દક્ષિણામૂર્ત્યુપનિષત્ · અધ્યાય 1

ૐ સહ નાવવતુ ।
સહ નૌ ભુનક્તુ ।
સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
બ્રહ્માવર્તે મહાભાણ્ડીરવટમૂલે મહાસત્રાય સમેતા મહર્ષયઃ શૌનકાદયસ્તે હ સમિત્પાણયસ્તત્ત્વજિજ્ઞાસવો માર્કણ્ડેયં ચિરંજીવિન- મુપસમેત્ય પપ્રચ્છુઃ કેન ત્વં ચિરં જીવસિ કેન વાનન્દમનુભવસીતિ

પરમરહસ્યશિવ-તત્ત્વજ્ઞાનેનેતિ સ હોવાચ

કિં તત્પરમરહસ્યશિવતત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
તત્ર કો દેવઃ ।
કે મન્ત્રાઃ ।
કો જપઃ ।
કા મુદ્રા ।
કા નિષ્ઠા ।
કિં તજ્જ્ઞાનસાધનમ્ ।
કઃ પરિકરઃ ।
કો બલિઃ ।
કઃ કાલઃ ।
કિં તત્સ્થાનમિતિ

સ હોવાચ ।
યેન દક્ષિણામુખઃ શિવોઽપરોક્ષીકૃતો ભવતિ તત્પરમરહસ્યશિવતત્ત્વજ્ઞાનમ્

યઃ સર્વોપરમે કાલે સર્વાનાત્મન્યુપસંહૃત્ય સ્વાત્માનન્દસુખે મોદતે પ્રકાશતે વા સ દેવઃ

અત્રૈતે મન્ત્રરહસ્યશ્લોકા ભવન્તિ ।
મેધા દક્ષિણામૂર્તિમન્ત્રસ્ય બ્રહ્મા ઋષિઃ ।
ગાયત્રી છન્દઃ ।
દેવતા દક્ષિણાસ્યઃ ।
મન્ત્રેણાઙ્ગન્યાસઃ

ૐ આદૌ નમ ઉચ્ચાર્ય તતો ભગવતે પદમ્ ।
દક્ષિણેતિ પદં પશ્ચાન્મૂર્તયે પદમુદ્ધરેત્ ।
અસ્મચ્છબ્દં ચતુર્થ્યન્તં મેધાં પ્રજ્ઞાં પદં વદેત્ ।
સમુચ્ચાર્ય તતો વાયુબીજં ચ્છં ચ તતઃ પઠેત્ ।
અગ્નિજાયાં તતસ્ત્વેષ ચતુર્વિંશાક્ષરો મનુઃ

ધ્યાનમ્ ।
સ્ફટિકરજતવર્ણં મૌક્તિકીમક્ષમાલામમૃતકલશવિદ્યાં જ્ઞાનમુદ્રાં કરાગ્રે ।
દધતમુરગકક્ષ્યં ચન્દ્રચૂડં ત્રિનેત્રં વિધૃતવિવિધભૂષં દક્ષિણામૂર્તિમીડે

મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
આદૌ વેદાદિમુચ્ચાર્ય સ્વરાદ્યં સવિસર્ગકમ્ ।
પઞ્ચાર્ણં તત ઉદ્ધૃત્ય અન્તરં સવિસર્ગકમ્ ।
અન્તે સમુદ્ધરેત્તારં મનુરેષ નવાક્ષરઃ

મુદ્રાં ભદ્રાર્થદાત્રીં સ પરશુહરિણં બાહુભિર્બાહુમેકં જાન્વાસક્તં દધાનો ભુજગબિલસમાબદ્ધકક્ષ્યો વટાધઃ ।
આસીનશ્ચન્દ્રખણ્ડપ્રતિઘટિ જટાક્ષીરગૌરસ્ત્રિનેત્રો દદ્યાદાદ્યઃ શુકાદ્યૈર્મુનિભિરભિવૃતો ભાવશુદ્ધિં ભવો નઃ

મન્ત્રેણ ન્યાસઃ બ્રહ્મર્ષિન્યાસઃ -તારં બ્રૂંનમ ઉચ્ચાર્ય માયાં વાગ્ભવમેવ ચ ।
દક્ષિણાપદમુચ્ચાર્ય તતઃ સ્યાન્મૂર્તયે પદમ્

જ્ઞાનં દેહિ પદં પશ્ચાદ્વહ્નિજાયાં તતો ન્યસેત્ ।
મનુરષ્ટાદશાર્ણોઽયં સર્વમન્ત્રેષુ ગોપિતઃ

ભસ્મવ્યાપાણ્ડુરઙ્ગઃ શશિશકલધરો જ્ઞાનમૃદ્રાક્ષમાલાવીણાપુસ્તૈર્વિરાજત્કરકમલધરો યોગપટ્ટાભિરામઃ ।
વ્યાખ્યાપીઠે નિષણ્ણો મુનિવરનિકરૈઃ સેવ્યમાનઃ પ્રસન્નઃ સવ્યાલઃ કૃત્તિવાસાઃ સતતમવતુ નો દક્ષિણામૂર્તિરીશઃ

મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
[બ્રહ્મર્ષિન્યાસઃ .]
તારં પરં રમાબીજં વદેત્સાંબશિવાય ચ ।
તુભ્યં ચાનલજાયાં મનુર્દ્વાદશવર્ણકઃ

વીણાં કરૈઃ પુસ્તકમક્ષમાલાં બિભ્રાણમભ્રાભગલં વરાઢ્યમ્ ।
ફણીન્દ્રકક્ષ્યં મુનિભિઃ શુકાદ્યૈઃ સેવ્યં વટાધઃ કૃતનીડમીડે

વિષ્ણૂ ઋષિરનુષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
દેવતા દક્ષિણાસ્યઃ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
તારં નમો ભગવતે તુભ્યં વટપદં તતઃ ।
મૂલેતિ પદમુચ્ચાર્ય વાસિને પદમુદ્ધરેત્

વાગીશાય તત: પશ્ર્ચાન્મહાજ્ઞાનપદં તત: ।
દાયિને પદમુચ્ચાર્ય માયિને નમ ઉદ્ધરેત્

આનુષ્ટુભો મન્ત્રરાજઃ સર્વમન્ત્રોત્તમોતમઃ

ધ્યાનમ્ । મુદ્રાપુસ્તકવહ્નિનાગવિલસદ્બાહું પ્રસન્નાનનં મુક્તાહારવિભૂષણં શશિકલાભાસ્વત્કિરીટોજ્જ્વલમ્ ।
અજ્ઞાનાપહમાદિમાદિમગિરામર્થં ભવાનીપતિં ન્યગ્રોધાન્તનિવાસિનં પરગુરું ધ્યાયામ્યભીષ્ટાપ્તયે

મૌનમુદ્રા ।
સોઽહમિતિ યાવદાસ્થિતિઃ સા નિષ્ઠા ભવતિ

તદભેદેન મન્ત્રામ્રેડનં જ્ઞાનસાધનમ્

ચિત્તે તદેકતાનતા પરિકરઃ

અઙ્ગચેષ્ટાર્પણં બલિઃ

ત્રીણિ ધામાનિ કાલઃ ॥।૨૪॥
દ્વાદશાન્તપદં સ્થાનમિતિ

તે હ પુનઃ શ્રદ્દધાનાસ્તં પ્રત્યૂચુઃ ।
કથં વાઽસ્યોદયઃ ।
કિં સ્વરૂપમ્ ।
કો વાઽસ્યોપાસક ઇતિ

સ હોવાચ ।
વૈરાગ્યતૈલસંપૂર્ણે ભક્તિવર્તિસમન્વિતે ।
પ્રબોધપૂર્ણપાત્રે તુ જ્ઞપ્તિદીપં વિલોકયેત્

મોહાન્ધકારે નિઃસારે ઉદેતિ સ્વયમેવ હિ ।
વૈરાગ્યમરણિં કૃત્વા જ્ઞાનં કૃત્વોત્તરારણિમ્

ગાઢતામિસ્રસંશાન્ત્યૈ ગૂઢમર્થં નિવેદયેત્ ।
મોહભાનુજસંક્રાન્તં વિવેકાખ્યં મૃકણ્ડુજમ્

તત્ત્વાવિચારપાશેન બદ્ધં દ્વૈતભયાતુરમ્ ।
ઉજ્જીવયન્નિજાનન્દે સ્વસ્વરૂપેણ સંસ્થિતઃ

શેમુષી દક્ષિણા પ્રોક્તા સા યસ્યાભીક્ષણે મુખમ્ ।
દક્ષિણાભિમુખઃ પ્રોક્તઃ શિવોઽસૌ બ્રહ્મવાદિભિઃ

સર્ગાદિકાલે ભગવાન્વિરિઞ્ચિરુપાસ્યૈનં સર્ગસામર્થ્યમાપ્ય ।
તુતોષ ચિત્તે વાઞ્છિતાર્થાંશ્ચ લબ્ધ્વા ધન્યઃ સોપાસ્યોપાસકો ભવતિ ધાતા

ય ઇમાં પરમરહસ્યશિવતત્ત્વવિદ્યામધીતે સ સર્વપાપેભ્યો મુક્તો ભવતિ ।
ય એવં વેદ સ કૈવલ્યમનુભવતીત્યુપનિષત્

ઇતિ દક્ષિણામુર્ત્યુપનિષત્સમાપ્ત: ॥
ૐ સહ નાવવતુ ।
સહ નૌ ભુનક્તુ ।
સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥