ચતુઃસ્તવસમાસાર્થ · ભાગ 11

નિરૌપમ્યસ્તવ
... કં ભૂતભૌતિકસદૃશં સર્વરૂપચિત્રાઙ્ગંસમુદિતં કાયં પ્રતિલભતે ॥ સ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રપર્ષન્ંઅણ્ડલાનુગતઃ કાયો ધર્મસ્વભાવગતિંગતત્વાન્ મનોમય ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
યદા ચિત્તં મનશ્ ચાપિ વિજ્ઞાનં ન પ્રવર્તતે ।
તદા મનોમયં કાયં લભતે બુદ્ધભૂમિં ચ ॥
ઇતિ વચનાત્ । નિરૌપમ્યો ભગવાંસ્ । તથા સ સર્વશશ્ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનવિકલ્પસંજ્ઞાપગતો ઽનવગૃહીત આકાશસમો ઽભ્યવકાશપ્રકૃતિતો ઽવતીર્ણશ્ ચાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રાપ્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તત્ર ભવન્તો જિનપુત્રાઃ એવં ક્ષાન્તિસમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ સહપ્રતિલમ્ભાદ્ અચલાયા બોધિસત્ત્વભૂમેર્ ગ ં ભીરં બોધિસત્ત્વવિહારમ્ અનુપ્રાપ્તો ભવતિ દુરાજ્ઞાનમ્ અસંભિન્નં સર્વનિમિત્તાપગતમ્ ઇત્યાદિવચનાન્ નિઃસ્વભવાર્થવેદી । સ એવં ક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધો બોધિસત્ત્વો યત્ર યત્રોપસંક્રામતિ ક્ષત્રિયબ્રાહ્મણવૈશ્યશૂદ્રદેવબ્રહ્મપરિષદં ભિક્ષુભિક્ષુણીતીર્થિકમારપર્ષદં ( ચ્સ્સ્ 239 ) સર્વત્રાતીતો નિઃશઙ્કમ્ ઉપસંક્રામતિ વિશારદ એવ પ્રવ્યાહરતિ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । સ હ્ય્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાત્ સર્વધર્માનુત્પાદાકારેણ સર્વથા સર્વં પ્રતિવિદ્ધવાસ્ત્ ઉ .. માદ્ અસ્ય અપરજ્ઞાનકૃતં ક્લેશકૃતં ચ પર્ષચ્છારદ્યં નાસ્તીતિ વૈશારદ્યપ્રાપ્તઃ અનભિલાપ્યાનભિલાપ્યકલ્પાયુઃપ્રમાણાધિષ્ઠાનતયા સ આયુર્વશિતાં લભતે । ચેતોવશિતામ્ અપ્રમેયાસંખ્યસમાધિનિધ્યપ્તિજ્ઞાનપ્રવેશનતયા । પરિષ્કારવશિતાં સર્વલોકધાત્વનેકવ્યૂહાલંકારપ્રતિમણ્ડિતાધિષ્ઠાનસંદર્શનતયા । કર્મવશિતાં યથાકાલં કર્મવિપાકાધિષ્ઠાનસંદર્શનતયા । ઉપપત્તિવશિતાં સર્વલોકધાતૂપપત્તિસંદર્શનતયા । અધિમુક્તિવશિતાં ચ પ્રતિલભતે સર્વલોકધાતુબુદ્ધપ્રતિપૂર્ણસંદર્શનતયા । પ્રણિધાનવશિતાં ચ પ્રતિલભતે યથેષ્ટબુદ્ધક્ષેત્રલોકાભિસંબોધિસંદર્શનતયા । ઋદ્ધિવશિતાં સર્વબુદ્ધક્ષેત્રવિકુર્વણસંદર્શનતયા । ધર્મવશિતામ્ અનન્તમધ્યધર્મમુખાલોકસંદર્શનતયા । જ્ઞાનવશિતાં ચ પ્રતિલભતે તથાગતબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મલક્ષણાનુવ્યઞ્જનાભિસંબોધિસંદર્શનતયા । ઇત્ય્ એવં દશવશિતાપ્રાપ્તો યસ્ ત્વં દૃષ્ટિવિપન્નસ્ય લોકસ્યાસ્ય હિતોદ્યત ઇત્ય્ અનેન ચ પ્રશસ્તપ્રતિપત્તિર્ અમેયત્વમ્ અચિત્તતા ચોક્તા । વક્ષ્યમાનેષ્વ્ અપિ સર્વેષુ પ્રત્યેકમ્ અર્થત્રયં યોજ્યમ્ । અત એવોક્તં ભગવતા । ગમ્ભીરધર્મક્ષાન્તિપારંગતૈર્ વૈશારદ્યપ્રાપ્તૈર્ । ધર્મપ્રવિચયવિભક્તિનિર્દેશકુશલૈર્ ( ચ્સ્સ્ 240 ) ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર ધર્માશ્ ચતુર્વિધા વિપશ્યનાધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદયઃ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયઃ બુદ્ધધર્મા દશબલવૈશારદ્યાદયઃ અધિગમધર્માઃ શ્રોતઆપત્તિમાર્ગફલાદયો યથાક્રમમ્ । એતદ્ભેદેન ચત્વારઃ શ્લોકા ઉક્તાઃ । તત્ર બૌદ્ધં ચક્ષુર્ ધ્યાનાભિસંસ્કારનિર્વૃત્તમ્ અભિજ્ઞાસંગૃહીતમ્ અષ્ટાવિધપરિકર્મલભ્યત્વાત્ કુમારભુવઃ ।
જ્ઞેયં ચ પરિકર્મૈષાં સ્વભાવાનુપલમ્ભત
ઇતિ । તેનાપિ ચક્ષુષા ત્વયા ન કિંચિદ્ દૃષ્ટં સંભાવ્યતે પ્રાગ્ એવેતરૈઃ । પઞ્ચાનામ્ અપિ ચક્ષુષામ્ અનવભાસગમનત્વાત્ તત્ત્વાર્થસ્ય દૃષ્ટિજ્ઞાનમ્ । અદર્શનમ્ એવ સર્વધર્માણાં તત્ત્વાર્થદર્શનમ્ । નનુ પ્રતિલબ્ધપ્રથમાદિભુવો ઽપિ આર્યા ન કંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભન્તે તત્ કો ઽસ્યાતિશય ઇત્ય્ આહ । અનુત્તરા ચેતિ । યસ્માન્ નાત્ર તત્ત્વાર્થદર્શનાદ્ વ્યુત્થિતો ભવતિ । પૂર્વકાસ્ તુ સપ્ત વિહારા વ્યામિશ્રા અયમ્ એકાન્તશુદ્ધઃ । યથોક્તં । યદા પુનઃ સર્વપ્રાયોગિકચર્યાં વિહાય સપ્તમ્યા ભૂમેર્ અષ્ટમીં ભૂમિમ્ અવક્રાન્તો ભવતિ તદા પરિશુદ્ધં બોધિસત્ત્વયાનમ્ અભિરૂહ્ય ઇત્યાદિ । તસ્માદ્ એવ ગમ્ભીરાણાં બોધિસત્ત્વવિહારાણાં નાન્યો ઽસ્માદ્ અધિકો ગંભીરો ઇત્ય્ અત્રાનુત્તરેત્ય્ ઉચ્યતે ॥ પ્રવિચયો લક્ષણતઃ કૃત્યતો હેતુતઃ ફલતઃ સંખ્યાત આસ્વાદત આદીનવતો નિઃસરણતશ્ ચ ક્લેશતો વ્યવદાનતઃ પરિજ્ઞાતઃ પ્રહાણતઃ સાક્ષાત્કરણતો ભાવનાતશ્ ચ । તત્ર યથાક્રમં ( ચ્સ્સ્ 241 ) ષડ્ । અર્થવિશેષેણ । અર્થદ્વયસંગ્રહેનૈકઃ તથૈવાન્યઃ એકેનૈકો દ્વાભ્યામ્ અપરઃ
વિકુર્વસિ મહાઋદ્ધ્યા માયોપમસમાધિના
ઇત્યાદિવચનાત્ । ભાવનાર્થેન પુનર્ એકઃ । તત્રારૂપવદ્ ઇત્ય્ આકાશવત્ । તથા ચોક્તં યાવત્ તથાગતવૈનેયિકાનાં સત્ત્વાનાં તથાગતકાયવર્ણરૂપમ્ આદર્શયતિ । ઇતિ હિ ભો જિનપુત્ર યાવન્તો ઽનભિલાપ્યેષુ બુદ્ધક્ષેત્રપ્રસરેષુ સત્ત્વાનામ્ ઉપપત્ત્યાયતનાધિમુક્તિપ્રસરાસ્ તેષુ તેષુ તથાગતઃ સ્વકાયવિભક્તિમ્ આદર્શયતિ । સ સર્વકાયવિકલ્પસંજ્ઞાપગત આકાશમતાપ્રાપ્તઃ । તચ્ ચાસ્ય કાયસંદર્શનમ્ અક્ષૂણમ્ અવન્ધ્યં ચ સર્વસત્ત્વપરિપાકવિનયાયેત્યાદિ । વિભક્તિતશ્ ચત્વારઃ કાયત્રયવિભાગે શ્લોકત્રયં । તથા હિ સપ્તમ્યાં ભૂમૌ બુદ્ધકાયવ્યૂહં જાનાતિ ન તુ તદા નિષ્પાદયિતું શક્નોતિ । બુદ્ધકાયવ્યૂહજ્ઞાનાત્ તુ તસ્યાં ભૂમૌ નિષ્પાદનેચ્છાં જાનાતિ । અસ્યાઃ પ્રભૃતિ નિષ્પાદયતીત્ય્ આર્યદશભૂમકાદાવ્ અવગન્તવ્યમ્ । કર્માવરણપ્રતિપ્રશ્રબ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એતસ્યા એવ ક્ષાન્તેઃ સહપ્રતિલમ્ભાદ્ યાન્ય્ અસ્ય સુગતિદુર્ગતિવિપાક્યાનિ કર્માવરણાનિ તાન્ય્ અસ્ય સમુચ્છિન્નાનિ ભવન્તિ । અન્યત્ર ( ચ્સ્સ્ 242 ) તથાગતાનામ્ અનાગતજનતાનુકમ્પદર્શનાદ્ અત એતદ્વિભાગે શ્લોકઃ । કર્મપ્લુતિઃ કર્મણો નિષ્યન્દફલમ્ । ધર્મધાતોર્ અચલિતમાનસત્ત્વાદ્ । વાક્કાયનિર્દેશતસ્ ત્રયઃ ॥ તત્રોત્પાદવિગમાન્ નિત્યો નિરોધવિગમાદ્ ધ્રુવઃ શિવો દ્વયાભાવાત્ । શિવત્વં ચ દ્વયાકલ્પાદ્ ઇતિ વચનાત્ । કૌશલ એકઃ । તત્ર મન્યનાભાવઃ ક્લિષ્ટમનઃપરાવૃત્ત્યા । વિકલ્પાભાવઃ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનપરાવૃત્ત્યા । ઇઞ્જનાભાવ આલયપરાવૃત્ત્યા । સર્વેષ્વ્ અપ્ય્ અવસ્થિતાર્થત્રયોપસંહારદ્વારેણા ભગવતો ગુણાનાં કીર્તનેન પ્રસૂતપુણ્યસ્યાસ્યાં ભુવિ સત્ત્વાનાં પ્રતિષ્ઠાપનાય પરિણામનાર્થેનૈક ઉક્તઃ । તત્ર પ્રશસ્તગમનાદ્ પુનરાવૃત્ત્યા ચ સુગતઃ અતર્ક્યત્વાદ્ અલાપ્યત્વાદ્ આર્યજ્ઞાનાદ્ અચિન્ત્યતેત્ય્ અચિન્ત્યઃ અપ્રમેયં અપ્રમેયાશ્રયપરાવૃત્ત્યા વિભુત્વલાભાત્ । તથા હ્ય્ અસ્યાં ભૂમૌ નિરન્તમહાબોધિસમુદાગમપ્રયોગસમાધિષુ વ્યવસ્થિતો બોધિસત્ત્વો
નિત્યોજ્જ્વલિતબુદ્ધિશ્ ચ કૃત્યસંપાદને ઽગ્નિવત્ ।
શાન્તધ્યાનસમાપત્તિસમાપન્નશ્ ચ સર્વદા ।
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ ઇતિ દ્વિતીયસ્ય સમાસાર્થઃ ॥
અચિન્ત્યસ્તવ
ઇદાનીં તૃતીયાં વિહારાવસ્થામ્ અધિકૃત્યાહ । સ્વાભાવિકી સ્યાદ્ યદિ વસ્તુસિદ્ધિર્ ઉદીર્ણદીપેતરશાન્તિસિદ્ધિવત્ તદા સર્વક્લેશમહેશ્વરસ્ય ચરતો મોહસ્ય શાન્તિઃ કથમ્ । અતઃ સર્વથા સર્વદૃષ્ટીણાં પ્રહાણાય

પ્રતીત્યજાનાં ભાવાનાં નૈઃસ્વાભાવ્યં જગાદય ઇત્યાદ્ય્ આહ । તત્ર નવમ્યાં બોધિસત્ત્વ ભૂમૌ પ્રતિસંવિદ્વિહારઃ । ( ચ્સ્સ્ 243 ) ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ તેનાપિ વિહારેણ ગ ં ભીરેણાસંતુષ્ટ ઉત્તરિજ્ઞાનવિસેષતામ્ અનુગચ્છન્ યૈશ્ ચ ધર્મજ્ઞાનાભિસંસ્કારૈઃ પરેષાં ધર્મઃ સર્વાકારો બોધિસત્ત્વેન દેશયિતવ્યો યચ્ ચ ધર્માખ્યાનકૃત્યં તત્ સર્વં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તત્રેદં ધર્મસમાખ્યાનકૃત્યમ્ । ગહનોપવિચારેષુ યે ચ સંક્લિશ્યન્તે વિશુદ્ધ્યન્તે યેન ચ સંક્લિશ્યન્તે વિશુદ્ધ્યન્તે યચ્ ચ સંક્લેષવ્યવદાનં યા ચ તસ્યાનૈકાન્તિકતા યા ચ તસ્યૈકાન્તિકાનૈકાન્તિકતા તસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનમ્ । એવં ચ દેશનાકુશલસ્ય દેશનાકૃત્યકુશલસ્ય ચ યત્ સર્વાકારમહાધર્મભાણકત્વમ્ ઇત્યાદિ યથાસૂત્રમ્ એવ વિસ્તરતો વેદિતવ્યમ્ । અસમજ્ઞાનમ્ ઇતિ દશમ્યાં તથાગતકૃત્યેનાવસ્થિતત્વાદ્ યથોક્તમ્ આર્યદશભૂમકે । યાવદ્ દશાનાં સમાધ્યસંખ્યેયશતસહસ્રાણાં પર્યન્તે સર્વજ્ઞજ્ઞાનવિશેષાભિષેકવાન્ નામ બોધિસત્ત્વસમાધિર્ આમુખીભવતીત્યાદિ । યદ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ ।
પૂર્વાવેધવશાત્ સર્વવિકલ્પાપગમાચ્ ચ સઃ ।
ન પુનઃ કુરુતે યત્નં પરિપાકાય દેહિનામ્ ॥ 1
યો યથા યેન વૈનેયો મન્યતે ઽસૌ તથૈવ ચ ।
દેશનારૂપકાયાભ્યાં ચર્યયેર્યાપથેન વા ॥ 2
અનાભોગેન તસ્યૈવમ્ અવ્યાહતધિયઃ સદા ।
જગત્ય્ આકાશપર્યન્તે સત્ત્વાર્થઃ સંપ્રવર્તતે ॥ 3
એતાં ગતિમ્ ઔઉપ્રાપ્તો બોધિસત્ત્વસ્ તથાગતૈઃ ।
સમતામ્ એતિ લોકેષુ સત્ત્વસંતારણં પ્રતિ ॥ 4
અથા ચાણોઃ પૃથિવ્યાશ્ ચ ગોષ્પદસ્યોદાધેશ્ ચ યત્ ।
અન્તરં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધસ્ય ચ તદ્ અન્તરમ્ ॥ 5
ઇતિ
અચિન્ત્યમ્ ઇતિ યથોક્તં સ ખલુ ભો જિનપુત્ર બોધિસત્ત્વ એવમ્ ઇમાં ભૂમિમ્ અનુગતો ઽચિન્ત્યં ચ નામ બોધિસત્ત્વવિમોક્ષં પ્રતિલભતે ઽનાવરણં ચેત્યાદિ । વાગ્ગોચરાતીતતરેષુ વાચામ્ અગોચરૈર્ એવ ચ । પિણ્ડિતેષુ રજાંસિ યાવન્તિ ગુણા દશમ્યાં ભવન્તિ તાવન્ત ઇહાસ્ય તાવદ્ ઇત્ય્ અનિદર્શનમ્ ઉક્તં ભગવત્યાં નિષ્ઠાગમનભૂમિવ્યવસ્થિતબોધિસત્ત્વગુણનિર્દેશે । માયામરીચિગન્ધર્વદકચન્દ્રસ્વપ્નપ્રતિભાસપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિબિમ્બનિર્માણોપમધર્માધિમુક્તેર્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તાષ્ટકેનાષ્ટાનિ લક્ષણાનિ સૂચિતાનિ । તદ્ યથા શૂન્યતાલક્ષણમ્ અનિમિત્તલક્ષણમ્ અપ્રણિહિતલક્ષણં નિઃસ્વભાવલક્ષણં પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણં પરિકલ્પિતલક્ષણં પરતન્ત્રલક્ષણં ચ । તત્ર ષદ્ભિઃ ષદ્ભિસ્ ત્રિભિર્ દેશનાકૃત્યાર્થભેદેન યથાક્રમં ત્રીણિ લક્ષણાન્ય્ ઉક્તાનિ । એકેનૈષામ્ એવ ત્રયાણામ્ ઉપસંહારઃ ષદ્ભિઃ સપ્તભિઃ ષડ્ભિઃ સપ્તભિશ્ ચ શેષાનિબોદ્ધવ્યાનિ । ઇતિ માયાદિદૃષ્ટાન્તૈર્ ઇત્યાદિ સપ્તભિઃ શ્લોકૈર્ યથાક્રમં ગુણકથનમુખેન સર્વેષામ્ ઉપસંહારઃ કામ્ અપ્ય્ અચિન્ત્યાં પરમગમ્ભિરાવસ્થાં પ્રાપ્તત્વાદ્ અસ્ય વિહારસ્યેતિ ભવદ્દૃશા એવ ભવન્તં જનયન્તીતિ પ્રતિપાદનાયૈકઃ ॥ અસ્યામ્ એવ ભુવિ સત્ત્વાનાં પ્રતિષ્ઠાપનાય પુણ્યપરિણામનમ્ ઇત્ય્ અન્યઃ ॥ ॥
તૃતીયસ્ય સમાસાર્થઃ ॥ ॥
પરમાર્થસ્તવ
ફલાવસ્થામ્ આરભ્ય સર્વ એવાનાશ્રવા ધર્માઃ સર્વપ્રકારામ્ અનુત્તરાં વિશુદ્ધિમ્ ઉપગતવન્તઃ સંબુદ્ધાખ્યાં પ્રતિલભન્તે । તેષાં હેત્વવસ્થાયામ્ એવ તાવદ્ અશૂન્યતા પ્રાગ્ એવ ફલાવસ્થાયામ્ ઇત્ય્ આહ ॥ કથં સ્તોષ્યામિ તે નાથેત્યાદિ । અનુત્પન્નમ્ અનાલયમ્ ઇતિ અનુત્પન્નસ્વભાવેનેત્યાદેર્ યાવદ્ ગમ્ભીરાય નમો ઽસ્તુ ત ઇત્ય્ એતદન્તસ્ય સૂચનમ્ ॥ વાક્ વાચાં પન્થાશ્ ચ સંકલ્પઃ । તયોર્ અતીતો ગોચરો યેન । તથા ચોક્તમ્ અચિન્ત્યમ્ અનિદર્શનમ્ ઇતિ । તથાપીત્યાદિના સંવૃત્યા પરિહારઃ । અભિમુખ્યાઃ પ્રભૃતિ વિશેષતઃ પ્રતિલબ્ધાનામ્ અનુત્પાદાદીનાં નિરતિશયાર્થેન પઞ્ચ તસ્યાઃ પ્રભૃતિ નિરોધલાભાદ્ આવરણદ્વયવાસનાશેષસ્યાપ્ય્ અભાવાત્ પરમગામ્ભીર્યાર્થેનૈકઃ । એવં સ્તુતે સ્તુતો ભૂયાઃ સંવૃત્યેતિ શેષઃ અથવા કિં બત સ્તુતઃ પરમાર્થેન । કિંશબ્દ આક્ષેપે બતશબ્દો ઽવધારણેનેવ ચેત્ય્ અર્થઃ । તમ્ એવ પ્રતિપાદયતિ સ્તુત્યેત્યાદિ । ઇદાનીં સંવૃત્યાપિ સ્તુતેર્ અસંભવં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ । કસ્ ત્વાં શક્નોતિ સંસ્તોતુમ્ ઇત્યાદિ । ઉત્પાદવ્યયવર્જિતો ભગવાન્ સ્તોતા ચોત્પાદવ્યયયુક્તઃ । અનાદ્યન્તમધ્યો ભગવાન્ । સ ચ ત્રિકાણ્ડપ્રતીત્યસમુત્પાદસંગૃહીતઃ । ગ્રાહકગ્રાહ્યનિર્મુક્તો ભગવાન્ સ ચ ગ્રાહકે ગ્રાહ્યે ચ ચરતીતિ । સંવૃત્યાપિ ભૂતગુણાખ્યાનરૂપાયાઃ સ્તુતેર્ અસંભવઃ । અચિન્ત્યપ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતયા સત્ય્ અદ્વયે ઽપિ પ્રકૃતેર્ અભાવાદ્ ઇતિ ॥ સ્વભાવપરિશુદ્ધ્યધિમુક્ત્યાપિ વસ્તુનો ( ચ્સ્સ્ 246 ) ઽનુપલમ્બ્લિએન પ્રવૃત્તસ્ તુ મહાફલ ઇતિ । મહાન્ અસંભવો ભવતીતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ॥ સુગતપદપ્રાપણાય પુણ્યપરિણામનાર્થેનૈકઃ ॥ એતાવન્તમ્ એવાર્થમ્ અધિકૃત્યાભિસમયક્રમઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાદિષુ વિસ્તરેણોક્તો બોદ્ધવ્યઃ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થસ્ય સમાસાર્થઃ ॥
ચતુઃસ્તવસમાસાર્થઃ પણ્ડિતામૃતાકરસ્યેતિ ॥ ॥