ચીવરવસ્તુ · અધ્યાય 1

ચીવરવસ્તુ
( મ્સ્વ્ ઇઇ 3 )( 239વ્8 = ગ્બ્મ્ 6.791.8 ) ચીવરવસ્તુનિ પિણ્ડોદ્દાનમ્* ।
જીવકો ભાઙ્ગકશ્ ચૈવ તથા દીર્ઘદશાનિ ચ ।
વર્ષાછિન્નશ્ ચ વિજ્ઞેયઃ
કાલક્રિયા ઉપનન્દો ગ્લાનો ભવતિ પશ્ચિમઃ ॥
પિણ્ડોદ્દાનમ્* ।
જીવકશ્ છિન્નકાસ્ ત્રીણિ વર્ષાશાટી નિષીદનમ્* ।
કણ્ડુસુગતકૌશેયા ઊર્ણાશાણકક્ષૌમકાઃ ॥
ઉદ્દાનમ્* ।
ખણ્ડો ગોપશ્ ચ સિંહશ્ ચ વૈશાલીગમનં તથા ।
ચેલા ઋષિકોપશ્ ચ આમ્રપાલ્યભયેન ચ ॥
શ્રેષ્ઠીભાર્યા જીવકોત્પત્તિઃ વૈદ્યકસ્ય ચ આગમઃ ।
તક્ષશિલા ભદ્રઙ્કર ઉદુમ્બરઃ કાર્ષમાપકઃ ॥
રોહિતકઃ રાજોદ્યાનં મથુરા મલ્લસ્ત્રિયાહિ ચ ।
યમુના શિવપથિકા વૈશાલ્યામ્ અક્ષિ શતપદી સપ્ત ।
રાજગૃહે પંચવસ્તૂનિ જીવકવર્ગઃ સમુદ્દિતઃ ॥
વિદેહેષુ વિદેહરાજો ( 240ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.792 ) રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । તસ્ય ખણ્ડપ્રમુખાનિ પંચામાત્યશતાનિ । ખણ્ડો ઽગ્રામાત્યો ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ ન્યાયતશ્ ચ વ્યવહારાન્ પશ્યતિ યતઃ સર્વ એવ જનકાયસ્ તન્મુખો ઽવસ્થિતઃ । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 4 ) રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રો જાતઃ । તસ્ય ત્રીણિ સપ્તકાન્ય્ એકવિંશતિ દિવસાન્ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ગોપ ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । ભૂયો ઽપ્ય્ અસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રો જાતઃ । તસ્યાપિ પૂર્વવદ્ વિસ્તરેણ સિંહ ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । ગોપઃ સિંહશ્ ચ ક્રમશસ્ તરુણૌ સંવૃત્તૌ । ખણ્ડો ઽગ્રામાત્યઃ પૂર્વમ્ એવ શૂરો વિક્રાન્તઃ પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ કૃતાવિ યેનામાત્યાનામ્ અગ્રઃ । યદા પુત્રબલી જાતસ્ તદા ભૂયસ્યા માત્રયા સર્વામાત્યાન્ અભિભૂયાવસ્થિતઃ । તતસ્ તે ઽમાત્યા ઉપહતતેજસઃ પરસ્પરં સંજલ્પં કૃત્વા સંજાતામર્ષા રાજ્ઞઃ સકાશં ગતાઃ । તતો ઽવસરં જ્ઞાત્વા રાજાનમ્ ઊચુઃ । દેવ કો રાજા । રાજા કથયતિ । કુતો ભવતાં વિમર્ષો ઽહં રાજા કો ઽન્ય ઇતિ । તે કથયન્તિ । દેવ ખણ્ડો રાજા ન દેવઃ । યદિ તસ્યાભિરુચિતં સ્યાદ્ દેવં રાજ્યાચ્ ચ્યાવયિત્વા સ્વયમ્ એવ પટ્ટં બદ્ધા રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યં કારયેદ્ ઇતિ । રાજા સંલક્ષયતિ । સર્વ એતે તેનાભિભૂતાસ્ તેન ભેદં કુર્વન્તીતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન રાજા અમાત્યગણપરિવૃતસ્ તિષ્ઠતિ । ખણ્ડશ્ ચાગ્રામાત્યો ઽર્થિપ્રત્યર્થિશતસહસ્રપરિવૃતો રાજકુલં પ્રવિષ્ટઃ । પૂર્ણં તદ્ રાજકુલમ્ અવસ્થિતમ્* । યદા તુ રાજકૃતિં કૃત્વા નિષ્ક્રાન્તસ્ તદા તદ્ રાજકુલં શૂન્યમ્ અવસ્થિતમ્* । રાજા કથયતિ । ભવન્તઃ સર્વ એવાયં જનકાયો નિષ્ક્રામતિ । અમાત્યૈર્ અવતારો લબ્ધઃ । તે કથયન્તિ । સાક્ષાત્કૃતં દેવેન યતો વિજ્ઞાપયામઃ । યદિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 5 ) ખણ્ડસ્યાભિરુચિતં સ્યાદ્ એવ રાજ્યાચ્ ચ્યાવયિત્વા સ્વયમ્ એવ પટ્ટં બદ્ધા રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યં કારયેદ્ ઇતિ । કાકશઙ્કિનો હિ રાજાનઃ । સ સંલક્ષયતિ । યથૈતે કથયન્તિ નૂનમ્ એવમ્ ઇતિ । સ તસ્યાવતારપ્રેક્ષી સંવૃત્તઃ । મિત્રામિત્રમધ્યમા લોકાઃ । યાવદ્ અપરૈઃ ખણ્ડસ્યારોચિતમ્* । રાજા તવાવતારપ્રેક્ષ્ય્ અવતિષ્ઠતે । ક્ષમં મન્યસ્વેતિ । તસ્ય શંકા સમુત્પન્ના । સ વિચારયિતું પ્રવૃત્તઃ । ક્વ ગચ્છામીતિ । યદિ શ્રાવસ્તીં ગામિષ્યામિ રાજાધીના શ્રાવસ્તી તત્રાપ્ય્ એષ એવાદીનવઃ । એવં વારાણસ્યાં રાજગૃહે ચણ્પાયામ્ એકાધીનત્વાદ્ એષ એવાદીનવઃ । વૈશાલી ગણાધીના । યદૃશાનામ્ અભિપ્રેતં તદ્ વિંશતીનાં નાભિપ્રેતમ્* । સર્વથા વૈશાલીં ગચ્છામીતિ । તેન વૈશાલકાનાં લિચ્છવીનાં દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્* । ગચ્છામ્ય્ અહં ભવતાં બાહુચ્છાયાયાં વસ્તુમ્ ઇતિ । તૈર્ આદરજાતૈઃ પ્રતિસન્દેશો દત્તઃ । ઇયમ્ એવ વૈશાલી સ્વાગતમ્ આગચ્છેતિ । તતઃ ખણ્ડેનાગ્રામાત્યેન જ્ઞાતય આહૂય ઉક્તાઃ । ભવન્તો વૈશાલીં સંપ્રસ્થિતો યેષાં યુષ્માકમ્ અભિરુચિતમ્ ઇહાવસ્થાનં તે ( 240વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.793 ) ઽભિતિષ્ઠન્તુ યેષાં નાભિરુચિતં તે સજ્જા ભવન્તુ ગચ્છામઃ । ગોપાલકાઃ પશુપાલકાશ્ ચોક્તાઃ । યૂયં ગોમહિષીઃ યેન વૈશાલીં તેન ખટયત । પૌરુષેયા ઉક્તાઃ । સન્નાહયત વૈશાલીં ગચ્છામ ઇતિ । તતો જનકાયમ્ એવં પ્રેરયિત્વા રાજ્ઞઃ સકાશં ગતઃ પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । દેવ કિંચિત્ કરણીયમ્ અસ્તિ । ઉદ્યાનં ગચ્છામ્ય્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 6 ) અવલોકિતો ભવેતિ । રાજા કથયત્ય્ એવં ભવતુ ગચ્છેતિ । સોદ્યાનશોભાં કારયિત્વા સારાદાનં શકટેષ્વ્ આરોપ્ય ઉપરિ ખાદનીયભોજનીયેન આચ્છાદ્ય સંપ્રસ્થિતઃ । અમાત્યૈઃ શ્રુતમ્* । ખણ્ડો નિષ્પલાયતીતિ । તે ત્વરિતં ત્વરિતં રાજ્ઞઃ સકાશં ગત્વા કથયન્તિ । દેવ ખણ્ડો નિષ્પલાયતીતિ । રાજા કથયતિ । ભવન્તો ગચ્છત નિર્વર્તયતેતિ । તે ચતુરઙ્ગં બલકાયં સન્નાહ્ય નિર્ગતાઃ કથયન્તિ । ખણ્ડ દેવો શબ્દયતીતિ નિવર્તયસ્વેતિ । સ કથયતિ । ભવન્તો યુષ્માકં દીર્ઘરાત્રમ્ અયમ્ આશ્વાસકઃ । અહો બત ખણ્ડઃ કાલં કુર્યાન્ નિષ્પલાયેત ઇતિ વા ઇતિ । સ યુષ્માકમ્ અલ્પકૃચ્છ્રેણ પરિપૂર્ણઃ । ગચ્છત નિષ્પલાયત્ય્ અયમ્ ઇતિ । તે રાજ્ઞશ્ ચિત્તાનુરક્ષયા કાણ્ડકાણ્ડિં કૃત્વા નિવૃત્તા રાજ્ઞઃ કથયન્તિ । દેવ નિષ્પલાયિતઃ ખણ્ડો અગ્રામાત્ય ઇતિ । રાજા કથયતિ । ન શોભનમ્ ઇતિ કૃત્વા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । ખણ્ડો ઽપ્ય્ અનુપૂર્વેણ વૈશાલીં ગતઃ ।
તેન ખલુ સમયેન વૈશાલી ત્રિભિઃ સ્કન્ધૈઃ પ્રતિવસતિ । પ્રથમે સ્કન્ધે સપ્ત કૂટાગારસહસ્રાણિ સુવર્ણમયૈર્ નિર્યૂહૈર્ મધ્યમે સ્કન્ધે ચતુર્દશ રૂપ્યમયૈર્ નિર્યૂહૈર્ અધરિમે સ્કન્ધે એકવિંશતિસ્ તામ્રમયૈર્ નિર્યૂહૈસ્ તેષુ યથાયોગં મનુષ્યાઃ પ્રત્વસન્તિ । ઉત્તમા મધ્યમા અધમા । વૈશાલ્યાં ગણેન ક્રિયાકારા વ્યવસ્થાપિતાઃ । યા પ્રથમે ( મ્સ્વ્ ઇઇ 7 ) સ્કન્ધે દારિકા જાયતે સા પ્રથમ એવ સ્કન્ધે દીયતે ન મધ્યમે નાધરિમે । યા મધ્યમે સા પ્રથમે સ્કન્ધે દીયતે મધ્યમે વા નાધરિમે । યાધરિમે સા ત્રિષ્વ્ અપિ સ્કન્ધેષુ દીયતે । કન્યાયા અનિર્વાહઃ નાન્યત્ર દીયતે ઇતિ । વૈશાલીસ્ત્રીરત્નં ન કસ્યચિદ્ દીયતે । ગણસામાન્યં પરિભોજ્યમ્ એવ । ખણ્ડસ્ય પ્રધાનપુરુષ ઇતિ કૃત્વા પ્રથમે સ્કન્ધે ગૃહં દત્તમ્* । તત્ર પ્રતિવસ્તુમ્ આરબ્ધઃ ।

યદા ગણઃ સંનિપતતિ તદાસાવ્ આહૂયમાનો ઽપિ ન સંનિપતતિ । સ વૈશાલકૈર્ ઉચ્યતે । ખણ્ડ કસ્માત્ ત્વં ન સંનિપતસીતિ । સ કથયતિ । સંનિપતિતાદ્ એવ અયમ્ આદીનવઃ પ્રાદુર્ભૂતો નાહં સંનિપતામીતિ । વૈશાલકાઃ કથયન્તિ । ખણ્ડ સંનિપાતે કો ઽત્ર આદીનવો ભવિષ્યતીતિ । સ સંનિપતિતુમ્ આરબ્ધઃ । મતં નાનુપ્રયચ્છતિ । તે કથયન્તિ । ખણ્ડ મતમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । સ કથયતિ । મતમ્ અપિ નાનુપ્રયચ્છામિ યસ્માન્ મતાદ્ એવ મે આદીનવાઃ પ્રાદુર્ભૂતા ઇતિ । તે કથયન્તિ । અનુપ્રયચ્છ મતમ્* । કો ઽત્રાદીનવો ભવિષ્યતીતિ । સ ચ નિગમે સંનિપતતિ મતં ચાનુપ્રયચ્છતિ । પૂર્વં વૈશાલકા લિચ્છવયો યસ્ય કસ્યચિલ્ લેખમ્ અનુપ્રેષયન્તિ સકર્કશમ્ અનુપ્રેષયન્તિ । યદા તુ ખણ્ડો મતં દાતુમ્ આરબ્ધસ્ તદા સાનુનયં લિખન્તિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 8 ) યેષાં સાનુનયો ( 241ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.794 ) લેખો નીતો ભવતિ । તે પરસ્પરં સંજલ્પં કુર્વન્તિ । ભવન્તઃ કો યોગો યેન વૈશાલકો ગણઃ પૂર્વં સકર્કશં લિખતિ ઇદાનીં તુ સાનુનયમ્ ઇતિ । અપરે કથયન્તિ । અસ્તિ વિશેષઃ । વિદેહરાજસ્ય ખણ્ડો નામાગ્રામાત્ય ઇહાગતસ્ તસ્ય મતેનાનુવ્યવહરન્તિ યેનાધુના સાનુનયં લિખન્તીતિ ।
ખણ્ડેન ગોપસ્ય સિંહસ્ય ચ નિવેશનં કૃતમ્* । સિંહસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતો દુહિતા જાતા । તસ્યાપિ વિસ્તરેણ જાતિમહં કૃત્વા ચેલેતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । સા નૈમિત્તિકેન દૃષ્ટ્વા વ્યાકૃતા પુત્રં જનયિષ્યતિ । સ પિતરં જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્ય સ્વયમ્ એવ પટ્ટં બદ્ધ્વા રાજ્યં કારયિષ્યતીતિ । ભૂયો ઽસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતો દુહિતા જાતા । તસ્ય અપિ વિસ્તરેણ જાતિમહં કૃત્વોપચેલેતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । સાપિ નૈમિત્તિકેન વ્યાકૃતા પુત્રં જનયિષ્યતિ લક્ષણસંપૂર્ણમ્ ઇતિ । ગોપો વ્યાડો વિક્રાન્તો વૈશાલકાનાં લિચ્છવીનામ્ ઉદ્યાનાનિ વિનાશયતિ । ઉદ્યાનપાલૈર્ ઉચ્યતે । વૈશાલકા લિચ્છવયો વ્યાડા વિક્રાન્તાઃ । મા તેષામ્ ઉદ્યાનાનિ વિનાશયેતિ । સ નિવાર્યમાણો ઽપિ ન સંતિષ્ઠતે । ઉદ્યાનપાલૈઃ ખણ્ડસ્યારોચિતમ્* । પુત્રસ્ તે વૈશાલકાનાં લિચ્છવીનામ્ ઉદ્યાનાનિ વિનાશયતિ । નિવારયૈનમ્* । લિચ્છવયો વ્યાડા વિક્રાન્તા માસ્યાનર્થં કરિષ્યન્તિ । સ તેનાહૂયોક્તઃ । પુત્ર વૈશાલકા લિચ્છવયો વ્યાડા વિક્રાન્તા મા તેષામ્ ઉદ્યાનાનિ વિનાશય મા તે અનર્થં કરિષ્યન્તીતિ । સ કથયતિ । તાત એષામ્ ઉદ્યાનાનિ સન્તિ અસ્માકં તુ ન સન્તિ । સ કથય્તિ । પુત્ર ઉદ્યાનસ્યાર્થાય ગણં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 9 ) વિજ્ઞાપયામીતિ । તેન ગણો વિજ્ઞપ્તો મમ પુત્રયોર્ ઉદ્યાનં નાસ્તિ ।તદ્ અર્હં મમ ઉદ્યાને પ્રસાદં કર્તુમ્ ઇતિ । તૈસ્ તાભ્યાં જીર્ણોદ્યાનં દત્તમ્* । તસ્મિન્ મહાશાલવૃક્ષઃ । તત્રૈકેન ભગવતઃ પ્રતિમા કારિતા । દ્વિતીયેન વિહારઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । તથા સ્થવિરૈર્ અપિ સૂત્રાન્તે ઉપનિબદ્ધં બુદ્ધો ભગવાન્ વૈશાલ્યાં વિહરતિ ગોપસિંહશાલવને ઇતિ । ગોપઃ અક્રિયાસહસ્રાણિ કરોતિ । લિચ્છવયો ઽવધ્યાયન્તિ ક્ષિપન્તિ વિવાચયન્તિ । તતઃ ખણ્ડેનાહૂયોક્તઃ । પુત્ર ગચ્છ ત્વમ્ અમુક કર્વટં તત્ર સ્વાધિષ્ઠિતાન્ કર્માન્તાન્ કારય । તિષ્ઠ મા ગણપ્રકોપો ભવિષ્યતીતિ । સ તત્ર ગત્વા સ્વાધિષ્ઠિતાન્ કર્માન્તાન્ કારયિતુમ્ આરબ્ધઃ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન વૈશાલ્યાં સેનાપતિઃ કાલગતઃ । તૈઃ ખણ્ડો ઽગ્રામાત્યઃ સેનાપત્યે સ્થાપિતઃ । સો ઽપિ કંચિત્ કાલં ધર્મેણ સેનાપત્યં કારયિત્વા કાલગતઃ । વૈશાલકો ગણઃ સંનિપતિતઃ । કં સેનાપતિં સ્થાપયામ ઇતિ । તત્ર એકે કથયન્તિ । ખણ્ડેનાગ્રામાત્યેન ગણઃ પરિપાલિતઃ । તસ્યૈવ પુત્રં સ્થાપયામ ઇતિ । અપરે કથયન્તિ । તસ્ય પુત્રો ગોપો વ્યાડો વિક્રાન્તઃ । યદ્ય્ અસૌ સેનાપત્યે સ્થાપ્યતે નિયતં ગણસ્ય ભેદં કરિષ્યતિ યસ્ તુ તસ્ય ભ્રાતા સિંહઃ સ સૂરતઃ ( 241વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.795 ) સુખસંવાસઃ શક્નોતિ ગણસ્ય ચિત્તમ્ આરાગયિતુમ્* । યદિ ગણસ્યાભિરુચિતં તં સેનાપતિં સ્થાપયામ ઇતિ । સર્વેષામ્ અભિરુચિતમ્* । તે સંભૂય સિંહસ્ય સકાશં ગતાઃ । સિંહ સેનાપતિત્વં પ્રતીચ્છેતિ । સ કથયતિ । મમ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 10 ) જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ગોપસ્ તં સેનાપતિં સ્થાપયતેતિ । તે કથયન્તિ । સિંહ ન યુષ્માકં કુલક્રમાગતં સેનાપત્યં યો ગણસ્યાભિરુચિતઃ સ સેનાપતિર્ ભવતિ । યદિ ભવતો નાભિરુચિતં વયમ્ અન્યં સેનાપતિં સ્થાપયામ ઇતિ । સ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ અસ્માકં ગૃહાત્ સેનાપત્યમ્ અન્યત્ર ગમિષ્યતિ નૈતદ્ યુક્તમ્* । સર્વથા પ્રતીચ્છામીતિ । તેનાધ્યવસિતમ્* । સ તૈર્ મહતા સત્કારેણ સેનાપત્યે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । વૈશાલકાઃ પૂર્વં યસ્ય લેખમ્ અનુપ્રેષયન્તિ તસ્ય ખણ્ડપ્રમુખો ગણ આજ્ઞાપયતીતિ લિખન્તિ । યદા સિંહઃ સેનાપતિઃ સંવૃત્તસ્ તદા સિંહપ્રમુખો ગણ આજ્ઞાપયતીતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન યસ્મિન્ કર્વટકે ગોપઃ સ્વાધિષ્ઠિતાન્ કર્માન્તાન્ કારયતિ તદા કર્વટકં લેખો ગતઃ । ગોપેનોદ્ઘાટ્ય વાચિતઃ । સ કથયતિ । ભવન્તઃ પૂર્વં વૈશાલકો ગણઃ ખણ્ડપ્રમુખો ગણ આજ્ઞાપયતીતિ લિખન્તિ । ઇદાનીં સિંહપ્રમુખો ગણઃ આજ્ઞાપયતીતિ લિખન્તિ । કિમ્ અસ્માકં પિતા કાલગતઃ । તે કથયન્તિ । કાલગતઃ । સ સંજાતામર્ષો વૈશાલીં ગત્વા કથયતિ । ભ્રાતઃ યુક્તં નામ તવ મયિ જ્યેષ્ઠતરે તિષ્ઠતિ સેનાપત્યં કર્તુમ્ ઇતિ । સિંહેન તસ્ય યથાવૃત્તમ્ આરોચિતમ્* । સ વૈશાલકાનાં લિચ્છવીનાં સંજાતામર્ષઃ સંલક્ષયતિ । મમ વૈશાલકૈર્ અસત્કારઃ પ્રયુક્તો ગચ્છામિ રાજગૃહમ્ ઇતિ । તેન રજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય દૂતપ્રેષણં કૃતમ્* । ઇચ્છામિ દેવસ્ય બાહુચ્છાયાયાં વસ્તુમ્* । તેનાસ્ય લિખિતમ્* । સ્વાગતમ્* । આગચ્છેતિ । સ રાજગૃહં ગતઃ । તતો રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ અગ્રામાત્યે સ્થાપિતઃ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્યાગ્રમહિષી કાલગતા । સ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 11 ) કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । ગોપેન સ દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । દેવ કસ્યાર્થાય દેવઃ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિત ઇતિ । સ કથયતિ । અગ્રમહિષી મે કાલગતા કિમ્ ઇતિ ન ચિન્તાપરસ્ તિષ્ઠામિ । અલં દેવ ત્યજ્યતાં શોકઃ । અસ્તિ મમ ભ્રાતુર્ દુહિતૃદ્વયં રૂપયૌવનસંપન્નં દેવાર્હમ્ એવ । તત્રૈકા વ્યાકૃતા પિતૃમારકં પુત્રં જનયિષ્યતીતિ દ્વિતીયા તુ લક્ષણસંપન્નમ્ ઇતિ । તત્ કતરાં દેવસ્યાર્થાય આનયામિ । યા સા વ્યાકૃતા લક્ષણસંપન્નં પુત્રં જનયિષ્યતીતિ । તતો ગોપેન સિંહસ્ય લેખો ઽનુપ્રેષિતઃ । રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્યાગ્રમહિષી કાલગતા ત્વમ્ ઉપચેલામ્ ઇહ પ્રેષયાગ્રમહિષી ભવિષ્યતીતિ । તેન તસ્ય પ્રતિલેખો વિસર્જિતઃ

। દૂરમ્ અપિ પરમ્ અપિ ગત્વા ત્વમ્ એવાસ્માભિઃ પ્રષ્ટવ્યઃ । યદ્ ભવતા કૃતં તત્ પરં પ્રમાણમ્ ઇતિ । ત્વમ્ એવ જાનીષે યથા ગણેન ક્રિયાકારઃ કૃતો નાન્યત્ર કન્યા દાતવ્યા ઋતે વૈશાલકાન્ ઇતિ । કિં તુ ત્વમ્ આગત્યોદ્યાને તિષ્ઠ અહમ્ એનામ્ ( 242ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.796 ) ઉદ્યાનં નિષ્કાષયિષ્યામિ । ત્વં ગૃહીત્વા ગમિષ્યસીતિ । તતો ગોપો રાજાનમ્ અવલોક્ય રથમ્ આરુહ્ય વૈશાલીં સંપ્રસ્થિતઃ । અનુપૂર્વેણ સંપ્રાપ્તઃ । ઉદ્યાને વ્યવસ્થિતઃ । તેન ખલુ સમયેન વૈશાલ્યાં દૌવારિકઃ કાલગતો ઽમનુષ્યકેષૂપપન્નઃ । તેન વૈશાલકાનાં નિર્દેશિતમ્* । અહમ્ અમનુષ્યેષૂપપન્નો મમ યક્ષસ્થાનં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 12 ) કારયત ઘણ્ટાં ચ ગ્રીવાયાં પ્રલમ્બયત । યદિ કશ્ચિદ્ વૈશાલકાનાં પ્રત્યર્થિકઃ પ્રત્યમિત્ર આગમિષ્યતિ અહં તાવદ્ ઘણ્ટાશબ્દં કરિષ્યામિ યાવદ્ ગૃહીતો વા નિષ્પલાયિતો વેતિ । તૈર્ યક્ષઃ પ્રતિરૂપં કૃત્વા ઘણ્ટાં ચ ગ્રીવાયાં બદ્ધ્વા નૃત્યગીતવાદિત્રશબ્દેન બલિમાલ્યોપહારેણ દ્વારકોષ્ઠકે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । ગોપેન સિંહસ્ય સંદિષ્ટમ્* । અહમ્ ઉદ્યાને તિષ્ઠામિ નિર્ગચ્છેતિ । સ વૈશાલકં ગણમ્ અવલોક્ય ગૃહં ગત્વા ઉપચેલામ્ આહ । ત્વં રાજ્ઞે બિમ્બિસારાય દત્તા । અલંકુરુષ્વેત્ય્ ઉક્તા । ઉદ્યાનં નિર્ગચ્છ । સા અલંકર્તુમ્ આરબ્ધા । ચેલયા દૃષ્ટા । સા કથયતિ । કિમર્થમ્ અલંકરોષિ । અહં દત્તા । કસ્મૈ । રાજ્ઞે બિમ્બિસારાય । સા કથયતિ । અહં જ્યેષ્ઠતરા ત્વં કથં દત્તા । યદ્ય્ એવં ત્વમ્ અલંકુરુ । સા ચાલંકરોતિ । ઘણ્ટા ચ રવિતુમ્ આરબ્ધા । વૈશાલકો ગણઃ ક્ષુબ્ધઃ પ્રત્યમિત્રો ઽસ્માકં વૈશાલીં પ્રવિષ્ટ ઇતિ । સિંહઃ સંત્રસ્ત ઉપચેલેતિ કૃત્વા ચેલામ્ આદાય લઘુ લઘ્વ્ નિર્ગતઃ । ગોપો ઽપિ સંત્રસ્તઃ ચેલાં રથે આરોપ્ય સંપ્રસ્થિતઃ । વૈશાલકૈર્ દૃષ્ટઃ । તે તેન સાર્ધં સંગ્રામયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સ પંચસુ સ્થાનેષુ કૃતાવી તેન પંચ લિચ્છવિશતાનિ મર્મણિ તાડિતાનિ । સ કથયતિ । ભવન્તો મયા યુષ્માકં પંચશતાનિ મર્મણિ તાડિતાન્ય્ અવશિષ્ટં જીવિતેનાચ્છાદયામિ નિવર્તતેતિ । તે કથયન્ત્ય્ એકસત્વો ઽપ્ય્ અસ્માકં ન પ્રઘાતિતઃ મુંચત સન્નાહમ્* । તૈઃ સન્નાહો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 13 ) મુક્તઃ । પંચશતાનિ ભૂમૌ નિપતિતાનિ પ્રાણૈશ્ ચ વિયુક્તાનિ । તતસ્ તે પુરુષરાક્ષસો ઽયમ્ ઇતિ કૃત્વા ભીતા નિષ્પલાયિતાઃ । વૈશાલીમ્ આગત્ય સંજલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ । એતદ્ વૈરમ્ અસ્માભિર્ ભવન્તો બિમ્બિસારપુત્રાણાં નિર્યાતયિતવ્યમ્* । પત્રલેખ્યં કૃત્વા પેડાયાં પ્રક્ષિપ્ય જતુમુદ્રાતાપં કૃત્વા સ્થાપયતેતિ । તૈસ્ તથા કૃત્વા સ્થાપિતં* । ગોપો ઽપ્ય્ અનુપૂર્વેણ રાજગૃહમ્ અનુપ્રાપ્તઃ કથયતિ । ઉપચેલે અવતરેતિ । સા કથયતિ । તાત નાહમ્ ઉપચેલા । ચેલાહં । કિં ત્વયા મમ નારોચિતમ્* । સા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતા । તતો ઽસૌ દુઃખી દુર્મના રાજ્ઞઃ સકાશં ગતઃ । રાજ્ઞા દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । સ્વાગતં ગોપ । આગતો ઽસિ । આગતો ઽસ્મિ દેવ । આનીતા ઉપચેલા । દેવ આનીતા ન આનીતા ચ । કિં કથયસિ । ઉપચેલેતિ કૃત્વા ચેલા આનીતા । આનીયતાં પશ્યામઃ । સા પ્રવેશિતા । રાજ્ઞા દૃષ્ટા । અતીવ રૂપયૌવનસંપન્ના હારી સ્ત્રીવિષયે । સહદર્શનાદ્ એવ રાજા આક્ષિપ્તઃ કથયતિ । ભવન્તો યો હિ પુત્રઃ પિતરં ઘાતયતિ સ રાજ્યહેતોઃ । યદિ મે પુત્રો ભવિષ્યતિ તસ્ય જાતસ્યૈવાહં પટ્ટબન્ધં કરિષ્યામીતિ । તતસ્ તેન મહતા શ્રીસમુદયેન પરિણીતા । વિદેહવિષયાદ્ આનીતા વૈદેહીતિ ( 242વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.797 ) સંજ્ઞા સંવૃત્તા । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન રાજા બિમ્બિસારો મૃગયા નિર્ગતઃ । અન્યતમસ્મિંશ્ ચાશ્રમપદે ઋષિઃ પંચાભિજ્ઞઃ પ્રતિવસતિ । યાવન્ મૃગઃ શરપરમ્પરયા સંત્રાસિતસ્ તસ્ય ઋષેર્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 14 ) આશ્રમપદાન્ નિર્ગતો રાજ્ઞા શરેણ મર્મણિ તાડિતઃ । તતો ઽસૌ ઋષિઃ ક્રુદ્ધઃ કથયતિ । કલિરાજ મમ ચણ્ડમૃગો ઽપ્ય્ આશ્રમપદં પરિહરતિ । ત્વયા તુ શરણોપગતો મૃગઃ પ્રઘાતિત ઇતિ । સ ચ રાજૈવમ્ ઋષિણા પરિભાષ્યતે । બલકાયશ્ ચાગતઃ કથયતિ । દેવ કો ઽયં પરિભાષતે । રાજા કથયતિ । અહં ભવન્તઃ । યો રાજાનં પરિભાષતે તસ્ય કો દણ્ડો દેવ । તસ્ય બધો દણ્ડઃ । યદ્ય્ એવં પરિત્યક્તો મે અયમ્ ઋષિઃ । સ પ્રઘાતિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ પ્રઘાત્યમાનો મિથ્યા પ્રણિધાનં કરોતિ । યદ્ અહમ્ અનેન કલિરાજેન અદૂષણમ્ અકારિ બધ્યઃ । ઉત્સૃષ્ટસ્ તત્રોપપદ્યેયં યત્રૈનં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયેયમ્* । પુનઃ સંલક્ષયતિ । રાજાન એતે સુગુપ્તાઃ સુગોપિતાઃ । યદ્ય્ અહમ્ અન્યત્રોપપત્તિં ગ્રહિષ્યામીતિ કદાચિત્ પ્રત્યયં નારાગયિષ્યામિ । સર્વથા અનેન મે પ્રણિધાનેન અસ્યૈવાગ્રમહિષ્યાઃ કુક્ષાવ્ ઉપપત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ । સ મિથ્યા પ્રણિધાનં કૃત્વા ચેલાયાઃ કુક્ષાવ્ ઉપપન્નઃ । યમ્ એવ દિવસં પ્રતિસન્ધિર્ ગૃહીતસ્ તમ્ એવ દિવસં રુધિરવર્ષં પતિતમ્* । ચેલાયાશ્ ચ દોહદઃ સમુત્પન્નઃ । અહો બતાહં દેવસ્ય પૃષ્ઠમાંસાન્ય્ ઉત્પાટ્યોત્પાટ્ય ભક્ષયેયમ્ ઇતિ । એષ ચ વૃત્તાન્તો રાજ્ઞે નિવેદિતઃ । રાજ્ઞા નૈમિત્તિકા આહૂય પૃષ્ટાઃ । તે ઊચુઃ । દેવ યો ઽયં સત્વો દેવ્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તસ્ તસ્યાયમ્ અનુભાવ ઇતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 15 ) રાજા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । કથમ્ અસ્યા દોહદઃ પ્રતિવિનોદ્યત ઇતિ । અપરૈઃ કુશલજાતીયૈઃ સમાખ્યાતમ્* । દેવ તૂલિકાયાં માંસપૂર્ણાં પ્રાવૃતિં દેવ્યા આત્માનમ્ ઉપનય ઇતિ । તતો રાજ્ઞા માંસપૂર્ણયા તૂલિકયા આત્માનં વેષ્ટયિત્વા ચેલાયા ઉપનામિતમ્* । તયા પૃષ્ઠમાંસમ્ ઇતિ કૃત્વા ભક્ષિતમ્* । તતસ્ તસ્યા યો દોહદઃ સ પ્રતિવિગતઃ । ભૂયો ઽપ્ય્ અસ્યા દોહદઃ ઉત્પન્નઃ । અહો બતાહં દેવસ્ય રુધિરં પિબેયમ્ ઇતિ । એતદ્ અપિ રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । તતો રાજ્ઞા પંચેઙ્ખિકાઃ શિરા મોચયિત્વા રુધિરં પાયિતા । સો ઽપ્ય્ અસ્યા દોહદઃ પ્રતિવિગતઃ । યાવત્ પરિપૂર્ણૈર્ નવભિર્ માસૈઃ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ । યસ્મિન્ન્ અપિ દિવસે જાતસ્ તસ્મિન્ન્ અપિ રુધિરવર્ષં પતિતમ્* । ભૂયો રાજ્ઞા નૈમિત્તિકા આહૂય પૃષ્ટાસ્ તે કથયન્તિ । દેવ યથા શાસ્ત્રે દૃશ્યતે નિયતમ્ અયં દારકઃ પિતરં જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્ય સ્વયમ્ એવ પટ્ટં બદ્ધ્વા રાજ્યં કારયિષ્યતીતિ । રાજા સંલક્ષયતિ
। સર્વથા રાજ્યાર્થમ્ અયં માં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ । તદ્ અસ્મૈ સ્વયમ્ એવ રાજ્યં દાસ્યામિ । કિમર્થં માં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયિષ્યતીતિ ।

તેન ખલુ સમયેન વૈશાલ્યાં મહાનામો લિચ્છવિઃ પ્રતિવસતિ । તસ્યોદ્યાને આમ્રવનમ્* । તસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અકસ્માદ્ એવ કદલીસ્કન્ધો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 16 ) જાતઃ । આરામિકેણ ચ દૃષ્ટઃ । તત્સમનન્તરમ્ એવ પુષ્પિતઃ । ( 243ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.798 ) તેન વિસ્મયજાતેન મહાનામાય નિવેદિતમ્* । તેન નૈમિત્તિકા આહૂય પૃષ્ટાઃ । તે કથયન્તિ । દેવ પ્રતિપાલ્યતામ્* । સપ્તમે દિવસે સ્ફુટિષ્યતિ । તન્મધ્યાદ્ દારિકા ભવિષ્યતિ । શ્રુત્વા મહાનામો ગૃહપતિર્ ભૂયસ્યા માત્રયા વિસ્મયમ્ આપન્નસ્ તસ્મિંશ્ ચોદ્યાને આરક્ષકાન્ પુરુષાન્ સમન્તતઃ સ્થાપયિત્વા દિવસાન્ ગણયિતુમ્ આરબ્ધઃ । યાવત્ સપ્તમે દિવસે તસ્મિન્ન્ ઉદ્યાને અપગતપાષાણશર્કરકઠલ્લં વ્યવસ્થાપિતે ચન્દનવારિપરિષિક્તે સુરભિધૂપઘણ્ટિકોપનિબદ્ધે આમુક્તપટ્ટદામકલાપે પુષ્પાવકીર્ણે અનેકગીતવાદિત્રનિનાદિતે સુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવજનપરિવૃતો મહતા શ્રીસમુદયેન અન્તઃપુરસહિતો નિર્ગતસ્ તસ્ય તસ્મિંશ્ ચોદ્યાને ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ કદલીસ્તમ્ભઃ સ્ફુટિતઃ । દારિકા જાતાભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા । તતો મહાનામસ્યાગ્રમહિષ્યાઃ સંન્યસ્તઃ । સા કથયતિ । દેવાસ્ય નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે । મહાનામઃ કથયતિ । ઇયં દારિકામ્રવનાલ્ લબ્ધા । ભવત્વ્ અસ્યામરપાલી નામેતિ । યાવન્ મહાનામો ગૃહપતિર્ ઉદ્યાનાત્ સ્વગૃહં ગત આમ્રપાલી દારિકા ઉન્નીયતે ચર્યતે પૂર્વવદ્ યાવન્ મહતી સંવૃત્તા । તસ્યા વરા આગચ્છન્તિ ક્રૌઞ્ચાઃ શાક્યાશ્ ચાન્યે નાનાદેશનિવાસિનો રાજપુત્રાઃ । અમાત્યપુત્રાઃ । ધનિનઃ । શ્રેષ્ઠિનઃ । સાર્થવાહાઃ । મહાનામો ગૃહપતિઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 17 ) સંલક્ષયતિ । યસ્યૈવ ન દાસ્યામિ તસ્યૈવ દ્વિડ્ ભવિષ્યામિ । અપિ તુ ગણેન ક્રિયાકારઃ કૃતઃ । ગણં તાવદ્ અવલોકયિષ્યામીતિ । તેન વૈશાલકો ગણઃ સંનિપાતિતઃ । શૃણ્વન્તુ ભવન્તો બ્રાહ્મણા ગૃહપતયો મમોદ્યાને દારિકા ઉત્પન્ના । સા મયા આપાયિતા પોષિતા સંવર્ધિતા । તામ્ અહં સ્વકુલવંશપ્રતિરૂપકસ્ય કસ્યચિદ્ ભાર્યાર્થમ્ અનુપ્રયચ્છામિ । ગણ અવલોકિતો ભવત્વ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । ગૃહપતે ગણેન પૂર્વમ્ એવ ક્રિયાકારઃ કૃતઃ કન્યા અનિર્વાહા સ્ત્રીરત્નં ગણભોગ્યમ્ ઇતિ । તદાનીયતાં તાવદ્ અસૌ । દારિકાં પશ્યામઃ કીદૃશીતિ । સા તેન ગણમધ્યં નીતા । તાં રૂપયૌવનસંપન્નાં દૃષ્ટા સર્વ એવ ગણો વિસ્મયોત્ફુલ્લદૃષ્ટિઃ સમન્તતો નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ કતયતિ ચ । ગૃહપતે સ્ત્રીરત્નમ્ એતદ્ ગણભોગ્યં ન કસ્યચિદ્ દેયમ્ ઇતિ । તતો મહાનામો ગૃહપતિર્ દુર્મનાઃ સ્વગૃહં ગતઃ । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । આમ્રપાલ્યા દૃષ્ટઃ પૃષ્ટશ્ ચ । તાત કિમ્ અસિ ચિન્તાપરઃ । પુત્રિ ત્વં સ્ત્રીરત્નમ્ ઇતિ કૃત્વા ગણભોગ્યા સંવૃત્તા । મમ મનોરથો ન પરિપૂર્ણઃ । તાત કિં ત્વં પરાધીનઃ । પુત્રિ ગણેન પૂર્વમ્ એવ ક્રિયાકારઃ કૃતઃ સ્ત્રીરત્નં ગણભોગ્યમ્ ઇતિ । ત્વં ચ સ્ત્રીરત્નમ્ અતો ઽહમ્ અનીશ્વર ઇતિ । સા કથયતિ । સમયો ઽહં ગણભોગ્યા ભવામિ યદિ મે ગણઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 18 ) પંચ વરાન્ અનુપ્રયચ્છતિ । પ્રથમે સ્કન્ધે ગૃહં દદાતિ । એકસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે દ્વિતીયો ન પ્રવિશતિ । યશ્ ચ પ્રવિશતિ સ પંચકાર્ષાપણશતાન્ય્ ( 243વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.799 ) આદાય । યદા ગૃહવિચયો ભવતિ તદા મમ ગૃહં સપ્તમે દિવસે પ્રત્યવેક્ષ્યતે । નિષ્કાસઃ પ્રવેશશ્ ચ મદ્ગૃહં પ્રવેક્ષ્યતાં ન વિચાર્યત ઇતિ । મહાનામેન ગણસ્યામ્રપાલીસન્દેશો નિવેદિતઃ । ગણઃ કથયત્ય્ એવં ભવતુ । યત્ કથયતિ પ્રથમે સ્કન્ધે ગૃહમ્ ઇતિ । સ્ત્રીરત્નમ્ અસાવ્ અર્હત્ય્ એવ પ્રથમે સ્કન્ધે ગૃહમ્* । યત્ કથયત્ય્ એકસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે દ્વિતીયેન ન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ । એતદ્ અપિ યુક્તમ્* । પ્રતિક્રુષ્ટમ્ એતદ્ વૈરાણાં યદુત સ્ત્રીવૈરમ્* । યદ્ય્ એકસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે દ્વિતીયઃ પ્રવિશતિ નિયતમ્ અન્યોન્યવિપ્રઘાતિકો ભવિષ્યતિ । યત્ કથયતિ યઃ પ્રવિશતિ તેન પંચકાર્ષાપણશતાન્ય્ આદાય પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ । એતદ્ અપિ યુક્તમ્* । અવશ્યં તસ્યા વસ્ત્રાલંકારેણ પ્રયોજનમ્* । યત્ કથયતિ સપ્તમે દિવસે ગૃહવિચયઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ એતદ્ અપિ યુક્તમ્* । પૂર્વં વા ક્રિયેત પશ્ચાદ્ વા કો ઽત્ર વિરોધઃ । યત્ કથયતિ નિષ્કાસઃ પ્રવેશો વા મનુષ્યાણાં ન વિચારણીય ઇત્ય્ એતદ્ અપિ યુક્તમ્* । વેશ્યાસૌ । યદિ પુરુષાણાં નિષ્કાસઃ પ્રવેશો વા વિચાર્યતે કસ્ તસ્યા ગૃહં પ્રવેક્ષ્યતિ । તતો ગણેન તસ્યાઃ પંચ વરા દત્તાઃ । ગણભોગ્યા સંવૃત્તા । વૈશાલકા લિચ્છવયસ્ તસ્યા ગૃહં પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધાઃ પરિચારયિતુમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 19 ) તત્ર કેષાંચિદ્ ઉત્તપ્તવિટત્વાત્ સહદર્શનાદ્ એવ રાગો વિગચ્છતિ । કેષાંચિત્ સ્પર્શનાદ્ એવ । કશ્ચિત્ તયા પુરુષકાર્યં કરોતિ । સા સંલક્ષયતિ । અપુમાંસ એતે । ઉપાયસંવિધાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ । તયા નાનાદેશનિવાસિનશ્ ચિત્રકરા આહૂય ઉક્તાઃ । ભવન્તો યેન યાદૃશો રાજા વા રાજમાત્રો વા ધની વા શ્રેષ્ઠી વા વણિગ્ વા સાર્થવાહો વા દૃષ્ટઃ સ તત્ તાદૃશં ભિત્તૌ લિખત્વ્ ઇતિ । તૈર્ યથા દૃષ્ટા લિખિતાઃ । તત આમ્રપાલી નાનાલંકારવિભૂષિતા ચિત્રકર્મ પ્રત્યવેક્ષતે પૃચ્છતિ ચ । અયં ભવન્તઃ કતરઃ । અયં રાજા પ્રદ્યોતઃ । અયમ્ અપરઃ કઃ । રાજા પ્રસેનજિત્ કોશલઃ । અયમ્ અપરઃ કઃ । ઉદયનો વત્સરાજઃ । અયમ્ અપરઃ કઃ । રાજા માગધઃ શ્રેણ્યો બિમ્બિસારઃ । એવં સર્વે તયા પૃષ્ટાસ્ તૈર્ અપિ સર્વૈઃ સમાખ્યાતાઃ । તતસ્ તસ્યા સર્વાન્ પ્રત્યવેક્ષ્ય બિમ્બિસારે દૃષ્ટિર્ નિપાતિતા । સા સંલક્ષયતિ । યાદૃશો ઽસ્ય પુરુષસ્યારોહપરિણાહઃ શક્ષ્યત્ય્ એષ મયા સાર્ધં પરિચારયિતુમ્ ઇતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન રાજા માગધઃ શ્રેણ્યો બિમ્બિસાર ઉપરિ પ્રાસાદતલગતો ઽમાત્યગણપરિવૃતઃ સત્કથયા તિષ્ઠતિ । ભવન્તઃ કેન કીદૃશી વેશ્યા દૃષ્ટા । ગોપઃ કથયતિ । દેવ તિષ્ઠન્તુ તાવદ્ અન્યાઃ । વૈશાલ્યામ્ આમ્રપાલી નામ વેશ્યા અતીવ રૂપયૌવનસંપન્ના ચતુઃષષ્ટિકલાભિજ્ઞા દેવસ્યૈવોપભોગ્યા । સ કથયતિ । ગોપઃ યદ્ય્ એવં ગચ્છામો વૈશાલીં તયા સાર્ધં પરિચારયામઃ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 20 ) સ કથયતિ । દેવસ્ય વૈશાલકા લિચ્છવયો દીર્ઘરાત્રં બાધકાઃ પ્રત્યર્થિનઃ પ્રત્યમિત્રાઃ । મા તે અનર્થં કરિષ્યન્તિ । રાજા કથયતિ । ભવતિ ખલુ પુરુષાણાં પુરુષસાહસમ્* । ગચ્છામઃ । સ કથયતિ । યદિ દેવસ્યાવશ્યનિર્બન્ધો ગચ્છામઃ । સ રથમ્ અભિરુહ્ય ગોપેન સાર્ધં વૈશાલીં સંપ્રસ્થિતો ઽનુપૂર્વેણ વૈશાલીં ગતઃ । ગોપ ઉદ્યાને સ્થિતઃ । રાજા આમ્રપાલ્યા ગૃહં પ્રવિષ્ટઃ । યાવદ્ ઘણ્ટા ( 244ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.800 ) રટિતુમ્ આરબ્ધા । વૈશાલકા ક્ષુબ્ધાઃ । ભવન્તઃ કો ઽપ્ય્ અસ્માકમ્ અમિત્રકઃ પ્રવિષ્ટઃ । ઘણ્ટા રટતીતિ । ઉચ્ચશબ્દો મહાશબ્દો જાતઃ । રાજા બિમ્બિસાર આમ્રપાલીં પૃચ્છતિ । ભદ્રે કિમ્

એતત્* । દેવ ગૃહવિચયઃ ક્રિયતે । કસ્યાર્થાય । દેવસ્ય પ્રતિપત્તવ્યમ્* । કિં નિષ્પલાયે । દેવ મા કાહલો ભવ । સપ્તમે દિવસે મમ ગૃહવિચય આપદ્યતે । સપ્તાહં તાવત્ ક્રીડ રમસ્વ પરિચારય સપ્તાહસ્યાત્યયાત્ કાલજ્ઞા ભવિષ્યામીતિ । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ યાવદ્ આમ્રપાલી આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । તદા બિમ્બિસારાય નિવેદિતમ્* । દેવ આપન્નસત્વાસ્મિ સંવૃત્તેતિ । તેન તસ્યા વિરલી અઙ્ગુલિમુદ્રા ચ દત્તા । ઉક્તા ચ । યદિ દારિકા ભવતિ તવૈવ । અથ દારકઃ । એતાં વિરલીં પ્રાવૃત્ય ( મ્સ્વ્ ઇઇ 21 ) અઙ્ગુલિમુદ્રાં ચ ગ્રીવાયાં બદ્ધ્વા મત્સકાશં પ્રેષયસિ । સ નિર્ગત્ય ગોપેન સાર્ધં રથમ્ અભિરુહ્ય સંપ્રસ્થિતઃ । ઘણ્ટા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતા । તે કથયન્તિ । ભવન્તો ઽમિત્રકો નિર્ગતઃ સમન્વેષયામ ઇતિ । પંચ લિચ્છવિશતાનિ બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણાનિ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધાનિ । ગોપેન દૃષ્ટાનિ । સ કથયતિ । દેવ વૈશાલિકા લિચ્છવય આગતાઃ । કિમ્ એભિઃ સાર્ધં દેવો યુધ્યતે । આહોસ્વિદ્ રથં વાહયસીતિ । સ કથયતિ । અહં શ્રાન્તકો રથં વાહયામિ । ત્વમ્ એવ એભિઃ સાર્ધં યુધ્યસ્વેતિ । સ તૈઃ સાર્ધં યોદ્ધુમ્ આરબ્ધઃ । વૈશાલકૈઃ પ્રત્યભિજ્ઞાતઃ । તે કથયન્તિ । ભવન્તઃ સ એવાયં પુરુષરાક્ષસો નિવર્તામહ ઇતિ । તે પ્રતિનિવૃત્તા વૈશાલીં ગતાઃ સંનિપત્ય પુનઃ ક્રિયાકારં કૃતાઃ । ભવન્ત એતદ્ અપિ વૈરમ્ અસ્માભિર્ બિમ્બિસારપુત્રાણાં નિર્યાતયિતવ્યમ્ ઇતિ ।
યાવન્ નવાનાં માસાનામ્ અત્યયાદ્ આમ્રપાલી પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો યાવદ્ ઉન્નીતશ્ ચરિતો મહાન્ સંવૃત્તઃ । સ વૈશાલકૈર્ લિચ્છવિદારકૈઃ સાર્ધં ક્રીડંસ્ તૈર્ અપ્રિયમ્ ઉક્તઃ । ભવન્તો ઽસ્ય દાસીપુત્રસ્ય કઃ પિતા । અનેકશતસહસ્રનિર્જાતો ઽયમ્ ઇતિ । સ પ્રરુદન્ માતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તસ્ તયોચ્યતે । પુત્ર કિમર્થં રોદિષીતિ । તેન સર્વં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । સા કથયતિ । પુત્ર યદિ ભૂયઃ પૃચ્છન્તિ વક્ત્યવ્યાસ્ તાદૃશો મમ પિતા યો યુષ્માકમ્ એકસ્યાપિ નાસ્તીતિ । યદિ કથયન્તિ । કતર ઇતિ । વક્તવ્યા રાજા બિમ્બિસાર ( મ્સ્વ્ ઇઇ 22 ) ઇતિ । યાવત્ સ તૈર્ સાર્ધં ભૂયઃ ક્રીડિતુમ્ આરબ્ધઃ સ તૈસ્ તથૈવોક્તઃ । સ કથયતિ । તાદૃશો મે પિતા યો યુષ્માકમ્ એકસ્યાપિ નાસ્તીતિ । કતરઃ । રાજા બિમ્બિસારઃ । તે ભૂયસ્યા માત્રયા તાડયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । ભવન્તો યો ઽસ્માકં શત્રુઃ સો ઽસ્ય પિતેતિ । તેન રુદતા યથાવૃત્તં માતુર્ આખ્યાતમ્* । સા સંલક્ષયતિ । વૈશાલકા લિચ્છવયો વ્યાડા વિક્રાન્તાઃ । સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે ( 244વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.801 ) યદ્ એનં પ્રતિઘાતયિષ્યન્તિ । સા ચૈવં ચિન્તાપરા । સંબહુલાશ્ ચ વણિજઃ પણ્યમ્ આદાય રાજગૃહં સંપ્રસ્થિતાઃ । તયા ત ઉપલબ્ધા ઉક્તાશ્ ચ અનેનાઙ્ગુલિમુદ્રેણ ભાણ્ડં મુદ્રયિત્વા ગચ્છત । અશુલ્કા ગમિષ્યથ । એતં ચ દારકં રાજગૃહં નયત । એતદ્ અઙ્ગુલિમુદ્રકં ગ્રીવાયાં બદ્ધા રાજકુલદ્વારે સ્થાપયિષ્યથ । તૈઃ પ્રતિજ્ઞાતમ્* । એવં ભવત્વ્ ઇતિ । પુત્રો ઽપિ મુક્તાહારં દત્વાભિહિતઃ । પુત્ર ત્વયા રાજ્ઞો ઽર્થાધિકરણે નિષણ્ણસ્ય મુક્તાહારં પાદયોઃ સ્થાપયિત્વાભિરુહ્યોત્સઙ્ગે નિષત્તવ્યમ્* । યદિ કશ્ચિત્ કથયતિ નાયં દારકો બિભેતીતિ । સ વક્તવ્યઃ । અસ્તિ કશ્ચિત્ પુત્રઃ પિતુર્ બિભેતીતિ । સ વણિગ્ભિઃ સાર્ધમ્ અનુપૂર્વેણ રાજગૃહં ગતઃ । તૈઃ સ્નપયિત્વાઙ્ગુલિમુદ્રકેણાલંકૃત્ય રાજદ્વારે સ્થાપિતઃ । સ યેન રાજા તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય મુક્તાહારં પાદયોઃ સ્થાપયિત્વોત્સઙ્ગમ્ અભિનિષણ્ણઃ । રાજા કથયતિ । ભવન્તો નાયં દારકો બિભેતીતિ । સ કથયતિ । તાત અસ્તિ કશ્ચિત્ પુત્રઃ પિતુર્ બિભેતીતિ । તતો રાજ્ઞાભયશબ્દેન સમુદાચરિત ઇતિ । અભયો રાજકુમારો ઽભયો રાજકુમાર ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।

રાજા બિમ્બિસારો ઽતીવ પરદારાભિરતઃ । ઉપૈતિ હસ્તિસ્કન્ધાભિરૂઢો નગરે રથ્યાઃ । આલોલેક્ષણો ઽન્વાહિણ્ડતે । તેન ખલુ સમયેન રાજગૃહે ઽન્યતરઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહભોગી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । પૂર્વવત્ પરિચારયતિ । સો ઽપરેણ સમયેન પત્નીમ્ આમન્ત્રયતે । ભદ્રે ગચ્છામિ પણ્યમ્ આદાય દેશાન્તરમ્ ઇતિ । સા કથયત્ય્ આર્યપુત્ર એવં કુરુષ્વેતિ । સ પણ્યમ્ આદાય દેશાન્તરં ગતઃ । સોપસૃષ્ટામ્બરવસના ક્લેશૈર્ બાધિતુમ્ આરબ્ધા । રાજા બિમ્બિસારો હસ્તિસ્કન્ધાભિરૂઢસ્ તસ્યા ગૃહસમીપેન ગચ્છતિ । તયા ચ વાતાયનસ્થયા રાજ્ઞઃ સ્રગ્દામં ક્ષિપ્તમ્* । તતો રાજ્ઞા દૃષ્ટા ઉક્તા ચ । આગચ્છેતિ । સા કથયતિ । દેવ જિહ્રેમિ । ત્વમ્ એવ પ્રવિશેતિ । તતો રાજા પ્રવિષ્ટઃ । સ તયા સાર્ધં પરિચારયતિ । સા તસ્મિન્ સમયે કલ્યાણી ઋતુમતી આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । તય રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । દેવ આપન્નસત્વાસ્મિ સંવૃત્તા । તતો રાજ્ઞા તસ્યાપિ અઙ્ગુલિમુદ્રકઞ્ચિત્રા ચ વિરલી દત્તા । ઉક્તા ચ । યદિ તાવદ્ દારકો ભવતિ । એતાં વિરલિકાં પ્રાવૃત્ય અઙ્ગુલિમુદ્રકં ચ ગ્રીવાયાં બદ્ધ્વા મમ પ્રેષયિષ્યસિ । અથ દારિકા તવૈવેત્ય્ ઉક્તા । રાજા પ્રક્રાન્તઃ । યાવદ્ અસૌ સાર્થવાહઃ સંપન્નાર્થે રાજગૃહસમીપમ્ આગતઃ । તેન પત્ન્યાદિ સંદિષ્ટં ભદ્રે પ્રામોદ્યમ્ ઉત્પાદય । સ્વસ્તિતઃ સંપન્નાર્થો ઽહમ્ આગતઃ । કિયત્ તમૈર્ દિવસૈર્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 24 ) આગત એવેતિ । સા શ્રુત્વા કથિતા । મયા એવં ( 245ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.802 ) રૂપમ્ અકૃત્યં કૃતં સ ચાગતઃ । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । તયા એષ વૃત્તાન્તો રાજ્ઞે નિવેદિતઃ । તતો રાજ્ઞા પ્રતિદેશો દત્તઃ । નિર્વિશંકા તિષ્ઠ । અહં તથા કરિષ્યે યથા ન શીઘ્રમ્ આગમિષ્યતીતિ । રાજ્ઞા તસ્ય દૂતો ઽનુપ્રેષિતઃ । સાર્થવાહ મમામુકેનામુકેન ચ રત્નેન પ્રયોજનમ્* । તેન વિના ત્વયા ઇહ ન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ । સ તેષાં રત્નાનામ્ અર્થાય દૂરતરં પ્રવિષ્ટઃ । સાપિ નવાનાં માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । અભિરૂપો જાતઃ પ્રાસાદિકઃ । અશિક્ષિતપણ્ડિતો માતૃગ્રામઃ । તયા પેડાયાં પ્રક્ષિપ્ય ઘૃતસ્ય મધુનશ્ ચાપ્યં પૂરયિત્વા અંગુલિમુદ્રકં ગ્રીવાયાં બદ્ધ્વા વિરલિકયા પ્રચ્છાદ્ય પ્રેષ્યદારિકા અભિહિતા । ગચ્છ ત્વમ્ એતાં પેડાં રાજકુલદ્વારં નીત્વા મણ્ડલકં કૃત્વા પ્રદીપં પ્રજ્વાલ્ય એકાન્તે તિષ્ઠ યાવત્ કેનચિદ્ ગૃહીત ઇતિ । તયા યથાકૃતં યાવદ્ રાજા ઉપરિ પ્રાસાદતલગતો અભયેન રાજકુમારેણ સાર્ધં તિષ્ઠતિ । તેન રાજકુલદ્વારે પ્રદીપો દૃષ્ટઃ । તતઃ પૌરુષેયાણામ્ આજ્ઞા દત્તા । પશ્યત ભવન્તઃ કિમ્ એષ રાજકુલદ્વારે પ્રદીપો જ્વલતીતિ । તૈર્ દૃષ્ટ્વા નિવેદિતમ્* । દેવ પેડા તિષ્ઠતીતિ । સ કથયત્ય્ આનય ઇતિ । અભયેન ચ રાજકુમારેણાભિહિતમ્* । દેવ યદ્ અત્ર પેડાયાં તન્ મમ દાતુમ્ અર્હસીતિ । રાજ્ઞા પ્રત્યભિજ્ઞાત એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ । યાવદ્ રાજ્ઞા પેડા ઉપનામિતા । રાજા કથયત્ય્ ઉદ્ઘાટયત । ઉદ્ઘાટિતા યાવદ્ દારકઃ । રાજા કથયતિ ।( મ્સ્વ્ ઇઇ 25 ) કિમ્ અયં જીવત્ય્ આહોસ્વિન્ મૃત ઇતિ । તૈઃ સમાખ્યાતં જીવતીતિ । તતો રાજ્ઞા અંગુલિમુદ્રકં વિરલિકાં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાય અભયાય સ રાજકુમારાય દત્તઃ । સ તેનાપાયિતઃ પોષિતઃ સંવર્ધિતઃ । રાજ્ઞા જીવકવાદેન સમુદાચરિતો ઽભયેન ચ રાજકુમારેણ ભૃત ઇતિ જીવકઃ કુમારભૃતો જીવકઃ કુમારભૃત ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । યાવદ્ અપરેણ સમયેન જીવકઃ કુમારભૃતો મહાન્ સંવૃત્તઃ । સો ઽભયેન સાર્ધં સંગણિકયા તિષ્ઠતિ । અજાતશત્રુઃ કુમારો ઽજ્ઞાત એવ રાજત્વે વ્યાકૃતઃ । વયમ્ અપિ કિંચિચ્ છિલ્પં શિક્ષામહે યદ્ અસ્માકમ્ ઉત્તરકાલં જીવિકા ભવિષ્યતીતિ । તૌ ચૈવં મન્ત્રયિતૌ । રથકારશ્ ચ શુક્લવાસાઃ શુક્લવાસોભિઃ પુરુષૈઃ પરિવૃતો રાજકુલં પ્રવિશતિ । સો ઽભયેન રાજકુમારેણ દૃષ્ટસ્ તેનાન્યે ચ રાજપુરુષાઃ પૃષ્ટાઃ ક એષ ઇતિ । તે ચ કથયન્તિ રથકારઃ । કિમ્ એષ લભતે । વૃત્તિમ્* । સ સંલક્ષયતિ । અહમ્ અપિ રથકારત્વં શિક્ષે । દેવમ્ અવલોકયામીતિ । સ રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । દેવ અહમ્ અપિ રથકારત્વં શિક્ષે ઇતિ । રાજા કથયતિ । પુત્ર કિં તવૈષા જીવિકા ભવિષ્યતીતિ । તાત રાજપુત્રેણ સર્વશિલ્પાનિ શિક્ષિતવ્યાનિ । પુત્ર યદ્ય્ એવં શિક્ષસ્વ । ( 245વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.803 ) રથકારત્વં સ શિક્ષયિતુમ્ આરબ્ધઃ । જીવકેનાપિ વૈદ્યો દૃષ્ટઃ શુક્લવાસાઃ શુક્લવાસોભિઃ પુરુષૈઃ પરિવૃતો રાજકુલં પ્રવિશન્ । તેનાપરે ચ પૃષ્ટાઃ ક એષ ઇતિ । તૈઃ સમાખ્યાતમ્* । વૈદ્યઃ । કિમ્ અયં કરોતિ । ચિકિત્સામ્* । યદ્ય્ આતુરો જીવત્ય્ અભિસારં લભતે । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 26 ) અથ પ્રેતો ન માર્ગ્યો ન પૃચ્છ્યઃ । સ સંલક્ષયતિ । વૈદ્યકં શિક્ષેય ઇતિ । સ પિતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । દેવ અનુજાનીહિ વૈદ્યકમ્ શિક્ષે ઇતિ । રાજપુત્રસ્ ત્વં કિં વૈદ્યકત્વેન કરોષિ । દેવ રાજપુત્રેણ સર્વશિલ્પાનિ શિક્ષિતવ્યાનિ । પુત્ર યદ્ય્ એવં શિક્ષસ્વ । સ વૈદ્યકં શિક્ષયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તેન વૈદ્યકં શિક્ષિતમ્* । સ કપાલીમોચનીં તુ વિદ્યાં ન જાનાતિ । તેન શ્રુતં તક્ષશિલાયામ્ આત્રેયો નામ વૈદ્યરાજઃ । સ કપાલમોચનીં વિદ્યાં જાનીતે ઇતિ । સ રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । દેવ ગચ્છામિ તક્ષશિલામ્* । કિમર્થમ્* । તત્રાત્રેયો નામ વૈદ્યરાજઃ । સ કપાલમોચનીં વિદ્યાં જાનીતે । તાં ગ્રહીષ્યામિ । પુત્ર કિં નુ તવૈષા જીવિકા । દેવ વૈદ્યકો ઽથવા ન શિક્ષિતવ્યઃ । અથવા શિક્ષિતઃ કર્તવ્યઃ । પુત્ર યદ્ય્ એવં ગચ્છ । તેન રાજ્ઞે પુષ્કરસારિણે સંદિષ્ટમ્* । એષ મમ પુત્રો વૈદ્યકં શિક્ષિતુમ્ આત્રેયસ્ય સકાશં ગચ્છત્ય્ અસ્ય સર્વયોગોદ્વહનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ । સો ઽનુપૂર્વેણ તક્ષશિલામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । પુષ્કરસારિણા ચ લેખં વાચયિત્વા આત્રેયસ્ય સમર્પિતઃ । એષ રાજપુત્રસ્ ત્વત્સકાશમ્ ઉપેત્યાગતો વૈદ્યકમ્ એનં શિક્ષયસ્વેતિ । આત્રેયસ્ તસ્યોપદેશં કરોતિ । સો ઽલ્પતરમ્ ઉપદિશતિ જીવકઃ સવિશેષં ગૃહ્ણાત્ય્ આચરતિ । આત્રેયસ્ય યદા ગ્લાનાવલોકકો ગચ્છતિ તદા એકમ્ આદાય ગચ્છતિ । સો ઽપરેણ સમયેન જીવકમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 27 ) આદાય ગતઃ । તેનાતુરસ્ય ભૈષજ્યં વ્યુપદિષ્ટમ્* । ઇદં ચેદં દાસ્યથ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિષ્ક્રાન્તઃ । જીવકઃ સંલક્ષયતિ । ક્ષીણો ઽયમ્ ઉપાધ્યાયઃ । યદ્ય્ એષ એતદ્ ભૈષજ્યમ્

ઉપયુંક્તે અદ્યૈવ કાલં કરોતિ । ન શોભનમ્ ઉપાધ્યાયેન વ્યુપદિષ્ટમ્* । ઉપાયસંવિધાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ । સ આત્રેયેણ સાર્ધં નિષ્ક્રમ્ય પુનઃ પ્રવિષ્ટઃ । કથયતિ । ઉપાધ્યાય એવમ્ આહ । યન્ મયા ભૈષજ્યં વ્યુપદિષ્ટં તન્ ન દેયમ્ ઇદં ચેદં ચ દેયમ્ ઇતિ । તૈસ્ તથૈવ કૃતમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ । યાવદ્ અપરસ્મિન્ દિવસે પુનર્ અપ્ય્ આત્રેયસ્ય સકાશં ગતઃ । પૃચ્છતિ કા વાર્તા । સ્વસ્થીભૂતઃ । એવં પુનર્ અપ્ય્ એતદ્ એવ દેયમ્* । તત્ કિં યત્ પૂર્વમ્ આદિષ્ટમ્* આહોસ્વિત્ પશ્ચાત્* । કિં મયા પૂર્વમ્ આદિષ્ટં કિં વા પશ્ચાત્* । તૈઃ સમાખ્યાતમ્ ઇદં ત્વયા સાક્ષાદ્ વ્યુપદિષ્ટં ઇદં જીવકેન સંદિષ્ટમ્ ઇતિ । સ સંલક્ષયતિ । હમ્* જીવકઃ પ્રાજ્ઞ ઇતિ વિદિત્વા કથયતિ યદ્ જીવકેન વ્યુપદિષ્ટં તદ્ દાતવ્યમ્ ઇતિ । જીવકસ્યાન્તિકે અનુનય ઉત્પન્નઃ । સ યત્ર ગચ્છતિ તત્ર જીવકમ્ આદાય । તે ઽન્યે માણવકાઃ કથયન્ત્ય્ ઉપાધ્યાય ત્વમ્ અસ્ય રાજપુત્ર ઇતિ કૃત્વા યત્નતો ( 246ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.804 ) વ્યુપદેશં કરોષ્ય્ અસ્માકં ન કરોષીતિ । સ કથયતિ । જીવકઃ પ્રાજ્ઞઃ । અલ્પં વ્યુપદિશામિ યત્ સ્વશક્ત્યા વિભજતિ । યૂયં તુ ન તથેતિ । તેન કથયન્તિ ઉપાધ્યાય કથં જ્ઞાયતે । યદ્ય્ એવાહં ભવતાં પ્રત્યક્ષીકરોમિ । તેન તે માણવકાઃ સર્વે વીથીં પ્રેષિતાસ્ ત્વયામુકસ્ય દ્રવ્યસ્ય મૂલ્યં પ્રષ્ટવ્યં ત્વયામુકસ્યેતિ । જીવકો ઽપિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 28 ) સંદિષ્ટસ્ ત્વયાપ્ય્ અમુકસ્યેતિ । તૈર્ માણવકૈર્ યથાસંદિષ્ટમ્ એવાનુષ્ઠિતમ્* । જીવકો યથાસંદિષ્ટં કૃત્વા સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ ઉપાધ્યાયો ઽન્યસ્ય દ્રવ્યસ્ય મૂલ્યં પ્રક્ષ્યતિ કિં મયા વક્તવ્યમ્* । સર્વથા સર્વદ્રવ્યાણાં મૂલ્યં પૃચ્છામીતિ । તે સર્વે ઉપાધ્યાયસકાશમ્ આગત્ય યથાસંદિષ્ટં નિવેદિતવન્તઃ । આત્રેયો ઽસંદિષ્ટસ્ય દ્રવ્યસ્ય મૂલ્યં પ્રષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । માણવક અમુકસ્ય દ્રવ્યસ્ય કિં મૂલ્યમ્ ઇતિ । સ કથયતિ । ન જાને । અપરે પૃષ્ટાઃ । કથયન્તિ ન જાનીમહ ઇતિ । જીવકઃ પૃષ્ટઃ । તેન સર્વદ્રવ્યાણાં મૂલ્યં સમાખ્યાતમ્* । આત્રેયઃ કથયતિ । માણવકાઃ શ્રુતં વઃ । શ્રુતમ્* । ઇત્ય્ અર્થમ્ અહં કથયામીતિ જીવકઃ પ્રાજ્ઞો ઽહમ્ અલ્પં વ્યપદિશામ્ય્ અયં સ્વશક્ત્યા વિભજતીતિ । ભૂયો ઽપિ પ્રત્યક્ષીકરિષ્યામિ । તે તેનોક્તા ગચ્છત સરલકં પર્વતમ્ અભૈષજ્યમ્ આનયતેતિ । તે ગતાસ્ તેષાં યદ્ યદ્ અભૈષજ્યમ્ અભિરુચિતં તત્ તેન ગૃહીતમ્* । જીવકઃ સંલક્ષયતિ । નાસ્તિ કિંચિદ્ અભૈષજ્યમ્ ઇતિ । તેન શરમૂલં પાષાણવર્તિકા ચ ગૃહીતા । યાવજ્જીવકેનાર્ધપથે ગોપાંગના દૃષ્ટા દધિઘટકિટાલપિણ્ડં ચાદાયાત્રેયસકાશં સંપ્રસ્થિતાતીવાક્ષિરોગાર્તા । સા તેન પૃષ્ટા । ક્વ ગચ્છસીતિ । તયા સમાખ્યાતમ્* । તેન તસ્યાસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સ્થાને સંનિહિતભૈષજ્યં વ્યુપદિષ્ટમ્* । તયા કૃતમ્* । સદ્યઃ સ્વસ્થીભૂતા સાભિપ્રસન્ના કથયતિ । અયં તે દધિઘટઃ કિટાલપિણ્ડકશ્ ચેતિ । તેન કિટાલપિણ્ડકો ગૃહીતો દધિઘટસ્ તુ તયા એવ દત્તઃ । સ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 29 ) કિટાલપિણ્ડમ્ આદાય સંપ્રસ્થિતઃ । યાવત્ તૈર્ માણવકૈર્ અન્તર્માર્ગે હસ્તિપદં દૃષ્ટમ્* । તે તં નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધાઃ । જીવકશ્ ચાગતઃ કથયતિ । કિમ્ એતત્* । હસ્તિપદમ્* । નૈતદ્ ધસ્તિપદમ્* । હસ્તિન્યા એતત્ પદમ્* । સા ચ દક્ષિણકાણાદ્યૈવ કલભકં જનયિષ્યતિ । તત્ર સ્ત્રી અભિરૂઢા । સાપિ દક્ષિણકાણા । ગુર્વિણી । અદ્યૈવ પુત્રં જનયિષ્યતિ । યાવદ્ આત્રેયસકાશં ગતઃ । યેન યદાનીતં તત્ તેનોપદર્શિતમ્* । આત્રેયઃ કથયતિ । માણવકાઃ સર્વમ્ એતદ્ ભૈષજ્યમ્ એતન્ તાવદ્ ઉદકેનૈવં વિધિનામુકસ્ય રોગસ્ય । એવમ્ અન્યાન્ય્ અપીતિ । જીવકઃ પૃષ્ટઃ । ત્વયા કિમ્ આનીતમ્* । સ કથયત્ય્ ઉપાધ્યાય સર્વમ્ એવ ભૈષજ્યં નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ અભૈષજ્યમ્* । અપિ તુ મયા શરમૂલમ્ આનીતં પાષાણવર્તિકા કિટાલપિણ્ડશ્ ચેતિ । કિમ્ એભિઃ પ્રયોજનમ્* । શરમૂલૈર્ વૃશ્ચિકવિદ્ધસ્ય ધૂપો દીયતે । કિટાલપિણ્ડેનોપનાહો દીયતે । પાષાણશર્કરયા કાલે દધિઘટકા ભિદ્યન્તે । આત્રેયેણ વિપુષ્પિતમ્* । માણવકાઃ સંલક્ષયન્ત્ય્ ઉપાધ્યાયો ઽસ્ય રુષિત ઇતિ । તે કથયન્ત્ય્ ઉપાધ્યાય કિમ્ એતદ્ એવ । અસ્માભિર્ આગચ્છદ્ભિર્ અન્તર્માર્ગે હસ્તિપદં દૃષ્ટમ્* । એષ કથયતિ । હસ્તિન્યા એતત્ પદમ્* । સા ચ દક્ષિણકાણા । ગુર્વિણી । અદ્યૈવ પ્રસવિષ્યતિ । કલભકં જનયિષ્યતિ । સ્ત્રી તત્રાભિરૂઢા । સાપિ દક્ષિણકાણા । ગુર્વિણી । અદ્યૈવ પ્રસવિષ્યતિ । પુત્રં જનયિષ્યતીતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 30 ) આત્રેયઃ પૃચ્છતિ સત્યમ્* । સત્યમ્ ઉપાધ્યાય । કથમ્ એતદ્* જ્ઞાયતે હસ્તિપદં હસ્તિન્યાઃ પદમ્ ઇતિ । સ કથયત્ય્ ઉપાધ્યાય વયં રાજકુલે સંવૃદ્ધાઃ ( 246વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.805 ) કથં ન જાનીમઃ । હસ્તિપદં પરિમણ્ડલં હસ્તિન્યાસ્ તુ દીર્ઘમ્* । કથં જ્ઞાયતે દક્ષિણકાણેતિ । વામેન પાર્શ્વેન ચરન્તી ગતા । કથં જ્ઞાયતે ગુર્વિણીતિ । પશ્ચિમૌ પાદૌ નિપીડયન્તિ ગતા । કથં જ્ઞાયતે ઽદ્યૈવ પ્રસવિષ્યતીતિ । સશુક્રપ્રસ્રાવઃ કૃતઃ । કથં જ્ઞાયતે કલભકં પ્રસવિષ્યતીતિ । ભૂયસા દક્ષિણં પાદમ્ અભિપીડયન્તી ગતા । કથં જ્ઞાયતે તત્ર સ્ત્રી અભિરૂઢેતિ । અવતીર્ય પાદયોર્ મધ્યે પ્રસ્રાવઃ કૃતઃ । કથં જ્ઞાયતે સાપિ દક્ષિણકાણેતિ । વામેન પાર્શ્વેન પુષ્પાણ્ય્ ઉચિન્વન્તી ગચ્છતિ । કથં જ્ઞાયતે સાપિ ગુર્વિણીતિ । ભૂયસા પાર્ષ્ણિં નિપીડયન્તી ગતા । કથં જ્ઞાયતે ઽદ્યૈવ પ્રસવિષ્યતીતિ । સશુક્રપ્રસ્રાવઃ કૃતઃ । અપિ તુ યદ્ય્ ઉપાધ્યાયસ્ય વિમર્ષઃ સ સાર્થો ઽમુષ્મિન્ પ્રદેશે તત્ર કઞ્ચિન્ માણવં પ્રેષય । તેન માણવઃ પ્રેષિતઃ । સર્વં તથૈવ યથા જીવકેન સમાખ્યાતમ્* । આત્રેયો માણવકાન્ આમન્ત્રયતે । માણવકાઃ શ્રુતં વઃ । ઉપાધ્યાય શ્રુતમ્* । ઇદૃશો જીવકઃ પ્રાજ્ઞઃ ।

જીવકેન સર્વં શિક્ષિતં સ્થાપયિત્વા કપાલમોચનીં વિદ્યામ્* । યાવદ્ અન્યતમઃ પુરુષઃ કપાલવ્યાધિના સ્પૃષ્ટ આત્રેયસકાશં ગતઃ કથયત્ય્ આત્રેય મમ ચિકિત્સાં કુરુ । સ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ અદ્ય તાવદ્ ગર્તાં ખાનય ગોમયં ચ સમુપાનય । શ્વો ઽહં તવ ચિકિત્સાં કરોમીતિ । જીવકેન શ્રુતમ્* । સ તસ્ય પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધઃ । ભોઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 31 ) પુરુષ યત્ કિંચિદ્ અહં શિક્ષે સર્વં તત્ સત્વહિતહેતોઃ । મયા કપાલમોચની ન શિક્ષિતા । સ ત્વં સમ્પ્રતિ ગુપ્તે સ્થાપય યથા તવ કર્મ ક્રિયમાણં પશ્યામીતિ । સ કથયતિ । તથા ભવત્વ્ ઇતિ । સ તેન પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે સ્થાપિતઃ । તત આત્રેયેણાગત્ય સ પુરુષો ગર્તાયાં નિખાતઃ । કપાલમોચન્યા વિદ્યયા કપાલં મોચિતમ્* । સ તં પ્રાણકં સંદંશેન ગ્રહીતુમ્ આરબ્ધઃ । જીવકઃ કથયત્ય્ ઉપાધ્યાય મા સાહસં કરિષ્યસિ । અદ્યૈવાયં કુલપુત્રઃ કાલં કરિષ્યતીતિ । સ કથયતિ । જીવક આગતો ઽસિ । સ કથયતિ । ઉપાધ્યાયાગતો ઽહમ્* । તત્ કથમ્ અયં પ્રાણકૈર્ ગ્રહીતવ્યઃ । ઉપાધ્યાય સંદંશં તાપયિત્વા પૃષ્ઠે સ્પૃશ । પાદૌ સંકોચયિષ્યતિ । તતો ઽપનયિષ્યસીતિ । તેન તથા કૃતમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ । આત્રેયઃ કથયતિ । જીવક પરિતુષ્ટો ઽહં સ્નાત્વાગચ્છ કપાલમોચનીં વિદ્યાં દાસ્યામીતિ । સ સ્નાત્વાગતઃ । તેન તસ્ય કપાલમોચની વિદ્યા દત્તા । ઉક્તઞ્ ચ । જીવકાસ્માકં જીવિકૈષા ન ત્વયેહ વિષયે પ્રયોક્તવ્યા । ઉપાધ્યાય તથા ભવતુ । જીવક આત્રેયમ્ ઉપામંત્ર્ય પુષ્કરસારિણો રાજ્ઞઃ સકાશં ગત્વોપામંત્રયતિ । મયા વૈદ્યકં શિક્ષિતમ્* । ગચ્છામીતિ । તેન ખલુ સમયેન પુષ્કરસારિણો રાજ્ઞઃ પાણ્ડવા નામ ખષા વિરુદ્ધાઃ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 32 ) સ કથયતિ । જીવક મમ પાણ્ડવા નામ ખષા વિરુદ્ધાંસ્ તાવત્ સંનામય પશ્ચાદ્ યાસ્યસિ । એવમ્ અસ્માકં લોકયાત્રા કૃતા ભવતિ । યસ્માત્ ત્વં પ્રાજ્ઞઃ શક્તશ્ ચેતિ । તેન તસ્ય પ્રતિજ્ઞાતમ્* । તતસ્ તેન ચતુરંગં બલકાયં દત્વા પ્રેષિતઃ । તેન તે પાણ્ડવાઃ ખષાઃ સન્નામિતાઃ । વન્દિગોગ્રહકરપ્રત્યાયાંશ્ ચ ગૃહીત્વા સ્વસ્તિતઃ પ્રત્યાગતઃ । યથાનીતં ચ રાજ્ઞે ઉપનામિતમ્* । તેન પરિતુષ્ટેન તસ્યૈવાનુમોદિતમ્* તેનાપિ આત્રેયાય દત્તમ્* ।
તતો જીવકો ઽનુપૂર્વેણ ભદ્રંકરં નગરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્રૈવ વર્ષારાત્રમ્ અવસ્થિતમ્* । તત્ર તેન સર્વભૂતરુતં નામ શાસ્ત્રં શિક્ષિતમ્* । સ ભદ્રંકરાન્ નગરાત્ સંપ્રસ્થિતઃ । ( 247ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.806 ) અન્યતમશ્ ચ પુરુષઃ કાષ્ઠભારમ્ આદાય નગરં પ્રવિશત્ય્ અસ્થિચર્માવશેષઃ સમન્તાદ્ ગાત્રેણાધરતઃ । સ જીવકેન દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । ભોઃ પુરુષ કેન તે ઈદૃશી સમવસ્થા ઇતિ । સ કથયત્ય્ અહમ્ અપિ ન જાને । અપિ તુ મયા ચૈષ ચાષ્ઠભારકો ગૃહીતો ભવતિ । મમ ચેદૃશી સમવસ્થા ઇતિ । સ દારુપરીક્ષાયાં કૃતાવી । સ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ કિમ્ અયં કાષ્ઠભારકો વિક્રીયતે । વિક્રીયતે । કિયતા મૂલ્યેન । પંચભિઃ કાર્ષાપણશતૈઃ । તેનાસૌ ક્રીતઃ । તતઃ પ્રત્યવેક્ષતા સર્વભૂતપ્રસાદનો નામ મણિર્ દૃષ્ટઃ । તસ્યેદૃશઃ પ્રભાવો યદા વ્યાધિતસ્ય પુરસ્તાત્ સ્થાપ્યતે તદા વ્યાધિર્ યથાભૂતા ચ દૃશ્યતે પ્રદીપેણેવ ગૃહગતં દ્રવ્યમ્* ।
સો ઽનુપૂર્વેણ ઉદુમ્બરિકામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્રાન્યતમ આઢકમાપકઃ પુરુષઃ । સ દ્રોણં માપયિત્વાઢકેન શિરસિ પ્રહારં દદાતિ । જીવકેન દૃષ્ટઃ ઉક્તશ્ ચ ભોઃ પુરુષ કિમર્થમ્ એવ કરોષિ । શિરો મે અતીવ કણ્ડૂયતે । આગચ્છ પશ્યામઃ । તેન તસ્ય નિષદ્ય શિરો દર્શિતમ્* । તતો જીવકેન સર્વભૂતપ્રસાદકો મણિસ્ તસ્ય શિરસિ સ્થાપિતો યાવત્ પશ્યતિ શતપદીમ્* । તતઃ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ તવ શિરસિ શતપદી તિષ્ઠતીતિ । સ પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ ચિકિત્સાં મે કુરુષ્વેતિ । તેન પ્રતિજ્ઞાતમ્* । જીવકઃ સંલક્ષયતિ । ઉપાધ્યાયસ્યૈવોપદેશેન ચિકિત્સામ્ અસ્ય કરોમીતિ । સ તેનોક્તઃ । ભોઃ પુરુષાદ્ય ગર્તં ખાનય પાષિં ચ સમુપાનય ચિકિત્સાં કરિષ્યામીતિ । સ પદયોર્ નિપત્ય પ્રક્રાન્તઃ । જીવકેનાપ્ય્ અપરસ્મિન્ દિવસે સ પુરુષો ગર્તે નિખાતે નિખાત્ય કપાલમોચન્યા વિદ્યયા કપાલં મોચયિત્વા સપ્તેન સંદંશેન શતપદી સ્પૃષ્ટા । તયા પાદાઃ સંકોચિતાઃ । તતસ્ તેન સંદંશેન ગૃહીત્વા ક્ષિપ્તા । સ્વસ્થીભૂતઃ । તેન તસ્ય પંચ કાર્ષાપણશતાનિ દત્તાનિ । તેનાત્રેયાય પ્રેષિતાનિ ।
તતો જીવકો રોહીતકમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । રોહીતકે ઽન્યતમસ્ય ગૃહપતેર્ ઉદ્યાનં પુષ્પફલસલિલસંપન્નમ્* । સ તત્રાતિવાધ્યવસિતઃ કાલં કૃત્વા તસ્મિન્ન્ એવામનુષ્યકેષૂપપન્નઃ । તસ્ય પુત્રો ગૃહસ્વામી સંવૃત્તઃ । તેન તસ્મિન્ન્ ઉદ્યાને આરક્ષકઃ પુરુષઃ સ્થાપિતઃ । સ તેનામનુષ્યકેણ પ્રઘાતિતઃ । દ્વિતીયઃ સ્થાપિતઃ । સો ઽપિ પ્રઘાતિતઃ । તેન ગૃહપતિપુત્રેણ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 34 ) તદ્ ઉદ્યાનમ્ ઉત્સૃષ્ટમ્* । યાવદ્ અન્યતર ઉદરી મનુષ્યઃ સર્વવૈદ્યપ્રત્યાખ્યાતસ્ તદ્ ઉદ્યાનં ગત્વા રાત્રિં વાસમ્ ઉપગતઃ । અહો બત મામનુષ્યકઃ પ્રઘાતયેદ્ ઇતિ । તસ્મિન્ન્ એવ ચ જીવકો રાત્રિં વાસમ્ ઉપગતઃ । યાવદ્ અસાવ્ અમનુષ્યકસ્ તમ્ ઉદરિણમ્ અભિદ્રવિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ જલોદરો રોગો નિષ્ક્રમ્ય કથયતિ । મયાયં પૂર્વં ગૃહીતઃ । કિમર્થમ્ એનમ્ અભિદ્રવસિ । નાસ્તિ તે કશ્ચિત્* છાગસટાયા ધૂપં દાતા યેન ત્વં દ્વાદશ યોજનાનિ નિષ્પલાયેર્ ઇતિ । સો ઽપિ કથયતિ । તવાપિ નાસ્તિ કશ્ચિન્ મૂલકબીજમ્ ઉદશ્વિના પિષ્ટા દાતા યેન ત્વં ખણ્ડં ખણ્ડં વિશીર્યેથા ઇતિ । જીવકેન સર્વં શ્રુતમ્* । સ કલ્યમ્ એવોત્થાય તસ્ય ગૃહપતેઃ સકાશં ગતઃ । કથયતિ ગૃહપતે ઉદ્યાનં પુષ્પફલસલિલસંપન્નં કિમર્થમ્ ઉત્સૃષ્ટમ્ ઇતિ । ગૃહપતિનાસ્ય યથાવૃત્તમ્ આરોચિતમ્* । સ કથયતિ । ગૃહપતે છાગલસટાયા ધૂપં દેહિ । ( 247વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.807 ) દ્વાદશયોજનાન્ય્ અમનુષ્યકો નિષ્પલાયતિ । ગૃહપતિના છાગલસટાયા ધૂપો દત્તઃ । અમનુષ્યકો દ્વાદશ યોજનાનિ નિષ્પલાયિતઃ । તેનાપિ ગૃહપતિના પંચ કાર્ષાપણશતાનિ જીવકાય દત્તાનિ । તાન્ય્ અપિ તેનાત્રેયાય પ્રેષિતાનિ ।
તતો જીવકેન ઉદરી પૃષ્ટઃ । ભોઃ પુરુષ કિમર્થં ત્વમ્ અત્રામનુષ્યકાધ્યુષિતે ઉદ્યાને તિષ્ઠસીતિ । તેનાસ્ય યથાવૃત્તમ્ આરોચિતમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 35 ) જીવિકેનાભિતમ્* । મૂલકબીજમ્ ઉદશ્વિના પિષ્ટ્વા પિવ । સ્વસ્થો ભવિષ્યતીતિ । તેન પીતમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ । તેનાપિ પુરુષેણ પંચ કાર્ષાપણશતાનિ જીવકાય દત્તાનિ । તાન્ય્ અપિ તેનાત્રેયાય પ્રેષિતાનિ ।

તતો જીવકો ઽનુપૂર્વેણ મથુરામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । બહિર્ મથુરાયા વૃક્ષમૂલે વિશ્રાન્તઃ । યાવન્ મલ્લેન મલ્લો નિહતઃ । તસ્યાન્ત્રાણિ પરાવૃત્તાનિ । સ મૃત ઇતિ બહિર્ નિષ્કાસ્યતે । તસ્મિંશ્ ચ વૃક્ષે વૃધ્રિણી સપોતકા તિષ્ઠતિ । સા તૈઃ પોતકૈર્ ઉચ્યતે । અમ્બ માંસમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । સા કથયતિ । પુત્ર કુતો માંસમ્* । તે કથયન્તિ । અમ્બ એષ મલ્લો મલ્લેન નિહતઃ કાલગતો નીયતે । પુત્ર જીવકો ઽત્ર વૈદ્યરાજ આગતઃ । સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યદ્ એનં સ્વસ્થીકરિષ્યતિ । અમ્બ કેનૈષ સ્વસ્થો ભવતિ । યદ્ય્ અસ્ય ચૂર્ણૈર્ અન્ત્રાણિ સ્પૃશ્યન્તે । જીવકેન તત્ સર્વં શ્રુતમ્* । તતો ઽસાવ્ ઉત્થાય મૃતસકાશં ગત્વા પૃચ્છતિ ભવન્તઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । મલ્લેન મલ્લો નિહતઃ । કાલગતઃ । જીવકઃ કથયતિ । સ્થાપયત । પશ્યામિ । તૈઃ સ્થાપિતમ્* । તતો જીવકેન ચ સર્વભૂતપ્રસાદકમણિઃ શિરસિ સ્થાપયિત્વા પ્રત્યવેક્ષિતઃ । યાવત્ પશ્યત્ય્ અન્ત્રાણિ વ્યાકુલીકૃતાનિ । તેન નાડિકાયાં ચૂર્ણં પ્રક્ષિપ્ય મુખે વાયુના પ્રેરિતમ્* । ચૂર્ણેનાન્ત્રાણિ સ્પૃષ્ટાનિ । સ્વસ્થીભૂતઃ । તેનાપિ જીવકસ્ય પંચ કાર્ષાપણશતાનિ દત્તાનિ । તેનાપ્ય્ આત્રેયાય પ્રેષિતાનિ ।
મથુરાયામ્ અન્યતમો ગૃહપતિઃ । તસ્ય પત્ની રૂપયૌવનસંપન્ના । સ તસ્યામ્ અત્યર્થમ્ અધ્યવસિતઃ કાલગતઃ । તસ્યામ્ એવ યોનૌ કૃમિઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । સા યેન સાર્ધં પરિચારયતિ સ કાલં કરોતિ । તતસ્ તયા સાર્ધં ન કશ્ચિત્ પરિચારયતિ । તયા શ્રુતં જીવકો વૈદ્ય ઇહાગતઃ ઇતિ । સા તસ્ય સકાશં ગત્વા કથયતિ । જીવક મમ વ્યાધિર્ અસ્તિ । ચિકિત્સાં કુરુ । જીવકસ્ તાં દૃષ્ટ્વા કથાલાપં ચ શ્રુત્વા સંરક્તઃ કથયતિ । સમયતઃ ચિકિત્સાં કરોમિ યદિ ચ મયા સાર્ધં પરિચારયસીતિ । સા કથયતિ । જિહ્રેમિ । સ કથયતિ । નાસ્તિ તે ઽન્યથા ચિકિત્સા । નાસ્ત્ય્ આત્મસમં પ્રેમ । તયા પ્રતિજ્ઞાતમ્* । તતસ્ તયાત્મના નગ્નીભૂતા । યોનિદ્વારે માંસપેશી દત્તા । તતો ઽસૌ કૃમિસ્ તસ્યાં લગ્નઃ । સ તેન ગૃહીત્વા ક્ષિપ્તઃ । સ્વસ્થીભૂતા । સા કામરાગાધ્યવસિતા નિમિત્તમ્ ઉપદર્શયતિ । સ કર્ણૌ પિધાય કથયતિ ભગિની ત્વં મમ । તવૈષા ચિકિત્સેતિ મયૈવં કૃતમ્ ઇતિ । તયા તસ્મૈ પંચ કાર્ષાપણશતાનિ દત્તાનિ । તાન્ય્ અપ્ય્ તેનાત્રેયાય પ્રેષિતાનિ ।
તતો જીવકો ઽનુપૂર્વેણ યમુનાતટમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તેન તત્ર માનુષકુણપં દૃષ્ટમ્* । તસ્ય મત્સ્યૈઃ પાર્ષ્ણિપ્રદેશં સ્નાયુજાલમ્ આકૃષ્યતે । સો ઽક્ષિણી ઉન્મીલયતિ નિમીલયતિ ચ । જીવકેન તત્ સર્વમ્ ઉપલક્ષિતં યથા સન્ધિબન્ધાયાઃ સ્નાયુગુલ્ફાદયઃ ( 248ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.808 ) એવમ્ અવસ્થિતા ઇતિ ।
સો ઽનુપૂર્વેણ વૈશાલીં ગતઃ । યાવન્ મલ્લેન મલ્લસ્ય તલપ્રહારેણાક્ષિપેલાંકોલંભિતઃ । સ જીવકસ્ય સકાશં ગતઃ । તેન તસ્યાં પાર્ષ્ણ્યાં સ્નાયુજાલમ્ આકૃષ્ય પ્રવેશિતમ્* । તેન તસ્ય પંચ કાર્ષાપણશતાનિ દત્તાનિ । તેનાભયસ્ય માતુર્ દત્તાનિ ।
વૈશાલ્યામ્ અન્યતમઃ પુરુષઃ । તસ્ય શતપદી કર્ણં પ્રવિષ્ટા । સા તત્ર પ્રસુતા । સપ્તશતાન્ય્ અપત્યાનાં જાતાનિ । સ કર્ણશૂલાભ્યાહતો જીવકસ્ય સકાશં ગતઃ । ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । જીવકઃ સંલક્ષયતિ । પૂર્વં મયા ઉપાધ્યાયોપદેશેન કર્મ કૃતમ્ ઇદાનીં સ્વમતેન કર્મ કરિષ્યામીતિ । તેનાસૌ પુરુષો ઽભિહિતઃ । ગચ્છ ભોઃ પુરુષ પત્રમણ્ડપં કારયત । નીલૈર્ વસ્ત્રૈર્ વેષ્ટયિત્વાસ્યાધસ્તાદ્ ભેરીં સ્થાપય । ભૃમિં ચ તાપય ઇતિ । તેન યથાસંદિષ્ટં સર્વમ્ અનુષ્ઠિતમ્* । તતો જીવકેન તં પુરુષં ભૂમૌ નિપાતયિત્વા સા ભૂમિર્ ઉદકેન સિક્તા । તતો ભેરી પરાહતા । શતપદી પ્રાવૃટ્કાલ ઇતિ કૃત્વા નિષ્ક્રાન્તા । તતો જીવકેન કર્ણમૂલે માંસપેશી સ્થાપિતા । સા પુનઃ પ્રવિષ્યાપત્યાનિ ગૃહીત્વા નિર્ગતા । સહાપત્યૈર્ માંસપેશ્યાં સિક્તા । તતો જીવકેન સા માંસપેશીચ્છોરિતા । સ પુરુષ સ્વસ્થીભૂતઃ । તેન પંચ કાર્ષાપણશતાનિ દત્તાનિ । તાન્ય્ અપિ તેનાભયસ્ય માતુર્ દત્તાનિ ।
સો ઽનુપૂર્વેણ રાજગૃહં ગતઃ । રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ શ્રુતં યથા જીવક આગત ઇતિ । તેનાજાતશત્રોઃ કુમારસ્યાજ્ઞા દત્તા પુત્ર ભ્રાતા તે આગચ્છતિ પ્રત્યુદ્ગમકો ગચ્છેતિ । સ પ્રત્યુદ્ગતઃ । જીવકેન શ્રુતં યથા અજાતશત્રુઃ કુમારઃ પ્રત્યુદ્ગચ્છતીતિ । સ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ અહમ્ અસ્ય પ્રત્યુદ્ગમનં સ્વીકરિષ્યામીતિ યદા રાજા ભવિષ્યતિ તદાનર્થં મે કરિષ્યતીતિ । સ પરાવૃત્યાન્યેન દ્વારેણ પ્રવિષ્ટઃ । અપરેણ સમયેન જીવકો મહાજનકાયપરિવૃતો વ્યાક્ષિપ્તચિત્તો ગચ્છતિ । તાવદ્ અન્યતરો બ્રાહ્મણો ઽક્ષિરોગાર્તો જીવકસ્ય સકાશં ગતઃ । ભૈષજ્યં મે વ્યપદિશેતિ । તેન સંજાતામર્ષેણોક્તઃ । ભસ્મના પૂરય ઇતિ । તેન ઋજુકેન ભસ્મના પૂરિતમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ ।
અપરસ્યાપ્ય્ અક્ષિરોગઃ । સ જીવકસકાશં સંપ્રસ્થિતઃ । તેન બ્રાહ્મણેન દૃષ્ટઃ પૃષ્ટશ્ ચ । ભોઃ પુરુષ ક્વ ગચ્છસીતિ । તેન યથાભૂતમ્ આખ્યાતમ્* । સ કથયતિ । કિં તે જીવકેન । યત્ તેન મમોપદિષ્ટં તત્ કુરુષ્વેતિ । શ્રદ્દધાનો ઽસૌ । તેન ભસ્મના પૂરિતે અન્ધીભૂતઃ ।

અપરેણ સમયેન રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય મૂર્ધ્નિ પિટકો જાતઃ । તેનામાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્ત આહૂયતાં વૈદ્ય ઇતિ । અમાત્યૈર્ આહૂતઃ । રાજ્ઞાભિહિતઃ । ભવન્તો મૂર્ધ્નિ પિટકો જાતઃ । ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । તે કથયન્તિ । દેવ જીવિકે મહાવૈદ્યે ઽવ તિષ્ઠમાને કથં વયં કરિષ્યામઃ । રાજા કથયત્ય્ આહૂયતાં ભવન્તો જીવકઃ । તૈર્ આહૂતઃ । રાજા કથયતિ । જીવક ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । જીવકઃ કથયતિ । દેવ સમયતઃ કરોમિ યદ્ય્ અહમ્ એવ દેવં સ્નપયામિ । એવં કુરુ । તતો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 39 ) જીવકેનામલકં દદતા પાચનીયાનિ દ્રવ્યાણિ દત્તાનિ । પંચ ચ ઘટશતાનિ પાચનીયૈર્ દ્રવ્યૈર્ ભાવિતાનિ । યદા પક્વઃ તદા પ્રચ્છન્નં ક્ષુરેણ સ્પૃષ્ટઃ સ્ફુટિતઃ । તતો રોહિણીયાનિ દ્રવ્યાણિ દત્તાનિ । પંચ ઘટશતાનિ રોહિણીયૈર્ દ્રવ્યૈર્ ભાવિતાનિ । તદ્ વ્રણં રૂઢં સમચ્છવિ સમરોમં સંવૃત્તમ્* । રાજા સ્નાતમાત્રઃ કથયતિ । જીવક ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । સ કથયતિ । દેવ ભુંક્ષ્વ । ( 248વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.809 ) તાવદ્ રાજ્ઞા ભુક્તમ્* । જીવક ચિકિત્સાં કુરુ । દેવ કૃતા । સ તદન્તે પાણિના પરામાર્ષ્ટિ । ન સંજાનીતે કતરસ્મિન્ પ્રદેશે વ્રણમ્ ઇતિ । આદર્શં ગૃહીત્વા વ્યવલોકયતિ તથાપિ ન પશ્યતિ । દેવીં પૃચ્છતિ । સાપિ ન સંજાનીતે કતરસ્મિન્ પ્રદેશે વ્રણમ્ આસીદ્ ઇતિ । રાજા પરં વિસ્મયમ્ આપન્ન અમાત્યાનાં કથયતિ । ભવતો જીવકસ્ય વૈદ્યરાજાભિષેકં કુરુતેતિ । સો ઽન્ધઃ પુરુષઃ કથયતિ । દેવ કિં પુત્રસ્નેહાદ્ અસ્યાભિષેકઃ ક્રિયતે । આહોસ્વિદ્ વૈદ્યવૈચક્ષણ્યાદ્ ઇતિ । સ કથયતિ । વૈદ્યચૈક્ષણ્યાત્* । યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ એવાનેનાન્ધીકૃતઃ । જીવકઃ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ તવાહં દર્શનમ્ અપિ ન સમનુપશ્યામિ કુતઃ સ્વસ્થીકરિષ્યામિ । સ કથયતિ । સત્યમ્ એતદ્ અપિ તુ યસ્ય ત્વયોપદેશઃ કૃતસ્ તેન મમોપદિષ્ટમ્* । કિમ્ ઉપદિષ્ટમ્* । અમુકમ્* । જીવકઃ કથયતિ । તસ્યાન્યો ધાતુઃ । તવાપ્ય્ અન્યઃ । ઇદાનીમ્ ઇદં ચેદં ચ કુરુ । સ્વસ્થીભવિષ્યસીતિ । તેન કૃતમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 40 ) સ્વસ્થીભૂતઃ । કથયતિ । દેવ ક્રિયતામ્ અસ્ય વૈદ્યરાજાભિષેક ઇતિ । સ હસ્તિસ્કન્ધાભિરૂઢો મહતા શ્રીસમુદયેન વૈદ્યરાજ્યે ઽભિષિક્તઃ ।
રાજગૃહે ઽન્યતમો ગૃહપતિર્ ગુલ્મવ્યાધિના સ્પૃષ્ટઃ । સર્વવૈદ્યપ્રત્યાખ્યાતઃ । સ સંલક્ષયતિ । જીવકસ્ય સકાશં ગચ્છામીતિ । યદિ ચિકિત્સાં કરિષ્યત્ય્ અતીવ કુશલં નો ચેદ્ આત્માનં ઘાતયિષ્યામીતિ । સ જીવકસકાશં ગતઃ । જીવક ચિકિત્સાં મે કુરુ । સ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ દુર્લભાનિ તવ ભૈષજ્યાનીતિ । સ સંલક્ષયતિ । જીવકેનાપ્ય્ અહં પ્રત્યાખ્યાતઃ । કિમ્ અત્ર પ્રાપ્તકાલ આત્માનં ઘાતયિષ્યામીતિ । શ્મશાનં ગતઃ । તત્ર ચિતાયાં જ્વલન્ત્યાં બભ્રુનકુલશ્ ચન્દનગોધા ચ યુધ્યમાનૌ પતિતૌ । તેન ક્ષુધાર્તેન તાવ્ ઉભાવ્ અપિ ભક્ષિતૌ । દેવશ્ ચ વૃષ્ટઃ । શ્મશાનાત્ પ્રઘરત્ તચ્ ચિતોદકં પીતમ્* । શ્મશાનસ્ય નાતિદૂરે ગોકુલમ્* । તત્ર ગત્વા કોદ્રવોદનં મથિતં ચ પીતમ્* । ગુલ્મઃ સ્ફુટિતઃ । ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચ વિરિક્તો યથા પૌરાણઃ સંવૃત્તઃ ।
અપરેણ સમયેન વૈદેહ્યા ગુહ્યપ્રદેશે પિટકો જાતઃ । તયા રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । રાજ્ઞા જીવકો ઽભિહિતઃ । અપરમાતુશ્ ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । તેન પ્રતિજ્ઞાતમ્* । તતઃ સત્કૂન્ પિણ્ડીકૃત્ય ધાત્ર્યા દત્તાઃ । અસ્યાન્તિકે નિષાદયિતવ્યેતિ । તયા સા નિષાદિતા । જીવકેન સત્કુપિણ્ડં દૃષ્ટા સંલક્ષિતઃ । અમુષ્મિન્ પ્રદેશે ઇતિ । તતઃ પાચનીયાનિ દ્રવ્યાણિ દત્તાનિ । પક્વં જ્ઞાત્વા સત્કુપિણ્ડમધ્યે શસ્ત્રકં પ્રક્ષિપ્ય ધાત્ર્યાભિહિતા । અસ્યાન્તિકે ઈષન્ નિષાદયિતવ્યા દેવી । નિષદ્યાકાશે ધારયિતવ્યેતિ । તયા તથાકૃતમ્* । શસ્ત્રસંપાતસમકાલમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 41 ) એવ પિટકઃ સ્ફુટિતઃ । તતો રોહણીયદ્રવ્યપરિભાવિતેન કષાયામ્ભસા શોચિતઃ । રોહિણીયાનિ દ્રવ્યાણિ દત્તાનિ । સ્વસ્થીભૂતા । જીવકો રાજ્ઞઃ સકાશં ગતઃ । રાજા કથયતિ । જીવક કૃતા તે ઽપરમાતુશ્ ચિકિત્સા । દેવ કૃતા । મા તે વિનગ્ના દૃષ્ટા । દેવ ન દૃષ્ટા । કથં કૃતા । તેન યથાવૃત્તમ્ આરોચિતમ્* । રાજા પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । તેનામાત્યા ઉક્તાઃ । દ્વિર્ અપિ જીવકસ્ય વૈદ્યરાજાભિષેકં કુરુથેતિ । યો ઽસૌ ગુલ્મી પુરુષો જીવકેનાભિહિતો દુર્લભાનિ ભૈષજ્યાનીતિ સ કથયતિ । દેવ કિં પુત્રસ્નેહાદ્ અસ્યાભિષેકઃ ક્રિયતે । આહોસ્વિદ્ વૈદ્યવૈચક્ષણ્યાત્* । વૈદ્યવૈચક્ષણ્યાત્* । યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ અનેન ન સ્વસ્થીકૃતઃ । જીવકઃ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ ન મયા તવ ચિકિત્સા કૃતા । અપિ ( 249ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.810 ) તુ મયોક્તં દુર્લભાનિ તે ભૈષજ્યાનીતિ । સ કથયતિ । કીદૃશાનિ મમ ભૈષજ્યાનીતિ । જીવકઃ કથયતિ । યદિ કૃષ્ણચતુર્દશ્યામ્ એકપિણ્ડલઃ પુરુષઃ કાલં કરોતિ । તસ્ય શ્મશાને ધ્માપ્યમાનસ્ય બભ્રુનકુલશ્ ચન્દનગોધા ચ ચિતાયાં પતિતઃ । તૌ ત્વં ભક્ષયસિ । મહેન્દ્રો દેવો વર્ષતિ । શ્મશાનાચ્ ચ પ્રઘરિતં ચોદકં પિબસિ । તતઃ કોદ્રવોદનં ભુંક્ષે મથિતં ચ પિબસિ એવં ત્વં સ્વસ્થો ભવસ્ય્ એતન્ મત્વા મયોક્તં દુર્લભાનિ તે ભૈષજ્યાનીતિ । સ કથયતિ । સાધુ સુષ્ઠુ પરિજ્ઞાતમ્* । એતદ્ એવ મયોપયુક્તમ્* । તતો ઽભિપ્રસન્નઃ કથયતિ । દેવ શક્યો ઽસ્ય વૈદ્યરાજાભિષેકઃ । અભિષિચ્યતામ્ ઇતિ । દ્વિર્ અપિ વૈદ્યરાજ્યે ઽભિષિક્તમ્* ।

યદા અજાતશત્રુણા દેવદત્તકલ્યાણમિત્રવિગ્રાહિતેન પિતા ધાર્મિકો ધર્મરાજો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ તદાસ્ય ગુલ્મરોગઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । તેન વૈદ્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । તે કથયન્તિ । દેવ જીવકો ઽનુત્તરો વૈદ્યરાજો દેવસ્ય ભ્રાતા । તસ્મિન્ સ્થિતે કા શક્તિર્ અસ્માકં ચિકિત્સાં કર્તુમ્ ઇતિ । તેનામાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । આહૂયતાં ભવન્તો જીવક ઇતિ । તૈર્ આહૂતઃ । જીવક ગુલ્મરોગો મે પ્રાદુર્ભૂતઃ । ચિકિત્સાં કુરુષ્વેતિ । દેવ કરોમિ । સ સંલક્ષયતિ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ગુલ્મો ભિદ્યતે । અત્યન્તહર્ષેણ વા અત્યન્તરોષેણ વા । તદ્ અયં પાપકારી સત્વઃ । કુતો ઽસ્યાત્યન્તહર્ષઃ । સર્વથા રોષયિતવ્ય ઇતિ વિદિત્વા કથયતિ । દેવ સમયેન ચિકિત્સાં કરોમિ । યદ્ય્ ઉદાયિભદ્રસ્ય કુમારસ્ય માંસં પરિભુંક્ષ્વેતિ । શ્રુત્વા રાજા રુષિતઃ કથયતિ । શોભનમ્* । મયા પિતા જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ । ત્વમ્ અપ્ય્ ઉદાયિભદ્રં જીવિતાદ્ વ્યપરોપય । અહમ્ અપિ સ્વયમ્ એવ રોગેણ કાલં કરિષ્યામિ । ત્વમ્ અપિ રાજા ભવિષ્યસીતિ । સ કથયતિ । દેવ એષા ચિકિત્સા । ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થેન ભવિતુમ્ ઇતિ । નાસ્ત્ય્ આત્મસમં પ્રેમ । તેનાભ્યુપગતમ્* । તતો જીવકેન ઉદાયિભદ્ર કુમારઃ સર્વાલંકારવિભૂષિતઃ કૃત્વા રાજ્ઞ ઉપનામિતઃ । દેવ અયમ્ ઉદાયિભદ્રઃ કુમારઃ સુનિરીક્ષિતમ્ એનં કુરુ । ન ભૂયો દ્રક્ષ્યસીતિ । તતસ્ તેનોપદર્શ્ય ગૃહં નીત્વા સ્થાપિતઃ । તતો જીવકો માંસાર્થી શીતવનં શ્મશાનં ગતઃ । અશૂન્યં ચ શીતવનં શ્મશાનં મૃતકુણપેન । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 43 ) તતસ્ તેન કુણપમાંસં ગૃહીત્વોપકરણવિશેષૈઃ સાધયિત્વા ભોજનકાલે રાજ્ઞ ઉપનામિતમ્* । તતો રાજા અજાતશત્રુઃ માંસશરાવં ગૃહીત્વા ભક્ષયિષ્યામીતિ જીવકેનાચ્છિદ્ય કપોલે પ્રહારો દત્તઃ । પાપકારિન્ ત્વયા પિતા ધાર્મિકો ધર્મરાજો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ । ઇદાનીં પુત્રમાંસમ્ અપિ ભક્ષયસીતિ । સ રુષિતઃ કથયતિ । યદ્ય્ એવં કિમર્થં પ્રઘાતિતઃ । સંજાતામર્ષસ્ય ચાસ્ય ગુલ્મઃ સ્ફુટિતઃ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચ વિરિક્તઃ । સ રુધિર એવ મુખેનાગતઃ । યં દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છિતઃ પૃથિવ્યાં પતિતઃ । તતો જલાભિષેકપ્રત્યાગતપ્રાણં સ્નપયિત્વા સાંપ્રેયભોજનં દત્તમ્* । યથા પૌરાણઃ સંવૃત્તઃ । તતો જીવક ઉદાયિભદ્રં કુમારં સર્વાલંકારવિભૂષિતમ્ આદાય રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । દેવ અયમ્ ઉદાયિભદ્રઃ કુમારો ન શક્યં મયા કુન્તપિપીલકમ્ અપિ પ્રાણિનં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયિતું ( 249વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.811 ) પ્રાગ્ એવ કુમારમ્* । અપિ ત્વ્ અનેનોપાયેન ચિકિત્સેતિ મયોપાયસંવિધાનં કૃતમ્ ઇતિ । રાજા પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતઃ । તેનામાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । જીવકસ્ય વૈદ્યરાજાભિષેકં કુરુષ્વેતિ । અમાત્યૈર્ હસ્તસ્કન્ધાભિરૂઢો મહતા શ્રીસમુદયેન ત્રિર્ અપિ વૈદ્યરાજાભિષેકેણાભિષિક્તઃ ।

તતો જીવકસ્ય મદ ઉત્પન્નઃ । ન મયા સમઃ કશ્ચિદ્ વૈદ્યો ઽસ્તિ । અહં કાયચિકિત્સકાનામ્ અગ્રઃ । ભગવાન્ અપિ ચિત્તચિકિત્સકાનામ્ અગ્ર ઇતિ । સો ઽપરેણ સમયેન ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । સ મદાવલેપેન સત્યાનિ ન પશ્યતિ । ભગવાન્ સંલક્ષયતિ । જીવકો વૈદ્યરાજ આહૃતકુશલમૂલઃ કિમર્થં સત્યાનિ ન પશ્યતિ । મદાવલેપનાત્* । મદાપનયો ઽસ્ય કર્તવ્ય ઇતિ । તત્ર ભગવાન્ જીવકં વૈદ્યરાજમ્ આમન્ત્રયતે । દૃષ્ટસ્ તે જીવક હિમવત્પર્વતરાજઃ । નો ભદન્ત । ગૃહાણ તથાગતસ્ય ચીવરકર્ણકઃ । તેન ગૃહીતમ્* । અથ ભગવાન્ જીવકં વૈદ્યરાજમ્ આદાય યેન હિમવાન્ પર્વતરાજસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । તત્ર નાનાવિધૌષધયો દીપવજ્ જ્વલન્તિ । ભગવાં જીવકં વૈદ્યરાજમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ગૃહાણ જીવક યથાભિપ્રેતા ઓષધીઃ । ભગવન્ બિભેમિ । તત્ર ભગવાન્ યક્ષં વજ્રપાણિમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છ વજ્રપાણે જીવકસ્યારક્ષાં કુરુ । સ ગતસ્ તેન નાનાવિધા ઓષધયો ગૃહીતાઃ । ભગવાન્ કથયતિ । જીવક કિં નામેયમ્ ઓષધિઃ । સ કથયતિ । ભગવન્ન્ અમુકા । અનેન વિધાનેનામુકસ્ય વ્યાધેર્ ઉપશમનીતિ । ઇયમ્ અપ્ય્ અમુકા । અમુકસ્ય વ્યાધેઃ પ્રશમનીતિ । અપરાસાં નામાનિ ન જાનીતે । યાં ન જાનીતે તાં ભગવાન્ કથયતિ । જીવક ઇયમ્ અમુકા । અમુકેન વિધાનેનામુકસ્ય વ્યાધેઃ પ્રશમની । ઇયમ્ અપ્ય્ અમુકસ્યેતિ । જીવકઃ કથયતિ । વૈદ્યકમ્ અપિ ભગવાન્ જાનીત ઇતિ । તત્ર ભગવાન્ જીવકં વૈદ્યરાજમ્ આમન્ત્રયતે । ચતુર્ભિર્ જીવકાઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 45 ) ભિષક્ છલ્યાહર્તા રાજાર્હશ્ ચ ભવતિ રાજયોગ્યશ્ ચ રાજાઙ્ગત્વે ચ સંખ્યાં ગચ્છતિ । કતમૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઇહ ભિષક્ છલ્યાહર્તા । આબાધકુશલો ભવતિ । આબાધસમુત્થાનકુશલશ્ ચ । ઉત્પન્નસ્યાબાધસ્ય પ્રહાણકુશલઃ । પ્રહીણસ્યાયત્યામ્ અનુત્પાદકુશલઃ । કથમ્ આબાધકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિષક્ છલ્યાહર્તાબાધં જાનાત્ય્ અયમ્ આબાધ એવંરૂપશ્ ચૈવંરૂપશ્ ચેત્ય્ એવમ્ આબાધકુશલો ભવતિ । કથમ્ આબાધસમુત્થાનકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિષક્ છલ્યાહર્તાબાધં જાનાત્ય્ અયમ્ આબાધો વાતસમુત્થો વા વિપત્તિસમુત્થો વા શ્લેષ્મસમુત્થો વાત્મોપક્રમિકો વા પરોપક્રમિકો વા સાંનિપાતિકો વા ઋતુપરિણામિકો વેત્ય્ એવમ્ આબાધસમુત્થાનકુશલો ભવતિ । કથમ્ ઉત્પન્નસ્યાબાધસ્ય પ્રહાણકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિષક્ છલ્યાહર્તાબાધં જાનાત્ય્ અયમ્ આબાધો ઽંજનેન વા પ્રત્યંજનેન વા વામનેન વા વિરેચનેન વોર્ધ્વવિરેચનેન વાધોવિરેચનેન વા નસ્તકર્મણા વા ધૂપદાનેન વા સ્વેદપરિકર્મણા વા પ્રહાસ્યતીત્ય્ એવમ્ ઉત્પન્નસ્યાબાધસ્ય પ્રહાણકુશલો ભવતિ । કથં પ્રહીણસ્યાબાધસ્યાયત્યામ્ અનુત્પાદકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિષક્ છલ્યાહર્તાબાધં જાનાત્ય્ અયમ્ આબાધ ( 250ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.812 ) એવંરૂપાભિશ્ ચૈવંરૂપાભિશ્ ચ સાંપ્રેયાભિઃ ક્રિયાભિઃ ક્રિયમાણાભિઃ પ્રહીણ આયત્યાં નોત્પત્સ્યત ઇત્ય્ એવં પ્રહીણસ્યાબાધસ્યાયત્યામ્ અનુત્પાદકુશલો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 46 ) ભવતિ । એવં ચતુર્ભિર્ અંગૈઃ સમન્વાગતો ભિષક્ છલ્યાહર્તા રાજાર્હશ્ ચ ભવતિ રાજયોગ્યશ્ ચ રાજાંગત્વે ચ સંખ્યાં ગચ્છતિ । એવમ્ એવ ચતુરંગૈઃ સમન્વાગતસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરો ભિષક્ છલ્યાહર્તા ઇત્ય્ ઉચ્યતે । કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । ઇહ જીવક તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇદં દુઃખસમુદય ઇદં દુઃખનિરોધ ઇદં દુઃખનિરોધગામિનીપ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ન ખલુ જીવક ભિષક્ છલ્યાહર્તા જાતિમૂલકાનાં દુઃખાનાં પ્રહાણાય ભૈષજ્યં જાનાતિ । નાપિ જરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસમૂલકાનાં દુઃખાનાં પ્રહાણાય ભૈષજ્યં જાનાતિ । તથાગતસ્ તુ જીવક જાતિમૂલકાનાં દુઃખાનાં પ્રહાણાય ભૈષજ્યં જાનાતિ । જરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસમૂલકાનાં દુઃખાનાં પ્રહાણાય ભૈષજ્યં જાનાતિ । તસ્માત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરો ભિષક્ છલ્યાહર્તેત્ય્ ઉચ્યતે । અસ્મિન્ ખલુ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે જીવકસ્ય કુમારભૃત્યસ્ય વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ ઉત્પન્નમ્* । અથ જીવકઃ કુમારભૃતો દૃષ્ટધર્મા પ્રાપ્તધર્મા વિદિતધર્મા પર્યવગાઢધર્મા તીર્ણકાંક્ષસ્ તીર્ણવિચિકિત્સો ઽપરપ્રત્યયો ઽનન્યનેયઃ શાસ્તુઃ શાસને ધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્તઃ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અભિક્રાન્તો ઽહં ભદન્તાભિક્રાન્તઃ । એષો ઽહં ભગવન્તં શરણં ગચ્છામિ ધર્મં ચ ભિક્ષુસંઘાં ચોપાસકં ચ । માં ધારયાદ્યાગ્રેણ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 47 ) યાવજ્જીવં પ્રાણોપેતં શરણગતમ્ અભિપ્રસન્નમ્* । અથ જીવકો વૈદ્યરાજો ભગવત પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ ।
હિમવાન્ પર્વતરાજો હિમસંયોગાન્ નિત્યં શીતલો ભગવતઃ સાભિષ્યન્દં ગ્લાનમ્ ઉત્પન્નમ્* । જીવકો વૈદ્યરાજઃ સંલક્ષયતિ । સ્વયમ્ એવાહં ભગવત ઉપસ્થાનં કરોમિ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિન ઇતિ । તતો જીવકેન દ્વાત્રિંશદ્ ઉત્પલાનિ સ્રંસનીયૈર્ દ્રવ્યૈર્ ભાવયિત્વા ભગવતે દત્તાનિ । જિઘ્રતુ ભગવાન્ એતાનીતિ । ભગવતા ઘ્રાતાનિ । દ્વાત્રિંશદ્ એવોત્થાનાનિ લબ્ધાનિ । તતો ભગવન્તં પૃચ્છતિ । કશ્ચિદ્ ભગવાન્ સમ્યગ્વિરિક્ત ઇતિ । ભગવાન્ આહ । સન્તિ જીવક તે દોષાઃ । યે ચ્યુતા ન સ્રુતાઃ સન્તિ । સ્રુતા ન ચ્યુતાઃ સન્તિ । સ્રુતાશ્ ચ્યુતાશ્ ચ સન્તિ । નૈવ સ્રુતા ન ચ્યુતા ઇતિ । જીવકઃ કથયતિ । ભગવન્ યદ્ય્ એવં ગુડહરીતકીં ભક્ષય । મણ્ડાનુપૂર્વીં ચ કુરુષ્વેતિ । ભગવતા તથાકૃતમ્* સ્વસ્થો જાતઃ ।

આચરિતં જીવકસ્ય યસ્ય કસ્યચિદ્ રાજ્ઞો વા રાજમાત્રસ્ય વા ચિકિત્સાં કરોતિ સ તસ્મૈ ગ્રામં વા ગ્રામવરં વા પ્રયચ્છતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન જીવકેન વિદેહરાજસ્ય ચિકિત્સા કૃતા । તેન તસ્મૈ શતસહસ્રમૂલ્યં બૃહતિકાપ્રાવરણં દત્તમ્* । સ તમ્ આદાય ( મ્સ્વ્ ઇઇ 48 ) યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તે ( 250વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.813 ) નિષણ્ણો જીવકઃ કુમારભૃતો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । આચરિતં ભદન્ત મમ યસ્ય રાજ્ઞો વા રાજમાત્રસ્ય વા ચિકિત્સાં કરોમિ સ મે ગ્રામં વા ગ્રામવરં વાનુપ્રયચ્છતિ । તન્ મયા વિદેહરાજસ્ય ચિકિત્સા કૃતા । તેન મે શતસહસ્રમૂલ્યં બૃહતિકાપ્રાવરણં દત્તમ્* । તદ્ અહં ભગવતે ઽનુપ્રયચ્છામિ । તદ્ ભગવાન્ પ્રતિગૃહ્ણાત્વ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । પ્રતિગૃહ્ણાતિ ભગવાં જીવકસ્ય કુમારભૃતસ્યાન્તિકાચ્ છતસહસ્રમૂલ્યં બૃહતિકાપ્રાવરણમ્* । તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતો ઽભૂદ્ વ્યજનં ગૃહીત્વા ભગવન્તં વીજયન્* । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગૃહાણાનન્દ શતસહસ્રમૂલ્યં બૃહતિકાપ્રાવરણં મમાર્થાય શસ્ત્રલૂનં કુરુષ્વેતિ । તત આયુષ્માન્ આનન્દો ગૃહીત્વા વિસ્તીર્ણાવકાશં પૃથિવીપ્રદેશં ગત્વા માપયિતુમ્ આરબ્ધઃ । પશ્યતિ બહૂનિ ચીવરાણિ સંપદ્યન્તે । તતસ્ તેન ભગવતસ્ ત્રિચીવરં કૃતમ્ આત્મનઃ સાન્તરોત્તરમ્ આયુષ્મતશ્ ચ રાહુલસ્ય કુસૂલકઃ । તં ખલુ વર્ષાવાસં ભગવતઃ પંચ પટશતાનિ સંપન્નાનિ । ભિક્ષુસંઘસ્ય ચાનેકાનિ । ભિક્ષવો ન જાનીતે કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । તસ્માદ્ અનુજાનામિ । ભિક્ષુભિર્ ગૃહપતિચીવરકાણિ શસ્ત્રલૂનાનિ દુર્વર્ણીકૃત્ય ધારયિતવ્યાનિ ।
આચરિતં રજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય ભિક્ષું વા ભિક્ષુણીં વા દૃષ્ટ્વા હસ્તિસ્કન્ધાદ્ અવતીર્ય પાદાભિવન્દનં કરોતિ । સો ઽપરેણ સમયેન હસ્તિનમ્ અભિરુહ્ય ભગવતઃ પાદાભિવન્દકઃ સંપ્રસ્થિતઃ । યાવત્ પશ્યત્ય્ અન્તર્માર્ગે આજીવકમ્* । સ તસ્ય જાતસંભ્રમો હસ્તિસ્કન્ધાદ્ અવતીર્ય પાદયોર્ નિપતિતઃ । તત્ર યે અશ્રાદ્ધાસ્ તે સંલક્ષયન્તિ । ન કેવલં દેવો ભિક્ષુષ્વ્ એવાભિપ્રસન્નઃ । આજીવકેષ્વ્ અપ્ય્ અભિપ્રસન્ન ઇતિ । યે તુ શ્રાદ્ધાસ્ તે સંલક્ષયન્તિ । નૂનં દેવો ભિક્ષુર્ ઇતિ કૃત્વા સસંભ્રમો ઽસ્ય હસ્તિસ્કન્ધાદ્ અવતીર્ય પાદયોર્ નિપતિત ઇતિ । તે સન્દિગ્ધમનસો રાજાનમ્ ઊચુઃ । કસ્ય દેવેન વન્દના કૃતા । ભગવતઃ શ્રાવકસ્ય । દેવ આજીવક એષ ન ભગવતઃ શ્રાવકઃ । અથ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્યૈતદ્ અભવત્* । એતદ્ એવ મે કરણીયં ભવત્વ્ ઇતિ । સ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણો રાજા માગધઃ શ્રેણ્યો બિમ્બિસારઃ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । આચરિતં મમ ભદન્ત ભિક્ષું વા ભિક્ષુણીં વા દૃષ્ટ્વા હસ્તિસ્કન્ધાદ્ અવતીર્ય તસ્ય પાદાભિવન્દનાં કર્તુમ્* । તદ્ અહં સંજાતસંભ્રમો હસ્તિસ્કન્ધાદ્ અવતીર્ય કૃત્વા આજીવકસ્ય પાદયોર્ નિપતિતઃ । અહો બત ભગવન્ન્ આર્યકાણાં ચીવરકેષુ કિંચિચ્ ચિહ્ન પ્રજ્ઞાપયેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । અધિવાસયતિ ભગવાન્ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય તૂષ્ણીંભાવેન । અથ રાજા બિમ્બિસારો ભગવતસ્ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા પ્રક્રાન્તઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ હંભો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 50 ) ભિક્ષવઃ સ આજીવ ઉપહતશ્ ચ યેન દૃષ્ટસત્યસ્યાન્તિકાદ્ વન્દના સ્વીકૃતેતિ । ( 251ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.814 )
તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતો ઽભૂદ્ વ્યજનં ગૃહીત્વા ભગવન્તં વીજયન્* । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । દ્ષ્ટસ્ તે આનન્દ વૈદેહકઃ પર્વતઃ । નો ભદન્ત । ગૃહાણ તથાગતસ્ય ચીવરકર્ણકમ્* । તેન ગૃહીતમ્* । અથ ભગવાન્ તત એવ રિદ્ધ્યા ઉપરિ વિહાયસા પ્રક્રાન્તઃ । રાજગૃહે ઽન્તર્હિતો વૈદેહકે પર્વતે પ્રાતિષ્ઠત । તેન ખલુ સમયેન માગધકાનાં મનુષ્યાણાં ક્ષેત્રાણિ સમાનિ સમોપવિચારાણિ આવલીવિનિબદ્ધાનિ ભક્તિરચનાવિશેષવિચિત્રાણિ દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । દૃષ્ટાનિ તે આનન્દ એતાનિ ક્ષેત્રાણિ સમાનિ સમોપવિચારાણ્ય્ આવલીવિનિબદ્ધાનિ ભક્તિરચનાવિશેષવિચિત્રાણિ । દૃષ્ટાનિ ભદન્ત । તસ્માદ્ આનન્દ અનેનાકારેણ ભિક્ષુભિશ્ ચીવરાણિ છિત્વા સેતવ્યાનિ । સ્થવિરાનન્દેન ભિક્ષૂણામ્ આરોચિતમ્* । યુષ્માભિર્ અનેનાકારેણ ચીવરકાનિ પાટયિત્વા સેતવ્યાનીતિ । ભિક્ષવઃ પાટયિત્વા ચીવરાણિ સેતુમ્ આરબ્ધાઃ । એકેન પાર્શ્વેન પત્રમુખાનિ પાતયન્તિ । ન શોભન્તે । આયુષ્માન્ આનન્દઃ સંલક્ષયતિ । કિંચાપિ ભગવતા નાનુજ્ઞાતમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 51 ) સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યદ્ એતદ્ એવ પ્રત્યયં કૃત્વા અનુજ્ઞાસ્યતીતિ । તેનોભયપાર્શ્વયોઃ પત્રમુખાનિ દત્તાનિ । તથાપ્ય્ અનુપાતં વિના ન શોભતે ઇત્ય્ અનુપાતો દત્તઃ । તતઃ કૃતનિશ્ચિતં ભગવત ઉપનામિતમ્* । ભગવાન્ આહ । સાધુ સાધ્વ્ આનન્દ યન્ મયા નાનુજ્ઞાતં તત્ ત્વયા વિજાતમ્* । તસ્માદ્ અનુજાનામિ ભિક્ષુભિર્ અનેનાકારેણ ચીવરાણિ છિત્વા સેવિતવ્યાનિ । ભિક્ષવ એવૈકં ચીવરં છિત્વા સ્યૂત્વા ધાવયિતું પ્રવૃત્તાઃ । અવશિષ્ટાન્ય્ અચ્છિન્નાનિ ।
તતો ભગવાન્ મગધેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ન્ આટવિકામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । આટવિકાયાં વિહરત્ય્ અગ્રાટવિકે દાવે । આટવિકા નદી સમીપસંયોગાચ્ છીતલા પ્રવાતા ચ । ભગવતા પ્રથમે યામે અન્તર્વાસઃ પ્રાવૃતઃ । મધ્યમે યામે ઉત્તરાસઙ્ગઃ । પશ્ચિમે યામે આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । અનુપ્રયચ્છ મે આનન્દ સંઘાટીમ્ ઇતિ । તત આયુષ્મતાનન્દેન હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ભગવત ઉપરિષ્ટાદ્ દત્તા સંઘાટી । સા રાત્રિર્ ભગવતા ત્રિચીવરેણાતિનામિતા । તતઃ પ્રભાતાયાં રજન્યાં સંલક્ષયતિ । યે કેચિલ્ લોકે સુકુમારકાઃ સુખૈષિણઃ । અહં તેષામ્ અગ્રઃ । તદ્ અહં શક્નોમિ ત્રિચીવરેણ યાપયિતું કિં પુનર્ મે શ્રાવકા ઇતિ વિદિત્વા ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો ભિક્ષુભિશ્ છિન્નં ત્રિચીવરં ધારયિતવ્યમ્ ઇતિ ।

ઉક્તં ભગવતા છિન્નં ત્રિચીવરં ધારયિતવ્યમ્ ઇતિ । અન્યતમસ્ય ભિક્ષોસ્ ત્રિચીવરં નાસ્તિ । તસ્ય નમતં સંપન્નમ્* । સ તચ્ છેત્તુમ્ આરબ્ધઃ । ભગવાણ્શ્ ચ તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તઃ પૃચ્છતિ । ભિક્ષો કિમ્ ઇદમ્* । ઉક્તં ભદન્ત ભગવતા ભિક્ષુણા છિન્નં ત્રિચીવરં ધારયિતવ્યમ્ ઇતિ । મમ ( 251વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.815 ) તૃતીયં ચીવરં નાસ્તિ । પર્યેષમાણસ્ય મે ઇદં નમતં સંપન્નમ્* । છિત્વા ચીવરં કરોમિ । નૈતદ્ ભિક્ષો છેદનાર્હમ્ અપિ ત્વ્ આસીવકાર્હમ્* । સીવકં કૃત્વા ધારય । ઇત્ય્ ઉક્તા પ્રક્રાન્તઃ । ભિક્ષુસંઘં સન્નિપાત્ય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । અમુકસ્ય ભિક્ષવો ભિક્ષોશ્ ચીવરં નાસ્તીતિ નમતં છેદયતીતિ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવઃ પંચાછેદ્યાનિ । સર્વં નમતં । સર્વં પ્રાવારકં । સર્વં કોચવં । સર્વં લેલોહિતં । સર્વં સ્થૂલકમ્બલઞ્ ચેતિ । આસીવકાંસ્ તુ દત્વા ધારયિતવ્યમ્* ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય મૃગારો નામ અગ્રામાત્યઃ । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 53 ) સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રો જાતઃ । એવં યાવત્ સપ્ત પુત્રાઃ જાતાઃ । તત્ર ષણ્ણાં યથાભિપ્રેતવ્યવસ્થમ્* । તેન નામાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । યસ્ તુ કનીયાંસ્ તસ્ય વિશાખ ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । યાવન્ મૃગારસ્ય પત્ની કાલગતા । તેન ષણ્ણાં પુત્રાણાં નિવેશઃ કૃતઃ । તે સ્વકસ્વકાભિઃ પત્નીભિઃ સાર્ધં મણ્ડનપરમા વ્યવસ્થિતાઃ । ગૃહકાર્યં ન ચિન્તયન્તિ । મૃગારો ગૃહપતિઃ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । તસ્ય સપ્રેમકો બ્રાહ્મણ આગતઃ । સ તેન ચિન્તાપરો દૃષ્ટઃ । સ કથયતિ । ગૃહપતે કિમ્ અસિ ચિન્તાપરઃ । મમામી પુત્રાઃ સ્વકસ્વકાભિઃ પત્નીભિઃ સાર્ધં મણ્ડનપરમા વ્યવસ્થિતાઃ । ગૃહકાર્યં ન ચિન્તયન્તિ । ગૃહમ્ અવસાદં ગમિષ્યતીતિ । સ કથયતિ । વિશાખસ્ય કસ્માન્ નિવેશો ન ક્રિયતે । કો જાનીયાત્ કદાચિત્ સો ઽપિ પાપતરો ભવેત્* । એતદ્ અપિ ન જ્ઞાયતે કદાચિચ્ છોભનતરો ભવેત્* । યદિ તે ઽનુમતં સમન્વેષયામિ દારિકમ્* । એવં કુરુ । સ ગવેષમાણો ઽનુપૂર્વેણ ચણ્પામ્ અનુપ્રાપ્તઃ ।

ચણ્પાયાં બલમિત્રો નામ ગૃહપતિઃ । તસ્ય વિશાખા નામ દુહિતા રૂપયૌવનવતી નયવિનયસંપન્ના પણ્ડિતા પટુપ્રચારા । સા યથાભિપ્રેતમનોહરાભિર્ દારિકાભિઃ સાર્ધમ્ ઉદ્યાનભૂમિં સંપ્રસ્થિતા । સ ચ બ્રાહ્મણસ્ તં પ્રદેશમ્ આગતઃ । તેન સા દારિકા દૃષ્ટા । સ સંલક્ષયતિ । આસામ્ એવ તાવત્ પરીક્ષા કર્તવ્યેતિ । સ ચ આસામ્ અવધાનતત્પરો મન્દગતિપ્રચારતયા પૃષ્ઠો ઽનુબદ્ધઃ । પ્રાયો નાર્યશ્ ચલત્ સ્વભાવાઃ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 54 ) તાસાં કાચિદ્ ધાવતિ કાચિદ્ ઉત્પતતિ કાચિન્ નિપતતિ કાચિદ્ હસતિ કાચિદ્ ગાત્રવિક્ષેપં કરોતિ કાચિદ્ ગાયતિ । ઇમાનિ ચાન્યાનિ ચ દુર્વૃત્તચેષ્ટિતાનિ કુર્વતિ । સા તુ વિનયસંપન્ના મન્દગતિપ્રચારા તાભિઃ સાર્ધં ગચ્છતિ । યાવદ્ ઉદ્યાનં સંપ્રાપ્તાસ્ તા દારિકાઃ પુષ્કરિણ્યાસ્ તીરે વસ્ત્રાણિ સ્થાપયિત્વા સહસાવતીર્ય ક્રીડિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સા તુ યથા યથા પાનીયમ્ અવતરતિ તથા તથા વસ્ત્રમ્ ઉત્ક્ષિપ્યાવતીર્ણા તથૈવ શાન્તેનેર્યાપથા યથા યથા વ્યુત્તિષ્ઠતે તથા તથા વસ્ત્રમ્ અવતારયતિ । તતઃ સ્નાતપ્રયતા એકસ્મિન્ સ્થાને સ્થિતા । તા દારિકા આત્મના પ્રથમતો ભુક્ત્વા પરિજનં પરિવેષ્ટુમ્ ( 252ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.816 ) આરબ્ધાઃ । સાપિ પૂર્વં પરિજનં પરિવેષ્ય પશ્ચાદ્ આત્મના પરિભોક્તુમ્ આરબ્ધા । તતો ભુક્તપીતા ઉદ્યાનસુખમ્ અનુભૂય સંપ્રસ્થિતા । યાવદ્ અન્તર્માર્ગે પાનીયમ્ ઉત્તર્તવ્યં તા દારિકા ઉપાનહૌ છોરયિત્વોત્તીર્ણાઃ । સા તુ સોપાનત્કૈવ પુનઃ સંપ્રસ્થિતા । તાસામ્ આરામસંપ્રવેશો જાતઃ । સા છત્રમ્ આદાય આમ્રવનમ્ અતિક્રાન્તા । અન્યાભિશ્ છત્રાણિ છોરિતાનિ । તતો વાતવર્ષં પ્રાદુર્ભુતમ્* । તદા દારિકા દેવકુલં પ્રવિશ્યાવસ્થિતા । સા ત્વ્ અભ્યવકાશ એવ । સ બ્રાહ્મણસ્ તસ્યાસ્ તાદૃશલક્ષણપ્રચારાન્ દૃષ્ટ્વા તતો જાતકુતૂહલસ્ તાં દારિકાં પ્રષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । દારિકે કસ્ય ત્વમ્* । બલમિત્રસ્ય દુહિતા । પુત્રિ પૃચ્છામિ । તેન કિઞ્ચિત્ ત્વયા કોપઃ કરણીયઃ । સા સ્મિતપૂર્વંગમા કથયતિ । તાત પૃચ્છ । કો ઽત્ર કોપઃ । પુત્રિ સર્વા એવ દારિકા ધાવન્ત્ય ઉત્પતન્ત્યો નિપતન્ત્યો ગાત્રવિક્ષેપં કુર્વન્ત્ય ઇમાનિ ચાન્યાનિ ચ દુર્વૃત્તચેષ્ટિતાનિ કુર્વન્ત્યો ગચ્છન્તિ ત્વં પુનર્ વિનયસંપન્ના મન્દગતિપ્રચારતયા આભિઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 55 ) સાર્ધમ્ ઉદ્યાનં ગચ્છસીતિ । સા કથયતિ । સર્વા દારિકા માતાપિત્રોર્ વિક્રેયં દ્રવ્યમ્* । યદિ મમ ઉત્પતન્ત્યા નિપતન્ત્યા વા હસ્તઃ પાદો વા ભિદ્યતે કો માં પ્રાર્થયતે । ન ત્વ્ અહં યાવજ્જીવમ્ એવ માતાપિત્રોઃ પોષ્યા ભવિષ્યામિ । પુત્રિ શોભનં ગતમ્ એતત્* । ઇદમ્ અપરં પૃચ્છામિ । એતા દારિકા વસ્ત્રાણ્ય્ એકાન્તે સ્થાપયિત્વા દ્વિતીયવસ્ત્રવિયુક્તાઃ સહસાવતીર્ય ક્રીડિતુમ્ આરબ્ધાઃ । ત્વં પુનર્ યથા પાનીયમ્ અવતરતિ તથા તથા વસ્ત્રમ્ અનયસિ । તાત હ્રીવ્યપત્રાપ્યસંપન્નો માતૃગ્રામઃ । યદિ માં કશ્ચિત્ પશ્યત્ય્ અપાવૃતામ્ અયુક્તમ્* । પુત્રિ કસ્ ત્વાં તત્ર પશ્યતિ । તાત ત્વયૈવ તાવદ્ અહં દૃષ્ટા સ્યામ્* । પુત્રિ શોભનમ્ એતદ્ અપિ ગતમ્* । ઇદમ્ અપરં પૃચ્છામિ । એતા દારિકાઃ પૂર્વમ્ આત્મના ભુક્ત્વા પશ્ચાત્ પરિજનં ભોજયન્તિ । ત્વં પુનઃ પૂર્વં પરિજનં ભોજયિત્વા પશ્ચાદ્ આત્મના ભુંક્ષે । તાત વયં પુણ્યફલોપજીવિન્યઃ સતતમ્ એવાસ્માકં પર્વ । એતા કુસ્થાનફલોપજીવિન્યઃ કદાચિત્ કર્હિચિદ્ ઉદારભોજનં લભન્તે । પુત્રિ શોભનમ્ એતદ્ અપિ ગતમ્* । ઇદમ્ અપરં પૃચ્છામિ । સર્વલોકઃ શુષ્કે ઉપાનહૌ ધારયન્તિ । ત્વં પુનઃ ઉદકે । કિમ્ એતત્* । તાત મૂર્ખો લોકઃ । ઉદક એવ ઉપાનહૌ ધારયિતવ્યૌ । યત્ કારણં સ્થલે સ્થાણુર્ દૃશ્યતે કણ્ટકઃ પાશાણશર્કરઃ શુક્તિશકલિકા શંખસૂકે ખણ્ડિકા ચ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 56 ) જલે ત્વ્ એતે ન દૃશ્યન્તે । અતો જલ એવોપાનહૌ ધારયિતવ્યા ન સ્થલે । પુત્રિ શોભનમ્ એતદ્ અપિ ગતમ્* । ઇદમ્ અપરં પૃચ્છામિ । એતા દારિકા આતપે છત્રં ધારયન્તિ ત્વં પુનર્ આરામે વૃક્ષચ્છાયાયામ્* । કાત્ર યુક્તિઃ । તાત મૂર્ખો લોકઃ । આરામ એવ છત્રં ધારયિતવ્યમ્* । યત્ કારણં નિત્યમ્ આરામઃ શાખામૃગૈઃ પક્ષિભિર્ આકીર્ણઃ । પક્ષિણ ઉચ્ચારપ્રસ્રાવં કુર્વન્તિ । અસ્થિખણ્ડં પાતયન્તિ । શાખામૃગા ઉચ્ચારપ્રસ્રાવં કુર્વન્તિ । અર્ધપરિભુક્તાનિ ફલાનિ પાતયન્તિ । ચલસ્વભાવત્વાદ્ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ શાખાન્તરે સંક્રામં કુર્વન્તિ । કાષ્ઠખણ્ડાનિ પાતયન્તિ । અભ્યવકાશે ચ તન્ નાસ્તિ । કદાચિત્ સ્યાત્ તંતુ લઘુનિપાતિ । અત આરામ એવ છત્રં ધારયિતવ્યં ( 252વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.817 ) નાભ્યવકાશે । પુત્રિ શોભનમ્ એતદ્ અપિ ગતમ્* । ઇદમ્ અપરં પૃચ્છામિ । એતા દારિકા વાતવર્ષે દેવકુલં પ્રવિષ્ટાસ્ ત્વં પુનર્ અભ્યવકાશે સ્થિતા । તાત અભ્યવકાશ એવ સ્થાતવ્યમ્* । ન દેવકુલં પ્રવેષ્ટવ્યમ્* । પુત્રિ કાત્ર યુક્તિઃ । તાત એતાનિ શૂન્યદેવકુલાનિ નિત્યમ્ એવ વિટવાતપુત્રધૂર્તકૈર્ અશૂન્યાનિ । યદિ મમ પ્રવિષ્ટાયા કશ્ચિદ્ અંગપ્રત્યંગાનિ પરામૃશતિ ન ત્વ્ એવં માતાપિત્રોર્ મે અયશસ્યતા ભવતિ । વરમ્ અભ્યવકાશે પ્રાણવિયોગઃ । ન ત્વ્ એવ શૂન્યદેવકુલપ્રવેશઃ ।
તતો ઽસૌ બ્રાહ્મણસ્ તત્પ્રચારાવર્જિતજનિતસૌમનસ્યો બલમિત્રસ્ય ગૃહપતેર્ નિવેશનં પ્રવિશ્ય કન્યાપ્રતિલમ્ભતૃષ્ણાયા સસંભ્રમઃ સ્વસ્તિ સ્વસ્તીત્ય્ ઉવાચ । ગૃહપરિજનઃ કથયતિ । બ્રાહ્મણ ન તાવદ્ ભિક્ષાવેલા । કિં પ્રાર્થયસે । કન્યાભિક્ષામ્* । કસ્યાર્થાય । શ્રાવસ્ત્યાં મૃગારો નામાગ્રામાત્યઃ । તસ્ય પુત્રો વિશાખો નામ । તે કથયન્તિ । સદૃશમ્ અસ્માકં તત્ કુલમ્* । કિં તર્હિ । અતિવિપ્રકૃષ્ટો દેશઃ । સ કથયતિ । દૂર એવ દારિકા દાતવ્યા । કિં કારણમ્* । યદિ તાવત્ સુખિતા ભવતિ શ્રુત્વા પ્રામોદ્યમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ । અથ દુઃખિતા દાનમાનસત્કારક્રિયયા ખેદમ્ આપદ્યતે ઽર્થાપચયશ્ ચ ભવતિ । તે કથયન્તિ । યદ્ય્ એવં દત્તા ભવતુ । તતો બ્રાહ્મણઃ સ્વસ્તીત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રક્રાન્તો ઽનુપૂર્વેણ શ્રાવસ્તીં ગતઃ । માર્ગશ્રમં પ્રતિવિનોદ્ય મૃગારાગ્રામાત્યસ્ય સકાશં ગતઃ । તતો દારિકાયા આહારવિહારતાં ચેષ્ટાં રૂપયૌવનશોભાં વૈચક્ષણ્યં ચ યથાવદાખ્યાય કથયતિ । મયા મહતા પરિખેદેન નાનાદિગ્દેશાધિષ્ઠાનાન્ પર્યટિત્વા સા કૃચ્છ્રેણ પ્રતિલબ્ધા । ગચ્છેદાનીં પરિણયેતિ । તતો મૃગારેણાગ્રામાત્યેન દિવસતિથિમુહૂર્તનક્ષત્રપ્રતિગ્રહં કૃત્વા ચણ્પામ્ આગત્ય મહતા શ્રીસમુદયેન વિશાખસ્ય પરિણીતા ।
સા માત્રા ગમનદેશકાલે શિક્ષ્યતે । પુત્રિ નિત્યં ત્વયા સૂર્યાચન્દ્રમસૌ નમસ્યૌ । અગ્નિઃ પરિચર્તવ્યઃ । આદર્શો નિર્માદયિતવ્યઃ । શુક્લાનિ વાસાંસિ પ્રાવરિતવ્યાનિ । ગ્રહીતવ્યં ન દાતવ્યમ્* । વાણી ( મ્સ્વ્ ઇઇ 58 ) રક્ષિતવ્યા । ન કસ્યચિદ્ ઉત્થાયાસનં દાતવ્યમ્* । મિષ્ટં ભોક્તવ્યમ્* । સુખં સ્વપ્તવ્યમ્* । નિઃશ્રેણી બદ્ધવ્યેતિ । તતો મૃગારેણ શ્રુતમ્* । સ સંલક્ષયતિ । ઇયં દારિકા મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ગ્રાહ્યતે । અહમ્ એનાં મિથ્યાદર્શને વિવેચ્ય સમ્યગ્દર્શનં ગ્રાહયિષ્યામીતિ વિદિત્વા તામ્ આદાય સંપ્રસ્થિતઃ ।

તતો ઽસ્યા માતા સ્નેહવ્યાકુલહૃદયા અશ્રુવ્યાકુલેક્ષણા કણ્ઠે પરિષ્વજ્ય સસ્વરં રુદન્તી કથયતિ । પુત્રિ ઇદં તે પશ્ચિમં દર્શનમ્ ઇતિ । સા તામ્ અનુસંજ્ઞાપયન્તી કથયતિ । અમ્બ પૃચ્છામિ । તાવત્ કિં ત્વમ્ અત્ર જાતાહોસ્વિજ્ જ્ઞાતિગૃહે । પુત્રિ જ્ઞાતિગૃહે । તત્ તવ ગૃહમ્ આહોસ્વિદ્ ઇદમ્* । ઇદમ્* । અહમ્ અપીહ જાતા । તત્ર મયા વસ્તવ્યમ્* । સંયોગો નિયતં વિયોગાન્તઃ । તૂષ્ણીંભવ । કિમર્થં રોદિષિ ।
તતો મૃગારઃ સ્થલેન સંપ્રસ્થિતઃ । વિશાખા સ્વામિના સાર્ધં સ્વગૃહલબ્ધેન ચ પરિજનેન નૌયાનેન સંપ્રસ્થિતા । તત્ર વડવા અચિરપ્રસૂતા નાવમ્ અધિરોહ્યતે । કિશોરકઃ સ્થલે ખેદમ્ ( 253ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.818 ) આપત્સ્યતીતિ । સા યત્નેનાપિ નાભિરોહતીતિ કોલાહલો જાતઃ । વિશાખયા શ્રુતમ્* । સા કથયતિ । કિમર્થમ્ અયં કોલાહલ ઇતિ । તૈર્ યથાવૃત્તમ્ આખ્યાતમ્* । વિશાખા કથયતિ । કિશોરકં પૂર્વમ્ અભિરોહયત સ્વયમ્ અભિરોક્ષ્યતીતિ । તૈસ્ તથા કૃતમ્* । અભિરૂઢા । તતો મૃગારેણ તે પૃષ્ટાઃ । કિમર્થં ચિરેણ યૂયમ્ આગતાઃ । વડવા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 59 ) નાવં નાભિરોહતિ । અથ કથમ્ અભિરૂઢા । ચાણ્પેયિકયા ઉપાયસંવિધાનમ્ આખ્યાતં કિશોરકં પૂર્વમ્ અભિરોહયત । પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકા ।
યાવદ્ અન્તર્માર્ગો સાર્થા રાત્રિં વાસમ્ ઉપગતાઃ । મૃગારસ્ય પ્રાગ્ભારે શય્યા પ્રજ્ઞપ્તા । વિશાખા દૃષ્ટ્વા પૃચ્છતિ । કસ્યૈષા શય્યા । મૃગારસ્ય । અપનયત । કિં કારણમ્* । યદિ સુપ્તસ્ય પ્રાગ્ભાર ઉપરિ નિપતતિ નિયતમ્ અવષ્ટબ્ધઃ કાલં કરોતિ । મમ યાવજ્જીવમ્ અયશસ્યમ્* । ઈદૃશી દારિકા પરિણીતા યદ્ અન્તર્માર્ગ એવ શ્વશુરઃ કાલગતો ગૃહમ્ અપિ ન સંપ્રાપ્ત ઇતિ । તચ્ ચ શયનાસનમ્ અપનીતં પ્રાગ્ભારશ્ ચ પતિતઃ । સમન્તાન્ મહાજનકાયઃ પ્રધાવિતો ગૃહપતિર્ અવષ્ટબ્ધઃ ઇતિ । ગૃહપતિઃ કથયતિ । ભવન્તો મા બિભીત । ઇહાહં તિષ્ઠામિ । શય્યાં પ્રત્યવૈક્ષન્ત । અપનીતા શય્યા । કેન । વિશાખયા । પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકા । પુનર્ અપિ જીર્ણોદ્યાને વાસમ્ ઉપગતાઃ । મૃગારસ્ય શૂન્યદેવકુલે શય્યા પ્રજ્ઞપ્તા । વિશાખયા દૃષ્ટા । પૃચ્છતિ । કસ્યૈષા શય્યા । આર્યસ્ય । અપનયત । કિં કારણામ્* । યદિ દેવકુલં પતતિ તતો ઽવષ્ટબ્ધઃ કાલં કરોતિ । નનુ મે પૂર્વવદ્ યશસ્યમ્* । સા ચાપનિતા । દેવકુલં ચ પતિતમ્* । મહાજનકાયો પ્રધાવિતઃ પૂર્વવદ્ યાવત્ પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકા ।
યાવદ્ અનુપૂર્વેણ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તા । માર્ગશ્રમે પ્રતિવિનોદિતે સુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવજને ચ પ્રેષિતે વિશાખા સ્વકુલાનુરૂપં ગૃહે ( મ્સ્વ્ ઇઇ 60 ) કર્મ કાર્યતે । મૃગારસ્ય ષટ્ સ્નુષા વારેણ વારં ગૃહજનસ્ય ભક્તં સંપાદયન્તિ । વિશાખાપિ તથૈવ નિયુક્તા । ત્વયાપિ સપ્તમે દિવસે વારઃ કર્તવ્ય ઇતિ । તસ્યા વાર આગમિષ્યતીતિ । યે શ્વશુરશ્વશ્રૂસ્વામિનાં ગન્ધા અવશિષ્યન્તે ચર્પટિકાં કૃત્વા પ્રતિદિવસં શોષયતિ । યાન્ સક્તૂન્ પ્રતિદિનં લભતે તતઃ પ્રસ્થાનિ વિશાખા અપનીય સ્થાપયતિ । પરિશિષ્ટં ઘૃતેન મોદયતિ તત્પ્રમાણા એવ ભવન્તિ । મદ્યપાનાગતસ્ તુ શ્વો વારો ભવિષ્યતીતિ । યત્ સ્વામિનો નિર્માલ્યમ્ આત્મનશ્ ચ તચ્છીતલે સ્થાપિતમ્* । યાવત્ પ્રભાતાયાં રજન્યાં કર્મકરાણાં આમલકં દત્તં ગન્ધઃ પુષ્પાણિ ભોજનં મદ્યં ચ । તે પરિતુષ્ટાશ્ ચિરેણ વયં પુરાણગૃહપતિપત્ન્યા અવલોકિતા ઇતિ । તૈસ્ તસ્મિન્ દિવસે દ્વિગુણં કર્મ કૃતમ્* । યાવન્ મૃગારઃ કાલવેલાયાં કર્માન્તાન્ અવલોકયન્ પશ્યતિ પ્રભૂતં કર્મ કૃતમ્* । સ પૃચ્છતિ । કિં યુષ્માભિર્ અપરે ભૃતકપુરુષા ગૃહીતાઃ । ન । કેનચિત્ કો ઽત્ર યોગો યેનાદ્ય દ્વિગુણં કર્મ કૃતમ્* । તે કથયન્તિ । આર્યા યાદૃશં ભક્તં તાદૃશં કર્મ । કિમ્ એતત્* । તૈર્ યથાવૃત્તં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । મૃગારપુત્રૈસ્ સ્વકસ્વકાનાં પત્ન્યઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 61 ) આરોચિતાઃ । તાઃ કથયન્તિ । વયમ્ અપિ ગૃહાદ્ અપહૃત્ય ભૃતકપુરુષાણાં પ્રિયં કુર્યામ । વયમ્ અપ્ય્ આર્યસ્ય યુષ્માકં ભૃતકપુરુષાણાં ( 253વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.819 ) ચ પ્રિયા ભવેમ યથા વિશાખયા કૃતમ્* । તતો મૃગારેણ વિશાખા પૃષ્ટા । પુત્રિ કથં ત્વયા ભક્તં પ્રતિજાગરિતમ્* । તયા વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । મૃગારસ્ તુષ્ટઃ । તેન સૈવ ગૃહવ્યાપારે નિયુક્તા । અન્તર્જનશ્ ચ સર્વો ઽભિહિતઃ । યો યુષ્માકં વિશાખયા દત્તેન પરિતુષ્યતિ તેન સ્થાતવ્યમ્ આનુકૂલ્યેન વા ચરિતવ્યં યાવદ્ અસૌ ગૃહસ્વામિની સંવૃત્તા । સાચારવિહારતયા સૌરત્યેન ચ સર્વમ્ અન્તર્જનં તોષયતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન વિશાખાયા ગૃહસ્યોપરિષ્ટાદ્ હંસા ઉત્તરકુરુદ્વીપાદ્ અકૃષ્ટોપ્તં તણ્ડુલફલશાલિમ્ આદાય સંપ્રસ્થિતાઃ । રાજ્ઞશ્ ચ ગૃહે હંસસ્ તિષ્ઠતિ । તેન તાન્ દૃષ્ટ્વા કૂજિતમ્* । તૈર્ અપિ સમયોનિવિશ્વાસોદ્વેગમ્ અસહમાનૈઃ કૂજિતમ્* । રાજ્ઞશ્ ચરણકોષ્ઠે શાલિબલ્લર્યો નિપતિતાઃ । તતો રાજ્ઞો ઽમાત્યાનામ્ એકૈકા દત્તા । મૃગારેણ સ્વપ્રત્યંશો વિશાખાયા દત્તઃ । તયા સમુદ્ગકે સ્થાપયિત્વા કાર્ષિકાણાં આજ્ઞા દત્તા । તે ઽપિ સુતરાં પરિતુષ્ટાઃ । તૈઃ ક્ષેત્રસ્તોકં સુપરિકર્ષીકૃત્ય કાલં જ્ઞાત્વા ઉપ્તઃ । દેવઃ કાલવર્ષી સંવૃત્તઃ । બીજાનુરૂપા સંપત્તિર્ જાતા । અપરસ્મિન્ વર્ષે પ્રભૂતં સંપન્નમ્ અપરસ્મિન્ન્ અપિ વર્ષે પ્રભૂતતરમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 62 ) એવં યાવત્ સર્વાણિ કોષ્ઠાગારાણિ હંસાહૃતકુશૂલૈઃ {મ્સ્ હંસાહૃતકશાલૈઃ } પરિપૂર્ણાનિ । યાવદ્ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । તેન વૈદ્યા આહૂય પ્ર્ષ્ટાઃ । તે કથયન્તિ । દેવ યદિ હંસાહૃતશાલિઃ સંપદ્યતે તેન મણ્ડં સાધયિતુમ્ અર્હસિ । પીત્વા સ્વસ્થો ભવિષ્યસીતિ । રાજ્ઞા અમાત્યા આહૂય પૃષ્ટાઃ । ભવન્તો મયા યુષ્માકં હંસાહૃતાનિ શાલિશીર્ષાણિ દત્તાનિ । તાનિ યુષ્માભિઃ કિં કૃતાનિ । તત્ર કેચિત્ કથયન્તિ । દેવ અસ્માભિર્ દેવકુલે દત્તાનીતિ । અપરે કથયન્તિ । અસ્માભિર્ અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તાનિ ઇતિ । અપરે કથયન્તિ । અસ્માભિર્ દ્વારશાલાયાં બદ્ધાનીતિ । મૃગારઃ કથયતિ । દેવ મયા વિશાખાયા દત્તાનિ । પૃચ્છામિ તાવત્ તયા કિં કૃતાનીતિ । તેન વિશાખા પૃષ્ટા । સા કથયતિ । તાત કિં હંસાહૃતશાલિના પ્રયોજનમ્* । રાજ્ઞો ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । વૈદ્યૈર્ હંસાહૃતા શાલિર્ વ્યપદિષ્ટા । તતો વિશાખયા સૌવર્ણં ભાજનં હંસાહૃતસ્ય તણ્ડુલસ્ય મણ્ડેન પૂરયિત્વા રાજ્ઞઃ પ્રેષિતમ્* । રાજ્ઞા પરિભુક્તમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ ।

અપરેણ સમયેન જાનપદૈઃ રાજ્ઞે બડવાદ્વયં પ્રેષિતમ્* । માતા ચ દુહિતા ચ । તત્ર ન કશ્ચિજ્ જાનીતે કતરા માતા કતરા દુહિતા ઇતિ । રાજ્ઞા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તઃ સુવિચારિતં કૃત્વા મમ નિવેદયત ઇતિ । અમાત્યાઃ સકલદિવસં વિચારયન્તઃ ખિન્નાઃ । ન નિર્લોડિતમ્* । મૃગારશ્ ચિરકાલે ગૃહં ગતઃ । વિશાખા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 63 ) પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । તાત કિમ્ અદ્ય ચિરેણાગતઃ । તેન યથાવૃત્તં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । વિશાખા કથયતિ । તાત કિમ્ અત્ર જ્ઞાતવ્યમ્* । તાભ્યાં યોગ્યાશનં સમં દેયમ્* । યા દુહિતા સા શીઘ્રં ભક્ષયિત્વા માતુઃ પ્રત્યંશં ભક્ષયિષ્યતિ । યા માતા અપરિપન્થિની મુખં નિક્ષિપ્ય સ્થાસ્યતિ । એતચ્ ચિહ્નમ્ ઇતિ । મૃગારેણ અમાત્યાનાં નિવેદિતમ્* । તૈર્ અપિ યથા સમાદિષ્ટા પરીક્ષા કૃતા । તતઃ પ્રભાતાયાં રજન્યાં રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । દેવ ( 254ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.820 ) ઇયં માતા ઇયં દુહિતા ઇતિ । રાજા કથયતિ । કથં યુષ્માભિઃ પરિજ્ઞાતમ્* । દેવ એવં ચૈવં ચ । હ્યસ્તનિકે ન પરિજ્ઞાતમ્* । દેવ કા શક્તિર્ અસ્માકં પરિજ્ઞાતુમ્* । વિશાખયા એવં સંદિષ્ટમ્* । રાજા કથયતિ । પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકેતિ ।
અન્યતમઃ પુરુષસ્ તીર્થે કમ્બલં સ્થાપયિત્વા સ્નાતિ । અન્યતમશ્ ચ પુરુષ આગતઃ । સ તેન કમ્બલેન શિરો વેષ્ટયિત્વા તત્રૈવ સ્નાતુમ્ આરબ્ધઃ । સ પુરુષઃ સ્નાત્વોત્થિતો ન પશ્યતિ કમ્બલમ્* । પુરુષઃ કથયતિ । ભોઃ પુરુષ કિં સમન્વેષસે । કમ્બલમ્* । કુતસ્ તવ કમ્બલમ્* । સ્યાદ્ યથાહં શિરો વેષ્ટયિત્વાવતીર્ણસ્ તથા ત્વમ્ અપ્ય્ અવતીર્ણઃ સ્યા ઇતિ । સ કથયતિ । એષ એવાસૌ મદીયઃ કમ્બલઃ । ત્વદીયો મદીય ઇતિ તયોર્ વિવાદો જાતઃ । તૌ રાજ્ઞઃ સકાશં ગતૌ । રાજ્ઞા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તઃ પરીક્ષિત્વા યસ્ય સન્તકસ્ તસ્યાનુપ્રયચ્છત ( મ્સ્વ્ ઇઇ 64 ) ઇતિ । તે પરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધાઃ । એકઃ પૃષ્ટઃ । સ કથયતિ મદીય ઇતિ । અપરઃ પૃષ્ટઃ । સ કથયતિ મદીય ઇતિ । ત્વદીયો મદીય ઇતિ દિવસો ઽતિક્રાન્તઃ । અમાત્યાઃ ખિન્નાશ્ ચિરકાલે અનિર્લોડયિત્વૈવ ગૃહં ગતાઃ । વિશાખયા મૃગારઃ પૂર્વવત્ પૃષ્ટઃ । તેન યથાવૃત્તમ્ આરોચિતમ્* । વિશાખા કથયતિ । તાત કિમ્ અત્ર જ્ઞાતવ્યમ્* । તૌ વક્તવ્યૌ । એકો ઽપિ અર્ધં ગૃહ્ણાત્વ્ અપરો ઽપ્ય્ અર્ધમ્ ઇતિ । યસ્ય સન્તકઃ સ વક્ષ્યતિ । કિમર્થં મદીયઃ કમ્બલશ્ છિદ્યતે ઇતિ । યસ્ય ન સન્તકઃ સ સંલક્ષયિષ્યત્ય્ અર્ધમ્ અપિ તાવન્ મે ભવતુ । કો ઽત્ર મમ વ્યય ઇત્ય્ એષાત્ર પરીક્ષા ઇતિ । મૃગારેણ ગત્વા અમાત્યાનાં નિવેદિતમ્* । દેવ પૂર્વવદ્ યાવદ્ રાજા કથયતિ । પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકેતિ ।
રાજ્ઞો યાનપાત્રકેણ વણિજા ચન્દનગણ્ડીરકઃ પ્રાવૃતો ઽનુપ્રેષિતઃ । તસ્ય ન વિજ્ઞાયતે કતરદ્ અગ્રં કતરન્ મૂલમ્ ઇતિ । રાજા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । વિચારયથ ઇતિ । તૈઃ કૃત્સ્નં દિવસં વિચારિતમ્* । ન પરિજ્ઞાતમ્* । ચિરકાલે ગૃહં ગતાઃ । વિશાખયા પૂર્વવદ્ યાવન્ મૃગારઃ પૃષ્ટઃ । તેન યથાવૃત્તં વિસ્તરેણ સમાક્યાતમ્* । વિશાખા કથયતિ । તાત કિમ્ અત્ર જ્ઞાતવ્યમ્* । ઉદકે પ્રક્ષેપ્તવ્યઃ । યન્ મૂલં તદ્ અધસ્તાદ્ ભવતિ । યદ્ અગ્રં તદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ભવતિ । એષા તત્ર પરીક્ષેતિ । મૃગારેણ અમાત્યાનાં નિવેદિતમ્* । પૂર્વવદ્ યાવદ્ રાજા કથયતિ । પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકેતિ ।
અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે ગૃહપતિઃ । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । તસ્ય ન પુત્રો ન દુહિતા । તેન પુત્રાભિનન્દિના દ્વિતીયા પત્ની આનીતા । તસ્યાઃ પ્રથમપત્ન્યા ઈર્ય્ષાપ્રકૃત્યા યોનિવિનાશનપ્રયોગો દત્તઃ । તસ્યાઃ સુતરાં યોનિર્ વિશુદ્ધા આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । યાવન્ નવાનાં માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । સા સંલક્ષયતિ । પ્રતિક્રુષ્ટમ્ એતદ્ વૈરાણાં યદુત સાપત્નકમ્* । નિયતમ્ એનમ્ અપરા માતા યેન વા તેન વોપાયેન ઘાતયતિ । કિં મમ સ્વામી કરિષ્યતિ । કિં વા અહમ્* । કિયન્તં ચ કાલં રક્ષિતવ્યઃ । સર્વથા અસ્યા એવ દાતવ્ય ઇતિ તયા સ્વામિના સહ સંપ્રધાર્ય લબ્ધાનુજ્ઞયા સા પ્રથમપત્ની ઉક્તા । ભગિનિ તવૈવૈષ પુત્રો દત્તો મયા । સંવર્ધય એનમ્ ઇતિ । સા સંલક્ષયતિ । યસ્યાઃ પુત્રસ્ તસ્યા ગૃહમ્* । સંવર્ધયામિ । ગૃહસ્વામિની ભવિષ્યામીતિ । ( 254વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.821 ) સ તયા સંવર્ધિતઃ । પિતા ચાસ્ય કાલગતઃ । તયોર્ ગૃહનિમિત્તં વિવાદો જાતઃ । એકા કથયતિ । મમૈવ પુત્રો દ્વિતીયા કથયતિ મમૈષ પુત્ર ઇતિ । તે રાજ્ઞઃ સકાશં ગતે । રાજ્ઞા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ગચ્છત ભવન્તો વિચારયથેતિ । તેષાં વિચારયતાં દિવસો ઽતિક્રાન્તો ન નિર્લોડિતમ્* । ચિરકાલે ગૃહં ગતાઃ । વિશાખા મૃગારં પૃચ્છતિ । પૂર્વવદ્ યાવત્ કિમ્ અત્ર જ્ઞાતવ્યમ્* । તે વક્તવ્યે ન વયં જાનીમઃ કસ્ય પુત્ર ઇતિ યા યુવયોર્ બલવતી સા ગૃહીત્વા ગચ્છતુ । તે બાહુદ્વયેન ગૃહીત્વા આકર્ક્ષ્યતઃ । સ દુઃખ્યમાનો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 66 ) રોદિષ્યતિ । યાસ્ય માતા સા સાનુનયા પ્રતિમોક્ષ્યતિ । જીવન્તમ્ અપિ તાવદ્ એનં દ્રક્ષામીતિ । સાન્યા નિર્દયા ન પ્રતિમોક્ષ્યતિ । યદા કષાભિસ્ તાડિતા ભવતિ તદા યથાભૂતં કરિષ્યતિ । ઇયમ્ અત્ર પરીક્ષેતિ । મૃગારેણામાત્યાનામ્ એવં નિવેદિતમ્* । પૂર્વવદ્ યાવદ્ રાજા કથયતિ । પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકેતિ ।
અથાપરેણ સમયેન મૃગારો ગ્લાનિપતિતઃ । તસ્ય વૈદ્ય એકં દિવસં ભૈષજ્યં દદાતિ પુનર્ ગ્લાનો ભવતિ । વિશાખા સંલક્ષયતિ । કિમર્થં તાત એકસ્મિન્ દિવસે સ્વસ્થો ભવતિ દ્વિતીયે દિવસે પુનર્ ગ્લાનો ભવતિ । યૈર્ ભૈષજ્યૈઃ સ્વસ્થો ભવતિ તાનિ નિમિત્તીકૃતાનિ । તતસ્ તયા વૈદ્યાનાં દ્વારં ધારયિત્વા સ્વયમ્ એવ ચિકિત્સા કૃતા । સ્વસ્થીભૂતઃ । મૃગારઃ સંલક્ષયતિ । કો ઽત્ર યોગો યેનાહમ્ એકસ્મિન્ દિવસે સ્વસ્થો ભવામ્ય્ એકસ્મિન્ ગ્લાનઃ । યદા વૈદ્યો ન પ્રવિશતિ તદા નિત્યમ્ એવ સ્વસ્થ ઇતિ । તેન વિશાખા પૃષ્ટા । પૂર્વવદ્ યાવત્ પણ્ડિતા ચાણ્પેયિકા ।

રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય શ્રીવર્ધનો નામ હસ્તિવિશ્વાસિકઃ । સો ઽપરેણ સમયેન રાજ્ઞા અવસાદિતઃ । વિશાખયા શ્રુતમ્* । તયા મૃગાર ઉક્તઃ । તાત સર્વેષામ્ અમાત્યાનામ્ અન્ત્યમ્ અવસાદનમ્* । અર્હસિ શ્રીવર્ધનસ્ય દેવં ક્ષમયિતુમ્* । સ કથયતિ । પુત્રિ ક્ષમયામિ । તતસ્ તેન રાજાભિહિતઃ । દેવ શ્રીવર્ધનો દેવસ્ય ભક્તઃ । ક્ષમ્યતામ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 67 ) અસ્યેતિ । રાજા કથયતિ । ક્ષાન્તમ્* । દેવ યદિ ક્ષાન્તં તાન્ય્ અસ્ય વૃત્તિપદાનિ દીયન્તામ્* । એવં ભવતુ । દત્તાનિ । શ્રીવર્ધનેન વિજ્ઞાતં યથા વિશાખયા મમ રાજા ક્ષમાપિત ઇતિ । સ તસ્યાઃ પ્રત્યુપકારબુદ્ધ્યા સ્થિતઃ । અપરેણ સમયેન મૃગારસ્ય પુરુષવ્યાધિર્ ઉત્પન્નઃ । વિશાખા અસ્યોપસ્થાનં કરોતિ । સ જિહ્રેતિ । સા કથયતિ । તાત કિમર્થં જિહ્રેષિ । કિં ન દુહિતા પિતુર્ ઉપસ્થાનં કરોતિ । તથાપ્ય્ અસૌ જિહ્રેતિ । સા સંલક્ષયતિ । નાયં મમાન્તિકાદ્ ઉપસ્થાનં સ્વીકરોતિ । દારસંગ્રહમ્ અસ્ય કરોમીતિ । સા શ્રીવર્ધનસ્ય ગૃહં ગતા । તેન સ્વાગતવાદેન સમુદાચરિત્વા આસનં દત્તમ્* । નિષણ્ણા શ્રીવર્ધનસ્ય દુહિતા । સા તેનોક્તા । દારિકે વિશાખાપાદયોઃ ગૃહાણેતિ । વિશાખા કથયતિ । સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યન્ મયૈવૈષા પાદયોર્ ગ્રહીતવ્યા ભવતીત્ય્ ઉક્ત્વા કથયતિ । સ્વસ્તિ સુતે ઇતિ । શ્રીવર્ધનઃ કથયતિ । કિં પ્રાર્થયસે । કન્યાભિક્ષામ્* । કસ્યાર્થાય । સા કથયતિ । તાતસ્ય । સ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । શ્રીવર્ધનસ્ય પત્ની કથયતિ । વૃદ્ધઃ । કથં તસ્ય દીયત ઇતિ । વિશાખા કથયતિ । ધનયૌવને હિ પુરુષાઃ । કિં વિચારેણ દીયતામ્ ઇતિ । શ્રીવર્ધનઃ કથયતિ । ભદ્રે અસ્માકં વિશાખોપકારિણી । દીયતામ્* । યદ્ય્ એવં દત્તા ભવતુ । તતો ( 255ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.822 ) મૃગારેણ મહતા શ્રીસમુદયેન પરિણીતા । સા તસ્યોપસ્થાનં કર્તું પ્રવૃત્તા । વિશાખા ન તથા ।
મૃગારઃ કથયતિ । પુત્રિ વાચમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । સા કથયતિ । સા કથયતિ । તાત મા કિઞ્ચિત્ પરિહીયતે । પુત્રિ યસ્ ત્વં માત્રા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 68 ) શિક્ષિતા તન્ ન કિઞ્ચિત્ સમાદાય વર્તસે । તાત સર્વં સમાદાય વર્તે । યત્ કથયતિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ નમસ્યાવ્ ઇતિ । દારિકાયાઃ સૂર્યાચન્દ્રમસઃસ્થાનીયૌ શ્વશ્રૂશ્વશુરૌ । તાન્ અહં નમસ્યામિ । યત્ કથયતિ અગ્નિઃ પરિચર્તવ્ય ઇતિ । સ્ત્રિયા ભર્તાગ્નિસ્થાનીયઃ । ભર્તુર્ આસન્નયા ભવિતવ્યમ્* । નાતિદૂરસ્થયા । સાહં સ્વામિનમ્ અગ્નિવત્ પરિચરામિ । યત્ કથયત્ય્ આદર્શો નિર્માદયિતવ્ય ઇતિ । તદ્ ગૃહમ્ આદર્શસ્થાનીયં નિત્યમ્ ઉપલેપ્તવ્યં સંમાર્ષ્ટવ્યં ચ । તદ્ અહં ગૃહસંસ્કારમ્ અનુદિવસં કરોમ્ય્ એવ । યત્ કથયતિ શુક્લાનિ વાસાંસિ પ્રાવરિતવ્યાનીતિ । અન્યૈર્ વસ્ત્રૈર્ ગૃહપરિકર્મ કર્તવ્યમ્* । શુક્લાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રાવૃત્ય દેવશુશ્રૂષા કર્તવ્યા સ્વાભિસંસ્કારં ચોપસંક્રમ્યમ્ ઇતિ । એતદ્ અપ્ય્ અહં કરોમ્ય્ એવ । યત્ કથયતિ ગ્રહીતવ્યં ન દાતવ્યમ્ ઇતિ । કિં ગ્રહીતવ્યમ્* । લોકસકાશાદ્ દુરુક્તવચનાનિ । ન ચ કિઞ્ચિદ્ દુરુક્તં વચનીયમ્* । એતદ્ અપ્ય્ અહં સમાદાય વર્તે । યત્ કથયતિ વાણી રક્ષિતવ્યેતિ । ગુહ્યવચનં ન પ્રકટીકર્તવ્યમ્* । તન્ મે વાક્સંયમો ઽસ્ત્ય્ એવ । યત્ કથયતિ ન કસ્યચિદ્ ઉત્થાયાસનં દાતવ્યમ્ ઇતિ । એવં કથયતિ । ત્વં કુલવધૂ ત્વયા પ્રતિગુપ્તે સ્થાને નિષેત્તવ્યમ્* । સાહં પ્રતિગુપ્ત એવ નિષીદામિ । યત્ કથયતિ મૃષ્ટં ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ । સુબુભુક્ષિતયા ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ । સાહં નિત્યં ગૃહજને ભુક્તે બુભુક્ષિતા ચ ભુંજે । યત્ કથયતિ સુખં શયિતવ્યમ્ ઇતિ । સર્વં ગૃહકાર્યં કૃત્વા રાત્રૌ ભાણ્ડં પ્રતિશામ્ય શય્યા તે કલ્પયિતવ્યા યથા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 69 ) ન પુનર્ ઉત્તિષ્ઠસિ ઇદં સુનિહિતમ્ ઇદં દુર્નિહિતમ્ ઇતિ । તદ્ અહમ્ એવમ્ એવ કરોમિ । યત્ કથયતિ નિઃશ્રેણી બદ્ધવ્યેતિ । એવં કથયતિ । ત્વં પૂર્વકૈર્ દશભિઃ કર્મપથૈઃ સમન્વાગતા યેન દેવગતિં પ્રાપ્ય ઇહ મનુષ્યલોકે ઉપપન્ના । તદ્ ઇયં કર્મભૂમિઃ । ઇહાપિ ત્વયા દાનાનિ દાતવ્યાનિ પુણ્યાનિ કર્તવ્યાનિ પાપં ન કરણીયમ્* । એષાપિ પુણ્યમયી નિઃશ્રેણી સ્વર્ગસોપાનભૂતેતિ । એતદ્ અપ્ય્ અહં શક્ત્યા સંપાદયામિ । સાધુ સાધુ વિશાખે । પણ્ડિતા તવ માતા । ત્વં તુ પણ્ડિતતરા યયા માતુઃ સન્ધાય ભાષિતં વિજ્ઞાતમ્* ।
અથ મૃગારસ્યૈતદ્ અભવત્* । યદિ ભગવાન્ અનુજાનીયાદ્ અહં વિશાખાં માતરં ઘોષયેયમ્ ઇતિ વિદિત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । લભ્યં ભદન્ત સ્નુષાં માતરં ઘોષયિતુમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । સચેત્ પંચભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । કતમૈઃ પંચભિઃ । ગ્લાનમ્ ઉપતિષ્ઠતિ । પ્રતિરૂપેષુ દારેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । જીવિતેનાચ્છાદયતિ । ધનં રક્ષતિ । પ્રજ્ઞયા ચ સંવિધાનં કરોતિ ।
અન્તરોદ્દાનમ્* ।
ગ્લાનોપસ્થાનં દારા ચ જીવિતસ્ય ધનસ્ય ચ ।
પ્રજ્ઞયા ઉપસંહર્ષી પઞ્ચૈતા માતરઃ સ્મૃતાઃ ॥
અથ મૃગારો યેન રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાજાનં પ્રસેનજિતં કોસલમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 70 ) દેવ વિશાખાં માતરમ્ ઉદ્ઘોષયિતુમ્* । રાજા કથયતિ । મમાપિ વિશાખયોપસ્થાનં કૃતમ્ અહમ્ અપ્ય્ આર્યકાં પૃષ્ટ્વા તાં ભગિનીમ્ ( 255વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.823 ) ઉદ્ઘોષયામિ । તેનાર્યકા પૃષ્ટા । સા કથયતિ । ઉદ્ઘોષય મા વા । ભગિન્ય્ એવાસૌ । કથં કૃત્વા । પુરાનુ બ્રહ્મદત્તો ઽસ્ય {એદ્. બ્રહ્મત્તો ઽસ્ય ; મ્સ્: અરાડબ્રહ્મદત્તસ્ય ; ભ્સ્દ્ સ્.વ્. પુરાણ } પ્રેષ્યદારિકયા સાર્ધં સંવાસં ગતઃ । તસ્યાઃ પુત્રો જાતઃ । તસ્ય બલમિત્ર ઇતિ નામ કૃતમ્* । સ વૃદ્ધરાજેન કસ્મિંશ્ચિદ્ એવાધિકરણે પ્રવાસિતઃ । ચણ્પાં ગત્વાવસ્થિતઃ । તસ્યાસૌ દુહિતા । તવ ભગિની ભવતિ । તતો રાજ્ઞા હસ્તિસ્કન્ધે આરોપ્ય ઉદ્ઘોષિતા । ઇયં વિશાખા મૃગારસ્ય માતા । રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતો ભગિનીતિ । તયા પૂર્વારામે વિહારં કારયિત્વા ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય નિર્યાતિતમ્* । તથા સ્થવિરૈર્ અપિ સૂત્રાન્ત ઉપનિબદ્ધમ્* । ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ પૂર્વારામે મૃગારમાતુઃ પ્રાસાદ ઇતિ ।

અપરેણ સમયેન વિશાખા દ્વાત્રિંશદ્ અણ્ડાનિ પ્રસૂતા । મૃગારઃ શ્રુત્વા કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । જનપદકલ્યાણી કીદૃશો ઽનર્થઃ પ્રાદુર્ભૂત ઇતિ । મૃગારસ્ તાનિ ચ્છોરયિતુમ્ આરબ્ધઃ । વિશાખા કથયતિ । તાત મા ચ્છોરય । ભગવતસ્ તાવદ્ આરોચયેતિ । તેન ભગવત આરોચિતમ્* । ભગવાન્ આહ । મા ચ્છોરયેતિ । તદ્ દ્વાત્રિંશત્ પુટં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 71 ) કચ્છપુટં કારયિત્વા કુલસ્યોપરિ એકૈકમ્ અણ્ડં પ્રત્યેકં પુટેષુ સ્થાપયેતિ । વિશાખાં ચ વદ । ત્રિષ્કાલં પાણિના પરામૃષ । સપ્તમે દિવસે સ્ફુટિષ્યન્તિ । દ્વાત્રિંશત્ કુમારા ભવિષ્યન્તીતિ । તેન તથા કૃતમ્* । સપ્તમે દિવસે સ્ફુટિતાનિ । દ્વાત્રિંશત્ કુમારા જાતાઃ । ઉન્નીતા વર્ધિતા મહાન્તઃ સંવૃત્તા વ્યાડવિક્રાન્તાઃ । અપરેણ સમયેન તે રથાભિરૂઢા બહિર્ નિર્ગતાઃ પ્રવિશન્તિ । પુરોહિતપુત્રશ્ ચ રથાભિરૂઢો નિર્ગચ્છતિ । યાવદ્ અન્યોન્યધુરાતુણ્ડો લગ્નઃ । પુરોહિતપુત્રઃ કથયતિ । અપનયતેતિ । તે ઽપિ કથયન્તિ । ત્વમ્ એવાપનયેતિ । પુરોહિતપુત્રો ઽહમ્ ઇતિ પુરુષં વક્તુમ્ આરબ્ધઃ । તતો વિશાખાપુત્રૈઃ ધુરાતુણ્ડકેન ગૃહીત્વા ક્ષિપ્તઃ । સંકારકૂટે પતિતઃ । સ ભસ્માવગુણ્ઠિતશિરાઃ પિતુઃ સકાશં ગતઃ । અશ્રુપર્યાકુલેક્ષણઃ કથયતિ । તાત વિશાખાપુત્રૈર્ મમ ઈદૃશી સમવસ્થા કૃતેતિ । પુત્ર કિમર્થમ્* । તેન વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । સ કથયતિ । પુત્ર યદ્ય્ એવં ક્રમઘાત્યાસ્ તે । મા શોકં કુરુ । ઉપાયસંવિધાનં કરિષ્યામિ । સ તેષાં રન્ધ્રાન્વેષણતત્પરો વ્યવસ્થિતઃ । અપરેણ સમયેન રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય કાર્વટિકો વિરુદ્ધઃ । તસ્ય રાજ્ઞા એકં દણ્ડસ્થાનં પ્રેષિતમ્* । હતપ્રહતમ્ આગતમ્* । એવં યાવત્ સપ્તદણ્ડસ્થાનાનિ હતપ્રત્યાહતાનિ । રાજા સ્વયમ્ એવ ચતુરંગેણ બલકાયેન નિર્ગચ્છતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 72 ) વિશાખાપુત્રાશ્ ચ પ્રવિશન્તિ । તૈર્ અસૌ દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । દેવઃ સંપ્રસ્થિત કાર્વટિકાં સન્નામયિતુમ્ ઇતિ । તિષ્ઠતુ દેવ । વયં ગચ્છામઃ । એવં કુરુથેતિ । તેન તેષાં ચતુરઙ્ગો બલકાયો દત્તસ્ તૈર્ ગત્વાસૌ કાર્વટિકઃ સન્નામિતઃ । વન્દિગ્રહકરપ્રાત્યાયાંશ્ ચ ગૃહીત્વા આગતાઃ । પુરોહિતઃ કથયતિ । દેવ એતે અતીવ વિક્રાન્તાઃ । યદ્ દેવસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યં તદ્ એષામ્ અલ્પસાધ્યમ્* । દેવેનૈતચ્ ચિન્તનીયમ્ ઇતિ । કાકશંકિનો હિ રાજાનઃ । તત્* હૃદિ કૃત્વા વ્યવસ્થિતઃ । પુનઃ ( 256ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.824 ) પુરોહિતં પૃચ્છતિ । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્* । સ કથયતિ । દેવ કિમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્* । યદ્ય્ એષામ્ અભિરુચિતં દેવં રાજ્યાચ્ ચ્યાવયિત્વા સ્વયમ્ એવ રાજ્યં કારયન્તિ । રાજા સુતરાં ખિન્નઃ સંલક્ષયતિ । સ્યાદ્ એવમ્* । કથં ઘાતયિતવ્ય ઇત્ય્ ઉપાયસંવિધાનં ચિન્તયતિ । ન કંચિત્ પૃચ્છતિ । મા મન્ત્રસ્રાવો ભવિષ્યતીતિ સ્વયમ્ એવાસ્ય વિચારયતો બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના । ઇહૈવોપનિમન્ત્ર્ય ઘાતયિતવ્યા ઇતિ । તેન વિશાખાયા સન્દિષ્ટમ્* । ભાગિનેયૈશ્ ચ ઇહ ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ । સા સંલક્ષયતિ । શ્વો દારકા માતુલસ્ય સકાશે ભોક્ષ્યન્તે । અહમ્ અપિ બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ભોજયામીતિ વિદિત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણા । એકાન્તનિષણ્ણાં વિશાખાં મૃગારમાતરં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીં ભૂતઃ । અથ વિશાખા મૃગારમાતા ઉત્થાયાસનાદ્ યેન ભગવાંસ્ તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 73 ) ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ પૂર્વવદ્ યાવત્ પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય । પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણા । તેષાં ચ રાજ્ઞઃ સકાશાદ્ દૂત આગતઃ । દારકા આગચ્છન્ત્વ્ ઇતિ । તતો રાજ્ઞા હાલાહલેન વિષેણ ચ સહયોગેન વિહ્વલીકૃતાઃ । શિરાંસિ છિન્નાનિ । તતઃ પેડાં પૂરયિત્વા જ્યેષ્ઠપુત્રસ્ય શિર ઉપરિ દત્વા જતુમુદ્રયા લક્ષયિત્વા વિશાખાયાઃ પ્રેષિતાઃ । વિશાખા સંલક્ષયતિ । નૂનં દેવેન ભાગિનેયાનામ્ આચ્છાદનં પ્રેષિતમ્* । અહમ્ અપિ બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘમ્ આચ્છાદયામીતિ । તતઃ સુખોપનિષણ્ણં બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા શુચિના પ્રણીતેન ખાદનીયભોજનીયેન પૂર્વવદ્ યાવદ્ ભગવન્તં ભુક્તવન્તં વિદિત્વા ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં પેડામ્ ઉદ્ધાટયિતુમ્ આરબ્ધા । ભગવાન્ સંલક્ષયતિ । સચેદ્ વિશાખા અદૃષ્ટસત્યા પુત્રબધં દ્રક્ષ્યતિ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યત્ સત્યાનામ્ અભાજનીભવિષ્યતીતિ વિદિત્વા વિશાખામ્ આહ । નિષીદ તાવદ્ ધર્મં શૃણુ । પશ્ચાદ્ યથાભિપ્રેતં કરિષ્યસીતિ । સા ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । તતો ભગવતા તસ્યા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જાત્વા પૂર્વવદ્ યાવત્ સત્યદર્શનં કૃતમ્* । તતો દૃષ્ટસત્યા સા પેડામ્ ઉદ્ધાટિત્વા પશ્યતિ પુત્રશિરાંસિ । તતઃ કથયતિ । ભગવન્ એવમ્ અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારા ઇતિ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । હંભો ભિક્ષવો રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલો યેન વિશાખાયાઃ પુત્રાઃ પ્રઘાતિતાઃ । તે ચેન્ ન ( મ્સ્વ્ ઇઇ 74 ) પ્રઘાતિતાઃ સ્યુઃ । એભિર્ એવ સહાયૈઃ કૃત્સ્ના તેન વસુમતી કરતલે સ્થાપિતા સ્યાદ્ ઇતિ ।

અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલો રજસાવચૂર્ણિતગાત્રો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણં રાજાનં પ્રસેનજિતં કોસલં ભગવાન્ ઇદમ્ અવોચત્* । કુતસ્ ત્વં મહારાજૈતર્હ્ય્ આગચ્છસિ રજસાવચૂર્ણિતગાત્રઃ । યાનિ તાનિ ભદન્ત રાજ્ઞાં ક્ષત્રિયાણાં મૂર્ધાભિષિક્તાનાં જનપદૈશ્વર્યસ્થા મ વીર્યમ્ અનુપ્રાપ્તાનાં મહાન્તં પૃથિવીમણ્ડલમ્ અભિનિર્જિત્યાધ્યાવસતાં ( 256વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.825 ) પૃથગ્ભવન્તિ રાજકૃત્યાનિ રાજકરણીયાનિ તાન્ય્ અહં કૃત્વા પરિપ્રાપ્ય એતર્હ્ય્ આગચ્છામિ રજસાવચૂર્ણિતગાત્રઃ । તેન હિ મહારાજ ત્વામ્ એવ પ્રક્ષ્યામિ । યથા તે ક્ષમતે તથૈનં વ્યાકુરુ । તદ્યથા મહારાજ ઇહ તે પૂર્વસ્યાં દિશિ પુરુષ આગચ્છેચ્ છ્રદ્ધિતઃ પ્રત્યયિતઃ સ્થેય અવિસંવાદિતો લોકસ્ય । સ એવં વદેત્ । તતો ઽહં તવૈતર્હ્ય્ અગચ્છામિ પૂર્વસ્યામ્ દિશિ । સો ઽહં તત્રાપ્રાક્ષમ્* । મહાશૈલં પર્વતમ્ અખણ્ડમ્ અછિદ્રમ્ અસુષિરં સુસંવૃત્તમ્ એકઘનં યાવચ્ ચ પૃથિવી યાવચ્ ચ નભો ઽત્રાન્તરે સર્વાન્ સત્વાન્ સર્વાન્ પ્રાણિનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વં ચ તૃણકાષ્ઠશાખાપર્ણશદમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 75 ) અભિનિષ્પેષયન્ન્ આગચ્છતિ {મ્સ્: અભિનિષ્પીષં નાગચ્છન્તિ} । યત્ તે દેવ કૃત્યં વા કરણીયં વા તત્ કુરુષ્વેતિ । એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યાં દિશિ પુરુષ આગચ્છેત્* । પૂર્વવદ્ યત્ કૃત્યં વા કરણીયં વા તત્ કુરુષ્વેતિ । એવં ભૂપતે મહારાજ મહતિ મહાભયે પ્રત્યુપસ્થિતે દારુણે પુરુષસંક્ષયે દુર્લભે મનુષ્યપ્રતિલંભે કિં સ્યાત્ કરણીયમ્* । એવં રૂપે મે ભદન્ત મહતિ મહાભયે પ્રત્યુપસ્થિતે દારુણે પુરુષસંક્ષયે દુર્લભે મનુષ્યપ્રતિલંભે કિં સ્યાત્ કરણીયં નાન્યત્રાર્થચર્યાયાં ધર્મચર્યાયાં પુણ્યચર્યાયાં કુશલચર્યાયાં કલ્યાણચર્યાયાં બુદ્ધાનાં ચ શાસને યોગમ્ આપત્તુમ્* । કસ્માત્ ત્વં મહારાજ એવં વદસિ । એવં રૂપે મે મહતિ મહાભયે પૂર્વવદ્ યાવદ્ બુદ્ધાનાં શાસને યોગમ્ આપત્તુમ્ ઇતિ । યાનિ તાનિ ભદન્ત રાજ્ઞાં ક્ષત્રિયાણાં મૂર્ધાભિષિક્તાનાં જનપદૈશ્ ચર્યસ્થા મ વીર્યમ્ અનુપ્રાપ્તાનાં મહાન્તં પૃથિવીમણ્ડલમ્ અભિનિર્જિત્યાધ્યાવસતાં પૃથગ્ભવન્તિ હસ્તિભિર્ હસ્તિયુદ્ધાન્ય્ અશ્વૈર્ અશ્વયુદ્ધાનિ રથૈ રથયુદ્ધાનિ પત્તિભિઃ પત્તિયુદ્ધાનિ મન્ત્રૈર્ મન્ત્રયુદ્ધાનિ ધનૈર્ ધનયુદ્ધાનિ । તાનિ તેષાં તસ્મિન્ સમયે અસ્થામાન્ય્ અબલાન્ય્ અપરાક્રમાણિ યુદ્ધાય । તસ્માદ્ અહમ્ એવં વદામિ । એવં રૂપે મે ભદન્ત મહતિ મહાભયે પ્રત્યુપસ્થિતે પૂર્વવદ્ યાવદ્ બુદ્ધાનાં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 76 ) શાસને યોગમ્ આપત્તુમ્ ઇતિ । એવમ્ એવ મહારાજ સતતસમિતમ્ અભિમર્દત એવ પ્રાણિનો જરામરણમ્* । એવં જરામરણાભિમર્દનેન મહારાજ પુરુષપુદ્ગલેન કિઞ્ચિત્ સ્યાત્ કરણીયં નાન્યત્રાર્થચર્યાયાઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ બુદ્ધાનાં શાસને યોગમ્ આપત્તુમ્ ઇતિ વિદિત્વા તસ્યાં વેલાયાં ગાથાં ભાષતે ।
યથા મહાન્તો વિપુલા નભ આસાદ્ય પર્વતાઃ
મહાન્તાદ્ અનુસંયાન્તિ નિષ્પીષન્તો વસુન્ધરામ્* ।
ન તત્ર હસ્તિનાં ભૂમિર્ ન પત્તિરથવાજિનામ્*
ન ચાપિ મન્ત્રયુદ્ધેન જયો લભ્યો ધનેન વા ॥
એવં જરા ચ મૃત્યુશ્ ચ મનુષ્યાન્ અભિમર્દતિ ।
ક્ષત્રિયાન્ બ્રાહ્મણાન્ વૈશ્યાઞ્ છૂદ્રાંશ્ ચણ્ડાલપુક્વસાન્* ।
દુઃશીલાઞ્ છીલસંયુક્તાન્ ગૃહસ્થાન્ ગૃહિણસ્ તથા ।
દહરાંશ્ ચૈવ વૃદ્ધાંશ્ ચ તથા મધ્યમપૌરુષાન્* ॥
વિમર્દયતિ સર્વાન્ હિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુરક્ષતિ ।
તસ્માદ્ ધિ પણ્ડિતઃ પોષઃ સંપશ્યન્ન્ અર્થમ્ આત્મનઃ ।
બુદ્ધે નિવેશયેચ્ છ્રદ્ધાં ધર્મે સંઘે ચાપ્ય્ અનુત્તરે ॥
સ ધર્મચારી કાયેન વાચા વાપ્ય્ અથ ચેતસા ।
ઇહ ચાનિન્દિતો ભવતિ પ્રેત્ય સ્વર્ગો ચ મોદતે ॥
અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલો ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વોત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ ।
ભિક્ષવો સંશયજાતાઃ ( 257ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.826 ) સર્વસંશયછેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત વિશાખયા મૃગારમાત્રા કર્મ કૃતમ્* । યસ્ય કર્મણો વિપાકેન દ્વાત્રિંશદણ્ડાઃ પ્રસૂતાઃ । તેન દ્વાત્રિંશત્ પુત્રા જાતા વ્યાડા વિક્રાન્તાઃ સંવૃત્તા ઇતિ । ભગવાન્ આહ પ્રણિધાનવશાત્* । કુત્ર પ્રણિધાનં કૃતમ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો વારાણસ્યાં નગર્યામ્ અન્યતમો ગૃહપતિપુત્રઃ કાલગતઃ । તસ્ય સા પત્ની નિત્યં પુત્રાભિનન્દિની । યદા ભગવાન્ કાશ્યપઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા ઇન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપાધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ । તસ્મિંશ્ ચ સમયે વારાણસ્યાં કૃકિર્ નામ રાજા બભૂવ । તેન ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચતૂરત્નમયસ્તૂપઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । તત્ર યા સા અપુત્રા યુવતિઃ પુત્રાભિનન્દિની સા વૃદ્ધા સંવૃત્તા । તસ્મિન્ સ્તૂપે પરિકર્મ કૃત્વા તિષ્ઠતિ । તયા છન્દકભિક્ષણં કૃત્વા તસ્મિન્ સ્તૂપે પૂજા કૃતા પ્રણિધાનં ચ । યન્ મયા ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સત્ કારાઃ કૃતાઃ । અનેન મમ કુશલમૂલેન બહવઃ પુત્રા ભવેયુર્ ઇતિ કૃત્વા પ્રક્રાન્તા નગરં પ્રવિષ્ટા । તત્રાન્યતરા સ્ત્રી પ્રસૂયમાના દુઃખવેદનાભ્યાહતા વિરૌતિ । તયા અપરા પૃષ્ટા । કિમર્થમ્ એષા વિરૌતિ । તયા યથાવૃત્તમ્ આરોચિતમ્* । સા સંલક્ષયતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 78 ) યદ્ય્ અહં પ્રસૂતા ભવેયમ્ અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધં દુઃખમ્ અનુભવેયમ્* । યાવત્ પુનર્ અપિ દ્વાત્રિંશતા ગોષ્ઠિકૈસ્ તસ્મિન્ સ્તૂપે પૂજા કૃતા । સા યુવતિસ્ તત્ર સન્નિહિતૈવ । પૂજાં કૃત્વા પ્રણિધાનં કૃતમ્* । અનેન વયં કુશલમૂલેન મહાન્તો ઽગ્રબલિનઃ સ્યામ । તે તયા પૃષ્ટાઃ । પુત્રાઃ કિં યુષ્માભિઃ પ્રણિધાનં કૃતમ્* । તે કથયન્તિ અમ્બ ઇદં ચેદં ચ । સા કથયતિ । પુત્રાઃ યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ એવ યુષ્માકં માતા ભવેયમ્* । તે કથયન્તિ । અમ્બ એવં ભવત્વ્ ઇતિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તે પ્રક્રાન્તાઃ । સા સંલક્ષયતિ । સા તાવત્ સ્ત્રી એકવારં પ્રસૂયમાના દુઃખવેદનાભ્યાહતા તથા વિરૌતિ અહં પુનર્ દ્વાત્રિંશદ્ વારાન્ પ્રસૂયમાના કથં કરિષ્યામિ ઇતિ । સા ચૈવં વિકલ્પયતિ । સ્તૂપસમીપે કુક્કુટી પ્રસૂતા । સા મુહૂર્તમાત્રેણ દ્વાત્રિંશદણ્ડાનિ પ્રસુતા ન ચ વિરૌતિ । સા સંલક્ષયતિ । અયં શોભનપ્રસવનોપાય ઇતિ વિદિત્વા તસ્મિન્ સ્તૂપે તીવ્રેણ પ્રસાદેન નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધા યથેયં કુક્કુટી મુહૂર્તમાત્રેણ દ્વાત્રિંશદણ્ડાનિ પ્રસૂતા એવમ્ એવ અહમ્ અપિ સકૃદ્ દ્વાત્રિંશદણ્ડાનિ પ્રસૂયેયેતિ ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યા સા વૃદ્ધા યુવતિર્ એષૈવ સા વિશાખા । તેન કાલેન તેન સમયેન યે તે દ્વાત્રિંશદ્ ગોષ્ઠિકા એત એવ તે દ્વાત્રિંશદ્ વિશાખાપુત્રાઃ । યદ્ અનયા તત્ર પ્રણિધાનં કૃતં તસ્ય કર્મણો વિપાકેન દ્વાત્રિંશદણ્ડાનિ પ્રસૂતાનિ ।
કિં ભદન્ત વિશાખાપુત્રૈઃ કર્મ કૃતં યસ્ય કર્મણો વિપાકેન અદૂષ્યનપકારિણો રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા પ્રઘાતિતાઃ । તેષાં ચ શિરાંસિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 79 ) પેડાયાં પ્રક્ષિપ્ય વિશાખાયા ઉપનામિતાનિ । ભગવાન્ આહ । એભિર્ એવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ।

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે શૌણ્ડિકઃ પ્રતિવસતિ । સંબહુલાશ્ ( 257વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.827 ) ચૌરા મદ્યં પર્યેષમાણાઃ તસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાઃ । અસ્તિ મદ્યમ્ ઇતિ પૃચ્છન્તિ । શૌણ્ડિકપત્ન્યાભિહિતા અસ્તીતિ । તેષાં મદ્યં દત્તમ્* । અવદ્રગો નાસ્તિ । તયા વૃષો દર્શિતઃ । એતં પ્રઘાતયત । તે કથયન્તિ । શસ્ત્રં નાસ્તિ । તયા બન્ધકં ગૃહીતમ્* । શસ્ત્રં દત્તમ્* । તે તં પ્રઘાતયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સ હન્યમાનશ્ ચેતનાં પુષ્ણાતિ । યદ્ અહં ઘાત્યે તત્ સર્વમ્ અનયા શૌણ્ડિકપત્ન્યા । તત્રોપપદ્યે ઽહં યત્રૈષાં શિરાંસિ છિત્વા પેડાયાં પૂરયિત્વા એતસ્યાં પ્રેષયેયમ્ ઇતિ ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ વૃષ એષ એવાસૌ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલઃ તેન કાલેન તેન સમયેન । યે તે ચૌરા એત એવ તે વિશાખાપુત્રાઃ । યા સા શૌણ્ડિકપત્ની એષૈવ સા વિશાખા તેન કાલેન તેન સમયેન ઇતિ વિસ્તરઃ ।
બુદ્ધો ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । તેન ખલુ સમયેન પઞ્ચાભિજ્ઞસ્ય ઋષેર્ આશ્રમપદમ્* । તેન તસ્મિન્ પર્યટતા આશ્રમપદસ્ય નાતિદૂરે ચિરંખલે ભૂપ્રદેશે પ્રસ્રાવઃ કૃતઃ । દૈવયોગાત્ તૃષાર્તા મૃગી તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તા । તયાસૌ તૃષ્ણાર્તયા પીતઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 80 ) સ્ત્રીન્દ્રિયં ચ ઘ્રાતમ્* । અચિન્ત્યઃ સત્વાનાં કર્મવિપાકઃ । આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । યાવદ્ અપરેણ સમયેન તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે આગત્ય પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । સા તં ઘ્રાત્વા વિસભાગસત્વ ઇતિ છોરયિત્વા પ્રક્રાન્તા । યાવત્ તેન ઋષિણા તદ્ આશ્રમં પર્યટતા સ દારકો દૃષ્ટઃ । સ સમન્વાહર્તું પ્રવૃત્તઃ કસ્યાયં પુત્ર ઇતિ । યાવત્ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્* । તેનાસૌ આશ્રમપદં પ્રવેશિત આપાયિતઃ પોષિતઃ સંવર્ધિતઃ । તસ્ય મૃગસ્ય યાદૃશં શિર ઇતિ મૃગશિરો મૃગશિર ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । અપરેણ સમયેન સ ઋષિઃ કાલગતઃ । મૃગશિરસા કપાલાકોટની વિદ્યા શિક્ષિતા । સ કપાલમ્ આકોટ્ય સર્વં વ્યાકરોતિ । યદિ તાવત્ ખંખટસ્વરો ભવતિ ઊર્ધ્વગામી ભવતિ દેવોપપત્તિં વ્યાકરોતિ । અથ મધ્યો ભવતિ ઊર્ધ્વગામી ભવતિ મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકરોતિ । એતત્ સુગતિનિમિત્તમ્* । અથ દુર્ગતિનિમિત્તમ્* । યદિ તાવદ્ ગદ્ગદસ્વરો ભવતિ અધોગામી ભવતિ નરકોપપત્તિં વ્યાકરોતિ । અથ મધ્યસ્વરો ભવતિ અધોગામી ભવતિ તિર્યગુપપત્તિં । અથ મૃદુસ્વરો ઽધોગામી ભવતિ પ્રેતોપપત્તિમ્* ।
તતો ભગવતા તસ્ય વિનયકાલં જ્ઞાત્વા આયુષ્માન્ આનન્દ ઉક્તઃ । ગચ્છાનન્દ ચત્વારિ શિરાંસ્ય્ આધાય સ્રોતઆપન્નસ્ય સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હતશ્ ચેતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ અયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુતઃ । ચત્વારિ શિરાંસ્ય્ આધાય તસ્ય ઋષેઃ સકાશં ગતઃ । વ્યાકુરુષ્વેતિ । સ સ્રોતઆપન્નસ્યેતિ કપાલમ્ આકોટ્ય કથયત્ય્ અયં દેવેષૂપપન્નઃ । સકૃદાગામિનો ઽપ્ય્ એવમ્ એવ । અનાગામિનો ઽપ્ય્ એવમ્ એવ । અર્હતઃ કપાલમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 81 ) આકોત્ય વિષયં ન જાનાતિ ન વિજાનાતિ । તસ્યૈતદ્ અભવત્* ।
ભ્રષ્ટો ઽસ્મિ તસ્માદ્ ઉપદેશતઃ કિં અથવા ન ચાર્યકુલે પ્રસૂતઃ ।
કિં વા નિમિત્તાનિ ન તાદૃશાનિ યેનાસ્ય ન જાનામિ તં હિ પ્રચારમ્* ।
આયુષ્માન્ આનન્દઃ કથયતિ ।
ન સર્વવિદ્યાસુ કૃતશ્રમસ્ ત્વં યેનાસ્ય જાનાસિ તં હિ પ્રચારમ્* ।
અધીષ્વ તાવન્ નિખિલાં વિદ્યાં લોકસ્ય પશ્ચાદ્ વ્યપદેક્ષ્યસિ ત્વમ્ ઇતિ ।
મૃગશિરાઃ ( 258ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.828 ) કથયતિ । અસ્તિ કશ્ચિ ત્ ત્વયા સર્વવિદ્યાસુ કૃતાવી દૃષ્ટઃ । સ કથયતિ । અસ્તિ । તથાગતો ઽર્હત્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વવિદ્યાયાં પારંગતઃ । અથ મૃગશિરા યેન બહગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।
તિર્યક્ પ્રેતમનુષ્યદેવનિરયે જાનાસિ જન્તોર્ ગતિમ્*
શિષ્ટં નોપલભે ચ સત્વચરિતં વિદ્યાપરાધે સતિ ।
આચક્ષ્વ ત્રિભવાર્ણવસ્ય મહતો વિસ્તીર્ણપારં પ્રભો
કિં તત્ સર્વપરપ્રવાદિવિજય શિષ્ટં ન વિજ્ઞાયતે ॥ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ ।
અયોઘનહતસ્યૈવ જ્વલતો જાતવેદસઃ
અનુપૂર્વોપશાન્તસ્ય યથા ન જ્ઞાયતે ગતિઃ ।{ચ્f. ઉવ્ 30.35}
તથા સમ્યગ્વિમુક્તાનાં કામપઙ્કૌઘતારિણામ્*
પ્રજ્ઞપ્તં વા ગતિર્ નાસ્તિ પ્રાપ્તાનામ્ અચલં પદમ્* ॥ ઇતિ ॥
એવમ્ ઉક્તે મૃગશિરા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં ચરેયમ્ અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । તતો ભગવતા પ્રવ્રાજિત ઉપસંપાદિતઃ । પ્રવ્રાજ્યોપસંપાદ્ય યથાભિરમ્યં રાજગૃહે વિહૃત્ય યેન શ્રાવસ્તી તેન ચારિકાં પ્રક્રાન્તઃ । અનુપૂર્વેણ ચારિકાં ચરન્ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ પૂર્વારામે મૃગારમતુઃ પ્રાસાદે । અભ્યવકાશે ચંક્રમ્યમાણેન નક્ષત્રાણિ વિપરીતાનિ દૃષ્ટાનિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ આયુષ્મન્તં મૃગશિર સ મ્ આમન્ત્રયતે । સમન્વાહર મૃગશિરઃ કિયચ્ ચિરેણ દેવો વર્ષિષ્યતીતિ । સ કથયતિ । નષ્ટો ઽયં ભદન્ત લોકઃ પ્રનષ્ટો ઽયમ્* । યથા નક્ષત્રાણિ વ્યવસ્થિતાનિ દ્વાદશભિર્ વર્ષૈઃ । ભગવતા નક્ષત્રાણિ સમાન્ય્ અધિષ્ઠાયોક્તોઃ । પુનર્ જાનીષ્વેતિ । સ કથયતિ । ષડ્ભિર્ વર્ષૈર્ એવમ્* । ભગવતા પુનઃ પર્યનુયુક્તો બ્રવીતિ । પંચભિર્ વર્ષૈઃ । એવં યાવત્ સપ્તભિર્ દિવસૈર્ ઇતિ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । શયનાસનં ભિક્ષવશ્ છન્ને ગોપયત । અદ્યૈવ શલભસંનિપાતેન દેવો વર્ષિષ્યતિ । તત્ર યે સ્નાસ્યન્તિ તેષામ્ ઉત્પાદગણ્ડપિટકાનિ ન ( મ્સ્વ્ ઇઇ 83 ) ભવિષ્યન્તીતિ । ઇતિ હિ મૃગશિરો નક્ષત્રાણિ ચપલાનિ ચંચલાન્ય્ અનવસ્થાયીનિ । જીવિતમ્ અપિ ચંચલમ્ અનવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ । મૃગશિરા ભગવતો ઽભિપ્રસન્નઃ । તથાભિપ્રસન્નેન ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તતો વિમુક્તિપ્રીતિસુખસંવેદી ગાથા ભાષતે ।
ગતિર્ મૃગાણાં પવનમ્ આકાશં પક્ષિણાં ગતિઃ ।
ગતિર્ વિરાગિણાં ધર્મો નિર્વાણં ગતિર્ અર્હતામ્* ॥ ઇતિ ॥

અશ્રૌષીદ્ વિશાખા મૃગારમાતા ભગવાન્ કોસલેષુ જન્પદેષુ ચારિકાં ચરન્ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરત્ય્ અસ્માકમ્ એવારામ ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા । ( 258વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.829 ) ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણા । એકાન્તનિષણ્ણાં વિશાખાં મૃગારમાતરં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથ વિશાખા મૃગારમાતા ઉત્થાયાસનાદ્ યેન ભગવાંસ્ તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાં શ્વો ઽન્તર્ગૃહે ભક્તેન સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેનેતિ । અધિવાસયતિ ભગવાન્ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ઉદકમણિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય । ભગવતઃ પ્રેષ્યદારિકયા કાલારોચિકયા કલામ્ આરોચયતિ । યાવદ્ અસૌ પ્રેષ્યદારિકા પૂર્વારામં ગત્વા પશ્યતિ ભિક્ષૂન્ કવાટવિવરેણ નગ્નાન્ સ્નાયિનઃ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ સંલક્ષયતિ । નૂનમ્ આર્યકાઃ પ્રક્રાન્તાઃ એભિઃ પુત્રમોટિકાપુત્રૈર્ આજીવિકૈર્ અયં વિહારો ઽવષ્ટબ્ધ ઇતિ । સા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 84 ) ત્વરિતત્વરિતમ્ આગત્ય કથયતિ । યત્ ખલ્વ્ આર્યે જાનીયા આર્યાઃ પ્રક્રાન્તાઃ । પુત્રમોટિકાપુત્રૈર્ આજીવકૈર્ અસૌ વિહારો ઽવષ્ટબ્ધ ઇતિ । વિશાખા સંલક્ષયતિ । અસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ ભગવાન્ અધિવાસ્યાભુક્ત્વા પ્રક્રમિષ્યતિ । નૂનમ્ અનયા ભિક્ષવો વિનગ્ના દૃષ્ટા ઇતિ । તયાન્યઃ કાલારોચકઃ પુરુષઃ પ્રેષિતઃ । સમયો ભદન્ત સજ્જં ભક્તં યસ્યેદાનીં ભગવાન્ કાલં મન્યત ઇતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ભુક્તવન્તં વિદિત્વા ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રમ્* । વૃદ્ધાન્તે નિષદ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત અષ્ટૌ મહાદાનાનિ પ્રજ્ઞાપયિતુમ્* । આગન્તુકે દાનં ગમિકે દાનં ગ્લાને દાનં ગ્લાનોપસ્થાયિકે દાનં ધ્રુવં યવાગું ધ્રુવં ભૈષજ્યં ભિક્ષૂણાં વર્ષાશાટીચીવરં ભિક્ષુણીનાં ચોદકશાટિકામ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । કિં પુનસ્ તદ્ વિશાખે આનુશંસં સમનુપશ્યન્તી આગન્તુકે દાનં દદાસિ । આગન્તુકો ભદન્ત ભિક્ષુર્ ન ગોચરકુશલો ભવતિ ન વીથીકુશલઃ । સ મદીયં પિણ્ડપાતં પરિભુજ્ય ગોચરકુશલો ભવિષ્યતિ । વીથીકુશલશ્ ચ । સાધુ સાધુ વિશાખે ગતમ્ એતત્* । કિમર્થં સમનુપશ્યન્તી ગમિકદાનં દદાસિ । ગમિકો ભદન્ત ભિક્ષુઃ પિણ્ડપાતં પર્યેષમાણઃ સાર્થાત્ પરિભૃશ્યતે । યૂથપરિભૃષ્ટો વિહન્યતે । સ મદીયં પિણ્ડપાતં પરિભુજ્ય સાર્થાન્ ન પરિભૃશ્યતે । નાપિ યૂથપરિભૃષ્ટો વિહન્યતે । સાધુ સાધુ વિશાખે એતદ્ અપિ ગતમ્* । કિમર્થવશં સમનુપશ્યન્તી ગ્લાને દાનં દદાસિ । ગ્લાનો ભદન્ત ભિક્ષુઃ પિણ્ડપાતં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 85 ) પર્યેષમાણઃ ક્લામેદ્ વા કાલં વા કુર્યાત્* । સ મદીયં પિણ્ડપાતં પરિભુજ્ય ગ્લાન્યાદ્ ઉત્થાસ્યતિ સુખસ્પર્શં વિહરિષ્યતિ । સાધુ સાધુ વિશાખે એતદ્ અપિ ગતમ્* । કિમર્થવશં સમનુપશ્યન્તી ( 259ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.830 ) ગ્લાનોપસ્થાયિકો દાનં દદાસિ । ગ્લાનોપસ્થાયિકો ભદન્ત ભિક્ષુર્ આત્માર્થં પિણ્ડકં પર્યેષમાણો ગ્લાનસ્ય કૃત્યં હાપયતિ । સ મદીયં પિણ્ડપાતં પરિભુજ્ય સંપાદયિષ્યતિ । સાધુ સાધુ વિશાખે એતદ્ અપિ ગતમ્* । કિમર્થવશં સમનુપશ્યન્તી સંઘે ધ્રુવયવાગું દદાસિ । સન્તિ ભદન્ત ભગવતઃ શ્રાવકા દીપ્તાગ્નયો મન્દાગ્નયશ્ ચ । તત્ર યે મન્દાગ્નયસ્ તેષામ્ અગ્નિસંરક્ષણં યે તુ દીપ્તાગ્નયસ્ તેષાં બલોપચયઃ । સાધુ સાધુ વિશાખે । એતદ્ અપિ ગતમ્* । કિમર્થવશં સમનુપશ્યન્તી સંઘે ધ્રુવભૈષજ્યં દદાસિ । સન્તિ ભદન્ત ભગવતઃ શ્રાવકા બહ્વાબાધાઃ સ્વલ્પાબાધાશ્ ચ । તત્ર યે બહ્વાબાધાસ્ તેષાં કૃતમ્ એવ તાવત્* । યે ત્વ્ અલ્પાબાધાસ્ તે પરિભુજ્ય ભૂયસ્યા માત્રયા સુખસ્પર્શં વિહરિષ્યન્તિ । સાધુ સાધુ વિશાખે એતદ્ અપિ ગતમ્* । કિમર્થવશં સમનુપશ્યન્તી ભિક્ષૂણાં વર્ષાશાટીચીવરં દદાસિ । અદ્યૈવ મયા ભદન્ત પ્રેષ્યદારિકા કાલારોચિકા પ્રેષિતા । તયા ભિક્ષવો દૃષ્ટા નગ્નાઃ સ્નાતુમ્* । સા મે આગત્ય કથયતિ । આર્યકાઃ પ્રક્રાન્તાઃ પુત્રમોટિકાપુત્રૈર્ આજીવિકૈર્ વિહારો ઽવષ્ટબ્ધ ઇતિ । તે મદીયેન વર્ષાશાટીચીવરેણ ગુપ્તાઃ સ્નાસ્યન્તિ । સાધુ સાધુ વિશાખે એતદ્ અપિ ગતમ્* । કિમર્થવશં સમનુપશ્યન્તી ભિક્ષુણીનામ્ ઉદકશાટિકાં દદાસિ । એકો ઽયં ભદન્ત સમયઃ સંબહુલાશ્ ચ ભિક્ષુણ્યો ઽજિરવત્યાં નગ્નાઃ સ્નાન્તિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 86 ) તા ગૃહિણ્યો વિપુષ્પ્ય વિપુષ્પ્ય ભિક્ષુણીનામ્ અઙ્ગુલ્યગ્રેણ ગુહ્યસ્થાનાન્ય્ ઉપદર્શયન્તિ । તાઃ ઉપદર્શ્યમાનાઃ મદ્ગુવો ભવન્તિ । મદીયયા તુ ઉદકશાટિકયા તા ગુપ્તાઃ સ્નાસ્યન્તિ । સાધુ સાધુ વિશાખે યાનિ ત્વયા અષ્ટૌ પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ સમાખ્યાતાનિ સંદૃશ્યન્તે એતાનિ । સપ્તસ્વ્ ઔપધિકે ષુ પુણ્યક્રિયાવસ્તુષ્વ્ અન્તર્ગતાન્ય્ એતાનિ । સપ્તસ્વ્ ઔપધિકેષુ પુણ્યક્રિયાવસ્તુષુ ન લભ્યં પુણ્યસ્ય પ્રમાણમ્ ઉદ્ગ્રહીતુમ્ એતાવત્ પુણ્યં વા પુણ્યફલં વા પુણ્યફલવિપાકો વેતિ । અપિ તુ બહુત્વાત્ પુણ્યસ્ય મહાપુણ્યઃ પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ।

ઇદં ચાહં ભદન્ત શ્રોષ્યામિ । અમુકો ભિક્ષુઃ સ ભગવતા પ્રતિપદ્યેવ વ્યાકૃતાઃ । એષો ઽપિ ભિક્ષુસ્ ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્રોતઆપન્નો ભવત્ય્ અવિનિપાતધર્મો નિયતં સંબોધિપરાયણઃ સપ્તકૃત્વો ભવપરમાઃ સપ્તકૃત્વો દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ સંધાય્ય સંસૃત્ય દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતીતિ । સ કદાચિત્ શ્રાવસ્તીમ્ આગમિષ્યતિ પુનશ્ ચ ગમિષ્યતિ । સ મદીયમ્ આગન્તુકભક્તં પૂર્વવદ્ યાવદ્ વર્ષાશાટીચીવરં પરિભોક્ષ્યતિ । ભિક્ષુણી ચ યાવદ્ ઉદકશાટિકામ્ ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગમિષ્યામિ પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ ઉદારં કુશલં નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતમ્* । ( 259વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.831 ) અમુકો ભિક્ષુઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 87 ) ભગવતા વ્યાકૃતઃ । એષ ભિક્ષુસ્ ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ રાગદ્વેષમોહાનાં ચ તનુત્વાત્ સકૃદાગામી ભવિષ્યતિ । સકૃદ્ ઇમં લોકમ્ આગત્ય દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતીતિ । સો ઽપિ કદાચિત્* શ્રાવસ્તીમ્ આગમિષ્યતિ । સ મદીયમ્ આગન્તુકભક્તં પૂર્વવદ્ યાવત્* વર્ષાશાટીચીવરં ભિક્ષુણી ચોદકશાટિકામ્ ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગમિષ્યામિ પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ ઉદારં કુશલં નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતમ્* । અમુકો ભિક્ષુઃ સ ભગવતા વ્યાકૃતઃ । એષ ભિક્ષુઃ પંચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અનાગામી । ભવિષ્યત્ય્ અનાગન્તા પુનર્ ઇમં લોકમ્ ઇતિ । સો ઽપિ કદાચિત્* શ્રાવસ્તીમ્ આગમિષ્યતિ પુનશ્ ચ ગમિષ્યતિ । સ મદીયમ્ આગન્તુકભક્તં પૂર્વવદ્ યાવદ્ વર્ષાશાટીચીવરં ભિક્ષુણી ચોદકશાટિકામ્ ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગમિષ્યામિ પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ ઉદારં કુશલં નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતમ્* । અમુકો ભિક્ષુઃ સ ભગવતા વ્યાકૃતઃ । એષ ભિક્ષુઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પ્રવેક્ષ્યતીતિ । સો ઽપિ કદાચિત્* શ્રાવસ્તીમ્ આગમિષ્યતિ પુનશ્ ચ ગમિષ્યતિ । સ મદીયમ્ આગન્તુકભક્તં પૂર્વવદ્ યાવદ્ વર્ષાશાટીચીવરં ભિક્ષુણી ચોદકશાટિકામ્ ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગમિષ્યામિ પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ ઉદારં કુશલં નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતમ્* । અથ ભગવાન્ વિશાખાં મૃગારમાતરં ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શ્ય સમાદાપ્ય સમુત્તેજ્ય સંપ્રહર્ષ્યોત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ ।
અથ ભગવાન્ યથાભિરમ્ય શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ । યેન વૈશાલી તેન ચારિકાં પ્રક્રાન્તઃ । અનુપૂર્વેણ ચારિકાં ચરન્ વૈશાલીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । વૈશાલ્યાં વિહરતિ મર્કટહ્રદતીરે કૂટાગારશાલાયામ્* । અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય વૈશાલીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* ( મ્સ્વ્ ઇઇ 88 ) તેન ખલુ સમયેન સંબહુલા ભિક્ષવ આરામદ્વારે અશુચિમ્રક્ષિતાનિ શયનાસનાનિ શોચયન્ત્ય્ આતાપયન્તિ પ્રવિષજન્તિ । અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાન્ સંબહુલાન્ ભિક્ષૂન્ આરામદ્વારે અશુચિમ્રક્ષિતાનિ શયનાસનાનિ શોચયત આતપયતઃ પ્રવિષજતઃ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ અસ્યૈતદ્ અભવત્* । યદ્ અપિ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ પ્રપીડ્ય પ્રપીડ્ય ત્વઙ્માંસશોણિતં દાનાનિ દદતિ પુણ્યાનિ કુર્વન્તિ તદ્ અપિ ભિક્ષવો માત્રયા પ્રતિસંખ્યાય પરિભુંજન્ત ઇતિ વિદિત્વા વૈશાલીં પિણ્ડાય ચરિત્વા કૃતભક્તકૃત્યઃ પશ્ચાદ્ભક્તપિણ્ડપાતપ્રતિક્રાન્તઃ પાત્રચીવરં પ્રતિશામય્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વિહારં પ્રાવિક્ષત્ પ્રતિસંલયનાય । અથ ભગવાન્ સાયાહ્ને પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યુત્થાય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । ( 260ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.832 ) નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ઇહાહં ભિક્ષવઃ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય વૈશાલીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષમ્* । અદ્રાક્ષમ્ અહં ભિક્ષવઃ સંબહુલાન્ ભિક્ષૂન્ આરામદ્વારે અશુચિમ્રક્ષિતાનિ શયનાસનાનિ શોચયત આતપયતઃ પ્રવિષજતઃ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ મે એતદ્ અભવત્* । યદ્ અપિ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ પ્રપીડ્ય પ્રપીડ્ય ત્વઙ્માંસશોણિતં દાનાનિ દદતિ પુણ્યાનિ કુર્વન્તિ તદ્ અપિ ભિક્ષવો માત્રયા પ્રતિસંખ્યાય પરિભુંજન્તે । સાધુ ભિક્ષવઃ શ્રદ્ધાદેયસ્ય માત્રાપરિભોજિતાયાઃ કાલ પરિ ભોજિતાયા વીચિપરિભોજિતાયાઃ સંખ્યાપરિભોજિતાયા મિતપરિભોજિતાયાઃ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 89 ) અથ ભગવાઞ્ છ્રદ્ધાદેયસ્ય માત્રાદિપરિભોજિતાનાં વર્ણં ભાષિત્વા ભિક્ષૂન્ અમન્ત્રયતે સ્મ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો ન વિના પ્રત્યાસ્તરણેન સાંઘિકં શયનાસનં પરિભોક્તવ્યમ્ અશુચિમ્રક્ષિતં શયનાસનં ચ । તત્ક્ષણાદ્ એવ શોચયિતવ્યમ્ અન્યથા સાતિસારઃ ।
અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય વૈશાલીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષદ્ આયુષ્મતાનન્દેન પશ્ચાચ્છ્રમણેન । અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાન્ અન્યતરં પુરુષં કાલકપૃષ્ઠમ્* । દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । પશ્યસિ ત્વમ્ આનન્દ એતં પુરુષં કાલકપૃષ્ઠમ્* । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ પુરુષઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પ્રવચને પ્રવ્રજિત આસીત્* । તત્રાનેન સાંઘિકં શયનાસનં કલ્પપ્રત્યાસ્તરણેન મલપ્રત્યાસ્તરણેન પટ્ટિકાં સુરુચિકાં લોઢકં કૃત્વા પરિભુક્તમ્* । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન પંચ જન્મશતાનિ કાલકપ્ર્ષ્ઠો જાતઃ । યાવદ્ એતર્હ્ય્ અપિ કાલકપૃષ્ઠો જાત ઇતિ । વિદિત્વા વૈશાલીં પિણ્ડાય ચરિત્વા પૂર્વવદ્ યાવત્ પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યૂત્થાય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । અદ્યાહં ભિક્ષવઃ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય વૈશાલીં પિણ્ડાય ( મ્સ્વ્ ઇઇ 90 ) પ્રવિષ્ટઃ । તત્રાહમ્ અદ્રાક્ષં પુરુષં કાલકપૃષ્ઠમ્* । સ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પ્રવચને ભિક્ષુર્ આસીત્* । તત્રાનેન સાંઘિકં શયનાસનં કલ્પપ્રત્યાસ્તરણેન પૂર્વવદ્ યાવત્ પંચ જન્મશતાનિ કાલકપૃષ્ઠો જાતઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો ઽદ્યાગ્રેણ ન ભિક્ષુણા કલ્પપ્રત્યાસ્તરણેન સાંઘિકં શયનાસનં પરિભોક્તવ્યમ્* । પરિભુંક્તે । સાતિસારઃ । અપિ તુ દ્વાભ્યાં પ્રત્યાસ્તરણાભ્યાં પરિભોક્તવ્યં ઘનેન વા એકપુટેન । પૈલોત્તિકેન વા દ્વિપુટેન ।
ભિક્ષવશ્ ચિત્રોપચિત્રાણિ પ્રત્યાસ્તરણાનિ ધારયન્તિ દીર્ઘદશાનિ । બ્રાહ્મણગૃહપતયો ઽવધ્યાયન્તિ ક્ષિપન્તિ વિવાચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । નીલં કર્દમં કષાયં વા પ્રત્યાસ્તરણં શસ્ત્રલૂનં કૃત્વા ધારયિતવ્યમ્* । અન્યથા સાતિસારઃ ।
ભિક્ષવઃ કુણ્ડૂરો ગેણ ( 260વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.833 ) બાધ્યન્તે । તસ્ય ચીવરકાણિ પૂયશોણિતોપલિપ્તાનિ દુર્ગન્ધિતાનિ મક્ષિકાકીર્ણાનિ । સ પિણ્ડપાતં પ્રવિષ્ટઃ । તં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ઽવધ્યાયન્તિ ક્ષિપન્તિ વિવાચયન્તિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । તસ્માદ્ અનુજાનામિ કણ્ડૂપ્રચ્છાદનં ધારયિતવ્યમ્* । પંચભિઃ ષડ્ભિર્ વા દિવસૈઃ શોચયિતવ્યમ્* । અન્યથા સાતિસારઃ ।

ભિક્ષવઃ કુષ્ઠરોગેણ બાધ્યન્તે । તે સાંઘિકાનિ શયનાસનાનિ પરિભુંજતે । પ્રાસાદેષુ પુષ્કરિણ્યાં દ્વારકોષ્ઠકે પરિષણ્ડાયાં ચંક્રમેષુ સંસ્થાનવૃક્ષેષુ તિષ્ઠન્તિ । દુર્ગન્ધાન્ મક્ષિકાભિર્ આકીર્ણાન્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 91 ) તાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ઽવધ્યાયન્તિ ક્ષિપન્તિ વિવાચયન્તિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । કુષ્ઠરોગાભિભૂતસ્યાહં ભિક્ષવો ભિક્ષોર્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ પ્રજ્ઞાપયિષ્યામિ । કુષ્ઠરોગાભિભૂતેન ભિક્ષુણા સાંઘિકમ્ શયનાસનં લયનં ચ ન પરિભોક્તવ્યમ્* । પ્રાસાદાદિષુ યથાપરિકીર્તિતેષુ સ્થાનેષુ સ્થાતવ્યમ્* । સામ્ઘિકી પ્રસ્રાવકુટી વર્ચઃકુટી ચ ન પ્રવેષ્ટવ્યા । પ્રતિગુપ્તે સ્થાને સંઘેન તસ્ય વાસો દેયઃ । ઉપસ્થાનં ચ કર્તવ્યમ્* । કુષ્ઠરોગાભિભૂતો ભિક્ષુર્ યથાપ્રજ્ઞપ્તાન્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ ન સમાદાય વર્તતે સંઘો વા સાતિસારો ભવતિ ।
આયુષ્માન્ ઉપાલી બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છતિ । લભ્યં ભદન્ત સુગતચીવરમ્ અતિરેકચીવરકલ્પેન ધારયિતુમ્* । ન લભ્યમ્ ઉપાલિન્* । લભ્યં ભદન્ત કૌશેયં ચીવરં ત્રિચીવરાધિષ્ઠાનેન અતિરેકચીવરાધિષ્ઠાનેન ધારયિતુમ્* । લભ્યમ્ ઉપાલિન્ યથેષ્ઠતઃ । એવં પૂર્ણકં શાણકં લભ્યમ્ ।
ઉદ્દાનમ્* ।
ભાઙ્ગેયં કેશચીવરં નાગ્ન્યં કેશલુચનં પર્ણશાટીમ્* ।
અજિનં સાન્તરોત્તરં તિરીટિમ્ અઙ્ગનીલકમ્* ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અથાન્યતમો ભિક્ષુર્ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ( મ્સ્વ્ ઇઇ 92 ) અસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિતઃ સ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત ભાઙ્ગેયં ચીવરં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજ એષ મોહપુરુષઃ યદુત ભાઙ્ગેયં ચીવરમ્* । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા ભાઙ્ગેયં ચીવરં ધારયિતવ્યમ્* । ધારયતિ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ભિક્ષુર્ ગત્વા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત કેશચીવરં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજ એષ મોહપુરુષઃ । પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત નાગ્ન્યં સમાદાતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજ એષ મોહપુરુષઃ યદુત નાગ્ન્યમ્* । અપિ તુ ત્રિચીવરં મયાનુજ્ઞાતં કિમર્થં નાગ્ન્યં સમાદદાસિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા નાગ્ન્યં સમાદાતવ્યમ્* । સમાદદાતિ । આપદ્યતે સ્થૂલાત્યયઃ । અથ સ ( 261ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.834 ) ભિક્ષુર્ નાગ્ન્યમ્ અલભમાનઃ શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાય હાનાયાવૃત્તઃ । ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । પશ્ય ભદન્તાસૌ ભિક્ષુર્ નાગ્ન્યમ્ અલભમાનઃ શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાય હાનાયાવૃત્તમ્* । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ યથા અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વનિ અહ્રીક્યદોષાદ્ દારિકાં ન લબ્ધવાંસ્ તચ્ છ્રૂયતામ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ધૃતરાષ્ટ્રો નામ હંસરાજો બભૂવ । તસ્ય દુહિતા સ્વયંવરાવતીર્ણા । શ્રુત્વા નાનાદિગ્દેશનિવાસિનઃ પક્ષિણઃ સન્નિપતિતાઃ । એકૈકઃ સંલક્ષયતિ માં વરયિષ્યતીતિ । તયા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 93 ) દારિકયા મયૂરો દૃષ્ટઃ । સા કથયતિ । એષ મમ ભર્તેતિ । તસ્યાપરૈઃ સમાખ્યાતમ્* । ત્વમ્ અનયા વૃત ઇતિ । સ કલાપં પૂર્વીકૃત્ય નર્તિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ ધૃતરાષ્ટ્રેણ દૃષ્ટઃ । કથયતિ । કિમર્થમ્ અયમ્ નૃત્યતીતિ । અપરૈઃ સમાખ્યાતમ્* । તવ દુહિતા વૃતા ઇતિ । સ કથયતિ । હ્રીવ્યપત્રાપ્યવિયુક્તો ઽયં નાહમ્ અસ્મૈ દુહિતરં દદામીતિ । સ શ્રુત્વા મયૂરો ધૃતરાષ્ટ્રસકાશં ગત્વા ગાથાં ભાષતે ।
સ્વરો મનોજ્ઞો રુચિતરશ્ ચ વર્ણો વ્યામપ્રમાણાનિ ચ વર્હકાણિ ।
ગ્રીવા ચ વૈદૂર્યમણેઃ સમાના દદાસિ કસ્માન્ ન ભવાન્ સુતાં મે ॥
ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રાહ ।
સ્વરો મનોજ્ઞો રુચિતરશ્ ચ વર્ણો વ્યામપ્રમાણાનિ ચ વર્હકાણિ ।
ગ્રીવા ચ વૈદૂર્યમણેઃ સમાનાહ્રીક્યદોષાત્ તુ ન તે દદામિ ॥ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ મયૂરઃ એષ એવાસૌ ભિક્ષુસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન । તદાપ્ય્ એષ અહ્રીક્યદોષાદ્ દારિકામ્ અલભમાનો દુઃખી દુર્મના પક્ષિણમધ્યાદ્ અવક્રાન્તઃ । એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અસૌ નાગ્ન્યમ્ અલ્ભમાનો દુઃખી દુર્મના ભિક્ષુસંઘમધ્યાત્ પ્રક્રાન્તઃ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત કેશાન્ લુંચિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । મુણ્ડનં મયા સમનુજ્ઞાતમ્* । કસ્માત્ ત્વં કેશાન્ લુંચસિ । તીર્થિકધૃત એષ મોહપુરુષઃ યદુત કેશલુંચનમ્* । તસ્માન્ ન હિ ભિક્ષુણા કેશા લુંચિતવ્યાઃ । લુંચતિ । સાતિસારો ભવતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 94 )
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત પર્ણશાટિકાં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધૃતમ્ એતન્ મોહપુરુષઃ । પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત અજિનં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજમ્ એતન્ મોહપુરુષઃ । યદુત અજિનમ્* । ધારયતિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત સાન્તરોત્તરેણ ચીવરેણ યાપયિતુમ્* । ત્રિચીવરં મયા મોહપુરુષ સમનુજ્ઞાતમ્* । કસ્માત્ ત્વં સાન્તરોત્તરેણ યાપયસિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા સાન્તરોત્તરેણ ચીવરેણ યાપયિતવ્યમ્* । યાપયતિ । સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ( 261વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.835 ) ભદન્ત તિરીટિં ધારયિતુમ્* । તિરીટિ ઇતિ વલ્કલઃ । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજ એષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત અંગનાડિકાં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકધર્મસ્ તર્હ્ય્ એષાહો મોહપુરુષા યદુતાંગનાડિ કા । પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત સર્વનીલં ચીવરં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકા હ્ય્ એનં ધારયન્તિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા સર્વનીલં ચીવરં ધારયિતવ્યમ્* । પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ । એવં સર્વપીતં સર્વલોહિતમ્ અવદાતં ન કલ્પયત્ય્ એવ ।
ઉદ્દાનમ્* ।
દીર્ઘદશં છન્નદશં {મ્સ્ ફણદશં } કમ્બુકોષ્ણીષવેષ્ટનમ્* ।
કુતપમ્ ઉષ્ટ્રકમ્બલં પ્લીહકાનન્દઃ સાન્તરોત્તરમ્* ॥
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત દીર્ઘદશં ચીવરં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજઃ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત છન્નદશં {મ્સ્ ફણદશં } ચીવરં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । તીર્થિકધ્વજ એષ મોહપુરુષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત કમ્બુકં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકધ્વજ એષ મોહપુરુષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।

અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત ઉષ્ણીષં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકધ્વજ એષ મોહપુરુષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 96 )
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત શિરોવેષ્ટનં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકધ્વજ એષ મોહપુરુષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત કુતપં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકધ્વજ એષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
અપરો ઽપિ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત ઉષ્ટ્રકમ્બલં ધારયિતુમ્* । ભગવાન્ આહ । આગારિકધ્વજ એષ પૂર્વવદ્ યાવત્ સાતિસારો ભવતિ ।
આયુષ્માન્ પ્લીહકાનન્દઃ અન્યતમસ્મિન્ન્ અભિક્ષુકે આવાસે અકવાટકે વર્ષા ઉપગતઃ । તસ્ય બહિર્ નિગતસ્ય સંઘાટ્ય્ ઉપહૃતા । એતદ્ યાવદ્ ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષુણા અભિક્ષુકે આવાસે અકવાટકે વર્ષા ઉપગન્તવ્યમ્* । ન ચ વિના સંઘાટ્યા ક્વચિદ્ ગન્તવ્યમ્* । ગચ્છતિ । સાતિસારો ભવતિ ।
આયુષ્માન્ પ્લીહકાનન્દો ગ્લાનઃ । તસ્યાયુષ્માન્ આનન્દો ગ્લાનોપસ્થાયકઃ । દેવશ્ ચ વર્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ નોત્સહતે સંઘાટીં પ્રાવૃત્ય ગન્તુમ્* । ( 262ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.836 ) ભગવાન્ આહ । સાન્તરોત્તરેણ ગન્તવ્યમ્* ।
અપિ તુ સંઘાટ્યા પંચોપનિક્ષેપણકલ્પા । સભિક્ષુક આવાસઃ સકવાટઃ । દેવો વર્ષતિ । વર્ષાશઙ્કે ચ । નદીપારં વા ગન્તુકામો ( મ્સ્વ્ ઇઇ 97 ) ભવતિ । આસ્તીર્ણઃ કઠિન આવાસો ભવતિ । સંઘેન સંમતિર્ દત્તા ભવતિ ।
અન્તરોદ્દાનમ્* ।
વાર્ષિકશ્રમણોદ્દેશા ઉત્પાદેનાપિ ચ દ્વયમ્* ।
કુલોપકાશ્ ચ કૌકૃત્યં સંઘલાભેન તસ્ય તત્* ॥
ઉક્તં ભગવતા ભિક્ષૂણાં ચીવરપાતો દેય ઇતિ । ભિક્ષવઃ સંઘપ્રવારિત એવ જનપદે ચારિકાં પ્રક્રામન્તિ । તેષાં ન કશ્ચિલ્ લાભં ગૃહ્ણાતિ । ભગવાન્ આહ । ભિક્ષુમ્ અવલોકયિત્વા ગન્તવ્યં યો ઽસ્ય લાભં ગૃહ્ણાતિ । અપરે ઽપિ ભિક્ષવ અનવલોકિતા એવં ગૃહ્ણન્તિ । ભિક્ષૂણાં પરસ્પરં વિરોધો ભવતિ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષુણા અનવલોકિતેન લાભો ગ્રહીતવ્યઃ । ગૃહ્ણાતિ । સાતિસારો ભવતિ । અપરે ઽપિ ભિક્ષવઃ અવલોકિતા અપિ પ્રતિજ્ઞાય ન ગૃહ્ણન્તિ । ભગવાન્ આહ । તે સર્વં દાપ્યાઃ । શ્રમણેરાણાં પ્રક્રાન્તાનાં ન કશ્ચિલ્ લાભં ગૃહ્ણાતિ । ભગવાન્ આહ । તેષામ્ આચાર્યોપાધ્યાયૈર્ ગ્રહીતવ્યમ્* । ભિક્ષવઃ કુલાભં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 98 ) ભાજયન્તિ । વિપ્રક્રાન્તાનાં નાનુપ્રયચ્છન્તિ કુલાભ ઇતિ કૃત્વા । ભગવાન્ આહ । યે ઽવલોકિતાસ્ તૈર્ ગ્રહીતવ્યમ્* । અપરે ઽનવલોક્યૈવ ગતાઃ । તેષાં ન કશ્ચિદ્ ગૃહ્ણાતિ । ભિક્ષવઃ કૌકૃત્યેન ન ગૃહ્ણન્તિ । ભગવાન્ આહ । ગ્રહીતવ્યમ્* । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* । અપરં નૈવ શક્યતે ભાજયિતુમ્ અલ્પં કૃત્વા । ભગવાન્ આહ । અન્યેન મિશ્રીકૃત્ય વિહારસ્થૈર્ ભાજયિતવ્યમ્* । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* । કુલાભમ્ અવલોકિતો ન ગૃહ્ણાતિ । પંચ પણાન્ ઉપાદાય સ્ફુટં દાપયિતવ્યમ્* ।

અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે ગૃહપતિઃ । તેન વિહારઃ કારિતઃ । તત્ર યદિ ભિક્ષુશતં પ્રતિવસતિ પટકશતં દદાતિ । એવં યાવદ્ એકો ઽપિ ભિક્ષુઃ પ્રતિવસતિ પટકશતમ્ એવ દદાતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન તસ્મિન્ન્ એવ વિહારે દ્વૌ મહલ્લૌ વર્ષોષિતૌ । તેન ગૃહપતિના પટકશતં પ્રેષિતમ્* । તૌ ગૃહીત્વા પરસ્પરં વિચારયતઃ । એકઃ કથયતિ સંઘસ્યાયં લાભઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ । દ્વિતીયઃ કથયતિ । અસ્માકમ્ એવ પ્રાપદ્ય ઇતિ । યદ્ય્ એવં ગૃહાણ । સ કથયતિ । મા પરસ્પરવિરોધઃ સ્યાત્* । યાવદ્ એકેનાપિ ન ગૃહીતમ્* । તૌ પુનર્ વિચારયતઃ । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્* । એકઃ કથયતિ । ભિક્ષવ આહૂયન્તામ્* । તૈઃ સહ ભાજયિષ્યામઃ । દ્વિતીયઃ કથયતિ । એવં ભવતુ । કો ગચ્છતુ । યો નવકઃ । કો વસ્ત્રાણિ ગોપાયતિ । યો નવકઃ । ન શક્યમ્ એવમ્* ( મ્સ્વ્ ઇઇ 99 ) યો નવકઃ સ ગચ્છતુ યો વૃદ્ધઃ સ વસ્ત્રાણિ ગોપાયતુ । એવં ભવતુ । નવકઃ શ્રાવસ્તીં ગતો ભિક્ષૂણામ્ આનયનાય । ( 262વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.837 ) આચરિતં ષડ્વર્ગિકાણામ્* । અશૂન્યં જેતવનદ્વારમ્ અન્યતમાન્યતમેન ષડ્વર્ગિકેણ । ઉપનન્દો જેતવનદ્વારે તિષ્ઠતિ । તેનાસૌ દૂરત એવ દૃષ્ટો બકાકારશિરાઃ પ્રલમ્બભ્રૂઃ । સ સંલક્ષયતિ । કો ઽપ્ય્ અયં સ્થવિરો ભિક્ષુર્ આગચ્છતિ । પ્રત્યુદ્ગચ્છામીતિ । સ પ્રત્યુદ્ગતઃ । સ્વાગતં સ્વાગતં સ્થવિર । વન્દે આચાર્ય । સ સંલક્ષયતિ । નાયમ્ આચાર્યં જાનીતે નાપ્ય્ ઉપાધ્યાયમ્* । મહલ્લો ઽયમ્ ઇતિ વિદિત્વા કથયતિ । સાલોહિત કુતસ્ ત્વમ્ આગચ્છસિ । અમુકસ્માત્ કર્વટકાત્* । કિં તત્ર વિહારઃ । વિહારઃ । કિમ્ અસૌ વિહાર આહોસ્વિદ્ વિઘાતઃ । તેન યથાવૃત્તં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । ત્વં કિમર્થમ્ આગતઃ । ભોજનાય ભિક્ષૂન્ નયામિ । યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ એવ યુષ્માકમ્ અનુકમ્પાર્થં ગચ્છામિ । આચાર્ય શોભનમ્* । ઉપનન્દઃ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ અયં મત્સકાશાદ્ અન્યત્ર ગમિષ્યતિ મહાજનપ્રતિસંવિદિતં કરિષ્યતિ । સુરક્ષિતઃ કર્તવ્ય ઇતિ । સ તેન પ્રતિશામિતઃ । અકાલપાનકો દત્તઃ । કથાસંલાપેન તાવાદ્ વિધારિતો યાવદ્ વિકાલીભૂતમ્* । શય્યા શોભના પ્રજ્ઞપ્તા । પાદશૌચં પાદમ્રક્ષણં ચ દત્તમ્* । તાવચ્ ચાવસ્થિતો યાવન્ મિદ્ધમ્ અવક્રાન્તમ્* । તત ઉપનન્દેન સા રાત્રિઃ કૃચ્છ્રેણાતિનામિતા । મા મન્ત્રસ્રાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તતઃ સ રાત્રમ્ એવોત્થાય સાલોહિતમ્ આદાય ત્વરિતત્વરિતં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 100 ) સંપ્રસ્થિતઃ । અનુપૂર્વેણ કર્વટકમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તતસ્ તેન દ્વિતીયેન સાલોહિતેન વિહારસ્થેન સ્વાગતવાદસમુદાચારેણ સમુદાચર્ય વિશ્રામિતઃ । અથ ત્રયો ઽપિ જના એકસ્મિન્ સ્થાને નિષણ્ણાઃ । ઉપનન્દઃ કથયતિ । ભાજયામો લાભં સ્થવિરાઃ । ભાજયામઃ । ઉપનન્દેનૈકો મહલ્લ ઉક્તઃ । સાલોહિત ત્વં ભાજય । સ્થવિર નાહં ભાજયામિ । કિમર્થમ્* । મા મે પ્રત્યવાયઃ સ્યાત્* । દ્વિતીયો ઽપ્ય્ ઉક્તઃ । સાલોહિત ત્વં ભાજય । સો ઽપ્ય્ એવમ્ એવ કથયતિ । ઉપનન્દઃ કથયતિ । યુવાં પ્રત્યવાયભીરુકૌ કિમ્ ઇચ્છથઃ । ઉપનન્દ ઊર્ધ્વપાદોવાઙ્મુખો નરકં ગમિષ્યતીતિ । ઉપનન્દ સંલક્ષયતિ । સાલોહિતાવ્ એતૌ મહલ્લૌ ભેત્તવ્યાવ્ ઇતિ । તતસ્ તયોર્ ધ્રુવપ્રચારં કલ્પકારં પૃષ્ટ્વા એકસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય પૃચ્છતિ । સાલોહિત ત્વયાત્ર કિં કૃતમ્* । સ્થવિર નિત્યં મયા વિહારઃ સિક્તઃ સંમૃષ્ટઃ સુકુમારી ગોમયકાર્ષી દત્તેતિ । સાલોહિત યદિ સેચનેન સંમાર્જનેન વા લાભો લભ્યેત ઉપનન્દઃ સર્વવિહારાન્ સિઞ્ચેત્ સંમાર્જયેચ્ ચ । અપિ તુ યો ઽત્ર લાભઃ સંપન્નઃ સ તસ્યાન્યસ્ય સાલોહિતસ્યાનુભાવાત્* । સો ઽસ્મિન્ વિહારે કાલાનુકાલં ધર્મશ્રવણં દદાતિ । ધર્મશ્રવણાર્થિન્યો દેવતા ઔત્સુક્યમ્ આપન્નાઃ । ( 263ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.838 ) યે ઽત્ર લાભસંપન્નાઃ । તતસ્ તસ્યાનુભા વા દ્ અયં લાભઃ સંપન્નઃ । યમ્ અસૌ દદાતિ સઃ ગ્રહીતવ્યો નો તુ વિચારયિતવ્યઃ । સ તેનાભ્યાહત ઇતિ પ્રતિભિન્નસ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 101 ) તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । તતો દ્વિતીયસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । સાલોહિત ત્વયાત્ર કિં કૃતમ્* । સ્થવિર મયાત્ર કાલાનુકાલં ધર્મશ્રવણં દત્તમ્* । સાલોહિત યદિ ધર્મશ્રવણેન લાભો લભ્યેત ઉપનન્દસ્ તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ નિષણ્ણો નિષણ્ણઃ સર્વકાલં ધર્મં દેશયેત્* । યઃ કશ્ચિદ્ અયં લાભઃ સંપન્નઃ સર્વો ઽસૌ તસ્યાન્યસ્ય સાલોહિતસ્યાનુભાવાત્* । તેનાયં વિહારો નિત્યકાલં સિક્તઃ સંમૃષ્ટઃ સુકુમારી ગોમયકાર્ષી તુ પ્રદત્તા । ઉક્તં ભદન્ત ભગવતા પંચાનુશંસાઃ સંમાર્જને । કતમે પંચ । આત્મનશ્ ચિત્તં પ્રસીદતિ । પરસ્ય ચિત્તં પ્રસીદતિ । દેવતા આત્તમનસો ભવન્તિ । પ્રાસાદિકસંવર્તનીયં કુશલમૂલમ્ ઉપચિનોતિ । કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યત ઇતિ । તદ્ અત્ર વિહારે સંમાર્જનેન દાનપતયો ઽભિપ્રસન્નાઃ । દેવતા ચાત્તમનસઃ સંવૃત્તાઃ । તેનાત્ર લાભસંપન્નાઃ । અતસ્ તસ્યાનુભાવાદ્ અયં લાભઃ સંપન્નઃ । યમ્ અસૌ દદાતિ સ ગ્રહીતવ્યો નો તુ વિચારયિતવ્ય ઇતિ । સો ઽપ્ય્ અભ્યાહતઃ પ્રતિભિન્નસ્ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । તૌ નિષ્પ્રતિભાતૌ કૃત્વા કથયતિ । સાલોહિતાવ્ અસ્ત્ય્ અન્ય ઉપાયઃ । જ્ઞપ્તિં કૃત્વા ભાજયામઃ । જ્ઞપ્તિકર્માકોપ્યમ્ ઉક્તં ભગવતેતિ । તૌ પૂર્વમ્ એવાભ્યાહતૌ કથયતઃ । સ્થવિર યથેચ્છસિ તથા કુરુષ્વેતિ । તત ઉપનન્દેન ત્રયો ભાગાઃ કૃતાઃ । દ્વયોર્ ભાગયોર્ મધ્યે સ્વયં નિષણ્ણઃ । તયોર્ દ્વયોર્ મધ્યે એકં ભાગં સ્થાપયિત્વા જ્ઞપ્તિં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । શૃણુતં યુવાં સાલોહિતૌ દ્વૌ । અયમ્ એકઃ । ઇમૌ દ્વૌ । અહમ્ એક એવ । તત્ ત્રયમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 102 ) ઇત્ય્ એષા જ્ઞપ્તિઃ । તતો દ્વૌ ભાગાવ્ આત્મના ગૃહીત્વા તયોર્ એકો દત્તઃ । તૌ કથયતઃ સ્થવિર સ એવાસ્માકં કલિઃ સંવૃત્તઃ । ત્વમ્ એવાસ્માકં ભાજય । સ ભાજયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તત્રાપ્ય્ એકઃ પટકો ઽતિરિક્તઃ । તમ્ અપ્ય્ આદાય પટકાનાં ભારં બદ્ધ્વા સંપ્રસ્થિતઃ । તતો ઽનુપૂર્વેણ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । ભિક્ષુભિર્ દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । ભદન્તોપનન્દ કસ્ ત્વયા પશ્ચાચ્છિરાશયનો દૃષ્ટઃ । તેન યથાવૃત્તં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । તે કથયન્તિ । કલ્પતે તવૈવં કર્તુમ્* । અમિત્રાણાં પાદં ગલે દત્વા । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ સંલક્ષયતિ । યઃ કશ્ચિદ્ આદીનવો ભિક્ષવઃ પરકીયે લાભે સન્નિપતન્તિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા પરકીયે લાભે સન્નિપતિતવ્યમ્* । સન્નિપતતિ । સાતિસારો ભવતિ । ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છતિ । પશ્ય ભદન્ત આયુષ્મતા ઉપનન્દેન ( 263વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.839 ) તન્ મહલ્લદ્વયં ધર્મમુખિકયા વ્યંસિતમ્* । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ યથા અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વન્ય્ અનેન મહલ્લદ્વયં વ્યંસિતમ્* । તચ્ છ્રૂયતામ્* ।

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતમસ્મિન્ નદીતીરે ઉદ્રદ્વયં પ્રતિવસતિ । તદ્ યદા જલેન ગચ્છતિ તદા મત્સ્યાઃ સ્થલમ્ અભિરુહન્તિ । યદા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 103 ) તુ સ્થલેન ગચ્છતિ તદા મત્સ્યા જલે નિપતન્તિ । ન કિઞ્ચિદ્ અઘં સાધયન્તિ । તતસ્ તૈઃ સામીચિઃ કૃતા । એકો ઽસ્માકં જલેન ગચ્છતુ દ્વિતીયઃ સ્થલેન । યત્ સંપદ્યતે તદ્ અસ્માત્ સામાન્યમ્ ઇતિ । તત્રૈકો જલેન સંપ્રસ્થિતો દ્વિતીયઃ સ્થલેન । તત્ર યે જલસ્થેન મત્સ્યાઃ સંત્રાસિતાઃ સ્થલમ્ અભિરોહન્તિ । તાન્ સ્થલસ્થા પ્રઘાતયતિ જલસ્થાઞ્ જલસ્થ એવ । યાવન્ મત્સ્યાનાં મહાનુરાશિઃ સંવૃત્તઃ । એકઃ કથયતિ । ત્વં ભાજય । દ્વિતીયઃ કથયતિ । નાહં ભાજયામિ । કિમર્થમ્* । મા મે પ્રત્યવાયઃ સ્યાત્* । સો ઽપિ કથયતિ । યદ્ય્ અપ્ય્ એવં મમાપ્ય્ એવ એષ દોષઃ । તૌ ચિન્તાપરૌ વ્યવસ્થિતૌ । યાવત્ પૂર્ણમુખો નામ શૃગાલસ્ તયોઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । સ કથયતિ । ભાગિનેયૌ કિં ચિન્તાપરસ્ તિષ્ઠતઃ । માતુલ અસ્માકં મત્સ્યાઃ સંપન્નાઃ । કિં ન ભાજયથઃ । માતુલ પ્રત્યવાયભયાત્* । યુવાં પ્રત્યવાયભીરૂકૌ કિમ્ ઇચ્છથઃ । પૂર્ણમુખ ઊર્ધ્વપાદો ઽવાઙ્મુખો નરકં પતિષ્યતીતિ । પૂર્ણમુખઃ સંલક્ષયતિ । સહિતાવ્ એતૌ ભેત્તવ્યાવ્ ઇતિ । તતસ્ તયોર્ ધ્રુવપ્રચાર કલ્પકારં દૃષ્ટ્વા એકસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય પૃચ્છતિ । ભાગિનેય ત્વયાત્ર કિં કૃતમ્* । માતુલં અહં જલેન ગતઃ । યે મયા જલેન ગચ્છતા મત્સ્યાઃ સંત્રાસિતાઃ સ્થલમ્ અભિરૂઢાઃ તે અનેન પ્રઘાતિતાઃ । ભાગિનેય યદિ જલગમનેન કિઞ્ચિત્ સંપદ્યેત પૂર્ણમુખો નિત્યં જલેન યાયાત્* । તસ્ય જલેન ગચ્છતા સ્થાણુભયં કણ્ટભયં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 104 ) શ્વાપદભયં કૂલપાતભયમ્* । અપિ તુ યદ્ય્ અસૌ ન પ્રતિઘાતયતિ કિં ત્વં ત્રાસયિત્વા કરોષિ । સર્વથા યે ઽત્ર મત્સ્યાઃ સંપન્નાસ્ તે તસ્યાનુભાવાન્ ન તવ । યદ્ અસૌ દદાતિ ન ગ્રહીતવ્યો નો તુ વિચારયિતવ્યઃ । સ તેનાભ્યાહતઃ પ્રતિભિન્નસ્ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । તતો દ્વિતીયસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । ભાગિનેય ત્વયાત્ર કિં કૃતમ્* । માતુલો ઽહં સ્થલેન ગતો મયા સ્થલમ્ અભિરૂઢા મત્સ્યાઃ પ્રતિઘાતિતાઃ । ભાગિનેય યદિ સ્થલગમનેન કિઞ્ચિલ્ લભ્યેત પૂર્ણમુખો નિત્યમ્ એવ સ્થલેન યાયાત્* । તસ્ય જલેન ગચ્છતા ઊર્મિભયં કૂર્મભયં શિશુમારભયં કુમ્ભીરભયં જાલભયમ્* । અપિ તુ યદ્ય્ અસૌ ન સંત્રાસયતિ કથં ત્વં પ્રઘાતયસિ । સર્વથા યે તુ મત્સ્યાઃ સંપન્નાસ્ તે તસ્યાનુભાવાત્* । યદ્ અસૌ દદાતિ ( 264ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.840 ) સ ગ્રહીતવ્યો નો તુ વિચારયિતવ્યઃ । સ તેનાભ્યાહતઃ પ્રતિભિન્નસ્ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । પૂર્ણમુખો કથયતિ । ભાગિનેય અસ્ત્ય્ અન્ય ઉપાયઃ । ગાથાભિગીતેન તાન્ ભાજયામઃ । અકોપ્યં ભવિષ્યતિ । તૌ પૂર્વમ્ એવાભ્યાહતૌ કથયતઃ । માતુલ યથેચ્છસિ તથા કુરુ । પૂર્ણમુખેન ત્રયો ભાગાઃ કૃતાઃ । પુચ્છાનામ્ એકો મત્સ્યરાશિઃ શિરસાં દ્વિતીયો મધ્યમખણ્ડાનાં તૃતીય ઇતિ । ગાથાં ચ ભાષતે ।
સ્થલચારિણો હિ લાઙ્ગૂલં શિરો ગંભીરચારિણઃ ।
યસ્ તુ મધ્યમકો ગણ્ડઃ ધર્મસ્થસ્ તં હરિષ્યતિ ॥ ઇતિ ॥
પૂર્ણમુખઃ સંલક્ષયતિ । વ્યંસિતાવ્ એતૌ । સંપન્નો મે લાભઃ । સ મહતો રોહિતસ્ય મત્સ્યસ્ય મધ્યગણ્ડમ્ આદાય પિતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । તતો ઽસ્ય માતા પરિતુષ્ટા ગાથાભિગીતેન પરિપૃચ્છતિ ।
કુતસ્ ત્વં પૂર્ણિક એષિ કુત એષિ સુપૂર્ણિક ।
અશિરસ્કમ્ અલાઙ્ગૂલં મત્સ્યમ્ આદાય રોહિતમ્* ॥ ઇતિ
સ કથયતિ ।
વિવદન્તે યેન મૂઢા ધર્મા ધ ર્મેષ્વ્ અકોવિદાઃ ।
અલ્પેચ્છાસ્ તેન જીવન્તિ રાજકોષશ્ ચ વર્ધતે ॥ ઇતિ ॥
સાપિ પુનર્ ગાથાં ભાષતે ।
સાધુ તે સુપરાક્રાન્તં પૂર્ણિક પ્રિયદર્શન ।
ત્વં ચ લાભેન સંયુક્તસ્ તૌ ચાપિ પરિતોષિતૌ ॥ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ પૂર્ણમુખઃ શૃગાલ એષ એવાસૌ ઉપનન્દઃ । તેન કાલેન તેન સમયેન યૌ તાવ્ ઉદ્રાવ્ એતૌ તૌ મહલ્લૌ । તદાપ્ય્ અનેન તૌ વ્યંસિતાવ્ એતર્હ્ય્ અપીતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે ગૃહપતિઃ । તેન વિહારઃ કારિતઃ । તત્ર ભિક્ષુશતં વાર્ષા ઉપગતમ્* । તસ્ય ગૃહપતેર્ બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના પટકશતં સમુદાનયામિ । ભિક્ષુસંઘં ભોજયિત્વા પ્રત્યેકમ્ એકૈકં ભિક્ષું પટેનાચ્છાદયિષ્યામીતિ । યાવદ્ ઉપનન્દેન શ્રુતમ્* । અમુકો ગૃહપતિર્ ભિક્ષુસંઘં ભોજયિત્વા પ્રત્યેકમ્ એકૈકં ભિક્ષું પટેનાચ્છાદયિષ્યતીતિ । શ્રુત્વા ચ પુનઃ સંલક્ષયતિ । ન ભવામ્ય્ ઉપનન્દો યદિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 106 ) તસ્માત્ પટકં ન નિષ્પાદયામીતિ । સો ઽનિમન્ત્રિત એષ ગતઃ । ગૃહપતિર્ ભિક્ષુસંઘં ભોજયિત્વા ચારયતિ । ઉપનન્દઃ પટકં ગૃહીત્વા લઘુલઘ્વ્ એવ પ્રક્રાન્તઃ । યાવદ્ એકસ્ય ભિક્ષોઃ પટકો નાસ્તિ । ગૃહપતિઃ કથયત્ય્ આર્ય પટકશતં મયા સુગણિતમ્ આનીતમ્* । મા કેનચિદ્ આર્યેણ પટદ્વયં ગૃહીતં ભવેદ્ ઇતિ । ભિક્ષવઃ કથયન્તિ । ગૃહપતે કો ઽસાવ્ એવં કરિષ્યતિ । અપિ તુ ભદન્તોપનન્દસ્ ત્વયોપનિમન્ત્રિતઃ । આર્ય નાહમ્ ઉપનિમન્ત્રયામિ । સ તં પટકમ્ આદાય પ્રક્રાન્તઃ । તતો ઽસૌ ગૃહપતિર્ અવધ્યાયિતુમ્ આરબ્ધઃ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । યઃ કશ્ચિદ્ આદીનવો ભિક્ષવો ઽનિમન્ત્રિતાઃ પરકીયે ( 264વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.841 ) લાભે સંનિપતન્તિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણાનિમન્ત્રિતેન પરકીયે લાભે સંનિપતિતવ્યમ્* । સંનિપતતિ । સાતિસારો ભવતિ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ । સર્વસંશયચ્છેતારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । પશ્ય ભદન્ત આયુષ્માન્ ઉપનન્દો ઽનિમન્ત્રિત એવ પરકીયે લાભે સંનિપતિત ઇતિ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ । યથા અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વન્ય્ ઉપનન્દો ઽનિમન્ત્રિતઃ પરકીયે લાભે સંનિપતિતઃ । તચ્ છ્રૂયતામ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે બ્રાહ્મણઃ પર્ષન્મહત્તરઃ । તેન માણવશતં ત્રૈમાસીમ્ ઉપનિમન્ત્ર્ય માણવશતં ભોજિતામ્* । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના પ્રત્યેકમ્ એકૈકં માણવકં પટેનાચ્છાદયિષ્યામીતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 107 ) તસ્ય નાતિદૂરે વૃદ્ધો બ્રાહ્મણઃ પ્રતિવસતિ । તેન શ્રુતમ્* । સ પ્રથમતરં વૃદ્ધાન્તે ભુક્ત્વા પટમ્ આદાય પ્રક્રાન્તઃ । ગૃહપતિના પટકાચ્ છોરિતાઃ । યાવદ્ એકસ્ય માણવકસ્ય પટો નાસ્તિ । સ પૃચ્છતિ । ભવન્તો મયા પટકશતં સુગણિતમ્ આનીતમ્* । મા કેનચિન્ માણવકેન પટકદ્વયં ગૃહીતં ભવેદ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । ક એવં કરિષ્યતિ । અપિ તુ ત્વયા વૃદ્ધો બ્રાહ્મણ ઉપનિમન્ત્રિતઃ । નાહમ્ ઉપનિમન્ત્રયામિ । સ તં પટકમ્ આદાય પ્રથમતરં પ્રક્રાન્તઃ । સ બ્રાહ્મણો ઽવધ્યા યિ તુમ્ આરબ્ધઃ ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ બ્રાહ્મણો વૃદ્ધઃ એષ એવાસાવ્ ઉપનન્દસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન । તદાપ્ય્ એષો ઽનિમન્ત્રિતઃ પરકીયે લાભે સંનિપતિત એતર્હ્ય્ અપીતિ ।

શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે ગૃહપતિઃ । તેન વિહારઃ કારિતઃ । તત્રૈકો ભિક્ષુર્ વર્ષા ઉપગતઃ । સ ઉત્થાનસંપન્નઃ । તેનાસૌ વિહારઃ પ્રતિદિનમ્ ઉપલિપ્તસંમૃષ્ટઃ ક્રિયતે । પ્રતિપત્ત્ય્ એવાસૌ વિહારઃ શોભને વિવિક્તાવકાશે ચ ભૂભાગે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ નાનાવૃક્ષોપશોભિતે હંસક્રૌંચમયૂરશુકશારિકાકોકિલાભિનિકૂજિતે વિવિધપુષ્પફલોપશોભિતે । યાવદ્ વિસ્તીર્ણવિભવઃ સાર્થવાહસ્ તસ્મિન્ વિહારે રાત્રિવાસમ્ ઉપગતઃ । તેન તાં વિહારશોભામ્ ઉપવનશોભાં ચ દૃષ્ટ્વાભિપ્રસન્નેનાદૃષ્ટ્વૈવ ભિક્ષુસંઘમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રભૂતો લાભઃ પ્રેષિતઃ । સ રાત્રમ્ એવોત્થાય પ્રક્રાન્તઃ । સ ભિક્ષુઃ કૌકૃતિકઃ સંઘસ્યાયં લાભ ઇતિ કૌકૃત્યા ન ગૃહ્ણાતિ । ભિક્ષૂન્ એવ સમન્વેષતે ભાજયિતુમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ ભગવાન્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 108 ) આહ । ગોમયગૃહમ્ અપિ ચેદ્ ભિક્ષુર્ નિશૃત્ય વર્ષા ઉપગતો ભવતિ તત્ર ચેદ્ બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ સંઘમ્ ઉદ્દિશ્ય લાભમ્ અનુપ્રયચ્છન્ત્ય્ અલ્પં વા પ્રભૂતં વા યસ્ તત્ર વસતિ એકો વા દ્વૌ વા સંબહુલા વા તેષામ્ એવ સઃ । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* ।
ઉદ્દાનમ્* । ( 265ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.842 )
ભિન્નાનાં દેયપ્રત્યંશં ઋષિલસ્ય ચ ચારિકામ્* ।
સંઘસ્ય ચીવરં ચૈવ અષ્ટૌ લાભેન કારયેત્* ॥
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । આયુષ્માન્ ઉપાલી બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છતિ । અન્તર્વર્ષે ભદન્ત સંઘો ભિદ્યેત । દેયો લાભો ન દેયઃ । ભગવાન્ આહ । કસ્યચિદ્ ઉપાલિન્ દેયઃ કસ્યચિન્ ન દેયઃ । કસ્ય દેયઃ । ધર્મપાક્ષિકસ્ય

અન્તર્વર્ષે ભદન્ત ભિક્ષુઃ શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાય હાનાયાવર્તતે । દેયો લાભો ન દેયઃ । કસ્યચિદ્ ઉપાલિન્ દેયઃ કસ્યચિન્ ન દેયઃ । કસ્ય દેયઃ । યદ્ભૂયો ઽપિ તસ્ય

અન્તર્વર્ષે ભદન્ત ભિક્ષુઃ કાલં કુર્યાત્* । દેયો લાભો ન દેયઃ । કસ્યચિદ્ ઉપાલિન્ દેયઃ કયચિન્ ન દેયઃ । કસ્ય દેયઃ । યદ્ભૂયો ઽપિ તસ્ય