિતેન પ્રણયુકુપિતા નામ ભૂત્વા ભર્તારમુરસિ પ્રહર્તુમર્હસિ ।
ઉપર્યસાવુત્તમધાતુપુષ્ટિમૂર્જિતાપત્યોત્પાદનક્ષમામાસાદયિષ્યતિ ।
અનુવર્તિષ્યતે દેવીમિવાત્ર ભવતીમ્ ।
નાત્ર શઙ્કા કાર્યાઽ ઇતિ ।
સા તથોક્તા વ્યક્તમભ્યુપૈષ્યતિ નક્તં માં વૃક્ષવાટિકાં પ્રવેશ્ય તામપિ પ્રવેશયિષ્યસિ તાવતૈવ ત્વયાહમનુગૃહીતો ભવેયમ્ઽ ઇતિ ।
સા તથૈવોપગ્રાહિતવતી ।
સો ઽતિપ્રીતસ્તસ્યામેવ ક્ષપાયાં વૃક્ષવાટિકાયાં ગતો નિતમ્બવતીં નિર્ગ્રન્થિકાપ્રયત્નેનોપનીતાં પાદ પરામૃશન્નિવ હેમનૂપુરમેકમાક્ષિપ્ય છુરિકયોરુમૂલે કિઞ્ચિદાલિખ્ય દ્રુતતરમપાસરત્ ।
સા તુ સાન્દ્રત્રાસા સ્વમેવ દુર્ણયં ગર્હમાણા જિધાંસન્તીવ શ્રમણિકાં તદ્વ્રણં ભવનદીર્ઘિકાયાં પ્રક્ષાલ્ય દત્ત્વા પટબન્ધનમામયાપદેશાદપરં ચાપનીય નૂપુરં શયનપરા ત્રિચતુરાણિ દિનાન્યેકાન્તે નિન્યે ।
સ ધૂર્તઃ "નિક્રેષ્યેઽ ઇતિ તેન નૂપુરેણ તમનન્તકીર્તિમુપાસસદ ।
સ દૃષ્ટ્વા " મમ ગૃહિણ્યા એવૈષ નૂપુરઃ, કથમયમુપલબ્ધસ્ત્વયાઽ ઇતિ તમબ્રુવાણં નિર્બન્ધેન પપ્રચ્છ ।
સ તુ "વણિગ્ગ્રમસ્યાગ્રે વક્ષ્યામિઽ ઇતિ સ્થિતો ઽભૂત્ ।
પુનરસૌ ગૃહિણ્યૈ "સ્વનૂપુરયુગલં પ્રેષયઽ ઇતિ સંદિદેશ ।
સ ચ સલજ્જં સસાધ્વસં ચાદ્ય રાત્રૌ વિશ્રામપ્રવિષ્ટાયાં વૃક્ષવાટિકાયાં પ્રભ્રષ્ટો મમૈકઃ પ્રશિથિલબન્ધો નૂપુરઃ ।
સો ઽદ્યાપ્યન્વિષ્ટો ન દૃષ્ટઃ સ પુનરયં દ્વિતીય ઇત્યપરં પ્રાહિણોત્ ।
અનયા ચ વાર્તયામું પુરસ્કૃત્ય સ વણિક્ વણિગ્જનસમાજમાજગામ ।
સ ચાનુયુક્તો ધૂર્તઃ સવિનયમાવેદયત્--"વિદિતમેવ ખલુ વઃ, યથાહં યુષ્મદાજ્ઞયા પિતૃવનમભિરક્ષ્ય તદુપજીવી પ્રતિવસામિ ।
લુબ્ધાશ્ચ કદાચિન્મદ્દર્શનભીરવો નિશિ દહેયુરપિ શવાનીતિ નિશાસ્વપિશ્મશાનમધિશયે ।
અપરેદ્યુર્દગ્ધાદગ્ધં મૃતકં ચિતાયાઃ પ્રસભમાકર્ષન્તી શ્યામાકારાં નારીમપશ્યમ્ ।
અર્થલોભાત્તુ નિગૃહ્ય સાધ્વસં સા ગૃહીતા શસ્ત્રિકયોરુમૂલે યદૃચ્છયા કિઞ્ચિદુલ્લિખિતમ્ ।
એવ ચ નૂપુરશ્ચરણાદાક્ષિપ્તઃ ।
તાવત્યેવ દ્રુતગતિઃ સા પલાયિષ્ટ ।
સો ઽયમસ્યાગમઃ ।
પરં ભવન્તઃ પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ ।
વિમર્શેન ચ તસ્યાઃ શાકિનીત્વમૈકમત્યેન પૌરાણામભિમતમાસીત્ ।
ભર્ત્રા ચ પરિત્યક્તા તસ્મિન્નેવ શ્મશાને બહુ વિલપ્ય પાશેનોદ્બધ્ય કર્તુકામા તેન ધૂર્તેન નક્તમગૃહ્યત ।
અનુનીતા ચ સુન્દરિ, ત્વદાકારોન્માદિતેન મયા ત્વદાવર્જને બહૂનુપાયાન્ભિક્ષુકીમુખેનોપન્યસ્ય તેષ્વસિદ્ધેષુ પુનરયમુપાયો યાવજ્જીવમસાધારણીકૃત્ય રન્તુમાચરિતઃ ।
તત્પ્રસીદાનન્યશરણાયાસ્મૈ દાસજનાયઽ ઇતિ મુહુર્મુહુશ્ચરણયોર્નિપત્ય, પ્રયુજ્ય સાન્ત્વશતાનિ, તામગત્યન્તરામાત્મવશ્યામકરોત્ ।
તદિદમુક્તમ્-"દુષ્કરસાધનં પ્રજ્ઞાઽ ઇતિ ।
ઇદમાકર્ણ્ય બ્રહ્મરાક્ષસો મામપૂપુજત્ ।
અસ્મન્નેવ ક્ષણે નાતિપ્રૌઢપુંનાગમુકુલસ્થૂલાનિ મુક્તાફલાનિ સહ સલિલબિન્દુભિરમ્બરતલાદપતન્ ।
અહં તુ "કિં ન્વિદમ્ઽ ઇત્યુચ્ચક્ષુરાલોકયન્કમપિ રાક્ષસં કાઞ્ચિદઙ્ગનાં વિચેષ્ટમાનગાત્રીમાકર્ષન્તમપશ્યમ્ ।
કથમપહરત્યકામામપિ સ્ત્રિયમનાચારો નૈરૃતઃ ઇતિ ગગનગમનમન્દશક્તિરશસ્ત્રશ્ચાતપ્યે ।
સ તુ મત્સંબન્ધી બ્રહ્મારાક્ષસઃ "તિષ્ઠ તિષ્ઠ પાપ, ક્વાપહરસિઽ ઇતિ ભર્ત્સયન્નુત્થાય રાક્ષસેન સમસૃજ્યત ।
તાં તુ રોષાદનપેક્ષાપવિદ્ધામમરવૃક્ષમઞ્જરીમિવાન્તરિક્ષાદાપતન્તીમુન્મુખપ્રસારિતોભયકરઃ કરાભ્યામગ્રહષિમ્ ।
ઉપગૃહ્ય ચ વેષમાનાં સંમીલિતાક્ષીં મદઙ્ગસ્પર્શસુખોનોદ્ભિન્નરોમાઞ્ચાં તાદૃશીમેવ તામનવતરયન્નતિષ્ઠમ્ ।
તાવત્તાવુભાવપિ શૈલશૃઙ્ગભઙ્ગૈઃ પાદપૈશ્ચ રભસોન્મૂલિતૈર્મુષ્ટિપાદપ્રહારૈશ્ચ પરસ્પરમક્ષપયેતામ્ ।
પુનરહમતિમૃદુનિ પુલિનવતિ કુસુમલવલાઞ્છિતે સરસ્તીરે ઽવરોપ્ય સસ્પૃહં નિર્વર્ણયંસ્તાં મત્પ્રાણૈકવલ્લભાં રાજકન્યાં કન્દુકાવતીમલક્ષયમ્ ।
સા હિ મયા સમાશ્વાસ્યમાના તિર્યઙ્મામભિનિરૂપ્ય જાતપ્રત્યભિજ્ઞા સકરુમરોદીત્ ।
અવાદીચ્ચ-"નાથ, ત્વદ્દર્શનાદુષોઢરાગા તસ્મિન્કન્દુકોત્સવે પુનઃસખ્યા ચન્દ્રસેનાય ત્વત્કથાભિરેવ સમાશ્વાસિતાસ્મિ ।
ત્વં કિલ સમુદ્રમધ્યે મજ્જિતઃ પાપેન મદ્ભાત્રા ભીમધન્વનાઽ ઇતિ શ્રુત્વા સખીજનં પરિજનં ચ વઞ્ચયિત્વા જીવિતં જિહાસુરેકાકિની ક્રીડાવનમુપાગમમ્ ।
તત્ર ચ મામચકમત કામરૂપ એષ રાક્ષસાધમ ।
સો ઽયં મયા ભીતયાવધૂતપ્રાર્થનઃ સ્ફુરન્તીં માં નિગૃહ્યાભ્યધાવત્ ।
અત્રૈવમવસિતો ઽભૂત્ ।
"અહં ચ દૈવાત્તવૈવ જીવિતેશસ્ય હસ્તે પતિતા ।
ભદ્રં તવઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા ચ તયા સહાવરુહ્ય, નાવમધ્યારોહમ્ ।
મુક્તા ચ નૌઃ પ્રતિવાતપ્રેરિતા તામેવ દામલિપ્તાં પ્રત્યુપાતિષ્ઠત્ ।
અવરૂઢાશ્ચ વયમશ્રમેણ "તનયસ્ય ચ તનયાયાશ્ચ નાશાદનન્યાપત્યસ્તુઙ્ગધન્વા સુહ્યપતિર્નિષ્કલઃ સ્વયં સકલત્ર એવ નિષ્કલઙ્કગઙ્ગારોધસ્યનશનેનોપરન્તુ પ્રતિષ્ઠતે ।
સહ તેન મર્તુમિચ્છત્યનન્યનાથો ઽનુરક્તઃ પૌરવૃદ્ધલોકઃઽ ઇત્યશ્રુમુખીનાં પ્રજાનામાક્રન્દમશૃણુમ્ ।
અથાહમસ્મૈ રાજ્ઞે યથાવૃત્તમાખ્યાય તદપત્યદ્વયં પ્રત્યર્પિતવાન્ ।
પ્રીતેન તેન જામાતા કૃતો ઽસ્મિ દામાલિપ્તેશ્વરેણ ।
તત્પુત્રો મદનુજીવા જાતઃ ।
મદાજ્ઞપ્તેન ચામુના પ્રાણવદુજ્ઝિતા ચન્દ્રસેના કોશદાસમભજત્ ।
તતશ્ચ સિંહવર્મસાહાય્યાર્થમત્રાગત્યં ભર્તુરતવ દર્શનોત્સવસુખમનુભવામિઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા "ચિત્રેયં દૈવગતિઃ ।
અવસરેષુ પુષ્કલઃ પુરુષકાર-ઽ ઇત્યભિધાય ભૂયઃ સ્મિતાભિષિક્તદન્તચ્છદો મન્ત્રગુપ્તે હર્ષોત્ફુલ્લં ચક્ષુઃ પાતયામાસ દેવો રાજવાહનઃ સ કિલ કરકમલેન કિઞ્ચિત્સંવૃતાનનો લલિતવલ્લભારભસદત્તદન્તક્ષતવ્યસનવિહ્વલધરમણિર્નિરોષ્ઠ્યવર્ણમાત્મચરિતમાચચક્ષે

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે મિત્રગુપ્તચરિતં નામ ષષ્ઠ ઉચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,7:
સપ્તમોચ્છ્વાસઃ
રાજાધિરાજનન્દન, નગરન્ધ્રગતસ્ય તે ગતિં જ્ઞાસ્યન્નહં ચ ગતઃ કદાચિત્કલિઙ્ગોન ।
કલિઙ્ગનગરસ્ય નાત્યાસન્નસંસ્થિતજનદાહસ્થાનસંસક્તસ્ય કસ્યચિત્કાન્તારધરણિજસ્યાસ્તીર્ણસરસકિસલયસંસ્તરે તલે નિપદ્ય નિદ્રાલીઢદૃષ્ટિરશયિષિ ।
ગલતિ ચ કાલરાત્રિશિખણ્ડજાલકાલાન્ધકારે, ચલિતરક્ષિસિ ક્ષરિતનીહારે નિજનિલયનિલીનનિઃ શેષજને નિતાન્તશીતે નિશીથે ઘનતરસાલશાખાન્તરાલનિર્હ્રાદિનિ નેત્રનિંસિનીં નિદ્રાં નિગૃહ્ણત્, કર્ણદેશં ગતં "કથં ખલેનાનેન દગ્ધસિદ્ધેન રિંરસાકાલે નિદેશં દિત્સતા જન એષ રાગેણાનર્ગલેનાર્દિત ઇત્થં ખલીકૃતઃ ।
ક્રિયેતામ્યાણકનરેન્દ્રસ્ય કેનચિદનન્તશક્તિના સિદ્ધ્યન્તરાયઽ ઇતિ કિઙ્કરસ્ય કિઙ્કર્યાશ્ચાતિકારતરં રટિતમ્ ।
તદાકર્ણ્ય "ક એષ સિદ્ધઃ, કિં ચાનેન કિઙ્કરેણ કરિષ્યતેઽ ઇતિ દિદૃક્ષાક્રાન્તહૃદયઃ કિઙ્કરગતયા દિશા કિઞ્ચિદન્તરં ગતસ્તરલતરનરાસ્થિશકલરચિતાલઙ્કારાક્રાન્તકાયમ્, દહનદગ્ધકાષ્ઠનિષ્ઠાઙ્ગારરજઃકૃતાઙ્ગરાગમ્, તડિલ્લતાકારજટાધરમ્, હિરણ્યરેતસ્યરણ્યચક્રાન્ધકારરાક્ષસે ક્ષણગૃહીતનાનેન્ધનગ્રાસચઞ્ચદર્ચિષિ દક્ષિણેતરેણ કરેણ તિલસિદ્ધાર્થકાદીન્નિરન્તરચટચટાયિતાનાકિરન્તં કઞ્ચિદદ્રાક્ષમ્ ।
તસ્યાગ્રે સ કૃતાઞ્જલિઃ કિઙ્કરઃ "કિં કરણીયમ્, દીયતાં નિદેશઃઽ ઇત્યતિષ્ઠત્ ।
આદિષ્ટશ્ચાયં તેનાતિનિકૃષ્ટાશયેન-"ગચ્છ, કલિઙ્ગરાજસ્ય કર્દનસ્ય કન્યાં કનકલેખાં કન્યાગૃહાદિહાનયઽ ઇતિ ।
સ ચ તથાકાર્ષિત્ ।
તતશ્ચૈનાં ત્રાસેનાલધીયસાસ્રજર્જરેણ ચ કણ્ઠેન રણરણિકાગૃહીતેન ચ હૃદયેન "હા તાત, હા જનનિઽ તિ ક્રન્દન્તીં કીર્ણગ્લાનશેખરસ્રજિ શીર્ણનહને શિરસિજાનાં સંચયે નિગૃહ્યાસિના શિલાશિતેન શિરશ્ચિકર્તિષયાચેષ્ટત ।
ઝટિતિ ચાચ્છિદ્ય તસ્ય હસ્તાત્તાં શસ્ત્રિકાં તયા નિકૃત્ય તસ્ય તચ્છિરઃ સજટાજાલમ્, નિકટસ્થસ્ય કસ્યચિજ્જીર્ણસાલસ્ય સ્કન્ધરન્ધ્રેન્યદધામ્ ।
તન્નિધ્યાય હૃષ્ટતરઃ સ રાક્ષસઃ ક્ષીણાધિરકથયત્-"આર્ય, કદર્યસ્યાસ્ય કદર્થનાન્ન કદાચિન્નિદ્રાયાતિ નેત્રે ।
તર્જયતિ ત્રાસયતિ ચ અકૃત્યે ચાજ્ઞાં દદાતિ ।
તદત્ર કલ્યાણરાશિના સાધીયઃ કૃતમ્ ।
યદેષ નરકાકઃ કારણાનાં નારકિણાં રસજ્ઞાનાય નીતઃ શીતેતરદીધિતિદેહજસ્ય નગરમ્, તદત્ર દયાનિધેરનન્તતેજસસ્તે ઽયં જનઃ કાઞ્ચિદાજ્ઞાં ચિકીર્ષતિ ।
આદિશ, અલં કાલહરણેનઽ ઇત્યનંસીત્ ।
આદિશં ચ તમ્-"સખે, સૈષા સજ્જનાચરિતા સરણિઃ, યદણીયસિકારણે ઽનણીયાનાદરઃ સંદૃશ્યતે ।
ન ચેદિદં નેચ્છસિ સેયં સંનતાઙ્ગયષ્ટિરક્લેશાર્હાસત્યનેનાકૃત્યકારિણાત્યર્થં ક્લેશિતા, તન્નયૈનાં નિજનિલયમ્ ।
નાન્યદિતઃ કિઞ્ચિદસ્તિ ચિત્તારાધનં નઃઽ ઇતિ ।
અથ તદાકર્ણ્ય કર્ણશેખરનિલીનનીલનીરજાયિતાં ધીરતલતારકાં દૃશં તિર્યક્કિઞ્ચિદઞ્ચિતાં સંચારયન્તી, સલિલચરકેતનશરાસનાનતાં ચિલ્લિકાલતાં લલાટરઙ્ગસ્થલીનર્તકીં લીલાલસં લાલયન્તી, કણ્ટકિતરક્તગણ્ડલખા, રાગલજ્જાન્તરાલચારિણી, ચરણાગ્રેણ તિરશ્ચીનનખાર્ચિશ્ચન્દ્રિકેણ ધરણિતલં સાચીકૃતાનનસરસિજં લિખન્તી, દન્તચ્છદકિસલયલઙ્ઘિના હર્ષાસ્રસલિલધારાશીકરકણજાલક્લેદિતસ્ય સ્તનતટચન્દનસ્યાર્દ્રતાં નિરસ્યતાસ્યાન્તરાલનિઃ-સૃતેન તનીયસાનિલેન હૃદયલક્ષ્યદલનદક્ષિણરતિસહચરશરસ્યદાયિતેન તરઙ્ગિતદશનચન્દ્રિકાણિ કાનિચિદેતાન્યક્ષરાણિ કલકણ્ઠીકલાન્યસૃજત્-"આર્ય, કેન કારણેનૈનં દાસજનં કાલહસ્તાદાચ્છિદ્યાનન્તરં રાગાનિલચાલિતરણરણિકાતરઙ્ગિણ્યનઙ્ગસાગરે કિરસિ ।
યથા તે ચરણસરસિજરજઃકણિકા તથાહં ચિન્તનીયા ।
યદ્યસ્તિ દયા તે ઽત્રજને, અનન્યસાધારણઃ કરણીયઃ સ એવ ચરણારાધનક્રિયાયામ્ ।
યદિ ચ કન્યાગારાધ્યાસનેરહસ્યક્ષરણાદનર્થ આશઙ્ક્યેત, નૈતદસ્તિ ।
રક્તતરા હિ નસ્તત્રસખ્યશ્ચેટ્યશ્ચ ।
યતા ન કશ્ચિદેતજ્જ્ઞાસ્યતિ તથા યતિષ્યન્તેઽ ઇતિ ।
સ ચાહં દેહજેનાકર્ણાકૃષ્ટસાયકાસનેન ચેતસ્યતિનિર્દયં તાડિતસ્તત્કટાક્ષકાલાયસનિગડગાઢસંયતઃ કિઙ્કરાનનનિહિતદૃષ્ટિરગાદિષમ્-"યથેયં રથચરણજઘના કથયતિ તથા ચેન્નાચરેયમ્, નયેત નક્રકતેનઃ ક્ષણેનૈકેનાકીર્તનીયાં દશામ્ ।
જનં ચૈનં સહ નયાનયા કન્યયા કન્યાગૃહં હરિણનયનયાઽ ઇતિ ।
નીતશ્ચાહં નિશાચરેણ શારદજલધરજાલકાન્તિ કન્યકાનિકેતનમ્ષ તત્ર ચ કાઞ્ચિત્કાલકલાં ચન્દ્રાનનાનિદેશાચ્ચન્દ્રશાલૈકદેશે તદ્દર્શનચલિતધૃતિરતિષ્ઠમ્ ।
સા ચ સ્વચ્છન્દં શયાનાઃ કરતલાલસસંઘટનાપનીતનિદ્રાઃ કાશ્ચિદધિગતાર્થાઃ સખીરકાર્ષીત્ ।
અથાગત્ય તાશ્ચરણનિહિતશિરસઃ ક્ષરદસ્રકરાલિતેક્ષણા નિજશેખરકેસરાગ્રસંલગ્નપટ્ચરણગણરણિતસંશયિતકલગ્ ઇરઃ શનૈરકથયન્-"આર્ય, યદત્યાદિત્યતેજસસ્ત એષા તયનલક્ષ્યતાં ગતા, તતઃ કૃતાન્તેન ગૃહીતા ।
દત્તા ચેયં ચિત્તજેન ગરીયસા સાક્ષીકૃત્ય રાગાનલમ્ ।
તદનેનાશ્ચર્યરત્નેન નલિનાક્ષસ્ય તે રત્નશૈલશિલાતલસ્થિરં રાગતરલેનાલઙ્ક્રિયાતાં હૃદયમ્ ।
અસ્યાશ્ચરિતાર્થં સ્તનતટં ગાઢાલિંઙ્ગનૈઃ સદૃશતરસ્ય સહચરસ્ય ચઽ ઇતિ ।
તતઃ સખીજનેનાતિદક્ષિણેન દૃઢતરીકૃતસ્નેહનિગલસ્તયા સંનતાઙ્ગ્યા સંગત્યારંસિ ।
અથ કદાચિદાયાસિતજાયારહિતચેતસિ, લાલસાલિલઙ્ઘનગ્લાનઘનકેસરે, રાજદરણ્યસ્થલીલલાટાલીલાયિતતિલકે, લલિતાનઙ્ગરાજાઙ્ગીકૃતનિર્નિદ્રકર્ણિકારકાઞ્ચનચ્છત્રે, દક્ષિણદહનસારથિરયાહૃતસહકારચઞ્ચરીકકલિકે, કાલાણ્ડજકણ્ઠરાગરક્તરક્તાધરારતિરણાગ્રસંનાહશીલિનિ, શાલિનકન્યકાન્તઃકરણસંક્રાન્તરાગલઙ્ઘિતલજ્જે, દર્દુરગિરિતટચન્દનાશ્લેષશીતલાનિલાચાર્યદત્તનાનાલતાનૃત્યલીલે કાલે, કલિઙ્ગરાજઃ સહાઙ્ગનાજનેન સહ ચ તનયયા સકલેન ચ નગરજનેન દશ ત્રીણિ ચ દિનાદિ દિનકરકિરણજાલલઙ્ઘનીયે, રણદલિસઙ્ઘલઙ્ઘિતનતલતાગ્રકિસલયાલીઢસૈકતતટે, તરલતરઙ્ગશીકરાસારસઙ્ગશીતલે સાગરતીરકાનને ક્રીજારસજાતાસક્તિસસીત્ ।
અથ સંતતગીતસંગીતસંગતાઙ્ગનાસહસ્રશૃઙ્ગારહલાનિરર્ગલાનઙ્ગસંઘર્ષહર્ષિતશ્ચ રાગતૃષ્ણૈકતન્ત્રસ્તત્ર રન્ધ્ર આન્ધ્રનાથન જયસિંહેનસલિલતરણસાધનાનીતેનાનેનાનેકસંખ્યેનાનીકેન દ્રાગાગત્યાગૃહ્યત સકલત્રઃ સા દ્યાનીયત ત્રાસતરલાક્ષી દયિતા નઃ સહ સખીજનેન કનકલેખા ।
તદાહં દાહેનાનઙ્ગદહનજનિતેનાન્તરિતાહારચિન્તશ્ચિન્તયન્દયિતાં ગલિતગાત્રકાન્તિરિત્યતર્કયમ્-"ગતા સા કલિઙ્ગરાજતનયા જનયિત્રા જનયિત્ર્યા ચ સહારિહસ્તમ્ ।
નિરસ્તધૈર્યસ્તાં સ રાજા નિયતં સંજિઘૃક્ષેત્ ।
તદસહા ચ સા સતી ગરરસાદિના સદ્યઃ સંતિષ્ઠેત ।
તસ્યાં ચ તાદૃશીં દશાં ગતાયાં જનસ્યાસ્યાનન્યજેન હન્યેત શરીરધારણા ।
સા કા સ્યાદ્ગતિઃઽ ઇતિ ।
અત્રાન્તર આન્ધ્રનગરાદાગચ્છન્નગ્રજઃ કશ્ચિદૈક્ષ્યત ।

તેન ચેયં કથા કથિતા-"યથા કિલ જયસિંહેનાનેકનિકારદતતસંઘર્ષણજિઘાંસિતઃ સ કર્દનઃ કનકલેખાદર્શનૈધિતેન રાગેણારક્ષ્યત ।
સા ચ દારિકા યક્ષેણ કેનચિદધિષ્ઠિતા ન તિષ્ઠત્યગ્રે નરાન્તરસ્ય ।
આયસ્યતિ ચ નરેન્દ્રસાર્થસંગ્રહણેન તન્નિરાકરિષ્યન્નરેન્દ્રો ન ચાસ્તિ સિદ્ધિઃઽ ઇતિ ।
તેન ચાહં દર્શતાશઃ શઙ્કરનૃત્યરઙ્ગદેશજાતસ્ય જરત્સાલસ્યત્કન્ધરન્દ્રાન્તર્જટાજાલં નિષ્કૃષ્ય તેન જટિલતાં ગતઃ કન્થાચીરસંચયાન્તરિતસકલગાત્રઃ કાંશ્ચિચ્છિષ્યાનગ્રહીષમ્ ।
તાંશ્ચનાનાશ્ચર્યક્રિયાતિસંહિતાજ્જનાદાકૃષ્ટાન્નચેલાદિત્યાગાન્નિત્યહૃષ્ટાનકાષ્રમ્ ।
અયાસિષં ચ દિનૈઃ કૈશ્ચિદાન્ધ્રનગરમ્ ।
તસ્ય નાત્યાસન્ને સલિલરાશિસદૃશસ્ય કલહંસગણદલિતનલિનદલસંહતિગલિતાકિઞ્જલ્કશકલશારસ્ય સારસશ્રેણિશેખરસય સરસસ્તીરકાનને કૃતાનિકેતનઃ સ્થિતઃ શિષ્યજનકથિતચિત્રચેષ્ટાકૃષ્ટસકલનાગરજનાભિસંધાનદક્ષઃ સન્દિશિદિશીત્યકીર્ત્યે જનેન-"ય એષ જરદરણ્યસ્થલીસરસ્તીરે સ્થણ્ડિલશાયી યતિસ્તસ્ય કિલ સકલાનિ સરહસ્યાનિ સષડઙ્ગાનિ ચ છન્દાંસિરસનાગ્રે સંનિહિતાતિ, અન્યાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ, યેન યાનિ ન જ્ઞાયન્તે સ તેષાં તત્સકાશાદર્થનિર્ણયં કરિષ્યતિ ।
અસત્યેન નાસ્યાસ્યં સંસૃજ્યતે ।
સશરીરશ્ચૈષ દયારાશિઃ ।
એતત્સંગ્રહેણાદ્ય ચિરં ચરિતાર્થા દીક્ષા ।
તચ્ચરણરજઃ કણૈઃ કૈશ્ચનશિરસિ કીર્ણૈરનેકસ્યાનેક આતઙ્કશ્ચિરં ચિકિત્સકૈરસંહાર્યઃ સંહૃતઃ તદઙ્ઘિક્ષાલનસલિલસેકૈર્નિષ્કલઙ્કશિરસાં નશ્યન્તિ ક્ષણેનૈકેનાખિલનરેન્દ્રયન્ત્રલઙ્ઘિનશ્ચણ્ડતારા ગ્રહાઃ ।
ન તસ્ય શક્યં શક્તેરિયત્તાજ્ઞાનમ્ ।
ન ચાસ્યાહઙ્કારકણિકાઽ ઇતિ ।
સા ચેયં કથાનેકજનાસ્યસંચારિણી તસ્ય કનકલેખાધિષ્ઠાનધનદાજ્ઞાકરનિરાક્રિયાક્રિયાતિસક્તચેતઃ ક્ષત્ર્રિયસ્યાકર્ષણાયાશકત્ સ ચાહરહરાગત્યાદરેણાતિગરીયસાર્ચયન્નર્થૈશ્ચ શિષ્યાન્સંગૃહ્ણન્નિધિગતક્ષણઃ કદાચિત્કાઙ્ક્ષિતાર્થસાધનાય શનરૈયાચિષ્ટ ।
ધ્યાનધીરઃ સ્થાનદર્શિતજ્ઞાનસંનિધિશ્ચૈનં નિરીક્ષ્ય નિચાય્યાકથયમ્-"તાત્ સ્થાન એષ હિ યત્નઃ ।
તસ્ય હિ કન્યારત્નસ્ય સકલકલ્યાણલક્ષણૈકરાશેરાધિગતિઃ ક્ષીરસાગરરશનાલઙ્કૃતાયા ગઙ્ગાદિનદીસહસ્રહારયાષ્ટિરાજિતાયા ધરાઙ્ગનાયા એવાસાદનાય સાધનમ્ ।
ન ચ સ યક્ષસ્તદધિષ્ઠાયી કેનચિન્નરેન્દ્રેણ તસ્યા લીલાઞ્ચિતનીલનીરજદર્શનાયા દર્શનં સહતે, તદત્ર સહ્યતાં ત્રીણ્યહાનિ, યૈરહં યતિષ્યેર્ઽથસ્યાસ્ય સાધનાયઽ ઇતિ ।
તથાદિષ્ટે ચ હૃષ્ટે ક્ષિતીશે ગતે નિશિ નિશિ નિર્નિશાકરાર્ચિષિ નીરન્ધ્રાન્ધકારકણનિકરનિગીર્ણદશદિશિ નિદ્રાનિગડિતનિખિલજનદૃશિ નિર્ગતય જલતલનિલીનગાહનીયં નીરન્ધ્રં કૃચ્છ્રાચ્છિદ્રીકૃતાન્તરાલં તદેકતઃ સરસ્તટં તીર્થાસંનિકૃષ્ટં કેનચિત્ખનનસાધનેનાકાર્ષમ્ ।
ઘનશિલેષ્ટકાચ્છન્નચ્છિદ્રાનનં તત્તીરદેશં જનૈરશઙ્કનીયં નિશ્ચિત્ય, દિનાદિસ્ના નનિર્ણિક્તગાત્રશ્ચ નક્ષત્રસંતાનહારયષ્ટ્યગ્રગ્રથિતરત્નમ્ ।
ક્ષણદાન્ધકારગન્ધહસ્તિદારણૈકકેસારિણમ્, કનકશૈલશૃઙ્ગરઙ્ગલાસ્યલીલાનટમ્, ગગનસાગરઘનતરઙ્ગરાજિલઙ્ઘનૈકનક્રમ્, કાર્યાકાર્યસાક્ષિણમ્, સહસ્રાર્ચિષં સહસ્રાક્ષદિગઙ્ગનાઙ્ગરાગરાગાયિતકિરણજાલમ્, રક્તનીરજાઞ્જલિનારાધ્ય નિજનિકેતનં ન્યશિશ્રિયમ્ ।
યાતે ચ દિનત્રયે, અસ્તગિરિશિખરગૈરિકતટસાધારણચ્છયે ।
અચલરાજકન્યકાકદર્થનયાન્તરિક્ષાખ્યેન શઙ્કરશરીરેણ સંસૃષ્ટાયાઃ સંધ્યાઙ્ગનાયાઃ રક્તચન્દનચર્ચિતૈકસ્તનકલશદર્શનીયે દિનાધિનાથે, જનાધિનાથઃ સ આગત્ય જનસ્યાસ્ય ધરણિન્યસ્તચરણનખકિરણચ્છાદિતકિરીટઃ કૃતાઞ્જલિરતિષ્ઠત્ ।
આદિષ્ટશ્ચ-"દિષ્ટ્યા દૃષ્ટેષ્ટસિદ્ધિઃ ।
ઇહ જગતિ હિ ન નિરીહં દેહિનં શ્રિયઃ સંશ્રયન્તે ।
શ્રેયાંસિ ચ સકલાન્યનલસાનાં હસ્તે નિત્યસાંનિધ્યાનિ ।
યતસ્તે સાધીયસા સચ્ચરિતેનાનાકલિતકલઙ્કેનાર્ચિતેનાત્યાદરરચિતેનાકૃષ્ટચેતસા જનેનાનેન સરસ્તથા સંસ્કૃતમ્, યથેહ તે ઽદ્ય સિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તદેતસ્યાં નિસિ ગલાદર્દાયાં ગાહનીયમ્ ।
ગાહનાનન્તરં ચ સલિલતલે સતતગતીનન્તઃસંચારિણઃ સંનિગૃહ્ય યથાશક્તિ શય્યાકાર્યા ।
તતશ્ચ તટસ્ખલિતજલસ્થગિતજલજખણ્ઢચલિતદણ્ડકણ્ટકાગ્રદલિતદેહરાજહંસત્રાસજર્જરરસિતસંદત્તકર્ણસ્ય જનસ્ય ક્ષણાદાકર્ણનીયં જનિષ્યતે જલસંઘાતસ્ય કિઞ્ચિદારટિતમ્ ।
શાન્તે ચ તત્ર સલિલરટિતે ક્લિન્નગાત્રઃ કિઞ્ચિદારક્તદૃષ્ટિર્યેનાકારેણ નિર્યાસ્યતિ નિચાય્ય તં નિખિલજનનેત્રાનન્દકારિણં ન યક્ષઃ શક્ષ્યત્યગ્રતઃ સ્થિતયે ।
સ્થિરતરનિહિતસ્નેહશૃઙ્ખલાનિગડિતં ચ કન્યકાહૃદયં ક્ષણેનૈકેનાસહનીયદર્શનાન્તરાયં સ્યાત્ ।
અસ્યાશ્ચ ધરાઙ્ગનાયા નાત્યાદૃતનિરાકૃતારિચક્રં ચક્રં કરતલગતં ચિન્તનીયં ન તત્ર સંશયઃ ।
તચ્ચેદિચ્છસ્યનેકશાસ્ત્રજ્ઞાનધીરધિષણૈરધિકૃતૈરિતરૈશ્ચ હિતૈષિગણૈરાકલય્ય જાલિકશતં ચાનાય્ય, અન્તરઙ્ગનરશતૈર્યથેષ્ટદૃષ્ટાન્તરાલં સરઃ ક્રિયેત, રક્ષા ચ તીરાત્ર્રિંશદ્દણ્ડાન્તરાલે સૈનિકજનેન સાદરં રચનીયા ।
કસ્તત્ર તજ્જાનાતિ યચ્છિદ્રેણારયશ્ચિકીર્ષન્તિઽ ઇતિ ।
તત્ત્વસ્ય હૃદયહારિ જાતમ્, તદધિકૃતૈશ્ચ તત્ર કૃત્યે રન્ધ્રદર્શનાસહેરિચ્છાં ચ રાજ્ઞા કન્યકાતિરાગજનિતાં નિતાન્તનિશ્ચલાં નિશ્ચિત્યાર્થ એષ ન નિષિદ્ધઃ ।
તથાસ્થિતશ્ચ તદાસાદનદૃઢતરાશયશ્ચ સ આખ્યાયત-"રાજન્, અત્ર તે જનાન્તે ચિરં સ્થિતમ્, ન ચૈકત્ર ચિરસ્થાનં નઃ શસ્તમ્ ।
કૃતકૃત્યશ્ચેહ ન દ્રષ્ટાસિ ।
યસ્ય તે રાષ્ટ્રે ગ્રાસાદ્યાસાદિતં તસ્ય તે કિઞ્ચિદનાચર્ય કાર્યં ગતિરાર્યગર્હ્યાઽ ઇતિ ।
તત્રૈતચ્ચિરસ્થાનસ્ય કારણમ્ ।
તચ્ચાદ્ય સિદ્ધમ્ ।
ગચ્છ ગૃહાન્ ।
યથાર્હજલેન હૃદ્યગન્ધેન સ્નાતઃ સિતસ્રગઙ્ગરાગઃ શક્તિસદૃશેન દાનેનારાધિતધરણિતલતૈતિલગણસ્તિલસ્નેહસિક્તયષ્ટ્યગ્રગ્રથિતવર્તિકાગ્નિશિખાસહસ્રગ્રસ્તનૈશાન્ધકારરાશિરાગત્યાર્થસિદ્ધયે યતેથાઃઽ ઇતિ ।
સ કિલ કૃતજ્ઞતાં દર્શયન્-"અસિદ્ધિરેષા સિદ્ધિઃ, યદસંનિધિરિહાર્યાણામ્ ।
કષ્ટા ચેયં નિઃસઙ્ગતા, યા નિરાગસં દાસજનં ત્યાજયતિ ।
ન ચ નિષેધનીયા ગરીયસાં ગિરઃઽ ઇતિ સ્નાનાય ગૃહાનયાસીત્ ।
અહં ચ નિર્ગત્ય નિર્જને નિશીથે સરસ્તીરરન્ધ્રનિલીનઃ સન્નીષચ્છિદ્રદત્તકર્ણઃ સ્થિતઃ ।
સ્થિતે ચાર્ધરાત્રે કૃતયથાદિષ્ટક્રિયઃ સ્થાનસ્થાનરચિતરક્ષઃ સ રાજા જાલિકજનાનાનીય નિરાકૃતાન્તઃશલ્યં શઙ્કાહીનઃ સરઃસલિલં સલીલગતિરગાહત ।
ગતં ચ કીર્ણકેશં સંહતકર્ણનાસં સરસસ્તલં હાસ્તિનં નક્રલીલયા નીરાતિનિલીનતયા તં તથા શયાનં કન્ધરાયાં કન્યતા વ્યગ્રહીષમ્ ।
ખરતરકાલદણ્ડઘટ્ટનાતિચણ્ડૈશ્ચ કરચરણઘાતૈર્નિર્દયદત્તનિગ્રહઃ ક્ષણેનૈકેનાજહાત્સ ચેષ્ટામ્ ।
તતશ્ચા કૃષ્ય તચ્છરીરં છિદ્રે નિધાય નીરાન્નિરયાસિષમ્ ।
સઙ્ગતાનાં ચ સૈનિકાનાં તદત્યચિત્રીયતાકારાન્તરગ્રહણમ્ ।

ગજસ્કન્ધગતઃ સિતચ્છત્રાદિસકલરાજચિહ્નરાજિતશ્ચણ્ડતરદણ્ડિદણ્ડતાડનત્રસ્તજનદત્તાન્તરાલયા રાજવીથ્યા યાતસ્તાં નિશાં રસનયનનિરસ્તનિદ્રારતિરનૈષમ્ ।
નીતે ચ જનાક્ષિલક્ષ્યતાં લાક્ષારસદિગ્ધધિગ્ગજશિરઃસદૃક્ષે શક્રદિગઙ્ગનારત્નાદર્શેર્ઽકચક્રે કૃતકરણીયઃ કિરણજાલકરાલરત્નરાજિરાજિતરાજાર્હાસનાધ્યાસી યથાસદૃશાચારદર્શિનઃ શઙ્કાયન્ત્રિતાઙ્ગાન્સંનિધિનિષાદિનઃ સહાયાનગાહિષમ્-"દૃશ્યતાં શક્તિરાર્ષી, યત્તસ્ય યતેરજેયરયેન્દ્રિયાણાં સંસ્કારેણ નીરજસા નીરજસાંનિધ્યશાલિનિ સહર્ષાલિનિ સરસિ સરસિજદલસંનિકાશચ્છાયસ્યાધિકતરદર્શનયિન્યાકારાન્તરસ્ય સિદ્ધિરાસીત્ ।
અદ્ય સકલનાસ્તિકાનાં જાયેત લજ્જાનતં શિરઃ ।
તદિદાનીં ચન્દ્રશેખરનરકશાસનસરસિજાસનાદીનાં ત્રિદશેશાનાં સ્થાનાન્યાદરરચિતનૃત્યગીતારાધનાનિ ક્રિયન્તામ્ ।
હ્નિયન્તાં ચ ગૃહાદિતઃ ક્લેશનિરસનસહાન્યર્થિસાર્થૈર્ધનાનિઽ ઇતિ ।
આશ્ચર્યરસીતિરેકહૃષ્ટદૃષ્ટયસ્તે જય જગદીશ, જયેન સાતિશયં દશ દિશઃ સ્થગયન્નિજેન યશસાદિરાજયશાંસિઽ ઇત્યસકૃદાશાસ્યારચયન્યથાદિષ્ટાઃ ક્રિયાઃ ।
સ ચાહં દયિતાયાઃ સખીં હૃદયસ્થાનીયાં શશાઙ્કસેનાં કન્યકાં કદાચિત્કાર્યાન્તરાગતાં રહસ્યાચક્ષિ-"કચ્ચિદયં જનઃ કદાચિદાસીદ્દૃષ્ટઃઽ ઇતિ ।
અથ સા હર્ષકાષ્ઠાં ગતેન હૃદયેનેષદાલક્ષ્ય દશનદીધિતિલતાં લીલાલસં લાસયન્તી, લલિતાઞ્ચિતકરશાખાન્તરિતદન્તચ્છદકિસલયા, હર્ષજલક્લેદજર્જરનિરઞ્જનેક્ષણા, રચિતાઞ્જલિઃ "નિતરાં જાને યદિ ન સ્યાદૈન્દ્રજાલિકસ્ય જાલં કિઞ્ચિદેતાદૃશમ્ ।
કથં ચૈતત્ ।
કથય, ઇતિ સ્નેહનિર્યન્ત્રણં શનૈરગાદીત્ ।
અહં ચાસ્યૈ કાર્ત્સ્ન્યેનાખ્યાય, તદાનનસંક્રાન્તેન સંદેશેન સંજનય્યસહચર્યા નિરતિશયં હૃદયાહ્લાદમ્, તતશ્ચૈતયા દયિતયા નિરર્ગલીકૃતાતિસત્કૃતકલિઙ્ગનાથન્યાયદત્તયા સંગત્યાન્ધ્રકલિઙ્ગરાજરાજ્યશાસી તસ્યાસ્યારિણા લિલઙ્ખયિષિતસ્યાઙ્ગરાજસ્ય સાહાય્યકાયાલઘીયસા સાધનેનાગત્યાત્ર તે સખિજનસંગતસ્ય યાદૃચ્છિકદર્શનાનન્દરાશિલઙ્ઘિતચેતા જાતઃઽ ઇતિ ।
તસ્ય તત્કૌશલં સ્મિતજ્યોત્સ્નાભિષિક્તદન્તચ્છદઃ સહ સુહૃદ્ભિરભિનન્દ્ય "ચિત્રમિદં મહામુનેર્વૃત્તમ્ ।
અત્રૈવ ખલુ ફલિતમતિકષ્ટં તપઃ તિષ્ઠતુ તાવન્નર્મ ।
હર્ષપ્રકર્ષસ્પૃશોઃ પ્રજ્ઞાસત્ત્વયોર્દૃષ્ટમિહ સ્વરૂપમ્ઽ ઇત્યભિધાય, પુનઃ "અવતરતુ ભવાન્ઽ ઇતિ બહુશ્રુતે વિશ્રુતે વિકચરાજીવસદૃશં દૃશં ચિક્ષેપ દેવો રાજવાહનઃ

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે મન્ત્રગુપ્તચરિતં નામ સપ્તમ ઉચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 2,8:
અષ્ટમોચ્છ્વાસઃ
અથ સો ઽપ્યાચચક્ષે-"દેવ, મયાપિ પરિભ્રમતા વિન્ધ્યાટવ્યાં કો ઽપિ કુમારઃ ક્ષુધા તૃષા ચ ક્લિશ્યન્નક્લેશાર્હઃ ક્વચિત્કૂપાભ્યાશે ઽષ્ટવર્ષદેશીયો દૃષ્ટઃ ।
સ ચ ત્રાસગદ્ગદમગદત્-"મહાભાગ, ક્લિષ્ટસ્ય મે ક્રિયતામાર્ય, સાહાય્યકમ્ ।
અસ્ય મે પ્રાણાપહારિણીં પિપાસાં પ્રતિકર્તુમુદકમુદઞ્ચન્નિહ કૂપે કો ઽપિ નિષ્કલો મમૈકશરણભૂતઃ પતિતઃ ।
તમલમસ્મિ નાહમુદ્ધર્તુમ્, ।
ઇતિ અથાહમભ્યેત્ય વ્રતત્યા કયાપિ વૃદ્ધમુત્તાર્ય, તં ચ બાલં વંશનાલીમુકોદ્ધૃતાભિરદ્ભિઃ ફલૈશ્ચ પઞ્ચપૈઃ શરક્ષેપોચ્છ્રિતસ્ય લકુચવૃક્ષસ્ય શિખરાત્પાષાણપાતિતૈઃ પ્રાત્યાનીતપ્રાણવૃત્તિમાપાદ્ય, તરુતલનિષણ્ણસ્તં જરન્તમબ્રવમ્-"તાત, ક એષ બાલઃ, કો વા ભવાનન્, કથં ચેયમાપદાપન્નાઽ ઇતિ ।
સો ઽશ્રુગદ્ગદમગદત્-"શ્રૂયતાં મહાભાગ વિદર્ભો નામ જનપદઃ તસ્મિન્ભોજવંશભૂષણમ્, અંશાવતાર ઇવ ધર્મસ્ય, અતિસત્ત્વઃ, સત્યવાદી, વદાન્યઃ, વિનીતઃ, નિનેતા પ્રજાનામ્, રઞ્જિતભૃત્યઃ, કીર્તિમાન્, ઉદગ્રઃ, બુદ્ધિમૂર્તિભ્યામુત્થાનશીલઃ, શાસ્ત્રપ્રમાણકઃ, શક્યભવ્યકલ્પારમ્ભી, સંભાવયિતા બુદાન્ પ્રભાવયિતા સેવકાન્, ઉદ્ભાવયિતા બન્ધૂન્, ન્યગ્ભાવયિતા શત્રૂન્, અસંબદ્ધપ્રલાપેષ્વદત્તકર્ણઃ, કદાચિદપ્યવિતૃષ્ણો ગુણેષુ, અતિનદીષ્ણઃ કલાસુ, નેદિષ્ટો ધર્માર્થસંહિતાસુ, સ્વલ્પે ઽપિ સુકૃતે સુતરાં પ્રત્યુપકર્તા, પ્રત્યવેક્ષિતા કોશવાહનયોઃ, યત્નેન પરીક્ષિતા સર્વાધ્યક્ષાણામ્, ષાડ્ગુણ્યોપયોગનિપુણઃ મનુમાર્ગેણ પ્રણેતા ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય, પુણ્યશ્લોકઃ, પુણ્યવર્મા નામાસીત્ ।
સ પુણ્યૈઃ કર્મભિઃ પ્રાણ્ય પુરુષાયુષમ્, પુનરપુણ્યેન પ્રાજાનામગણ્યતામરેષુ ।
તદનન્તરમનન્તવર્મા નામ તદાયતિરવનિમધ્યતિષ્ઠત્ ।
સ સર્વગુણૈઃ સમૃદ્ધો ઽપિ દૈવાદ્દણ્ઢનીત્યાં નાત્યાદૃતો ઽભૂત્ ।
તમેકદા રહસિ વસુરક્ષિતો નામ મન્ત્રિવૃદ્ધઃ પિતુરસ્ય બહુમતઃ પ્રગલ્ભવાગભાષત-"તાત, સર્વૈવાત્મસંપદભિજનાત્પ્રભૃત્યન્યૂનૈવાત્રભવતિ લક્ષ્યતે ।
બુદ્ધિશ્ચ નિસર્ગપટ્વી, કલાસુ નૃત્યગીતાદિષુ ચિત્રેષુ ચ કાવ્યવિસ્તરેષુ પ્રાપ્તવિસ્તરા તવેતરેભ્યઃ પ્રતિવિશિષ્યતે ।
તથાપ્યસાવપ્રતિપદ્યાત્મસંસ્કારમર્થશાસ્ત્રેષુ, અનગ્નિસંશોધિતેન હેમજાતિર્નાતિભાતિ બુદ્ધિઃ ।
બુદ્ધિહીનો હિ ભૂભૃદત્યુચ્છ્રિતો ઽપિ પરૈરધ્યારુહ્યમાણમાત્માનં ન ચેતયતે ।
ન ચ શક્તઃ સાધ્યં સાધનં વા વિભ્જ્ય વર્તિતુમ્ ।
અયથાવૃત્તશ્ચ કર્મસુ પ્રતિહન્યમાનઃ સ્વૈઃ પરૈશ્ચ પરિભૂયતે ।
ન ચાવજ્ઞાતસ્યાજ્ઞા પ્રભવતિ પ્રજાનાં યોગક્ષેમારાધનાય ।
અતિક્રાન્તશાસનાશ્ચ પ્રજા યત્કિઞ્ચનવાદિન્યો યતાકથઞ્ચિદ્વર્તિન્યઃ સર્વાઃ સ્થિતીઃ સંકિરેયુઃ નિર્મર્યાદશ્ચ લોકો લોકાદિતો ઽમુતશ્ચ સ્વામિનમાત્માનં ચ ભ્રંશયેત ।
આગમદીપદૃષ્ટેન ખલ્વધ્વના સુખેન વર્તતે લોકયાત્રા ।
દિવ્યં હિ ચક્ષુર્ભૂતભવદ્ભવિષ્યત્સુ વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદિષુ ચ વિષયેષુ શાસ્ત્રં નામાપ્રતિહતવૃત્તિ ।
તેન હીનઃ સતોરપ્યાયતવિશાલયોર્લોચનયોરન્ધ એવ જન્તુરર્થદર્શનેષ્વસામર્થ્યાત્ઽ અતો વિહાય બાહ્મવિદ્યાસ્વભિષઙ્ગમાગમય દણ્ડનીતિં કુલવિદ્યામ્ ।
તદર્થાનુષ્ઠાનન ચાવર્જિતશક્તિસિદ્ધિરસ્ખલિતશાસનઃ શાધિ ચિરમુદધિમેખલામુર્વીમ્ ઇતિ ।
એતદાકર્ણ્ય સ્થાન એવ ગુરુભિરનુશિષ્ઠમ્ ।
તથા ક્રિયતેઽ ઇત્યન્તઃપુરમવિશત્ ।
તાં ચ વાર્તાં પાર્થિવેન પ્રમદાસંનિધૌ પ્રસઙ્ગેનોદીરિતામુપનિશમ્ય સમીપોપવિષ્ટશ્ચિત્તાનુવૃત્તિકુશલઃ પ્રસાદવિત્તો ગીતનૃત્યવાદ્યાદિષ્વબાહ્મો બાહ્મનારીપરાયણઃ પટુરયન્ત્રિતમુખો બહુભઙ્ગિવિશારદઃ પરમર્માન્વેષણપરઃ પરિહાસયિતા પરિવાદરુચિઃ પૈશુન્યપણ્ઢિતઃ સચિવમણ્ડલાદપ્યુત્કોચહારી સકલદુર્નયોપાધ્યાયઃ કામતન્ત્રકર્ણધારઃ કુમારસેવકો વિહારભદ્રો નામ સ્મિતપૂર્વં વ્યજ્ઞપયત્-"દેવ, દૈવાનુગ્રહેણ યદિ કશ્ચિદ્ભાજનં ભવતિ વિભૂતેઃ, તમકસ્માદુચ્ચાવચૈરુપપ્રલોભનૈઃ કદર્થયન્તઃ સ્વાર્થં સાધયન્તિ શિરઃ, બદ્ધ્વા દ--ભિઃ, અજિનેનાચ્છાદ્ય, નવનીતેનોપલિપ્ય, અનશનં ચ શાયયિત્વા, સર્વસ્વં સ્વીકરિષ્યન્તિ ।
તેભ્યો ઽપિ ઘોરતરાઃ પાષણ્ઢિનઃ પુત્રદારશરીરજીવિતાન્યપિ મોચયન્તિ ।
યદિ કશ્ચિત્પટુજાતીયો નાસ્યૈ મૃગતૃષ્ણિકાયૈ હસ્તગતં ત્યક્તુમિચ્છેત્ ।
તમન્યે પરિવાર્યાહુઃ--"એકામપિ કાકિણીં કાર્ષાપણલક્ષમાપાદયેમ, શસ્ત્રાદૃતે સર્વશત્રુન્ ઘાતયેમ્, એકશરીરિણમપિ મર્ત્યં ચક્રવર્તિનં વિદધીમહિ, યદ્યસ્મદુદ્દિષ્ટેન માર્ગેણાચર્યતેઽ ઇતિ ।
સ પુનરિમાન્પ્રત્યાહ-"કો ઽસૌ માર્ગઃઽ ઇતિ ।
પુનરિમે બ્રુવતે-"નનુ ચતસ્રો રાજવિદ્યાસ્ત્રયી વાર્તાન્વીક્ષિકી દણ્ડનીતિરિતિ ।
તાસુ તિસ્રસ્ત્રયીવાર્તાન્વીક્ષિક્યો મહત્યો મન્દફલાશ્ચ, તાસ્તાવદાસતામ્ ।
અધીષ્વ તાવદૃણ્ડનીતિમ્ ।
ઇયમિદાનીમાચાર્યવિષ્ણુગુપ્તેન મૌર્યાર્થે ષડૂભિઃ શ્લોકસહસ્રૈઃ સંક્ષિપ્તા ।
સૈવેયમધીત્ય સમ્યગનુષ્ઠીયમાના યથોક્તકર્મક્ષમાઽ ઇતિ ।
સ "તથાઽ ઇત્યધીતે ।
શૃણોતિ ચ ।
તત્રૈવ જરાં ગચ્છતિ ।
તત્તુ કિલ શાસ્ત્રં શાસ્ત્રાન્તરાનુબન્ધિ ।
સર્વમેવ વાઙ્મયમવિદિત્વા ન તત્ત્વતો ઽધિગંસ્યતે ।
ભવતુ કાલેન બહુનાલ્પેન વા તદર્થાધિગતિઃ ।
અધિગતશાસ્ત્રેણ ચાદાવેવ પુત્રદારમપિ ન વિશ્વાસ્યમ્ ।
આત્મકૃક્ષેરપિ કૃતે તણ્ડુલૈરિયદ્ભિરિયાનોદનઃ સંપદ્યતે ।
ઇયત ઓદનસ્ય પાકાયેતાવદિન્ધનં પર્યાપ્તમિતિ માનોન્માનપૂર્વકં દેયમ્ ।
ઉત્થિતેન ચ રાજ્ઞા ક્ષાલિતાક્ષાલિતે મુખે મુષ્ટિમર્ધમુષ્ટિં વાભ્યન્તરીકૃત્ય કૃત્સ્નમાયવ્યયજાતમહ્નઃ પ્રથમે ઽષ્ટમે વા ભાગે શ્રોતવ્યમ્ ।
શૃણ્વત એવાસ્ય દ્વિગુણમપહરન્તિ તે ઽધ્યક્ષધૂર્તાશ્ચત્વારિંશતં ચાક્યોપદિષ્ટાનાહરણોપાયાન્સહસ્રધાત્મબુદ્ધ્યૈવ તે વિકલ્પયિતારઃ ।
દ્વિતીયે ઽન્યોન્યં વિવદમાનાનાં જનાનામાક્રોશાદ્દહ્યમાનકર્ણઃ કષ્ટં જીવતિઃ તત્રારિ પ્રાડ્વિવાકાદયઃ સ્વેચ્છયા જયપરૌજયા વિદધાનાઃ પાપેનાકીર્ત્યા ચ ભર્તારમાત્મનશ્ચાર્થૈર્યોજયન્તિ ।
તૃતીયે સ્નાતું ચ લભતે ।
ભુક્તસ્ય યાવદન્ધઃપરિણઆમસ્તાવદસ્ય વિષભયં ન શામ્યત્યેવ ।
ચતુર્થે હિરણ્યપ્રતિહાય હસ્તં પ્રસારયન્નેવોત્તિષ્ઠતિ ।
પઞ્ચમે મન્ત્રચિન્તયા મહાન્તમાયાસમનુભવતિ ।
તત્રાપિ મન્ત્રિણો મધ્યસ્થા ઇવાન્યોન્યં મિથઃ સંભૂય દોષગુણૌ દૂતચારહવાક્યાનિ શક્યાશક્યતાં દેશકાલકાર્યાવસ્થાશ્ચ સ્વેચ્છયા વિપરિવર્તયન્તઃ, સ્વપરિમિત્રમણ્ડલાન્યુપજીવન્તિ ।
બાહ્માભ્યન્તરાંશ્ચ કોપાન્ ગૂઢમુત્પાદ્ય પ્રકાશં પ્રશમયન્ત ઇવ સ્વામિનમવશમવગૃહ્ણન્તિ ।
ષષ્ઠે સ્વૈરવિહારો મન્ત્રો વા સેવ્યઃ ॥
સો ઽસ્યૈતાવાન્સ્વૈરવિહારકાલો યસ્ય તિસ્રસ્ત્રિપાદોત્તરા નાડીકાઃ ।
સપ્તમે ચતુરઙ્ગબલપ્રત્યવેક્ષણપ્રયાસઃ ।
અષ્ટમે ઽસ્ય સેનાપતિસખસ્ય વિક્રમચિન્તાક્લેશઃ ।
પુનરુપાસ્યૈવ સંધ્યામ્, પ્રથમે રાત્રિભાગે ગૂઢપુરુષા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
તન્મુખેન ચાતિનૃશંસાઃ શસ્ત્રાગ્નિરસપ્રણિધયો ઽનુષ્ઠેયાઃ ।
દ્વિતીયે ભોજનાનન્તરં શ્રોત્રિય ઇવ સ્વાધ્યાયમારભેત ।

તૃતીયે તૂર્યઘોષેણ સંવિષ્ટશ્ચતુર્થપઞ્ચમૌ શયીત કિલ ।
કથમિવાસ્યાજસ્રચિન્તાયાસવિહ્વલમનસો વરાકસ્ય નિદ્રાસુખમુપનમેત્ ।
પુનઃ ષષ્ઠે શાસ્ત્રચિન્તાકાર્યચિન્તારમ્ભઃ ।
સપ્તમે તુ મન્ત્રગ્રહો દૂતાભિપ્રેષણાનિ ચ ।
દૂતાશ્ચ નામોભયત્ર પ્રિયાખ્યાનલબ્ધાનર્થાન્વીતશુલ્કબાધવર્ત્મનિ વાણિજ્યયા વર્ધયન્તઃ, કાર્યમવિદ્યામાનમપિ લેશેનોત્પાદ્યાનવરતં ભ્રમન્તિ ।
અષ્ટમે પુરોહિતાદયો ઽભ્યેતદ્યૈનમાહુઃ-"અદ્ય દૃષ્ટો દુઃસ્વપ્નઃ ।
દુઃસ્થા ગ્રહાઃ શકુનાનિ ચાશુભાનિ ।
શાન્તયઃ ક્રિયન્તામ્ ।
સર્વમસ્તુ સૌવર્ણમેવ હોમસાધનમ્ ।
એવં સતિ કર્મ ગુણવદ્ભવતિ ।
બ્રહ્મકલ્પા ઇમે બ્રાહ્માણાઃ ।
કૃતમેભિઃ સ્વસ્ત્યયનં કલ્યાણતરં ભવતિ ।
તે ચામી કષ્ટદ્ર્યા બહ્વપત્યા યજ્વાનો વીર્યવન્તશ્ચાદ્યાપ્યપ્રાપ્તપ્રતિગ્રહાઃ ।
દત્તં ચૈભ્યઃ સ્વર્ગ્યમાયુષ્યમરિષ્ટનાશનં ચ ભવતિઽ ઇતિ બહુ બહુ દાપયિત્વા તન્મુખેન સ્વયમુપાંશુ ભક્ષયન્તિ ।
તદેવમહર્નિશમવિહિતસુખલેશમાયાસબહુલમવિરલકદર્થનં ચ નયતો ઽનયજ્ઞસ્યાસ્તાં ચક્રવાર્તિતા સ્વમણ્ડલમાત્રમપિ દુરારક્ષ્યં ભવેત્ ।
શાસ્ત્રજ્ઞસમાજ્ઞાતો હિ યદ્દદાતિ, યન્માનયતિ, યત્પ્રિયં બ્રવીતિ, તત્સર્વમતિસંધાતુમિત્યવિશ્વાસઃ ।
અવિશ્વાસતા હિ જન્મભૂમિરલક્ષ્મ્યાઃ ।
યાવતા ચ નયેન વિના ન લોકયાત્રા સ લોક એવ સિદ્ધઃ નાત્ર શાસ્ત્રેણાર્થઃ સ્તનન્ધયો ઽપિ હિ તૈસ્તૈરુપાયૈઃ સ્તનપાનં જનન્યા લિપ્સતે તદપાસ્યાતિયન્ત્રણામનુભૂયન્તાં યથેષ્ટમિન્દ્રિયસુખાનિ ।
યઽપ્યુપદિશન્તિ "એવમિન્દ્રિયાણિ જેતવ્યાનિ, એવમરિષડ્વર્ગસ્ત્યાજ્યઃ, સામાદિરુપાયવર્ગઃ સ્વેષુ પરેષુ ચાજસ્રં પ્રયોજ્યઃ, સંધિવિગ્રહચિન્તયૈવ નેયઃ કાલઃ, સ્વલ્પો ઽપિ સુખસ્યાવકાશો ન દેયઃઽ ઇતિ, તૈરપ્યેભિર્મન્ત્રિબકૈર્યુષ્મત્ત્શ્ચૌર્યાર્જિતં ધનં દાસીગૃહેષ્વેવ ભુજ્યતે ।
કે ચૈતે વરાકાઃ ।
યે ઽપિ મન્ત્રકર્કશાસ્તન્ત્રકર્તારઃ શુક્રાઙ્ગિરસવિશાલાક્ષબાહુદન્તિપુત્રપરાશરપ્રભૃતયસ્તૈઃ-કિમરિષડ્વર્ગો જિતઃ, કૃતં વા તૈઃ શાસ્ત્રાનુષ્ઠાનમ્ ।
તૈરપિ હિ પ્રારબ્ધેષુ કાર્યેષુ દૃષ્ટે સિદ્ધ્યસિદ્ધી ।
પઠન્તશ્ચાપઠદ્ભિરતિસંધીયમાના બહવઃ ।
નન્વિદમુપપન્નં દેવસ્ય, યદુત સર્વલોકસ્ય વન્દ્યા જાતિઃ, અયાતયામં વયઃ, દર્શનીયં વપુઃ, અપરિમાણા વિભૂતિઃ ।
તત્સર્વં સર્વાવિશ્વાસહેતુના સુખોપભોગપ્રતિબન્ધિના બહુમાર્ગવિકલ્પનાત્સર્વકાર્યેષ્વમુક્તસંશયેન તન્ત્રાવાપેન મા કૃથા વૃક્ષા ।
સન્તિ હિ તે દન્તિનાં દશસહસ્રાણિ, હયાનાં લક્ષત્રયમ્, અનન્તં ચ પાદાતમ્ ।
અપિ ચ પૂર્ણાન્યેવ હૈમરત્નૈઃ કોશગૃહાણિ ।
સર્વશ્ચૈષ જીવલોકઃ સમગ્રમપિ યુગસહસ્રં ભુઞ્જાનો ન તે કોષ્ઠાગારાણિ રેચયિષ્યતિ ।
કિમિદમપર્યાપ્તં યદન્યાયાર્જિતાયાસઃ ક્રિયતે ।
જીવિતં હિ નામ જન્મવતાં ચતુઃપઞ્ચાન્યહાનિ ।
તત્રાપિ ભોગયોગ્યમલ્પાલ્પં વયઃ-ખણ્ડમ્ ।
અપણ્ડિતાઃ પુનરર્જયન્ત એવ ધ્વંસન્તે ।
નાર્જિતસ્ય વસ્તુનો લવમપ્યાસ્વાદયિતુમીહન્તે ।
કિં બહુના રાજ્યભારં ભારક્ષમેષ્વન્તરઙ્ગેષુ ભક્તિમત્સુ સમર્પ્ય, અપ્સરઃપ્રતિરૂપાભિરન્તઃપુરિકાભી રમમાણો ગીતસંગીતપાનગોષ્ઠીશ્ચ યથર્તુ બધ્નન્યથાર્હં કુરુ શરીરલાભમ્ઽ ઇતિ પઞ્ચાઙ્ગીસ્પૃષ્ટભૂમિરઞ્જલિચુમ્બિતચૂડશ્ચિરમશેત ।
પ્રાહસીચ્ચ પ્રીતિફુલ્લલોચનો ઽન્તઃપુરપ્રમદાજનઃ ।
જનનાથશ્ચ સસ્મિતમ્ "ઉત્તિષ્ઠ, નનુ હિતોપદેશાદ્ગુરવો ભવન્તઃ ।
કિમિતિ ગુરુત્વવિપરીતમનુષ્ઠિતમ્ઽ ઇતિ તમુત્થાપ્ય ક્રીડીનિર્ભરમતિષ્ઠત્ ।
અથૈષુ દિનેષુ ભૂયોભૂયઃ પ્રસ્તુતેર્ઽથે પ્રેર્યમાણો મન્ત્રિવૃદ્ધેન, વચસાભ્યુપેપ્ય મનસૈવાચિત્તજ્ઞ ઇત્યવજ્ઞાતવાન્ ।
અથૈવં મન્ત્રિણો મનસ્યભૂત્--"અહો મે મોહાદ્બાલિશ્યમ્ ।
અરુચિતેર્ઽથે ચોદયન્નર્થીવાક્ષિગતો ઽહમસ્ય હાસ્યો જાતઃ ।
સ્પષ્ટમસ્ય ચેષ્ટાનામાયથાપૂર્વ્યમ્ ।
તથા હિ ।
ન માં સ્નિગ્ધં પશ્યતિ, ન સ્મિતપૂર્વં ભાષતે, ન રહસ્યાનિ વિવૃણોતિ, ન હસ્તે સ્પૃશતિ, ન વ્યસનેષ્વનુકમ્પતે, નોત્સવેષ્વનુગૃહ્ણાતિ, ન વિલોભનવસ્તુ પ્રેષયતિ, ન મત્સુકૃતાનિ પ્રગણયતિ, ન મે ગ-હવાર્તાં પૃચ્છતિ, ન મત્પક્ષાન્પ્રત્યવેક્ષતે, ન મામાસન્નકાર્યેષ્વભ્યન્તરીકરોતિ, ન મામન્તઃપુરં પ્રવેશયતિ ।
અપિ ચ મામનર્હેષુ કર્મસુ નિયુઙ્ક્તે, મદાસનમન્યૈરવષ્ટભ્યમાનમનુજાનાતિ, મદ્વૈરિષુ વિશ્રમ્ભં દર્શયતિ, મદુક્તસ્યોત્તરં ન દદાતિ, મત્સમાનદોષાન્વિગર્હતિ, મર્મણિ મામુપહસતિ, સ્વમતમપિ મયા વર્ણ્યમાનં પ્રતિક્ષિપતિ, મહાર્હાણિ વસ્તૂનિ મત્પ્રહિતાનિ નાભિનન્દતિ, નયજ્ઞાનાં સ્ખલિતાનિ મત્સમક્ષં મૂર્ખૈરુદ્ધોષયતિ, સત્યમાહચાણક્યઃ-"ચિત્તજ્ઞાનાનુવર્તિનો ઽનર્થા અપ પ્રિયાઃ સ્યુઃ ।
દક્ષિણા અપ તદ્ભાવબહિષ્કૃતા દ્વેષ્યા ભવેયુઃઽ ઇતિ ।
તથાપિ કા ગતિઃ ।
અવિનીતો ઽપિ ન પરિત્યાજ્યઃ પિતૃપિતામહાનુયાતૈરસ્માદૃશૈરયમધિપતિઃ ।
અપરિત્યજન્તો ઽપિ કમુપકારમશ્રૂયમાણવાચઃ કુર્મઃ ।
સર્વથા નયજ્ઞસ્ય વસન્તભાનોરશ્મકેન્દ્રસ્ય હસ્તે રાજ્યમિદં પતિતમ્ ।
અપિ નામાપદો ભાવિન્યઃ પ્રકૃતિસ્થમેનમાપાદયેયુઃ ।
અનર્થેષુ સુલભવ્યલીકેષુ ક્વચિદુત્પન્નો ઽપિ દ્વેષઃ સદ્વૃત્તમસ્મૈરોચયેત્ ।
ભવતુ ભવિતા તાવદનર્થઃ ।
સ્તમ્ભિતપિશુનજિહ્વો યથાકથઞ્ચિદભ્રષ્ટપદસ્તિષ્ઠેયમ્ઽ ઇતિ ।
એવં ગતે મન્ત્રિણિ, રાજનિ ચ કામવૃત્તે, ચન્દ્રપાલિતો નામાશ્વકેન્દ્રામાત્યસ્યેન્દ્રપાલિતસ્ય સૂનુઃ, અસદ્વૃત્તઃ પિતૃનિર્વાસિતો નામ ભૂત્વા, બહુભિશ્ચારણગણૈર્બહ્વીભિરનલ્પકૌશલાભિઃ શિલ્પકારિણીભિરનેકચ્છન્નકિઙ્કરૈશ્ચ પરિવૃતો ઽબ્યેત્ય વિવિધાભિઃ ક્રીડાભિર્વિહારભદ્રમાત્મસાદકરોત્ ।
અમુના ચૈવ સંક્રમેણ રાજન્યાસ્પદમલભત ।
લબ્ધરન્ધ્રશ્ચ સ યદ્યદ્વય્યસનમારભતે તત્તથેત્યવર્ણયત્--"દેવ, યથા મૃગયા હ્યૌપકારિકી ન તથાન્યત્ ।
અત્ર હિ વ્યાયામોત્કર્ષાદાપત્સૂપકર્તા દીર્ઘાધ્વલઙ્ઘનક્ષમો જઙ્ઘાજવઃ, કફાપચયાદારોગ્યૈકમૂલમાશયાગ્નિદીપ્તિઃ, મેદોપકર્ષાદઙ્ગાનાં સ્થૈર્યકાર્કશ્યાતિલાઘવાદીનિ, શીતોષ્ણવાતવર્ષક્ષુત્પિપાસાસહત્વમ્, સત્ત્વાનામવસ્થાન્તરેષુ ચિત્તચેષ્ટિતજ્ઞાનમ્, હરિણગવલગવયાદિવધેન સસ્યલોપપ્રતિક્રિયા, વૃકવ્યાઘ્નાદિઘાતેન સ્થલપથશલ્યશોધનમ્, શૈલાટવીપ્રદેશાનાં વિવિધકર્મક્ષમાણામાલોચનમ્, આટવિકવર્ગવિશ્રમ્ભણમ્, ઉત્સાહશક્તિસંધુક્ષણેન પ્રત્યનીકવિત્રાસનમિતિ બહુતમા ગુણાઃ ।
દ્યૂતે ઽપિ દ્રવ્યરાશેસ્તૃણવત્ત્યાગાદનુપમાનમાશયૌદાર્યમ્, જયપરાજયાનવસ્થાનાદ્ધર્ષવિવાદયોરવિવેયત્વમ્, પૌરુષૈકનિમિત્તસ્યામર્ષસ્ય વૃદ્ધિઃ, અક્ષહસ્તભૂમ્યાદિગોચરાણામત્યન્તદુરુપલક્ષ્યાણાં કૂટકર્મણામુપલક્ષણાદનન્તબુદ્ધિનૈપુણ્યમ્, એકવિષયોપસંહારાચ્ચિત્તસ્યાતિચિત્રમૈકાગ્ર્યમ્, અધ્યવસાયસહચરેષુ સાહસેષ્વતિરતિઃ, અતિકર્કશપુરુષપ્રતિસંસર્ગાદનન્યધર્ષણીયતા, માનાવધારણમ્, અકૃપણં ચ શરીરયાપનમિતિ ।

ઉત્તમાઙ્ગનોપભોગે ઽપ્યરહ્થધર્મયોઃ સફલીકરણમ્, ફુષ્કલઃ પુરુષાભિમાનઃ ભાવજ્ઞાનકૌશલમ્, અલોભક્લિષ્ટમાચેષ્ટિતમ્, અખિલાસુ કલાસુ વૈચક્ષણ્યમ્, અલબ્ધોપલબ્ધિલબ્ધાનુરક્ષણરક્ષિતોપભોગભુક્તાનુસંધાનરુષ્ટાનુનયાદિ ષ્વજસ્રમભ્યુપાયરચનયા બુદ્ધિવાચોઃ પાટવમ્, ઉત્કૃષ્ટશરીરસંસ્કારાત્સુભગવેષતયા લોકસંભાવનીયતા, પરં સુહૃત્પ્રિયત્વમ્, ગરીયસી પરિજનવ્યપેક્ષા, સ્મિતપૂર્વાભિભાષિત્વમ્, ઉદ્રિક્તસત્ત્વતા, દાક્ષિણ્યાનુવર્તનમ્ ।
અપત્યોત્પાદનેનોભયલોકશ્રેયસ્કરત્વમિતિ ।
પાને ઽપિ નાનાવિધરાગભઙ્ગપટીયસામાસવાનામાસેવનાત્સ્પૃહણીયવયોવ્યવસ્થાપનમ્, અહઙ્કારપ્રકર્ષાદશેષદુઃ-ખતિરસ્કરણમ્, અઙ્ગજરાગદીપનાદઙ્ગનોપભોગશક્તિસંધુક્ષણમ્, અપરાધપ્રમાર્જનાન્મનઃશલ્યોન્માર્જનમ્, અઙ્ગજરાગદીપનાદઙ્ગનોપભોગશક્તિસંધુક્ષણમ્, અપરાધપ્રમાર્જનાન્મનઃશલ્યોન્માર્જનમ્, અશ્રાવ્યશંસિભિરનર્ગલપ્રલાપૈર્વિશ્વાસોપબૃંહણમ્, મત્સરાનનુબન્ધાદાનન્દૈકતાનતા, શબ્દાદીનામિન્દ્રિયાર્થાનાં સાતત્યેનાનુભવઃ, સંવિભાગશીલતયા સુહૃદ્વર્ગસંવર્ગણમ્, અનુપમાનમઙ્ગલાવણ્યમ્, અનુત્તરાણિ વિલસિતાનિં, ભયાર્તિહરણાચ્ચ સાઙ્ગ્રમિકત્વમિતિ ।
વાક્પારુષ્યં દણ્ડો દારુણો દૂષણાનિ ચાર્થાનામેવ યથાવકાશમૌપકારિકાણિ ।
નહિ મુનિરિવ નરપતિરુપશમરતિરભિભવિતુમરિકુલમલમ્, અબલમ્બિતું ચ લોકતન્ત્રમ્ઽ ઇતિ ।
અસાવપિ ગુરુપદેશમિવાત્યાદરેણ તસ્ય મતમન્વવર્તત ।
તચ્છીલાનુસારિણ્યશ્ચ પ્રકૃતયો વિશૃઙ્ખલમસેવન્ત વ્યસનાનિ ।
સર્વશ્ચ સમાનદોષતયા ન કસ્યચિચ્છિદ્રાન્વેષણાયાયતિષ્ટ ।
સમાનભર્તૃપ્રકૃતયસ્તન્ત્રાધ્યક્ષાઃ સ્વાનિ કર્મફલાન્યભક્ષયન્ ।
તતઃ ક્રમાદાયદ્વારાણિ વ્યશીર્યન્ત ।
વ્યયમુખાનિ વિટવિધેયતયા વિભોરહરહર્વ્યવર્ધન્ત ।
સામન્તપૌરજાનપદમુખ્યાશ્ચ સમાનશીલતયોપારૂઢવિશ્રમ્ભેણ રાજ્ઞા સજાનયઃ પાનગોષ્ઠીષ્વભ્યન્તરીકૃતાઃ સ્વંસ્વમાચારમત્યાચારિષુઃ ।
તદઙ્ગાનાસુ ચાનેકાપદેશપૂર્વમપાચરન્નરેન્દ્રઃ ।
તદન્તઃપુરેષુ ચામી ભિન્નવૃત્તેષુ મન્દ્રત્રાસા બહુસુખૈરવર્તન્ત ।
સર્વશ્ચ કુલાઙ્ગનાજનઃ સુલભભઙ્ગિભાષણરતો ભગ્નચારિત્રયન્ત્રણસ્તૃણાયાપિ ન ગણયિત્વા ભર્તૄન્ધાતૃણમન્ત્રણાન્યશૃણોત્ ।
તન્મૂલાશ્ચ કલહાઃ સામર્ષાણામુદભવન્ ।
અહન્યન્ત દુર્બલા બલિભિઃ ।
અપહૃતાનિ ધનવતાં ધનાનિ તસ્કરાદિભિઃ ।
અપહૃતપરિભૂતયઃ પ્રહતાશ્ચ પાતકપથાઃ ।
હતબાન્ધવા હૃતવિત્તા બધબન્ધાતુરાશ્ચ મુક્તકણ્ઠમાક્રોશન્નશ્રુકણ્ઠ્યઃ પ્રજાઃ ।
દણ્ડશ્ચાયથાપ્રણીતો ભયક્રોધાવજનયત્ ।
કૃશકુટુમ્બેષુ લોભઃ પદમધત્તઃ વિમાનિતાશ્ચ તેજસ્વિનો ઽમાનેનાદહ્યન્ત ।
તેષુ તેષુ ચાકૃત્યેષુ પ્રાસરન્પરોષજાપાઃ ।
તદા ચ મૃગયુવેષમૃગબાહુલ્યવર્ણનેનાદ્રિદ્રોણીરનપસારમાર્ગાઃ સુષ્કતૃણવંશગુલ્માઃ પ્રવેશ્ય દ્વારતો ઽગ્નિવિસર્ગૈઃ, વ્યાઘ્રાદિવધે પ્રોત્સાહ્ય તન્મુખપાતનૈઃ, ઇષ્ટકૂપતૃષ્ણોત્પાદનેનાતિદૂરહારિતાનાં પ્રાણહારિભિઃ ક્ષુત્પિપાસાભિવર્ધનૈઃ, તૃણગુલ્મગૂઢતટપ્રદરપાતહેતુભિર્વિષમમાર્ગપ્રધાવનૈઃ, વિષમુખીભિઃ ક્ષુરિકાભિશ્ચરણકણ્ટકોદ્ધરણૈઃ વિષ્વગ્વિસરવિચ્છિન્નાનુયાતૃતયૈકાકીકૃતાનાં યથેષ્ટઘાતનૈઃ, મૃગદેહાપરાદ્ધૈર્નામેષુમોક્ષણૈઃ, સપણબન્ધમધિરુહ્યાદ્રિશૃઙ્ગાણિ દુરધિરોહાણ્યનન્યલક્ષ્યૈઃ પ્રભ્રંશનૈઃ, આટવિકચ્છદ્મના વિપિનેષુ વિરલસૈનિકાનાં પ્રતિરોધનૈઃ, અક્ષદ્યૂતપક્ષિયુદ્ધયાત્રોત્સવાદિસંકુલેષુ બલબદનુપ્રવેશનૈઃ, ઇતરેષાં હિંસોત્પાદનૈઃ, ગૂઢોત્પાદિતવ્યલીકેભ્યો ઽપ્રિયાણિ પ્રકાશં લબ્ધ્વા સાક્ષિષુ તદ્વિખ્યાપ્યાકીર્તિગુપ્તિહેતુભિઃ પરાક્રમૈઃ, પરકલત્રેષુ સુહૃત્તેવનાભિયોજ્ય જારાન્ભર્તૄનુમયં વા પ્રહૃત્ય તત્સાહસોપન્યાસૈઃ, યોગ્યનારીહારિતાનાં સંકેતેષુ પ્રાગુપનિલીય પશ્ચાદભિદુત્યાકીર્તનીયૈઃ પ્રમાપણૈઃ, ઉપપ્રલોભ્ય બિલપ્રવેશેષુ નિધાનખનનેષુ મન્ત્રસાધનેષુ ચ વિઘ્નવ્યાજસાધ્યૈર્વ્યાપાદનૈઃ, મત્તગજાધિરોહણાય પ્રેય પ્રત્યપાયનિવર્તનૈઃ, વ્યાલહસ્તિનં કોષયિત્વા લક્ષ્યીકૃતમુક્યમણ્ડલેષ્વપક્રમણૈઃ, યોગ્યાઙ્ગનાભિરહર્નિશમભિરમય્ય રાજયક્ષ્મોત્પાદનૈઃ, વસ્ત્રાભરણમાલ્યાઙ્ગરાગાદિષુ રસવિધાનકૌશલૈઃ, ચિકિત્સામુખેનામયોપબર્હણૈરન્યૈશ્ચાભ્યુપાયેરશ્મકેન્દ્રપ્રયુક્તાસ્તીક્ષ્ણરસદાદયઃ પ્રક્ષપિતપ્રવીરમનન્તવર્મકટકં જર્જરમકુર્વન્ ।
અથ વસન્તભાનુર્ભાનુવર્માણં નામ વાનવાસ્યં પ્રોત્સાહ્યાનન્તવર્મણા વ્યગ્રાહયત્ ।
તત્પરામૃષ્ટરાષ્ટ્રપર્યન્તશ્ચાનન્તવર્મા તમભિયોક્તું બલસમુત્થાનમકરોત્ ।
સર્વસામન્તેભ્યશ્ચાશ્મકેન્દ્રઃ પ્રાગુપેત્યાસ્ય પ્રિયતરો ઽભૂત્ ।
અપરે ઽપિ સામાન્તાઃ સસગંસત ।
ગત્વા ચાભ્યર્ણે નર્મદારોધસિ ન્યવિશન ।
તસ્મિંશ્ચાવસરે મહાસામન્તસ્ય કુન્તલપતેરવન્તિદેવસ્યાત્મનાટકીયાં ક્ષ્માતલોર્વશીં નામ ચન્દ્રપાલિતાદિભિરતિપ્રશસ્તનૃત્યકૌશલામાહૂયાન્તવર્મા નૃત્યમદ્રાક્ષીત્ ।
આતિરક્તશ્ચ ભુક્તવાનિમાં મધુમત્તામ્ ।
અશ્મકેન્દ્રસ્તુ કુન્તલપતિમેકાન્તે સમભ્યધત્ત-"પ્રમત્ત એષ રાજા કલત્રાણિ નઃ પરામૃશતિ ।
કિયત્યવજ્ઞા સોઢવ્યા ।
મમ શતમસ્તિ હસ્તિનામ્, પઞ્ચશતાનિ ચ તે ।
તદાવાં સંબૂય મુરલેશં વીરસેનમૃચીકેશમેકવીરં કોઙ્કણપતિં કુમારગુપ્તં સાસિક્યનાથં ચ નાગપાલમુપજપાવ ।
તે ચાવશ્યમસ્યાવિનયમસહમાના અસ્મન્મતેનૈવોપાવર્તેરન્ ।
અયં ચ વાનવાસ્યઃ પ્રિયં મે મિત્રમ્ ।
અમુનૈનં દુર્વિનીતમગ્રતો વ્યતિપક્તં પૃષ્ટતઃ પ્રાહરેમ ।
કોશવાહનં ચ વિભજ્ય ગૃહ્ણીમઃઽ ઇતિ ।
હૃષ્ટેન ચામુનાભ્યુપેતે, વિંશતિં વશરાંશુકાનામ્, પઞ્ચવિંશતિં કાઞ્જનકુઙ્કુમપલાનામ્, પ્રાભૃતીકૃત્યાપ્તમુખેન તૈઃ સામન્તૈઃ સંમન્ત્ર્ય તાનપિ સ્વમતાવસ્થાપયત્ ।
ઉત્તરેદ્યુસ્તેષાં સામન્તાનાં વાનવાસ્યસ્ય ચ અનન્તવર્મા નયદ્વેષાદામિપત્વમગમત્ ।
વસન્તભાનુશ્ચ તત્કોશવાહનમવશીર્ણમાત્માધિષ્ટિતમેવ કૃત્વા યથાપ્રયાસં યથાબલં ચ વિભજ્ય ગૃહ્ણીત ।
યુષ્મદનુજ્ઞયા યેનકેનચિદંશેનાહં તુષ્યામિઽ ઇતિ શાઠ્યાત્સર્વાનુવર્ત્તી, તેનૈવામિષેણ નિમિત્તીકૃતેનોત્પાદિતકલહઃ સર્વસામન્તાનધ્વંસયત્ ।
તદીયં ચ સર્વસ્વં સ્વયમેવાગ્રસત્ ।
વાનવામ્યં કેનચિદંશેનાનુગૃહ્ય પ્રત્યાવૃત્ય સર્વમનન્તવર્મરાજ્યમાત્મસાદકરોત્ ।
અસ્મિંશ્ચાન્તેર મન્ત્રિવૃદ્ધો વસુરક્ષિતઃ કૈશ્ચિન્મૌલૈઃ સંભૂય બાલમેનં ભાસ્કરવર્માણમ્, અસ્યૈવ જ્યાયસીં બગિનીં ત્રયોદશવર્ષાં મઞ્જુવાદિનીમ્, અનયોશ્ચ માતરં મહાદેવીં વસુંધરામાદાયાપસર્પન્નાપદો ઽસ્યા ભાવિતયા દાહજ્વરેણ દેહમજહાત્ ।
અસ્માદૃશૈર્મિત્રૈસ્તુ નીત્વા માહિષ્મતીં ભર્તૃદ્વૈમાતુરાય ભ્રાત્રે મિત્રવર્મણે સાપત્યા દેવી દર્શિતાભૂત્ ।
તાં ચાર્યામનાર્યો ઽસાવન્યથાભ્યમન્યત ।
નિર્ભર્ત્સિતશ્ચ તયા "સુતમિયમખણ્ડચારિત્રા રાજ્યર્હિં ચિકીર્ષતિઽ ઇતિ નૈર્ઘૃણ્યાત્તમેનં બાલમજિઘાંસીત્ ।
ઇદં તુ જ્ઞાત્વા દેવ્યાહમાજ્ઞપ્તઃ-"તાત, નાલીજઙ્ગઃ, જીવતાનેનાર્ભકેણ યત્ર ક્વચિદવધાય જીવ ।
જીવેયં ચેદહમપ્યેનમનુસરિષ્યામિ ।

જ્ઞાપય માં ક્ષેમપ્રવૃત્તઃ વ્યગાહિષિ ।
પાદચારિણં ચૈનમાશ્વાસયિતું ઘોષે ક્વચિદહાનિ કાનિચિદ્વિશ્રમય્ય, તત્રાપિ રાજપુરુષસંપાતભીતો દુરધ્વમપાસરમ્ ।
તત્રાસ્ય દારુણપિપાસાપીડિતસ્ય વારિ દાતુકામઃ કૂપે ઽસ્મિન્નપભ્રશ્ય પતિતસ્ત્વયૈવમનુગૃહીતઃ ।
સ્વમેવાસ્યાતઃ શરણમેધિ વિશરણસ્ય રાજસૂનોઃઽ ઇત્યઞ્જલિમબધ્નાત્ ।
"કિમીયા જાત્યાસ્ય માતાઽ ઇત્યનુયુક્તે મયામુનોક્તમ્-"ઇત્યઞ્જલિમબધ્નાત્ ।
"કિમીયા જાત્યાસ્ય માતાઽ ઇત્યનુયુક્તે મયામુનોક્તમ્-"પાટલિપુત્રસ્ય વણિજો વૈશ્રવણસ્ય દુહિતરિ સાગરદત્તાયાં કોસલેન્દ્રાત્કુસુમધન્વનો ઽસ્ય માતા જાતાઽ ઇતિ ।
"યદ્યેવમેતન્માતુર્મત્પિતુશ્ચૈકો માતામહઃઽ ઇતિ સસ્નેહં તમહં સસ્વજે ।
વૃદ્ધેનોક્તમ્-"સિન્ધુદત્તપુત્રાણાં કતમસ્તે પિતાઽ ઇતિ ।
"સુશ્રુતઃઽ ઇત્યુક્તે સો ઽત્યહૃષ્યત્ ।
અહં તુ "તપનયાવલિપ્તમશ્મકનયેનૈવોન્મૂલ્ય બાલમેનં પિત્ર્યે પદે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય કથમસ્યૈનાં ક્ષુધં ક્ષપયેયમ્ઽ ઇત્યચિન્તયમ્ ।
તાવદાપતિતૌ ચ કસ્યાપિ વ્યાધસ્ય ત્રીનિપૂનતીત્ય દ્વૌ મૃગૌ સ ચ વ્યાધઃ ।
તસ્ય હસ્તાદવશિષ્ટમિષુદ્વયં કોદણ્ડં ચાક્ષિષ્યાવધિષમ્ ।
એકશ્ચ સપત્રાકૃતો ઽન્યશ્ચ નિષ્પત્રાકૃતો ઽપતત્ ।
તં ચૈકં મૃગં દત્ત્વા મૃગયવે, અન્યસ્યાપલોમત્વચઃ ક્લોમાપાહ્યે, નિષ્કુલાકૃત્ય વિકૃત્યોર્વઙ્ઘ્રિગ્રીવાદીનિ શૂલાકૃત્ય દાવાઙ્ગારષુષ તપ્તેનામિષેણ તયોરાત્મનશ્ચ ક્ષુધમતાર્ષમ્ ।
એતસ્મિન્કર્મણિ મત્સૌષ્ઠવેનાતિહૃષ્ટં કિરાતમસ્મિ પૃષ્ટવાન્-"અપિ જાનાસિ માહિષ્મતીવૃત્તાન્તમ્ઽ ઇતિ ।
અસાવાચષ્ટ-" તત્ર વ્યાઘ્રત્વચો દૃતશ્ચિ વિક્રીયાદૈવાગતઃ કિં ન જાનામિ ।
પ્રચણ્ડવર્મા નામ ચણ્ડવર્માનુજો મિત્રવર્મદુહિતરં મઞ્જુવાદિનીં વિલિપ્સુરભ્યેતીતિ તેનોત્સવોત્તરા પુરીઽ ઇતિ ।
અથ કર્ણે જીર્ણમબ્રવમ્-"ધૂર્તો મિત્રવર્મા દુહિતરિ સમ્યક્પ્રતિપત્ત્યા માતરં વિશ્વાસ્ય તન્મુખેન પ્રત્યાકૃષ્ય બાલકં જિઘાંસતિ ।
તત્પ્રતિગત્યં કુશલમસ્ય મદ્વાર્તા ચ દેવ્યૈ રહો નિવેદ્ય પુનઃ કુમારઃ શાર્દૂલભક્ષિત ઇતિ પ્રકાશમાક્રોશનં કાર્યમ્ ।
સ દુર્મતિરન્તઃપ્રીતો બહિર્દુઃખં દર્શયન્દેવીમનુનેષ્યતિ ।
પુનસ્તયા ત્વન્મુખેન સ વાચ્યઃ-"યદપેક્ષયા ત્વન્મતમત્યક્રમિષં સો ઽપિ બાલઃ પાપેન મે પરલોકમગાત્ ।
અદ્ય તુ ત્વદાદેશકારિણ્યેવાહમ્ઽ ઇતિ ।
સ તયોક્તઃ પ્રીતિં પ્રતિપદ્યાભિપત્સ્યતિ ।
પુનરનેન વત્સનાભનામ્ના મહાવિષેણ સંનીય તોયં તત્ર માલાં મજ્જયિત્વા તયા સ વક્ષસિ મુખે ચ હન્તવ્યઃ ।
"સ એવાયમસિપ્રહારઃ પાપીયસસ્તવ ભવતુ યદ્યસ્મિ પતિવ્રતાઽ ।
પુનરનેનાગદેન સંગમિતે ઽમ્ભસિ તાં માલાં મજ્જયિત્વા સ્વદુહિત્રે દેયા ।
મૃતે તુ તસ્મિંસ્તસ્યાં ચ નિર્વિકારાયાં સત્યામ્, સતીત્યેવૈનાં પ્રકૃતયો ઽનુવર્તિષ્યન્તે ।
પુનઃ પ્રચણ્ડવર્મણે સંદેશ્યમ્-"અનાયકમિદં રાજ્યમ્ ।
અનેનૈવ સહ વાલિકેયં સ્વીકર્તવ્યાઽ ઇતિ ।
તાવદાવાં કાપાલિકવેપચ્છન્નૌ દેવ્યૈવ દીયમાનભિક્ષૌ પુરો વહિરુપશ્મશાનં વત્સ્યાવઃ ।
પુનરાર્યપ્રાયાન્પૌરવૃદ્ધાનાપ્તાંશ્ચ મન્ત્રિવૃદ્ધાનેકાન્તે બ્રવીતુ દેવી-"સ્વપ્ને ઽદ્ય મે દેવ્યા વિન્ધ્યવાસિન્યા કૃતઃ પ્રસાદઃ ।
અદ્ય ચતુર્થે ઽહનિ પ્રચણ્ડવર્મા મરિષ્યતિ ।
પઞ્ચમે ઽહનિ રેવાતટવર્તિનિ મદ્ભવને પરીક્ષ્ય વૈજન્યમ્, જનેષુ નિર્ગતેષુ કપાટમુદ્ધાટ્ય ત્વત્સુતેન સહ કો ઽપિ દ્વિજકુમારો નિર્યાસ્યતિ ।
સ રાજ્યમિદમનુપાલ્ય બાલં તે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ ।
સ ખલુ બાલો મયા વ્યાઘ્રીરૂપયા તિરસ્કૃત્ય સ્થાપિતઃ ।
સા ચેયં વત્સા મઞ્જુવાદિની તસ્ય દ્વિજાતિદારકસ્ય દારત્વેનૈવ કલ્પિતાઽ ઇતિ ।
તદેતદતિરહસ્યં યુષ્માસ્વેવ ગુપ્તં તિષ્ઠતુ યાવદેતદુપપત્સ્યતેઽ ઇતિ ।
સ સાંપ્રતમતિપ્રીતઃ પ્રયાતોર્ઽથશ્ચયાયં યથાચિન્તિતમનુષ્ઠિતો ઽભૂત્ ।
પ્રતિદિશં ચ લોકવાદઃ પ્રાસર્પત્-"અહો માહાત્મ્યં પતિવ્રતાનામ્ ।
અસિપ્રહાર એવ હિ સ માલાપ્રહારસ્તસ્મૈ જાતઃ ।
ન શક્યમુપધિયુક્તમેતત્કર્મેતિ વક્તુમ્ ।
યતસ્તદેવ દત્તં દામ દુહિત્રે સ્તનમણ્ડનમેવ તસ્યૈ જાતં ન મૃત્યુઃ ।
યો ઽસ્યાઃ પતિવ્રતાયાઃ શાસનમતિવર્તતે સ ભસ્મૈવ ભવેત્ઽ ઇતિ ।
અથ મહાવ્રતિવેષેણ માં ચ પુત્રં ચ ભિક્ષાયૈ પ્રવિષ્ટૌ દૃષ્ટ્વા પ્રસ્નુતસ્તની પ્રત્યુત્થાય હર્ષાકુલમબ્રવીત્-"ભગવન્, અયમઞ્જલિઃ અનાથો ઽયં જનો ઽનુગૃહ્યતામ્ ।
અસતિ મમૈકઃ સ્વપ્નઃ સ કિં સત્યો ન વાઽ તિ ।
મયોક્તમ્-"ફલમસ્યાદ્યૈવ દ્રક્ષ્યસિઽ ઇતિ ।
"યદ્યેવં બહુ ભાગધેયમસ્યા વો દાસ્યાઃ ।
સ ખલ્વસ્યાઃ સાનાથ્યશંસી સ્વપ્નઃઽ ઇતિ મદ્દર્શનરાગબદ્ધસાધ્વસાં મઞ્જુવાદિનીં પ્રણમય્ય, ભૂયો ઽપિ સા હર્ષગર્ભમબ્રૂત-"તચ્ચેન્મિથ્યા સો ઽયં યુષ્મદીયો બાલકપાલી શ્વો મયા નિરોદ્ધવ્યઃઽ ઇતિ ।
મયાપિ સસ્મિતં મઞ્જુવાદિનીરાગલીનદૃષ્ટિલીઢધૈર્યેણ "એવમસ્તુઽ ઇતિ લબ્ધભૈક્ષઃ, નાલીજઙ્ઘમાકાર્ય નિર્ગમ્ય તતશ્ચ તં ચાનુયાન્તં શનૈરપૃચ્છમ્-"ક્વાસાવલ્યાયુઃ પ્રથિતઃ પ્રચણ્ડવર્માઽ ઇતિ ।
સો ઽબ્રૂત-"રાજ્યમિદં મમેત્યપાસ્તશઙ્કો રાજાસ્થાનમણ્ડપ એવ તિષ્ઠત્યુપાસ્યમાનઃ કુશીલવૈઃઽ ઇતિ ।
"યદ્યેવમુદ્યાને તિષ્ઠઽ ઇતિ તં જરન્તમાદિશ્ય તત્પ્રકારૈકપાર્શ્વૈક્વચિચ્છૂન્યમઠિકાયાં માત્રાઃ સમવતાર્ય, તદ્રક્ષણનિયુક્તરાજપુત્રઃ, કૃતકુશીલવવેષલીલઃ પ્રચણ્ડવર્માણમેત્યાન્વરઞ્જયમ્ ।
અનુરઞ્જિતાતપે તુ સમયે, જનસમાજજ્ઞાનોપયોગીનિ સંહૃત્ય નૃત્યગીતનાનારુદિતાદિહસ્તચઙ્ક્રમણમૂર્ધ્વપાદાલાતપાદપીઠવૃશ્ચિકમકરલઙ્ઘનાદીનિ મસ્ત્યોદ્વર્તનાદીનિ ચ કરણાનિ, પુનરાદાયાદાયાસન્નવર્તિનાં ક્ષુરિકાઃ તાભિરુપાહિતવર્ષ્મા ચિત્રદુષ્કરાણિ કરણાનિ શ્યેનપાતોત્ક્રોશપાતાદીનિ દર્શયન્, વિંશતિચાપાન્તરાલાવસ્થિતસ્ય પ્રચણ્ડવર્મણશ્છુરિકયૈકયા પ્રત્યુરસં પ્રહૃત્ય, "જીવ્યાદ્વર્ષસહસ્રં વસન્તભાનુઃઽ ઇત્યભિગર્જન્, મદ્ગાત્રમરુકર્તુમુદ્યતાસેઃ કસ્યાપિ ચારભટસ્ય પીવરાંસબાહુશિખરમાક્રમ્ય, તાવતૈવ તં વિચેતાકુર્વન્, સાકુલં ચ લોકમુચ્ચક્ષૂકુર્વન્, દ્વિપુરુષોચ્છ્રિતં પ્રાકારમત્યલઙ્ઘયમ્ ।
અવપ્લુત્ય ચોપવને "મદનુપાતિનામેષ પન્થા દૃશ્યતેઽ ઇતિ બ્રુવાણ એવ નાલીજઙ્ઘસમીકૃતસૈકતસ્પૃષ્ટપાદન્યાસયા તમાલવીથ્યા ચાનુપ્રાકારં પ્રચા પ્રતિપ્રધાવિતઃ; પુનરવાચોચ્ચિતેષ્ટકચિતત્વાદલક્ષ્યપાતેન પ્રદ્રુત્ય, લઙ્ઘિતપ્રાકારવપ્રખાતવલયઃ, તસ્યાં શન્યમઠિકાયાં તૂર્ણમેવ પ્રવિશ્ય, પ્રતિમુક્તપૂર્વવેષઃ સહ કુમારેણ મત્કર્મતુમુલરાજદ્વારદુઃખલબ્ધવર્તમા શ્મશાનોદ્દેશમભ્યગામ્ ।
પ્રાગેવ તસ્મિન્દુર્ગાગૃહે પ્રાતિમાધિષ્ઠાન એવ મયા કૃતં ભગ્રપાર્શ્વસ્થૈર્યસ્થૂલપ્રસ્તરસ્થગિતબાહ્મદ્વારં બિલમ્ ।
અથ ગલતિ મધ્યરાત્રે વર્ષવરોપનીતમહાર્હરત્નભૂષણપટ્ટનિવસનૌ તદ્બિલમાવાં પ્રવિશ્ય તૂષ્ણીમતિષ્ઠાવ ।

દેવી તુ પૂર્વેદ્યુરેવ યથાર્હમગ્નિસંસ્કારં માલવાય દત્ત્વા પ્રચણ્ડવર્મણે ચણ્ડવર્મણે ચ તામવસ્થામશ્મકેન્દ્રોપધિકૃતામેવ સંદિશ્ય, ઉત્તરેદ્યુઃ પ્રત્યુષસ્યેવ પૂર્વસંકેતિતપૌરામાત્યસામન્તવૃદ્ધૈઃ સહાભ્યત્ય ભગવતીમર્ચયિત્વા સમર્ચનપ્રત્યક્ષં પરીક્ષિતકુક્ષિવૈજન્યં તદ્ભવનં પિધાય દત્તદૃષ્ટિઃ સહ જનેન સ્થિત્વા, પટીયાંસં પટહશબ્દમકારયત્ ।
અણુતરરન્ધ્રપ્રવિષ્ટેન તેન નાદેનાહં દત્તસંજ્ઞઃ શિરસૈવોત્ક્ષિપ્ય સપ્રતિમં લોહપાદપીઠમંસલપુરુષપ્રયત્નદુશ્ચલમુભયકરવિધૃતમેકપાશ્વ્રમેકતો નિવેશ્ય નિરગમમ્ ।
નિરગમયં ચ કુમારમ્ ।
અથ યથાપૂર્વમર્ચયિત્વા દુર્ગામુદ્ધાટિતકપાટઃ પ્રત્યક્ષીભૂય પ્રત્યયહૃષ્ટદૃષ્ટિ ।
સ્પષ્ટરોમાઞ્ચમુદ્યતાઞ્જલિરૂઢવિસ્મયં ચ પ્રણિપતન્તીઃ પ્રકૃતીરભ્યધામ્-"ઇત્થં દેવી વિન્ધ્યવાસિની મન્મુખેન યુષ્માનાજ્ઞાપયતિ-મયા સકૃષયા શાર્દૂલરૂપૈણ તિરસ્કૃત્યાદ્ય વો દત્તમેનમદ્યપ્રભૃતિ મત્પુત્રતયા મન્દમાતૃપક્ષ ઇતિ પરિગૃહ્ણન્તુ ભવન્તઃ ।
અપિ ચ દુર્ઘટકૂટકોટિઘટનાપાટવપ્રકટશાઠ્યનિષ્ઠુરાશ્મકઘટઘટ્ટનાત્માનં માં મન્યધ્વમસ્ય રક્ષિતારમ્ ।
રક્ષાનિર્વેશશ્ચાસ્ય સ્વસેયં સુભ્રૂરભ્યનુજ્ઞાતા મહ્યમાર્યયાઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વૈતત્ "અહો ભાગ્યવાન્ભોજવંશઃ, યસ્ય ત્વમાર્યાદત્તો નાથઃઽ ઇત્યપ્રીયન્ત પ્રકૃતયઃ ।
સા તુ વાચામગોચરાં હર્ષાવસ્થામસ્પૃશન્મે શ્વશ્રૂઃ ।
તદહરેવ ચ યથાવદગ્રાહયન્મઞ્જુવાદિનીપાણિપલ્લવમ્ ।
પ્રપન્નાયાં ચ યામિન્યાં સમ્યગેવ બિલપ્રત્યપૂરયમ્ ।
અલબ્ધરન્ધ્રશ્ચ લોકો નષ્ટમુષ્ટિચિન્તાદિકથનૈરભ્યુપાયાન્તરપ્રયુક્તૈર્દ્વિવ્યાંશતામેવ મમ સમર્થયમાનઃ, મદાજ્ઞાં નાત્યવર્તત ।
રાજપુત્રસ્યાર્યાપુત્ર ઇતિ પ્રભાવહેતુઃ પ્રસિદ્ધિરાસીત્ ।
તં ચ ગુણવત્યહનિ ભદ્રાકૃતમુપનાય્ય પુરોહિતેન પાઠયન્નીતિં રાજકાર્યાણ્યન્વતિષ્ઠમ્ ।
અચિન્તયં ચ-"રાજ્યં નામ શક્તિત્રયાયત્તમ, શક્તયશ્ચ મન્ત્રપ્રભાવોત્સાહાઃ પરસ્પરાનુગૃહીતાઃ કૃત્યેષુ ક્રમન્તે ।
મન્ત્રેણ હિ વિનિશ્ચયોર્ઽથાનામ્, પ્રભાવેણ પ્રારમ્ભઃ, ઉત્સાહેન નિર્વહણમ્ ।
અતઃ પઞ્ચાઙ્ગમન્ત્રમૂલઃ, દ્વિરૂપપ્રભાવસ્કન્ધઃ, ચતુર્ગણોત્સાહવિટપઃ, દ્વિસપ્તતિપ્રકૃતિપત્રઃ, ષડ્ગુણકિસલયઃ, શક્તિસિદ્ધિપુષ્પફલશ્ચ, નયવનસ્પતિર્નેતુરુપકરોતિ ।
સ ચાયમનેકાધિકરણત્વાદસહાયેન દુરુપજીવ્યઃ ।
યસ્ત્વયમાર્યકેતુર્નામ મિત્રવર્મમન્ત્રી સ કોસલાભિજનત્વાત્કુમારમાતૃપક્ષો મન્ત્રિગુણૈશ્ચ યુક્તઃ તન્મતિમવમત્યૈવ ધ્વસ્તો મિત્રવર્મા, સ ચેલ્લબ્ધઃ પેશલમ્ઽ ઇતિ ।
અથ નાલીજઙ્ઘં રહસ્યશિક્ષયમ્-"તાત, આર્યમાર્યકેતુમેકાન્તે બ્રૂહિ-"કો માયાપુરુષો ય ઇમાં રાજ્યલક્ષ્મીમનુભવતિ, સ ચાયમસ્મદ્બાલો ભુજઙ્ગેનામુના પરિગૃહીતઃ ।
કિમુદ્ગીર્યેત ગ્રસ્યેત વાઽ ઇતિ ।
સ યદ્વદિષ્યતિ "તદસ્મિ બોધ્યઃઽ ઇતિ ।
સો ઽન્યદૈવં મામાવેદયત્-"મુહુરુપાસ્ય પ્રાભૃતૈઃ પ્રવર્ત્ય ચિત્રાઃ કથાઃ, સંવાહ્ય પાણિપાદમ્, અતિ વિસ્રમ્ભદત્તક્ષણં તમપ્રાક્ષં ત્વદુપદિષ્ટેન નયેન ।
સાપ્યેવમકથયત્-"ભદ્ર, મૈવં વાદીઃ ।
અબિજનસ્ય શુદ્ધિદર્શનમ્, અસાધારણં બુદ્ધિનૈપુણમ્, અતિમાનુષં પ્રાણબલમ્, અપરિમાણમૌદાર્યમ્, અત્યાશ્ચર્યમસ્ત્રકૌશલમ્, અનલ્પં શિલ્પજ્ઞાનમ્, અનુગ્રહાર્દ્રં ચેતઃ, તેજશ્ચાપ્યવિષહ્યમભ્યમિત્રીણમ્ ।
ઇત્યસ્મિન્નેવ સંનિપાતિનો ગુણાઃ યે ઽન્યત્રૈકૈકશો ઽપિ દુર્લભાઃ ।
દ્વિષતામેષ ચિરબિલ્વદ્રુમઃ, પ્રહ્વાણાં તુ ચન્દનતરુઃ, તમુદ્ધૃત્ય નીતિજ્ઞંમન્યમશ્મકમિમં ચ રાજપુત્રં પિત્ર્યે પદે પ્રતિષ્ઠિતમેવ વિદ્ધિ ।
નાત્ર સંશયઃ કાર્યઃઽ ઇતિ ।
તચ્ચાપિ શ્રુત્વા ભૂયોભૂયશ્ચોપદાભિર્વિશોધ્ય તં મે મતિસહાયમકરવમ્ ।
તત્સખશ્ચ સત્યશૌચયુક્તાનમાત્યાન્વિવિધવ્યઞ્જનાંશ્ચ ગૂઢપુરુષાનુદપાદયમ્ ।
તેભ્યશ્ચોપલભ્ય લુબ્ધસમૃદ્ધમત્યુત્સિક્તમવિધેયપ્રાયં ચ પ્રકૃતિમણ્ડલમલુબ્ધતામભિખ્યાપયન્, ધાર્મિકત્વમુદ્ભાવયન, નાસ્તિકાન્કદર્થયન્, કણ્ટકાન્વિશોધયન્, અમિત્રોપધીનપઘ્નન્, ચાતુર્વર્ણ્યં ચ સ્વધર્મકર્મસુ સ્થાપયન્, અભિસમાહરેયમર્થાનર્થમૂલા હિ દણ્ડવિશિષ્ટકર્મારમ્ભા ન ચાન્યદસ્તિ પાપિષ્ઠં તત્ર દૌર્બલ્યાત્, ઇત્યાકલય્ય યોગાનન્વતિષ્ઠમ્ ।
વ્યચિન્તયં ચ--સર્વો ઽપ્યતિશૂરઃ સેવકવર્ગો મયિ તથાનુરક્તો યથાજ્ઞયા જીવિતમપિ તૃણાય મન્યતે ।
રાજ્યદ્વિતયસૈન્યસામગ્ર્યા ચ નાહમશ્મકેશાદ્વસન્તભાનોર્ન્યૂનો નીત્યાવિષ્ટશ્ચ ।
અતો વસન્તભાનુ પરાજિત્ય વિદર્ભાધિપતેરનન્તવર્મણસ્તનયં ભાસ્કરવર્માણં પિત્ર્યે પદે સ્થાપયિતુમલમસ્મિ ।
અયં ચ રાજસૂનુર્ભવાન્યા પુત્રત્વેન પરિકસ્પિતઃ ।
અહં ચાસ્ય સાહાય્યે નિયુક્ત ઇતિ સર્વત્ર કિંવદન્તી સંજાતાસ્તિ ।
અદ્યાપિ ચૈતન્મત્કપટકૃત્યં ન કેનાપિ વિદિતમ્, ।
અત્રસ્થાશ્ચાસ્મિન્ભાસ્કરવર્મણિ રાજતનયે "અયમસ્મત્સ્વામિનો ઽનન્તવર્મણઃ પુત્રો ભવાન્યાઃ પ્રસાદાદેતદ્રાજ્યમવાપ્સ્યતિઽ ઇતિ બદ્ધાશા વર્તન્તે ।
અશ્મકેશસૈન્યં ચ રાજસૂનોર્ભવાનીસાહાય્યં વિદિત્વા "દવ્યાઃ શક્તેઃ પુરો ન બલવતી માનવી શક્તિઃઽ ઇત્યસ્માભિર્વિગ્રહે ચલચિત્તમિવોપલક્ષ્યતે ।
અત્રત્યાશ્ચ મૌલાઃ પ્રકૃતયઃ પ્રથમમેવ રાજસુતાભ્યુદયાભિલાષિણ્ય ઇદાનીં ચ પુનર્મયા દાનમાનાદ્યાવજર્નન વિશ્વાસિતા વિશેષેણ રાજપુત્રમેવાભિકાઙ્ક્ષન્તિ ।
અશ્મકેન્દ્રાન્તરઙ્ગાશ્ચ ભૃત્યા મદીયૈર્વિશ્વાસ્યતમૈઃ પુરુષૈઃ પ્રભૂતાં પ્રીતિમુત્પાદ્ય મદાજ્ઞયા રહસીત્યુપજપ્તાઃ--"યૂયમસ્મન્મિત્રાણિ, અતો ઽસ્માકં શુભોદર્કં વચો વાચ્યમવ ।
અત્ર ભવાન્યા રાજસૂનોઃસાહાય્યકાય વિશ્રુતં વિશ્રુતં માં નિયુજ્ય તદ્ધસ્તેનાશ્મકેન્દ્રસ્ય વસન્તભાનોસ્તત્પક્ષેસ્થિત્વા યે ચાનેન સહ યોસ્ત્યન્તિ તેષામપ્યન્તકાતિથિભવનં વિહિતમ્ ।
યાવદશ્મકેન્દ્રેણ સ જન્યવૃત્તિર્ન જાતસ્તાવદેનમનન્તવર્મતનયં ભાસ્કરવર્માણમનુસરિષ્યથ ।
સ વીતભયો ભૂયસીં પ્રવૃત્તમાસાદ્ય સપરિજનઃ સુખન નિવત્સ્યતિ ન ચેદ્ભવાનીત્રિશૂલવશ્યો ભવિષ્યતિ ।
ભવાન્યા ચ મમેત્યાજ્ઞપ્તમસ્તિ યદેકવરં સર્વેષાં કથય ।
અતો મયા યુષ્માભિઃ સંહમૈત્રીમવબુધ્ય સર્વેભ્યો ગદિતમ્ઽ ઇત્યાકર્ણ્ય તે ઽશ્મકેન્દ્રાન્તરઙ્ગભૃત્યા રાજસૂનોર્ભવાનીવરં વિદિત્વા પૂર્વમેવ ભિન્નમનસ આસન્ ।
વિશેષતશ્ચ મદીયમિતિ વચનં શ્રુત્વા તે સર્વે ઽપિ મદ્વશે સમભવન્ ।
એન સર્વમપિ વૃત્તાન્તભવબુધ્યાશ્મકેશેન વ્યચિન્તિ--"યદ્રાજસૂનોર્મૌલાઃ પ્રજાસ્તાઃ સર્વા અપ્યેનમેવ પ્રભુમભિલષન્તિ ।
મદીયશ્ચ બાહ્મ આભ્યન્તરો ભૃત્યવર્ગો ભિન્મના ઇબ લક્ષ્યતે ।
એવં યદ્યહં ક્ષમામવલમ્બ્ય ગૃહ એવ સ્થાસ્યામિ તત ઉત્પન્નોપજાપં સ્વરાજ્યમપિ પરિત્રાતુ ન શક્ષ્યામિ ।
અતો યાવતા ભિન્નચિત્તેન મદવબોધકં પ્રકટયન્તા મદ્બલેન સહ મિથોવચનં ન સંજાતં તાવતૈવ તેન સાકં વિગ્રહં રચયામિ ઇત્યેવં વિહિતે સો ઽવશ્યં મદગ્રે ન ક્ષણમવસ્થાસ્યતેઽ ઇતિ નિશ્ચિત્યાન્યાયેન પરરાજ્યક્રમણપાપપ્રેરિતઃ સસૈન્યો મૃત્યુમુખમિવાસ્મત્સૈન્યમભ્યયાત્ ।
તમભ્યાયાન્તં વિદિત્વા રાજપુત્રઃ પુરો ઽભવત્ ।

અતો ઽશ્મકેન્દ્રમેવ તુરગાધિરૂઢો યાન્તમભ્યસરમ્ ।
તાવત્ સર્વા એવ તત્સેના "યદયમેતાવતો ઽપરિમિતસ્યાસ્મત્સૈન્યસ્યોપર્યેક એવાભ્યાગચ્છતિ તત્ર ભવાનીવર એવાસાધારણં કારણં નાન્યત્ઽ ઇતિ નિશ્ચિત્યાલેખ્યાલિખિતા ઇવાવસ્થિતાઃ ।
તતો મયાભિગમ્ય સંગરાય સમાહૂતો વસન્તભાનુઃ સમેત્ય મામસિપ્રહારેણ દૃઢમભ્યહન્ ।
અહં ચ શિક્ષાવિશેષવિફલિતતદસિપ્રહારઃ પ્રતિપ્રહારેણ તં પ્રહૃત્યાવકૃત્તમશ્મકેન્દ્રશિરો ઽવનૌ વિનિપાત્ય તત્સૈનિકાનવદમ્--"અતઃ પરમપિ યે યુયુત્સવો ભવન્તિ તે સમેત્ય મયા યુધ્યન્તામ્ ।
ન ચેદ્રાજતનયચરણપ્રણામં વિધાય તદીયાઃ સન્તઃ સ્વસ્વવૃત્ત્યુપભોગપૂર્વકં નિજાન્નિજાનધિકારાન્નિઃશઙ્કં પરિપાલયન્તઃ સુખેનાવતિષ્ઠન્તુઽ ઇતિ ।
મદ્વચનશ્રવણાનન્તરં સર્વે ઽપ્યશ્મકેન્દ્રસેવકાઃ ખખવાહનાત્સહસાવતીર્ય રાજસૂનુમાનસ્ય તદ્વશવર્તિનઃ સમભવન્ ।
તતો ઽહં તદશ્મકેન્દ્રરાજ્યં રાજસૂનુસાદ્વિધાય તદ્રક્ષણાર્થં મૌલાન્ત્વાનધિકારિણો નિયુજ્યાત્મીભૂતેનાશ્મકેન્દ્રસૈન્યેન ચ સાકં વિદર્ભાનભ્યેત્ય રાજધાન્યાં તં રાજતનયં ભાસ્કરવર્માણમભિષિચ્ય પિત્ર્યે પદે ન્યવેશયમ્ ।
એકદા ચ માત્રા વસુન્ધરયા સહાવસ્થિતં તં રાજાનં વપ્યજિજ્ઞપમ્--"મયૈકસ્ય કાર્યસ્યારમ્ભશ્ચિકીર્ષિતો ઽસ્તિ ।
સ યાવન્ન સિદ્ધ્યતિ તાનવન્મયા ન કુત્રાપ્યેકત્રાવસ્થાતું શક્યમ્ ।
અત ઇયં મદ્ભાર્યા ત્વદ્ભગિની મઞ્જુવાદિની કિયન્ત્યહાનિ યુષ્મદન્તિકમેવ તિષ્ઠતુ ।
અહં ચ યાવદિષ્ટજનોપલમ્ભં કિયન્તમપ્યનેહસં ભુવં વિભ્રમ્યં તમાસાદ્ય પુનરત્ર સમેષ્યામિઽ ઇત્યાકર્ણ્ય માત્રાનુમતેન રાજ્ઞાહમગાદિ-"યદેતદસ્માકમેતદરાજ્યોપલમ્ભલક્ષણસ્યૈતાવતોભ્યુદયસ્યાસાધારણો હેતુર્ભવાનેવ ।
ભવન્તં વિના ક્ષણમપ્યસ્માભિરિયં રાજ્યધૂર્ન નિર્વાહ્યા ।
અતઃ કિમેવં વક્તિ ભવાન્ઽ ઇત્યાકર્ણ્ય મયા પ્રત્યવાદિ-"યુષ્માભિરયં ચિન્તાલવો ઽપિ ન ચિત્તે ચિન્તનીયઃ ।
યુષ્મદ્ગૃહે યઃ સચિવરત્નમાર્યકેતુરસ્તિ સર્ ઇદૃગ્વિધાનામનેકેષાં રાજ્યાનાં ધુરમુદ્વોઢું શક્તઃ ।
તતસ્તં તત્ર નિયુજ્યાહં ગમિષ્યામિઽ ઇત્યાદિવચનસંદોહૈઃ પ્રલોભિતો ઽપિ સજનનીકો નૃપો ઽનેકૈરાગ્રહૈર્માં કિયન્તમપિ કાલં પ્રયાણોપક્રમાત્ ન્યવર્તયત્ ।
ઉત્કલાધિપતેઃ પ્રચણ્ડવર્મણો રાજ્યં મહ્યં પ્રાદાન્ ।
અહં ચ તદ્રાજ્યમાત્મસાત્કૃત્વા રાજાનમામન્ત્ર્ય યાવત્ત્વદન્વેષણાય પ્રયાણોપક્રમં કરોમિ તાવદેવાઙ્ગનાથેન સિંહવર્મણા સ્વસાહાય્યાયાકારિતો ઽત્ર સમાગતઃ પૂર્વપુણ્યપરિપાકાત્સ્વામિના સમગંસિઽ ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે વિશ્રુતચરિતં નામાષ્ટમ ઉચ્છ્વાસઃ ॥ 8. ॥ અથ કથોપસંહારઃ ।
તતસ્તે તત્ર સંગતા અપહારવર્મોપહારવર્માર્થપાલપ્રમતિમિત્રગુપ્તમન્ત્રગુપ્તવિશ્રુતાઃ કુમારાઃ પાટલિપુરે યૌવરાજ્યમુપભુઞ્જાનં સમાકારણે પૂર્વકૃતસંકેતં વામલોચનયા ભાર્યયા સહ કુમારં સોમદત્તં સેવકૈરાનાય્ય સરાજવાહનાઃ સંભૂયાવસ્થિતા મિથઃ સપ્રમોદસંવલિતાઃ કથા યાવદ્વિદધતિ તાવત્પુષ્પપુરાદ્રાજ્ઞો રાજહંસસ્યાજ્ઞાપત્રમાદાય સમાગતા રાજપુરુષાઃ પ્રણમ્ય રાજવાહનં વ્યજિજ્ઞપન્-"સ્વામિન્, એતજ્જનકસ્ય રાજહંસસ્યાજ્ઞાપત્ર ગૃહ્યતામ્ઽ ઇત્યાકર્ણ્ય સમુત્થાય ભૂયોભૂયઃ સાદરં પ્રણમ્ય સદસિ તદાજ્ઞાપત્રમગ્રહીત્ ।
શિરસિ ચાધાય તત ઉત્તાર્યોત્કીલ્ય રાજા રાજવાહનઃ સર્વેષાં શૃણ્વતામેવાવાચયત્-"સ્વસ્તિ શ્રીઃ પુષ્પપુરરાજધાન્યાઃ શ્રીરાજહંસભૂપતિશ્ચમ્પાનગરીમધિવસતો રાજવાહનપ્રમુખાન્ કુમારાનાશાસ્યાજ્ઞાપત્રં પ્રેષયતિ ।
યથા યૂયમિતો મામામન્ત્ર્ય પ્રણમ્ય પ્રસ્થિતાઃ પથિ કસ્મિંશ્ચિદ્વનોદ્દેશ ઉપશિવાલયં સ્કન્ધાવારમવસ્થાપ્ય સ્થિતાઃ ।
તત્ર રાજવાહનં શિવપૂજાર્થંનિશિ શિવાલયે સ્થિતં પ્રાતરનુપલભ્યાવશિષ્ટાઃ સર્વે ઽપિ કુમારાઃ "સહૈવ રાજવાહનેન રાજહંસં પ્રણંસ્યામો ન ચેત્પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામઃઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય સૈન્યં પરાવર્ત્ય રાજવાહનમન્વેષ્ટં પૃથક્પ્રસ્થિતાઃ ।
એતં ભવદ્વૃત્તાન્તં તતપ્રત્યાવૃત્તાનાં સૈનિકાનાં મુખાદાકર્ણ્યાસહ્યદુઃખોદન્વતિ મગ્નમનસાવુભાવહં યુષ્મજ્જનની ચ "વામદેવાશ્રમં ગત્વૈતદ્વૃત્તાન્તં તદ્વિદિતં વિધાય પ્રાણપરિત્યાયં કુર્વઃઽ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તદાશ્રમમુપગતૌ તં મુનિં પ્રણમ્ય યાવત્સ્થિતૌ તાવદેવ તેન ત્રિકાલવેદિના મુનિના વિદિતમેવાસ્મન્મનીષિતમ્ ।
નિશ્ચયમવબુધ્ય પ્રાવાચિ-"રાજન્, પ્રથમમેવૈતત્સર્વં યુષ્મન્મનીષિતં વિજ્ઞાનબલાદજ્ઞાયિ ।
યદત ત્વત્કુમારા રાજવાહનનિમિત્તે કિયન્તમનેહસમાપદમાસાદ્ય ભાગ્યોદયાદસાધારણેન વિક્રમેણ વિહિતદિગ્વિજયાઃ પ્રભૂતાનિ રાજ્યાન્યુપલભ્ય ષોઢશાબ્દાન્તે વિજયિનં રાજવાહનં પુરસ્કૃત્ય પ્રત્યેત્ય તવ વસુમત્યાશ્ચ પાદાનભિવાદ્ય ભવદાજ્ઞાવિધાયિનો ભવિષ્યન્તિ ।
અતસ્તન્નિમિત્તં કિમપિ સાહસં ન વિધેયમ્ઽ ઇતિ ।
તદાકર્ણ્ય તત્પ્રત્યયાદ્ધૈર્યમવલમ્બ્યાદ્યપ્રભૃત્યહં દેવી ચ પ્રાણમધારયાવ ।
ઇદાનીમાસન્નવર્તિન્યવધૌ વામદેવાશ્રમે ગત્વા વિજ્ઞપ્તિઃ કૃતા-"સ્વામિન્, ત્વદુક્તાવધિઃ પૂર્ણપ્રાયો ભવતિ તત્પ્રવૃત્તિસ્ત્વયાદ્યાપિ વિજ્ઞાયતેઽ ઇતિ ।
શ્રુત્વા મુનિરવદત્-"રાજન્, રાજવાહનપ્રમુખાઃ સર્વે ઽપિ કુમારા અનેકાન્દુર્જયાઞ્શત્રૂન્વિજિત્ય દિગ્વિજયં વિધાય ભૂવલયં વશીકૃત્ય ચમ્પાયામેકત્ર સ્થિતાઃ ।
તવાજ્ઞાપત્રમાદાય તદાનયનાય પ્રેષ્યન્તાં શીઘ્રમેવ સેવકાઃઽ ઇતિ મુનિવચનમાકર્ણ્ય ભવદાકારણાયાજ્ઞાપત્રં પ્રેષિતમસ્તિ ।
અતઃપરં ચેત્ક્ષણમપિ યૂયં વિલમ્બં વિધાસ્યથ તતો માં વસુમતીં ચ માતરં કથાવશેષાવેવ શ્રોષ્યથેતિ જ્ઞાત્વા પાનીયમપિ પથિ ભૂત્વા પેયમ્ઽ ઇતિ ।
એવં પિતુરાજ્ઞાપત્રં મૂર્ધ્નિ વિધૃત્ય ગચ્છેમેતિ નિશ્ચયં ચક્રુઃ ।
અથ વશીકૃતરાજ્યરક્ષાપર્યાપ્રાનિ સૈન્યાનિ સમર્થતરાન્પુરુષાનાપ્તાન્સ્થાને સ્થાને નિયુજ્ય કિયતા સૈન્યૈન માર્ગરક્ષાં વિધાય પૂર્વવરિણં માલવેશં માનસાર પરાજત્ય તદપિ રાજ્યં વશીકૃત્ય પુષ્પપુરે રાજ્ઞો રાજહંસસ્ય દેવ્યા વસુમત્યાશ્ચ પાદાન્નમસ્યામઃ ।
એવં નિશ્ચિત્ય સ્વસ્વભાર્યાસંયુતાઃ પરિમિતેન સૈન્યન માલવેશં પ્રતિ પ્રસ્થિતાઃ ।
પ્રાપ્ય ચોજ્જયિનીં તદૈવ સહાયભૂતૈસ્તૈઃ કુમારૈઃ પરિમિતેન રાજવાહનેનાતિબલવાનપિ માલવેશો માનસારઃ ક્ષણેન પરાજિગ્યે નિહતશ્ચ ।
તતસ્તદ્દહિતરમવન્તિસુન્દરીં સમાદાય ચણ્જવર્મણા તન્મન્ત્રિણા પૂર્વં કારાગૃહે રક્ષિતં પુષ્પોદ્ભવં કુમારં સકુટુમ્બં તત ઉન્મોચિતં સહ નીત્વા માલવેન્દ્રરાજ્યં વશીકૃત્ય તદ્રક્ષણાય કાંશ્ચિત્સૈન્યસાહિતાન્માન્ત્રિણો નિત્યુજ્યાવશિષ્ટપરિમિતસૈન્યસહિતાસ્તે કુમારાઃ પુષ્પપુરં સમેત્ય રાજવાહનં પુરસ્કૃત્ય તસ્ય રાજહંસસ્ય માતુર્વસુમત્યાશ્ચ ચરણાનભિવન્દિતવન્તઃ ।
તૌ ચ પુત્રસમાગમં પ્રાપ્ય પરમાનન્દમધિગતૌ ।
તતો રાજ્ઞો વસુમત્યાશ્ચ દેવ્યાઃ ।
સમક્ષં વામદેવો રાજવાહનપ્રમુખાનાં દશાનામપિ કુમારાણામભિલાષં વિજ્ઞાય તાનાજ્ઞાપયત્--ભવન્તઃ સર્વે ઽપ્યેકવારં ગત્વા સ્વાનિ સ્વાનિ રાજ્યાનિ ન્યાયેન પરિપાલયન્તુ ।

પુનર્યદેચ્છા ભવતિ તદા પિત્રોશ્ચરણાભિવન્દનાયાગન્તવ્યમ્ઽ ઇતિ ।
તતસ્તે સર્વે ઽપિ કુમારાસ્તન્મુનિવચનં શિરમ્યાધાયા તં પ્રણમ્ય પિતરૌ ચ, ગત્વા દિગ્વિજયં વિધાય પ્રત્યાગમનાન્તં સ્વસ્વવૃત્તં પૃથક્પૃથડ્મુનિસમક્ષં ન્યવેદયન્ ।
પિતરૌ ચ કુમારાણાં નિજપરાક્રમાવબોધકાન્યતિદુર્ઘટાનિ ચરિતાન્યાકર્ણ્ય પરમાનન્દમાપ્નુતામ્ ।
તતો રાજા મુનિં સવિનયં વ્યજિજ્ઞપત્--"ભગવત્, તવ પ્રસાદાદગ્માભિર્મનુજમનોરથાધિકમવાઙ્મનરસગોચરં સુખમધિગતમ્ ।
અતઃપરં મમ સ્વાભિચરણસંનિધૌ વાનપ્રસ્થાશ્રમમૌ ત્યાત્મસાધનમેવ વિધાતુમુચિતમ્ ।
અતઃ પુષ્પપુરરાઝ્યે માનસારરાજ્યે ચરાજબાહનમભિષિચ્યાવશિષ્ટાનિરાજ્યાનિ નવભ્યઃ કુમારેભ્યો યથોચિતં સમ્પ્રદાય તે કુમારા રાજવાહનાજ્ઞાબિધાયિનસ્તદેકમત્યા વર્તમાનાશ્ચતુરુદધિમેખલાં વસુંધરાં સમુદ્ધૃત્ય કણ્ટકાનુપભુઞ્જન્તિ તથા વિધેયં સ્વામિના ઇતિ ।
તેષાં તત્પિતુર્વાનગ્રસ્થાશ્રમપ્રહણોપક્રમનિષેધે ભૂયાંસમાગ્રહં વિલોક્ય મુનિસ્તાનબદત્-"ભોઃ કુમારકાઃ, અયં યુષ્મજ્જનક એતદ્વયઃસમુચિતે પથિ વર્માનઃ કાયક્લેશં વિનવ મદાશ્રમસ્થો વાનપ્રશ્થાશ્રમાશ્રયણં સર્વથા ભવદ્ધર્નિ નિવારણીયઃ ।
અત્ર સ્થિતસ્ત્વયં ભઙ્ગવદ્ભક્તિમુપલપ્સ્યતે ।
ભવન્તશ્ચ પિતૃસંનિધૌ ન સુખમવાપ્સ્થન્તિઽ ઇતિ મહર્ષેરાજ્ઞામધિગમ્ય તે પિતુર્વાનપ્રસ્થાશ્રમાધિગમપ્રતિષેધાગ્રહમત્યજન્ ।
રાજવાહનં પુષ્પપુરે ઽવસ્થાપ્ય તદનુજ્ઞયા સર્વે ઽપિ પરિજનાઃ સ્વાનિ સ્વાનિ રાજ્યાનિ પ્રતિપાલ્ય સ્વેચ્છયા પિત્રો સમીપ ગતાગતમકુર્વન્ ।
એવમવસ્થિતાસ્તે રાજવાહનપ્રમુખાઃ સર્વે ઽપિ કુમારા રાજવાહનાજ્ઞયા સર્વમપિ વસુધાવલયં ન્યાયેન પરિપાલયન્તઃ પરસ્પરમૈકમત્યેન વર્તમાનાઃ પુરન્દરપ્રભૃતિભિરપ્યતિદુર્લભાનિ રાજ્યસુખાન્યન્વભૂવન્