બ્રહ્મસંહિતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

બ્રહ્મ-સંહિતા - શ્રી-જીવ-ગોસ્વામિ-કૃત-દિગ્-દર્શની-ટીકા-સહિતા
ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ ।
અનાદિર્ આદિર્ ગોવિન્દઃ સર્વ-કારણ-કારણમ્

શ્રી-શ્રી-રાધા-કૃષ્ણાભ્યાં નમઃ ।
સનાતન-સમો યસ્ય જ્યાયાન્ શ્રીમાન્ સનાતનઃ ।
શ્રી-વલ્લભોઽનુજઃ સોઽસૌ શ્રી-રૂપો જીવ-સદ્-ગતિઃ ॥
શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપ-મહિમા મમ ચિત્તે મહીયતામ્ ।
યસ્ય પ્રસાદાદ્ વ્યાકર્તુમ્ ઇચ્છામિ બ્રહ્મ-સંહિતામ્ ॥
દુર્યોજનાપિ યુક્તાર્થા સુવિચારાદ્ ઋષિ-સ્મૃતિઃ ।
વિચારે તુ મમાત્ર સ્યાદ્ ઋષીણાં સ ઋષિર્ ગતિઃ ॥
યદ્યપ્ય્ અધ્યાય-શત-યુક્ સંહિતા સા તથાપ્ય્ અસૌ ।
અધ્યાયઃ સૂત્ર-રૂપત્વાત્ તસ્યાઃ સર્વાઙ્ગતાં ગતઃ ॥
શ્રીમદ્-ભાગવતાદ્યેષુ દૃષ્ટઃ યન્ મૃષ્ટ-બુદ્ધિભિઃ ।
તદ્ એવાત્ર પરામૃષ્ટં તતો હૃષ્ટં મનો મમ ॥
યદ્ યચ્ છ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે વિસ્તારાદ્ વિનિરૂપિતમ્ ।
અત્ર તત્ પુનર્ આમૃશ્ય વ્યાખ્યાતું સ્પૃશ્યતે મયા ॥
અથ શ્રીમદ્-ભાગવતે યદ્ ઉક્તં એતે ચાંશ-કલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્
સ્વયમ્ [ભ્પ્ 1.3.28] ઇતિ તદ્ એવ પ્રથમમ્ આહ ઈશ્વર ઇતિ । અત્ર કૃષ્ણ ઇત્ય્ એવ
વિશેષ્ય તન્-નામૈવ । કૃષ્ણાવતારોત્સવેત્ય્ આદૌ
શ્રી-શુકાદિ-મહાજન-પ્રસિદ્ધ્યા । કૃષ્ણાય વાસુદેવાય દેવકી-નન્દનાય
ઇત્ય્ આદૌ સામોપનિષદિ ચ । પ્રથમ-પ્રતીતત્વેન
તન્-નામ-વર્ગાવિર્ભાવ-કૃતા ગર્ગેણ પ્રથમમ્ ઉદ્દિષ્ટત્વેન તથા યં
મન્ત્રમ્ અધિકૃત્ય સોઽયમ્ આરમ્ભઃ તત્રાગ્રતઃ પરિચિતત્વેન મૂલ-રૂપત્વાત્ ।
તદ્ ઉક્તં પદ્મ-પુરાણે પ્રભાસ-ખણ્ડે નારદ-કુશધ્વજ-સંવાદે
શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ - નામ્નાં મુખ્યતમં નામ કૃષ્ણાખ્યં મે
પરન્તપ ઇતિ ।
અતૈવ બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે શ્રી-કૃષ્ણાષ્ટોત્તર-શત-નામ-સ્તોત્રે -
સહસ્ર-નામ્નાં પુણ્યાનાં ત્રિર્-આવૃત્ત્યા તુ યત્ ફલમ્ ।
એકાવૃત્ત્યા તુ કૃષ્ણસ્ય નામૈકં તત્ પ્રયચ્છતિ ॥
ઇત્ય્ અત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્યેત્ય્ એવોક્તં યત્ ત્વ્ અગ્રે ગોવિન્દ-નામ્ના સ્તોષ્યતે તત્ ખલુ
કૃષ્ણત્વેઽપિ તસ્ય ગવેન્દ્રત્વ-વૈશિષ્ટ્ય-દર્શનાર્થમ્ એવ ।
તદ્ એવં રૂઢિત્વેન પ્રાધાન્યાત્ તસ્ય ઇશ્વર ઇત્ય્ આદીનિ વિશેષણાનિ । અથ
ગુણ-દ્વારાપિ તદ્ દૃશ્યતે । યથાહ ગર્ગઃ -
આસન્ વર્ણાસ્ ત્રયો હ્ય્ અસ્ય ગૃહ્ણતો ઽનુયુગં તનૂઃ ।
શુક્લો રક્તસ્ તથા પીત ઇદાનીં કૃષ્ણતાં ગતઃ ॥
બહૂનિ સન્તિ નામાનિ રૂપાણિ ચ સુતસ્ય તે ।
ગુણ-કર્માનુરૂપાણિ તાન્ય અહં વેદ નો જનાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.8.13-14]
અનયોર્ અર્થઃ । અસ્ય કૃષ્ણત્વેન દૃશ્યમાનસ્ય પ્રતિ-યુગં તનૂર્ નાનાવતારાન્
ગૃહ્ણતઃ પ્રકાશ્યતઃ શુક્લાદયસ્ ત્રયો આસન્ પ્રકાશમ્ અવાપુઃ । સ ચ સ ચ
શુક્લાદિર્ અવતાર ઇદાનીં સાક્ષાદ્ અસ્યાવતાર-સમયે કૃષ્ણાઙ્ગતઃ એતસ્મિન્ન્
એવાન્તર્ભૂતઃ । અતૈવ કૃષ્ણે કર્તૃત્વાત્ સર્વોત્કર્ષકત્વાત્ કૃષ્ણ ઇતિ મુખ્યં
નામ । તસ્માદ્ અસ્યૈવ તાનિ રૂપાણીત્ય્ આહ બહૂનીતિ । તદ્ એવં ગુણ-દ્વારા
તન્-નામ્નિ પ્રાધ્યાન્ય-સૂચકસ્ય કૃષ્ણસ્ય તન્-નામ્નઃ પ્રાધાન્યે લબ્ધે -
કૃષિર્ ભૂ-વાચકઃ શબ્દો ણશ્ ચ નિર્વૃતિવાચકઃ ।
તયોર્ ઐક્યં પરં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥
ઇતિ યોગ-વૃત્તિત્વે તસ્ય તાદૃશત્વં લભ્યતે । ન ચેદં પદ્યમ્ અન્ય-પરમ્ ।
તદ્-ઉપાસના-તન્ત્ર-ગૌતમીય-તન્ત્રે અષ્ટાદશાક્ષર-વ્યાખ્યાયાં તદ્ એતત્
તુલ્યં પદ્યં દૃશ્યતે -
કૃષિ-શબ્દશ્ ચ સત્તાર્થો ણશ્ ચાનન્દ-સ્વરૂપકઃ ।
સુખ-રૂપો ભવેદ્ આત્મા ભાવાનન્દ-મયત્વતઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદ્ અયમ્ અર્થઃ - ભવન્ત્ય્ અસ્માત્ સર્વેઽર્થા ઇતિ ભૂઃ ધાત્વ્-અર્થ ઉચ્યતે
ભાવ-શદવત્ સ ચાત્ર કર્ષ્તેર્ એવાર્થસ્ તસ્યૈવ પ્રાપ્તત્વાત્ । ગૌતમીયે
ભૂ-શબ્દસ્ય સત્તા-વાચકત્વેઽપિ તદ્-ધાત્વ્-અર્થ-સત્તૈવોચ્યતે । ઘટત્વં
સત્તા-વાચકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઘટ-સત્તૈવ ગમ્યતે ન તુ પટ-સત્તા ન વા
સામાન્ય-સત્તેતિ ।
અથ નિવૃત્તિર્ આનન્દસ્ તયોર્ ઐક્યં સામાનાધિકરણ્યેન વ્યક્તં યત્ પરં
બ્રહ્મ સર્વતોઽપિ સર્વસ્યાપિ બૃંહણં વસ્તુ તત્ બૃહત્તમં કૃષ્ણ ઇત્ય્
અભિધીયતે કિન્તુ કૃષેર્ આકર્ષ-માત્રાર્થત્વેન ણ-શબ્દસ્ય ચ
પ્રતિપાદ્યેનાનન્દેન સહ સામાનાધિકરણ્યાસમ્ભવાદ્ ધેતુ-મતોર્
અભેદોપચારઃ કાર્યઃ । તચ્ ચાકર્ષ-પ્રાચુર્યાર્થમ્ આયુર્ ઘૃતમ્ ઇતિવત્ ।
બ્રહ્મ-શબ્દસ્ય તત્-તદ્-અર્થત્વં ચ બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ ચ તદ્ બ્રહ્મ
પરમં વિદુર્ [વિપ્ 1.12.57] ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણાત્ ।
એવમ્ એવોક્તં બૃહદ્-ગૌતમીયે -
કૃષિ-શબ્દશ્ ચ સત્તાર્થો ણશ્ ચાનન્દ-સ્વરૂપકઃ ।
સત્તા-સ્વાનન્દયોર્ યોગાત્ ચિત્ પરં બ્રહ્મ ચોચ્યતે ॥ ઇતિ ।
અદ્વય-વાદિભિર્ અપિ સત્તાનન્દયોર્ ઐક્યં તથા મન્તવ્યમ્ । શાબ્દિકૈર્
ભિન્નાભિધેયત્વેન પ્રતીતેઃ । સત્તા-શબ્દેન ચાત્ર સર્વેષાં સતાં
પ્રવૃત્તિ-હેતુર્ યત્ પરમં સ તદ્ એવોચ્યતે । સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્
[છા 6.2.1] ઇતિ શ્રુતેઃ । અભિન્નાભિધેયત્વેઽપિ વૃક્ષસ્ તરુર્ ઇત્ય્વદ્
વિશેષણ-વિશેષ્યત્વાયોગાદ્ એકસ્ય વૈયર્થ્યાચ્ ચ । ગૌતમીયં પદ્યં ચૈવ
વ્યાખ્યેયમ્ । પૂર્વાર્ધે સર્વાકર્ષણ-શક્તિ-વિશિષ્ટ આનન્દઃ કૃષ્ણ ઇત્ય્
અર્થઃ । ઉત્તરાર્ધે યસ્માદ્ એવં સર્વાકર્ષક-સુખ-રૂપોઽસૌ તસ્માદ્ આત્મા
જીવશ્ ચ તત્ર સુખ-રૂપો ભવેત્ । તત્ર હેતુ-ભાવઃ પ્રેમા
તન્મયાનન્દત્વાદ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં સ્વરૂપ-ગુણાભ્યાં પરમ-બૃહત્તમઃ સર્વાકર્ષક આનન્દઃ
કૃષ્ણ-શબ્દ-વાચ્ય ઇતિ જ્ઞેયમ્ । સ ચ શબ્દઃ શ્રી-દેવકીનન્દન એવ રૂઢઃ ।
અસ્યૈવ સર્વાનન્દકત્વં વાસુદેવોપનિષદિ દૃષ્ટમ્ - દેવકી-નન્દનો
નિખિલમ્ આનન્દયત્ ઇતિ । આહુશ્ ચ નામ-કૌમુદી-કારાઃ - કૃષ્ણ-શબ્દસ્ય
તમાલ-શ્યામલ-ત્વિષિ શ્રી-યશોદા-સ્તનન્ધયે પર-બ્રહ્મણિ રૂઢિઃ ઇતિ । તતશ્
ચાસૌ શબ્દો નાન્યત્ર સઙ્ક્રમણીયઃ । યથાહ ભટ્ટઃ -
લબ્ધાત્મિકા સતી રૂઢિર્ ભવેદ્ યોગાપહારિણી ।
કલ્પનીયા તુ લભન્તે નાત્માનં યોગ-બાધતઃ ॥
ઇતિ પર-બ્રહ્મત્વં ચ શ્રીમદ્-ભાગવતે ગૂઢં પરં બ્રહ્મ
મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ [ભ્પ્ 7.15.58] ઇતિ, યન્-મિત્રં પરમાનન્દં પૂર્ણં બ્રહ્મ
સનાતનમ્ ઇતિ [ભ્પ્ 10.14.32] । શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે - યત્રાવતીર્ણં કૃષ્ણાખ્યં
પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ [વિપ્ 4.11.2] ઇતિ । શ્રી-ગીતાસુ ચ બ્રહ્મણો હિ
પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇતિ । શ્રી-ગોપાલ-તાપનીષુ ચ યોઽસૌ પરં બ્રહ્મ
ગોપાલઃ ઇતિ ।
અથ મૂલમ્ અનુસરામઃ । યસ્માદ્ એવ તાદૃક્ કૃષ્ણ-શબ્દ-વાચ્યસ્ તસ્માદ્
ઈશ્વરઃ સર્વ-વશાયિતા । તદ્ ઇદમ્ ઉપલક્ષિતં બૃહદ્-ગૌતમીયે
કૃષ્ણ-શબ્દસ્યૈવાર્થાન્તરેણ ।
અથવા કર્ષયેત્ સર્વં જગત્ સ્થાવર-જઙ્ગમમ્ ।
કાલ-રૂપેણ ભગવાન્ તેનાયં કૃષ્ણ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ।
કલયતિ નિયમયતિ સર્વમ્ ઇતિ કાલ-શબ્દાર્થઃ । તથા ચ તૃતીયે તમ્
ઉદ્દિશોદ્ધવસ્ય પૂર્ણ એવ નિર્ણયઃ ।
સ્વયં ત્વ્ અસામ્યાતિશયસ્ ત્ર્યધીશઃ
સ્વારાજ્ય-લક્ષ્મ્ય્-આપ્ત-સમસ્ત-કામઃ ।
બલિં હરદ્ભિશ્ ચિર-લોક-પાલૈઃ
કિરીટ-કોટ્ય્-એડિત-પાદ-પીઠઃ ॥ [ભ્પ્ 3.2.21] ઇતિ ।
શ્રી-ગીતાસુ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ [ગીતા 10.42] ઇતિ ।
શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યામ્-એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્યઃ [ગ્તુ 1.19] ઇતિ । યસ્માદ્
એવ તાદૃગ્-ઈશ્વરઃ, તસ્માત્ પરમઃ । સર્વોત્કૃષ્ટા મા લક્ષ્મી-રૂપાઃ શક્તયો
યસ્મિન્ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-ભાગવતે --રેમે રમાભિર્ નિજ-કામ-સમ્પ્લુતઃ
[ભ્પ્ 10.59.43] ઇતિ । નાયં શ્રિયોઽઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ [ભ્પ્ 10.47.60]
ઇત્યાદિ । તત્રાતિશુશુભે તાભિર્ ભગવાન્ દેવકી-સુતઃ [ભ્પ્ 10.33.6] ઇતિ । તાભિર્

વિધૂત-શોકાભિર્ ભગવાન્ અચ્યુતો વૃતઃ । વ્યરોચતાધિકમ્ [ભ્પ્ 10.32.20] ઇતિ
ચ । અત્રૈવાગ્રે વક્ષ્યતે - શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ [બ્રહ્મસ્
5.56] ઇતિ । તાપન્યાં ચ -કૃષ્ણો વૈ પરમં દૈવતમ્ [ગ્તુ 1.3] ઇતિ । યસ્માદ્ એવ
તાદૃક્ પરમસ્ તસ્માદ્ આદિશ્ ચ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-દશમે -
શ્રુત્વાજિતં જરાસન્ધં નૃપતેર્ ધ્યાયતો હરિઃ ।
આહોપાયં તમ્ એવાદ્ય ઉદ્ધવો યમ્ ઉવાચ હ ॥ [ભ્પ્ 10.72.15] ઇતિ ।
ટીકા ચ સ્વામિ-પાદાનામ્ - આદ્યો હરિઃ શ્રી-કૃષ્ણ ઇત્ય્ એષા । એકાદશે તુ તસ્ય
શ્રેષ્ઠત્વમ્ આદ્યત્વં ચ યુગપદ્ આહ । પુરુષમ્ ઋષભમ્ આદ્યં
કૃષ્ણ-સંજ્ઞં નતોઽસ્મિ ઇતિ ।
ન ચૈતદ્ આદિત્વં તદ્-અવતારાપેક્ષં કિન્તુ અનાદિ ન વિદ્યતે આદિર્ યસ્ય
તાદૃશઃ । તાપન્યાં ચ -- એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્યઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાહ નિત્યો
નિત્યાનામ્ ઇતિ ચ યસ્માદ્ એવ તાદૃશતયા આદિસ્ તસ્માત્ સર્વ-કારણ-કારણમ્ ।
તથા ચ દશમે તં પ્રતિ દેવકી-વાક્યમ્ -
યસ્યાંશાંશાંશ-ભાગેન વિશ્વોત્પત્તિ-લયોદયાઃ ।
ભવન્તિ કિલ વિશ્વાત્મંસ્ તં ત્વાદ્યાહં ગતિં ગતા ॥ [ભ્પ્ 10.85.31] ઇતિ ।
ટીકા ચ - યસ્યાંશઃ પુરુષસ્ તસ્યાંશો માયા તસ્યા અંશા ગુણાસ્ તેષાં
ભાગેન પરમાણુ-માત્ર-લેશેન વિશ્વોત્પત્ત્ય્-આદયો ભવન્તિ । તં ત્વા ત્વાં
ગતિં શરણં ગતાસ્મિ ઇત્ય્ એષા । તથા ચ બ્રહ્મ-સ્તુતૌ - નારાયણોઽઙ્ગ
નર-ભૂ-જલાયનાત્ [ભ્પ્ 10.14.3] ઇતિ ।
નરાજ્ જાતાનિ તત્ત્વાનિ નારાણીતિ વિદુર્ બુધાઃ ।
તસ્ય તાન્ય્ અયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇત્ય્ અનેન લક્ષિતો યો નારાયણઃ સ તવાઙ્ગં ત્વં પુનર્ અઙ્ગીત્ય્ અર્થઃ ।
શ્રી-ગીતાસુ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ ઇતિ । તદ્ એવં
કૃષ્ણ-શબ્દસ્ય યૌગિકાર્થોઽપિ સાધિતઃ ।
યે ચ તચ્-છબ્દેન કૃષિણાભ્યાં પરમાનન્દ-માત્રં વાચયન્તિ તેઽપિ
ઈશ્વરાદિ-વિશેષણૈસ્ તત્ર સ્વાભાવિકી શક્તિં મન્યેરન્ । તસ્મિન્ ન
દ્વિતીયત્વેન સર્વ-કારણત્વેન ચ વસ્ત્વ્-અન્તર-શક્તિં મન્યેરન્ । તસ્મિન્ ન
દ્વિતીયત્વેન સર્વ-કારણત્વેન ચ વસ્ત્વ્-અન્તર-શક્ત્ય્-આરોપાયોગાત્ । તથા ચ
શ્રુતિઃ - આનન્દો બ્રહ્મ ઇતિ । કો હ્ય્ એવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાદ્ યદ્ એષ આકાશ
આનન્દો ન સ્યાત્ । આનન્દાદ્ ધીમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । [તૈત્તુ 2.7.1]
ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે
ન તત્-સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે
સ્વાભાવિકી જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચ ॥ [શ્વેતુ 6.8] ઇતિ ।
નનુ સ્વ-મતે યોગ-વૃત્તૌ ચ સર્વાકર્ષકં પરમ-બૃહત્તમાનન્દઃ કૃષ્ણ
ઇત્ય્ અભિધાનાત્ અવિગ્રહ એવ સ ઇત્ય્ અવગમ્યતે આનન્દસ્ય વિગ્રહાનવગમાત્ ।
સત્યમ્ । કિન્ત્વ્ અયં પરમોઽપૂર્વઃ પૂર્વ-સિદ્ધાનન્દ-વિગ્રહઃ ઇતિ ।
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-લક્ષણો યો વિગ્રહસ્ તદ્-રૂપ એવેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ
શ્રી-દશમે બ્રહ્મણઃ સ્તવે ત્વય્ય્ એવ નિત્ય-સુખ-બોધ-તનાવ્ ઇતિ ।
તાપની-હયશીર્ષયોર્ અપિ - સચ્-ચિદ્-આનનદ-રૂપાય કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટ-કારિણે ઇતિ ।
બ્રહ્માણ્ડે ચ શ્રી-કૃષ્ણાષ્ટોત્તર-શત-નામ-સ્તોત્રે નન્દ-વ્રજ-જનાનન્દી
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહઃ ઇતિ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । સત્ત્વં ખલ્વ્ અવ્યભિચારિત્વમ્ ઉચ્યતે તદ્-રૂપત્વં ચ તસ્ય
શ્રી-દશમે બ્રહ્માદિ-વાક્યે -
સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ કૃષ્ણઃ સત્યમ્ અત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સત્યાત્ સત્યં ચ ગોવિન્દસ્ તસ્માત્ સત્યો હિ નામતઃ ॥ [મ્ભ્ 5.68.12] ઇતિ ।
શ્રી-દેવકી-વાક્યે ચ --
નષ્ટે લોકે દ્વિ-પરાર્ધાવસાને
મહા-ભૂતેષ્વ્ આદિ-ભૂતં ગતેષુ ।
વ્યક્તે ઽવ્યક્તં કાલ-વેગેન યાતે
ભવાન્ એકઃ શિષ્યતે ઽશેષ-સંજ્ઞઃ ॥ [ભ્પ્ 10.3.25]
મર્ત્યો મૃત્યુ-વ્યાલ-ભીતઃ પલાયન્
લોકાન્ સર્વાન્ નિર્ભયં નાદ્યગચ્છત્ ।
તત્-પાદાબ્જં પ્રાપ્ય યદૃચ્છયાદ્ય
સ્વસ્થઃ શેતે મૃત્યુર્ અસ્માદ્ અપૈતિ ॥ [ભ્પ્ 10.3.24] ઇત્ય્ આદિ ।
એકોઽસિ પ્રથમમ્ [ભ્પ્ 10.14.18] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-બ્રહ્મણો વાક્યે તદ્ અમિતં
બ્રહ્માદ્વયં શિષ્યતે ઇતિ । શ્રી-ગીતાસુ બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ ।
યસ્માત્ ક્ષરમ્ અતીતોઽહમ્ અક્ષરાદ્ અપિ ચોત્તમઃ ।
અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ ઇતિ ।
તાપન્યામ્ -
જન્મ-જરાભ્યાં ભિન્નઃ સ્થાનુર્ અયમ્ અચ્છેદ્યોઽયં યોઽસૌ સૌર્યે તિષ્ઠતિ ।
યોઽસૌ ગોષુ તિષ્ઠતિ, યોઽસૌ ગાઃ પાલયતિ, યોઽસૌ ગોપેષુ તિષ્ઠતિ ગોવિન્દાન્
મૃત્યુર્ બિભેતિ ॥ [ગ્તુ 2.23] ઇત્ય્ આદિ ચ । તત્ર પૂર્વત્ર સૌર્ય ઇતિ । સૌરી
યમુના, તદ્ અદૂર-દેશે વૃન્દાવને ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ ચિદ્-રૂપત્વં સ્વ-પ્રકાશત્વેન પર-પ્રકાશત્વમ્ । તચ્ ચોક્તં શ્રી-દશમે
બ્રહ્મણા એકસ્ ત્વમ્ આત્મા ઇત્ય્ આદૌ સ્વયં જ્યોતીર્ ઇતિ । તાપન્યાં -
યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વિદ્યાસ્તસ્મૈ ગોપાયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ ।
તં હ દૈવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં
મુમુક્ષુર્વૈ શરણમનુવ્રજેત ॥ [ગ્તુ 1.26] ઇતિ ।
ન ચક્ષુષા પશ્યતિ રૂપમ્ અસ્ય
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્
તસ્યૈષ આત્મા વૃણુતે તનું સ્વામ્ ॥ ઇત્ય્ શ્રુત્ય્-અન્તરવત્ ।
યથાનન્દ-સ્વરૂપત્વં સર્વાંશેન નિરુપાધિ-પરમ-પ્રેમાસ્પદત્વમ્ । તચ્
ચ શ્રી-દશમે બ્રહ્મ-સ્તવાન્તે - બ્રહ્મન્ પરોદ્ભવે કૃષ્ણે [ભ્પ્ 10.14.49]
ઇત્ય્-આદિ-પ્રશ્નોત્તરયોર્ વ્યક્તમ્ । તથા ચાનુભૂતમ્ આનકદુન્દુભિના --
વિદિતો ઽસિ ભવાન્ સાક્ષાત્ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ
કેવલાનુભવાનન્દ- સ્વરૂપઃ સર્વ-બુદ્ધિ-દૃક્ ॥ [ભ્પ્ 10.3.13] ઇતિ ।
આનન્દં બ્રહ્મણો રૂપં ઇતિ શ્રુત્ય્-અન્તરવત્ ।
તદ્ એવં તસ્ય સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહ-રૂપત્વે સિદ્ધે, વિગ્રહ એવાત્મા
તથાત્મૈવ વિગ્રહ ઇતિ સિદ્ધમ્ । તતો જીવવદ્ દેહિત્વં તસ્ય નેત્ય્ અપિ
સિદ્ધાન્તિતમ્ । યથોક્તં શ્રી-શુકેન -
કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્ અખિલાત્મનામ્ ।
જગદ્-ધિતાય સોઽપ્ય્ અત્ર દેહીવાભાતિ માયયા ॥ [ભ્પ્ 10.14.55] ઇતિ ।
તથાપિ તસ્ય દેહિવલ્-લીલા-કૃપા-પરવશતયૈવેત્ય્ અર્થઃ । માયા દમ્ભે
કૃપાયાં ચ ઇતિ વિશ્વ-પ્રકાશઃ । તદ્ એવમ્ અસ્ય તથા
તથા-લક્ષણ-શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપ્તવે સિદ્ધે ચોભય-લીલાભિનિવિષ્ટત્વેન ક્વચિદ્
વૃષ્ણીન્દ્રત્વં ક્વચિદ્ ગોવિન્દત્વં ચ દૃશ્યતે । તથાહ દ્વાદશે શ્રી-સૂતઃ --
શ્રી-કૃષ્ણ-કૃષ્ણ-સખ-વૃષ્ણ્ય્-ઋષભાવનિ-ધ્રુગ્-
રાજન્ય-વંશ-દહનાનપવર્ગ્ય-વીર્ય ।
ગોવિન્દ ગોપ-વનિતા-વ્રજ-ભૃત્ય-ગીત-
તીર્થ-શ્રવઃ શ્રવણ-મઙ્ગલ પાહિ ભૃત્યાન્ ॥ [ભ્પ્ 12.11.25] ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ અપિ સ્વાભીષ્ટ-રૂપ-લીલા-પરિકર-વિશિષ્ટતયા ગોવિન્દત્વમ્ એવ
સ્વારાધ્યત્વેન યોજયતિ ગોવિન્દ ઇતિ । યથા અત્રૈવાગ્રે સ્તોષ્યતે
ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ ઇતિ । અભિષેકાન્તે ગોવિન્દ ઇતિ
ચાભ્યધાત્ [ભ્પ્ 10.27.23] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તત્ પ્રકરણારમ્ભે શ્રી-શુક-પ્રાર્થના
પ્રીયાન્ ન ઇન્દ્રો ગવામ્ [ભ્પ્ 10.26.25] ઇતિ ગવાં સર્વાશ્રયત્વાદ્
ગવેન્દ્રત્વેનૈવ સર્વેન્દ્રત્વ-સિદ્ધેઃ । ન ચેદં ન્યૂનં મન્તવ્યમ્ । તથા
હિ ગો-સૂક્તમ્ -
ગોભ્યો યજ્ઞાઃ પ્રવર્તન્તે ગોભ્યો દેવાઃ સમુત્થિતાઃ ।
ગોભિર્ વેદાઃ સમુદ્ગીર્ણાઃ ષડ્-અઙ્ગ-પદક-ક્રમાઃ ॥ ઇતિ ।
અસ્તુ તાવત્ પરમ-ગોલોકાવતીર્ણાનાં તાસાં ગવામ્ ઇન્દ્રત્વમ્ ઇતિ તાપનીષુ ચ
બ્રહ્મણા તદીયમ્ એવ સ્વેનારાધનં પ્રકાશિતમ્ -- ગોવિન્દં
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહં વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-તલાસીનં સતતં
સમરુદ્-ગણોઽહં તોષયામિ । [ગ્તુ 1.37] ઇતિ ।

તથૈવ દશમે -- તદ્ ભૂરિ ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યામ્
[ભ્પ્ 10.14.34] ઇત્ય્ આદિ, શ્રી-નન્દ-નન્દનત્વેનૈવ ચ તં લબ્ધું પ્રાર્થના ।
નૌમીડ્ય તેઽભ્ર-વપુષે તડિદ્-અમ્બરાય ઇત્ય્ આદિ પશુપાઙ્ગજાય [ભ્પ્ 10.14.1]
ઇતિ ।
તદ્ એવં ગોવિન્દ-શબ્દસ્ય નાના-પારમૈશ્વર્ય-મય્ય્ અન્યાર્થતાપિ તેન
નાભિમતા । તથા ચોક્તં - ઈશ્વરત્વે
પરમેશ્વરત્વાનુવાદ-પૂર્વક-તાત્પર્યાવસાનતયા ગૌતમીય-તન્ત્રે
શ્રીમદ્-દશાક્ષર-મન્ત્રાર્થ-કથને -
ગોપીતિ પ્રકૃતિં વિદ્યાજ્ જનસ્ તત્ત્વ-સમૂહકઃ ।
અનયોર્ આશ્રયો વ્યાપ્ત્યા કારણત્વેન ચેશ્વરઃ ।
સાન્દ્રાનન્દં પરં જ્યોતિર્ વલ્લભત્વેન કથ્યતે ॥
અથવા ગોપી પ્રકૃતિર્ જનસ્ તદ્-અંશ-મણ્ડલમ્ ।
અનયોર્ વલ્લભઃ પ્રોક્તઃ સ્વામી કૃષ્ણાખ્ય ઈશ્વરઃ ॥
કાર્ય-કારણયોર્ ઈશઃ શ્રુતિભિસ્ તેન ગીયતે ॥
અનેક-જન્મ-સિદ્ધાનાં ગોપીનાં પતિર્ એવ વા ।
નન્દ-નન્દન ઇત્ય્ ઉક્તસ્ ત્રૈલોક્યાનન્દ-વર્ધનઃ ॥ ઇતિ.
પ્રકૃતિમ્ ઇતિ માયાખ્યાં જગત્-કારણ-શક્તિમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ તત્ત્વ-સમૂહકો
મહદ્-આદિ-રૂપઃ । અનયોર્ આશ્રયઃ સાન્દ્રાનન્દં પરં જ્યોતિર્ ઈશ્વરઓ
વલ્લભ-શબ્દેન કથ્યતે । ઈશ્વરત્વે હેતુર્ વ્યાપ્ત્યા કારણત્વેન ચેતિ ।
પ્રકૃતિર્ ઇતિ સ્વરૂપ-ભૂતા માયાતીતા વૈકુણ્ઠાદૌ પ્રકાશમાના
મહા-લક્ષ્મ્ય્-આખ્યા શક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અંશ-મણ્ડલં સઙ્કર્ષણાદિ-રૂપમ્ ।
અનેક-જન્મ-સિદ્ધાનામ્ ઇત્ય્ અત્ર । બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન
[ગીતા 4.5] ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-ગીતા-વચનામ્ અનાદિ-જન્મ-પરમ્પરાયામ્ એવ
તાત્પર્યમ્ ।
તદ્ એવમ્ અત્રાપિ નન્દ-નન્દનત્વમ્ એવાભિમતં શ્રી-ગર્ગેણ ચ યથોક્તમ્ ।
પ્રાગ્ અયં વાસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ [ભ્પ્ 10.8.14] ઇતિ । આત્મજત્વં
હિ તસ્ય શ્રી-વસુદેવસ્યાપિ મનસ્ય્ આવિર્ભૂતત્વમ્ એવાભિમતમ્ ।
આવિવેશાંશ-ભાગેન મન આનકદુન્દુભેઃ [ભ્પ્ 10.2.16] ઇતિ । શ્રી-દેવક્યામ્
અપિ દધાર સર્વાત્મકમ્ આત્મ-ભૂતં કાષ્ઠા યથાનન્દ-કરં મનસ્તઃ
[ભ્પ્ 10.2.18] ઇત્ય્ આદેઃ । શ્રી-વ્રજેશ્વરયોઽપિ તથાસીદ્ એવ ફલેન
ફલ-કારણમ્ અનુમીયતે । શ્રી-ભગવત્-પ્રાદુર્ભાવસ્ય
પૂર્વાવ્યવહિત-કાલં વ્યાપ્ય તથા તથા સર્વત્ર દર્શનાત્ । કિન્ત્વ્ આત્મનિ
તસ્યાવિર્ભાવે સત્ય્ અપ્ય્ આત્મજત્વાય પિતૃ-ભાવ-મય-શુદ્ધ-મહા-પ્રેમૈવ
પ્રયોજકમ્ । બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્ વરાહ-દેવસ્યાવિર્ભાવેઽપિ પરસ્પરં તથા
ભાવ-દર્શનાભાવાત્ । તથા નૃસિંહ-દેવઃ સ્તમ્ભયોર્ અપિ । ન ચ વક્તવ્યમ્
ઉદર-પ્રવેશે સતિ પુત્રત્વં સ્યાત્ । પરીક્ષિદ્-રક્ષણાર્થં તન્-માતુર્
ઉદર-પ્રવિષ્ટે ચ તયોસ્ તાદૃશ-વ્યવહારાભાવાત્ । તસ્માત્
વાત્સલ્યાભિધ-પ્રેમૈવ પુત્રત્વે કારણમ્ । તાદૃશ-શુદ્ધ-પ્રેમા તુ
શ્રી-વ્રજેશ્વરયોર્ એવ શ્રી-વસુદેવ-દેવક્યોસ્ તુ પરમૈશ્વર્ય-જ્ઞાનં
પ્રતિબન્ધકં ઇતિ સાધૂક્તં પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ઇતિ ।
અથ શ્રી-શુકદેવેન તથૈવ નિર્ણીતં નાયં સુખાપો ભગવાન્ દેહિનાં
ગોપિકા-સુતઃ [ભ્પ્ 10.9.21] ઇતિ । આગમ-વિદ્ભિર્ અપિ સકલ-લોક-મઙ્ગલો
નન્દ-ગોપ-તનયો દેવતા ઇતિ । અતઃ શ્રીમદ્-દશાક્ષર-વિનિયોગેઽપિ તન્-મય
એવ દૃશ્યતે ઇતિ । અથ વિશેષઃ શ્રી-વૈષ્ણવ-તોષણ્યાં નન્દસ્ ત્વ્ આત્મજ
ઉત્પન્નઃ [ભ્પ્ 10.5.1] ઇત્ય્ આદૌ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સહસ્ર-પત્ર-કમલં ગોકુલાખ્યં મહત્ પદમ્ ।
તત્-કર્ણિકારં તદ્-ધામ તદ્-અનન્તાંશ-સમ્ભવમ્

અથ તસ્ય તદ્-રૂપતા-સાધકં નિત્યં ધામ પ્રતિપાદયતિ સહસ્ર-પત્રં
કમલમ્ ઇત્ય્ આદિના । સહસ્રાણિ પત્રાણિ યત્ર તત્ કમલમ્ । ભૂમિશ્
ચિન્તામણિ-ગણમયીતિ વક્ષ્યમાણાનુસારેણ ચિન્તામણિ-મયં પદ્મં
તદ્-રૂપં મહત્ સર્વોત્કૃષ્ટં પદં સ્થાનમ્ । મહતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય
મહા-ભગવતો વા પદં મહા-વૈકુણ્ઠાદિ-રૂપં ઇત્ય્ અર્થઃ । રૂઢિર્
યોગમ્ અપહરતીતિ ન્યાયેન તસ્યૈવ પ્રતીતેઃ । એતદ્ અભિપ્રેત્યોક્તં શ્રી-દશમે
ભગવાન્ ગોકુલેશ્વરઃ ઇતિ શીલાર્થે ત્વ્ અત્ર વરચ્-પ્રત્યયઃ ।
અતૈવ તદ્-અનુકૂલત્વેનોત્તર-ગ્રન્થોઽપિ વ્યાખ્યેયઃ । તદ્ એવ ચામ્નાતં
ગોકુલં વન-વૈકુણ્ઠમ્ ઇતિ । તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ધામ
શ્રી-નન્દ-યશોદાદિભિઃ સહ વાસ-યોગ્યં મહાન્તઃ-પુરં તૈઃ
સહવાસિતાત્વગ્રે સમુદ્દેક્ષ્યતે । તસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ તદ્ ઇતિ । અનન્તસ્ય
શ્રી-બલદેવસ્યાંશેન જ્યોતિર્-વિભાગ-વિશેષેણ સમ્ભવઃ સદાવિર્ભાવો યસ્ય
તત્ તથા તન્ત્રેણૈતદ્ અપિ બોધ્યતે । અનન્તોઽંશો યસ્ય તસ્ય શ્રી-બલદેવસ્યાપિ
સમ્ભવો નિવાસો યત્ર તદ્ ઇતિ ।
કર્ણિકારં મહદ્ યન્ત્રં ષટ્-કોણં વજ્ર-કીલકમ્ ।
ષડ્-અઙ્ગ-ષટ્-પદી-સ્થાનં પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥
પ્રેમાનન્દ-મહાનન્દ-રસેનાવસ્થિતં હિ યત્ ।
જ્યોતી-રૂપેણ મનુના કામ-બીજેન સઙ્ગતમ્

સર્વ-ગણ-સેવિતસ્ય શ્રીમદ્-અષ્ટદશાક્ષર-મન્ત્ર-રાજસ્ય બહુ-પીઠસ્ય
મુખ્ય-પીઠમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ આહ કર્ણિકારમ્ ઇતિ દ્વયેન । મહદ્-યન્ત્રમ્ ઇતિ ।
યત્ પ્રકૃતિર્ એવ સર્વત્ર મન્ત્રત્વેન પૂજાર્થં લિખ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । યન્ત્રમ્
એવ દર્શયતિ ષટ્-કોણા અભ્યન્તરે યસ્ય તત્ । વજ્ર-કીલકં કર્ણિકારે
બીજ-રૂપ-હીર-કકોલક-શોભિતમ્ ॥ યન્ત્રે ચ-કારોપલક્ષિતા । ચતુર્થ્ય્-અન્તા
ચતુર્-અક્ષરી કીલ-રૂપા જ્ઞેયા । ષટ્-કોણત્વે પ્રયોજનમ્ આહ ષડ્-અઙ્ગાનિ
યસ્યાઃ સા ષટ્-પદી શ્રીમદ્-અષ્ટાદશાક્ષરી તસ્યાઃ સ્થાનમ્ । પ્રકૃતિર્
મન્ત્રસ્ય સ્વરૂપં સ્વયમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણઃ, કારણ-રૂપત્વાત્ । તચ્ ચોક્તમ્
ઋષ્ય્-આદિ-સ્મરણે - કૃષ્ણઃ પ્રકૃતિર્ ઇતિ ।
પુરુષશ્ ચ સ એવ તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપઃ । તાભ્યામ્ અવસ્થિતમ્
અધિષ્ઠિતમ્ । સ હિ મન્ત્રે ચતુર્ધા પ્રતીયતે । મન્ત્રસ્ય કારણ-રૂપત્વેન,
અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપત્વેન, વર્ણ-સમુદાય-રૂપત્વેન, આરાધ્ય-રૂપત્વેન
ચ । તત્ર કારણ-રૂપત્વેન અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપત્વેનાત્રોચ્યતે ।
આરાધ્ય-રૂપત્વેન પ્રાગ્ ઉક્તઃ । ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણ ઇતિ ।
વર્ણ-રૂપત્વેનાગ્રે ઉદ્ધરિષ્યતે કામઃ કૃષ્ણાય ઇતિ । યથોક્તં
હાયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે -
વાચ્યત્વં વાચકત્વં દેવતા-મન્ત્રયોર્ ઇહ ।
અભેદેનોચ્યતે બ્રહ્મ તત્ત્વ-વિદ્ભિર્ વિચારતઃ ॥ ઇતિ ।
ગોપાલ-તાપની-શ્રુતિષુ -
વાયુર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો
જન્યે જન્યે પઞ્ચ-રૂપો બભૂવ ।
કૃષ્ણસ્ તથૈકોઽપિ જગદ્-ધિતાર્થં
શબ્દેનાસૌ પઞ્ચ-પદો વિભાતિ ॥ ઇતિ ।
ક્વચિદ્ દુર્ગાયા અધિષ્ઠાતૃત્વં શક્તિ-શક્તિમતોર્ અભેદ-વિવક્ષયા યથા ચ
બૃહદ્-ગૌતમીયે -
રાધા દુર્ગા શિવા દુર્ગા લક્ષ્મી દુર્ગા પ્રકીર્તિતા ।
ગોપાલ-વિષ્ણુ-પૂજાયામ્ આદ્ય્-અન્તા ન તુ મધ્યમા ॥
અતૈવોક્તં ગૌતમીય-કલ્પે --
યઃ કૃષ્ણઃ સૈવ દુર્ગા સ્યાદ્ યા દુર્ગા કૃષ્ણ એવ સઃ ।
અનયોર્ અન્તરાદર્શી સંસારાન્ નો વિમુચ્યતે ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અતઃ સ્વયમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તત્ર સ્વરૂપ-શક્તિ-રૂપેણ દુર્ગા નામેતિ । તસ્માન્
નેયં માયાંશ-ભૂતા દુર્ગાતિગમ્યતે । નિરુક્તિશ્ ચાત્ર કૃચ્છ્રેણ
દુર્ગારાધનાદિ બહુ-પ્રયાસેન ગમ્યતે જ્ઞાયતે ઇતિ । તથા ચ
નારદ-પઞ્ચરાત્રે શ્રુતિ-વિદ્યા-સંવાદે -
જાનાત્ય્ એકા પરા-કાન્તં સૈવ દુર્ગા તદ્-આત્મિકા ।
યા પરા પરમા શક્તિર્ મહા-વિષ્ણુ-સ્વરૂપિણી ॥
યસ્યા વિજ્ઞાન-માત્રેણ પરાણાં પરમાત્મનઃ ।
મુહૂર્તાદ્ એવ દેવસ્ય પ્રાપ્તિર્ ભવતિ નાન્યથા ॥
એકેયં પ્રેમ-સર્વસ્વ-સ્વભાવા શ્રી-કુલેશ્વરી ।
અનયા સુલભો જ્ઞેય આદિ દેવોઽખિલેશ્વરઃ ॥
ભક્તિર્ ભજન-સમ્પત્તિર્ ભજતે પ્રકૃતિઃ પ્રિયમ્ ।
જ્ઞાયતેઽત્યન્ત દુઃખેન સેયં પ્રકૃતિર્ આત્મનઃ ॥
દુર્ગેતિ ગીયતે સદ્ભિર્ અખણ્ડ-રસ-વલ્લભા ।
અસ્યા આવરિકા શક્તિર્ મહા-માયાખિલેશ્વરી ।
યયા મુગ્ધં જગત્ સર્વં સર્વ-દેહાભિમાનતઃ ॥ ઇતિ ચ ।
તથા ચ સમ્મોહન-તન્ત્રે જયાં પ્રતિ શ્રી-દુર્ગા-વચનં -
યન્ નામ્ના નામ્ની દુર્ગાહં ગુણૈર્ ગુણવતી હ્ય્ અહમ્ ।
યદ્-વૈભવા મહા-લક્ષ્મી રાધા નિત્યાપરા દ્વયા ॥ ઇતિ ।
કિં ચ પ્રેમ-રૂપા યે આનન્દ-મહાનન્દ-રસાસ્ તત્ પરિપાક-ભેદાસ્
તદ્-આત્મકેન તથા જ્યોતી-રૂપેણ સ્વ-પ્રકાશકેન મનુના મન્ત્ર-રૂપેણ
કામ-બીજેન સઙ્ગતમ્ ઇતિ મૂલાન્તર્ગતત્વેઽપિ કામ-બીજસ્ય પૃથગ્-ઉક્તિઃ
કુત્રચન સ્વાતન્ત્ર્યાપેક્ષયા

તત્-કિઞ્જલ્કં તદ્-અંશાનાં તત્-પત્રાણિ શ્રિયામ્ અપિ

તદ્ એવં તદ્-ધામોક્ત્વા તદ્-આવરણાન્ય્ આહ તદ્ ઇત્ય્ અર્ધેન । તસ્ય
કર્ણિકા-રૂપ-ધામ્નઃ કિઞ્જલ્કાઃ શિખરાવલિ-વલિત-પ્રાચીર-પઙ્ક્ત્ય ઇત્ય્
અર્થઃ । તચ્ ચ તદ્-અંશાનાં તસ્મિન્ન્ અંશોદાયો વિદ્યતે યેષાં
પરમ-પ્રેમ-ભાજાં સજાતીયાનાં ધામેત્ય્ અર્થઃ । ગોકુલાખ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તિર્
એવ । તેષાં સજાતીયત્વં ચોક્તં શ્રી-બાદરાયણિના -
એવં કકુદ્મિનં હત્વા સ્તૂયમાનઃ દ્વિજાતિભિઃ ।
વિવેશ ગોષ્ઠં સ-બલો ગોપીનાં નયનોત્સવઃ ॥ [ભ્પ્ 10.36.15] ઇતિ ।
કંસ-વધાન્તે શ્રી-વ્રજ-રાજં પ્રતિ સ્વયં ભગવતા - જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્
એષ્યામો વિધાય સુહૃદાં સુખમ્ [ભ્પ્ 10.45.23] ઇતિ । અતૈવ કમલસ્ય પત્રાણિ
શ્રિયાં તત્-પ્રેયસીનાં ગોપી-રૂપાણાં શ્રી-રાધાદીનામ્ ઉપવન-રૂપાણિ
ધામાનીત્ય્ અર્થઃ । ગોપી-રૂપત્વં ચાસાં મન્ત્રસ્ય તન્-નામ્નાલિઙ્ગિતત્વાત્
રાધાદિત્વં ચ -
દેવી કૃષ્ણમયી પ્રોક્તા રાધિકા પર-દેવતા ।
સર્વ-લક્ષ્મી-મયી સર્વ-કાન્તિઃ સમ્મોહિની પરા ॥ ઇતિ બૃહદ્-ગૌતમીયાત્ ।
વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી વિમલા પુરુષોત્તમે ।
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ॥ ઇતિ મત્સ્ય-પુરાણાત્ ।
રાધયા માધવો દેવો માધવેનૈવ રાધિકા । વિભ્રાજન્તે જનેષ્વ્ આ ઇતિ
ઋક્-પરિશિષ્ટ-શ્રુતૌ ચ ।
અત્ર વિશેષ-જિજ્ઞાસાયાં કૃષ્ણાર્ચન-દીપિકા દ્રષ્ટવ્યા । તત્ર પત્રાણામ્
ઉચ્છ્રિત-પ્રાન્તાનાં વર્ત્માણ્ય્ અગ્રિમ-સન્ધિષુ તુ ગોષ્ઠાનિ જ્ઞેયાનિ ।
અખણ્ડ-કમલસ્ય ગોકુલત્વાત્ તથૈવ ગોકુલ-સમાવેશાચ્ ચ ગોષ્ઠં તથૈવ
યત્ તુ સ્થાનાન્તરે વચનમ્ અસ્તિ -
સહસ્રારં પદ્મં દલ-તતિષુ દેવીભિર્ અભિતઃ
પરીતો ગો-સઙ્ઘૈર્ અપિ નિખિલ-કિઞ્જલ્ક-મિલિતૈઃ ।
વરાટે યસ્યાસ્તિ સ્વયમ્ અખિલ-શક્ત્યા પ્રકટિત-
પ્રભાવઃ સત્યઃ શ્રી-પરમ-પુરુષસ્ તં કિલ ભજે ॥ ઇતિ પદ્મ-બીજ-કોષે ઇત્ય્
અર્થઃ ।
તત્ર ગો-સઙ્ખ્યૈર્ ઇતિ તુ પાઠઃ સમઞ્જસઃ । ગો-સઙ્ખ્યાશ્ ચ ગોપાઃ ઇતિ । ગોપે
ગોપાલ-ગોસઙ્ખ્ય-ગોધુગ્-આભીર-વલ્લભા ઇત્ય્ અમરઃ । અખિલ-શક્ત્યા
પ્રકટિતઃ પ્રભાવઃ યેન સઃ પરમ-પુરુષઃ શ્રી-કૃષ્ણ ઇત્ય્ અર્થઃ

ચતુર્-અસ્રં તત્-પરિતઃ શ્વેતદ્વીપાખ્યમ્ અદ્ભુતમ્ ।
ચતુર્-અસ્રં ચતુર્-મૂર્તેશ્ ચતુર્-ધામ ચતુષ્-કૃતમ્ ॥
ચતુર્ભિઃ પુરુષાર્થૈશ્ ચ ચતુર્ભિર્ હેતુભિર્ વૃતમ્ ।
શૂલૈર્ દશભિર્ આનદ્ધમ્ ઊર્ધ્વાધો દિગ્-વિદિક્ષ્વ્ અપિ ॥
અષ્ટભિર્ નિધિભિર્ જુષ્ટમ્ અષ્ટભિઃ સિદ્ધિભિસ્ તથા
મનુ-રૂપૈશ્ ચ દશભિર્ દિક્-પાલૈઃ પરિતો વૃતમ્ ॥
શ્યામૈર્ ગૌરૈશ્ ચ રક્તૈશ્ ચ શુક્લૈશ્ ચ પાર્ષદર્ષભૈઃ
શોભિતં શક્તિભિસ્ તાભિર્ અદ્ભુતાભિઃ સમન્તતઃ

અથ ગોકુલાવરણાન્ય્ આહ ચતુરસ્રમ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । તસ્ય ગોકુલસ્ય બહિઃ
સર્વતશ્ ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણાત્મકં સ્થાનં શ્વેતદ્વીપાખ્યમ્ । તદ્ એતદ્
ઉપલક્ષણં ગોલોકાખ્યં ચેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપિ ગોકુલે શ્વેતદ્વીપત્વમ્ અસ્ત્ય્
એવ તદ્-અવાન્તર-ભૂમિમયત્વાત્ । તથાપિ વિશેષ-નામ્નોક્તત્વાત્ તેનૈવ તત્
પ્રતીયતે ઇતિ તથોક્તમ્ । કિન્તુ ચતુરસ્રેઽપ્ય્ અન્તર્-મણ્ડલં
શ્રી-વૃન્દાવનાખ્યં જ્ઞેયમ્ । તથા ચ સ્વાયમ્ભુવાગમે - ધ્યાયેત્
તત્ર-વિશુદ્ધાત્મા ઇદં સર્વં ક્રમેણ ચ ઇત્ય્ આદિકમ્ ઉક્ત્વા તન્-મધ્યે
વૃન્દાવનં કુસુમિતં નાના-વૃક્ષ-વિહઙ્ગમં સંસ્મરેત્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા
ચ બૃહદ્-વામને શ્રુતીનાં પ્રાર્થના પૂર્વકાણિ પદ્યાનિ
આનન્દ-માત્રમ્ ઇતિ યદ્ વદન્તિ હિ પુરાવિદઃ ।
તદ્-રૂપે દર્શયાસ્માકં યદિ દેયો વરો હિ નઃ ॥
શ્રુત્વૈતદ્ દર્શયામાસ સ્વં લોકં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
કેવલાનુભવાનન્દ-માત્રમ્ અક્ષરમ્ અવ્યયમ્ ॥
યત્ર વૃન્દાવનં નામ વનં કામ-દુઘૈર્ દ્રુમૈઃ ।
મનોરમ-નિકુઞ્જાઢ્યં સર્વર્તુ-સુખ-સંયુતમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ તચ્ ચ ચતુરસ્રમ્ ।
ચતુર્-મૂર્તેશ્ ચતુર્-વ્યૂહસ્ય વાસુદેવાદિ-ચતુષ્ટયસ્ય । ચતુષ્કૃતં ચતુર્ધા
વિભક્તમ્ ચતુર્-ધામ । કિન્તુ દેવ-લીલત્વાત્ તદ્-ઉપરિ-વ્યોમ-યાન-સ્થા એવ
જ્ઞેયા હેતુભિઃ । તત્-પુરુષાર્થ-સાધનૈઃ । મનુ-રૂપૈઃ
સ્વ-સ્વ-મન્ત્રાત્મકૈઃ । દિક્-પાલૈઃ ઇન્દ્રાદિભિઃ । શ્યામાદયઃ ચત્વારો વેદાઃ
તૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૃષ્ણં ચ તત્ર છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ ઇતિ
દશમાત્ । શક્તિભિઃ વિમલાદિભિઃ ।
તદ્ એવં ગોલોક-નામા અયં લોકઃ શ્રી-ભાગવતે સાધિતઃ ।
નન્દસ્ ત્વ્ અતીન્દ્રિયં દૃષ્ટ્વા લોક-પાલ-મહોદયમ્ ।
કૃષ્ણે ચ સન્નતિં તેષાં જ્ઞાતિભ્યો વિસ્મિતો ઽબ્રવીત્ ॥
તે ચૌત્સુક્ય-ધિયો રાજન્ મત્વા ગોપાસ્ તમ્ ઈશ્વરમ્ ।
અપિ નઃ સ્વગતિં સૂક્ષ્મામ્ ઉપાધાસ્યદ્ અધીશ્વરમ્ ॥
ઇતિ સ્વાનાં સ ભગવાન્ વિજ્ઞાયાખિલ-દૃક્ સ્વયમ્ ।
સઙ્કલ્પ-સિદ્ધયે તેષાં કૃપયૈતદ્ અચિન્તયત્ ॥
જનો વૈ લોક એતસ્મિન્ન્ અવિદ્યા-કામ-કર્મભિઃ ।
ઉચ્ચાવચાસુ ગતિષુ ન વેદ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ ॥
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ મહા-કારુણિકો હરિઃ ।
દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ ॥
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં યત્ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
યદ્ ધિ પશ્યન્તિ મુનયો ગુણાપાયે સમાહિતાઃ ॥
તે તુ બ્રહ્મ-હ્રદં નીતા મગ્નાઃ કૃષ્ણેન ચોદ્ધૃતાઃ ।
દદૃશુર્ બ્રહ્મણો લોકં યત્રાક્રૂરો ઽધ્યગાત્ પુરા ॥
નન્દાદયસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા પરમાનન્દ-નિર્વૃતાઃ ।
કૃષ્ણં ચ તત્ર ચ્છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.28.10-17] ઇતિ ।
અતીન્દ્રિયમ્ અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ । સ્વ-ગતિં સ્વ-ધામ । સૂક્ષ્માં દુર્જ્ઞેયામ્ ।
ઉપાધાસ્યન્ ઉપધાસ્યતિ । અસ્માન્ પ્રાપયિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ સઙ્કલ્પિતવન્ત
ઇતિ શેષઃ । જનોઽસૌ વ્રજ-વાસી મમ સ્વજનઃ । સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ- [ભ્પ્ 3.29.12]
ઇત્ય્ આદિ પદ્યે જના ઇતિવદ્ ઉભયત્રાપ્ય્ અન્ય-જનત્વમ્ અપ્રસ્તુતતમ્ ઇતિ ।
વ્રજ-જનસ્ય તુ તદીય-સ્વજનતમત્વં તેન સ્વયમ્ એવ વિભાવિતમ્ -
તસ્માન્ મચ્-છરણં ગોષ્ઠં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ।
ગોપાયે સ્વાત્મ-યોગેન સોઽયં મે વ્રત આહિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.25.18] ઇત્ય્ અનેન ।
સ એતસ્મિન્ પ્રાપઞ્ચિકે લોકે અવિદ્યાભિર્ યા ઉચ્ચાવચા દેવ-તિર્યગ્-આદિ-રૂપા
ગતયસ્ તાસુ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ તન્-મિશ્રતયાભિવ્યક્તેઃ તન્-નિર્વિશેષતયા
જાનન્, તામ્ એવ સ્વાં ગતિં ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ મદીય-લૌકિક-લીલાવેશેન
જ્ઞાનાંશ-તિરોધાનાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાણાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.11.28]
ઇતિ શ્રી-દશમોક્તેર્ અવિદ્યા-કામ-કર્મણાં તત્રાસામર્થ્યાત્ । ગોપીનાં સ્વાં
લોકં ગોલોકમ્ ઇતિ । અર્થાત્ તાન્ પ્રત્ય્ એવ સન્દર્શયામાસ । તમસઃ પ્રકૃતેઃ
પરમ્ સ્વરૂપ-શક્ત્યાભિવ્યક્તત્વાત્ । અતૈવ સચ્ચિદાનન્દ-રૂપ એવાસૌ લોક ઇત્ય્
આહ સત્યમ્ ઇતિ ।
અથ શ્રી-વૃન્દાવને તાદૃશ-દર્શનં કતમ-દેશ-સ્થિતાનાં તેષામ્ ઇત્ય્ અત
આહ તે ત્વ્ ઇતિ । બ્રહ્મ-હ્રદં અક્રૂર-તીર્થં કૃષ્ણેન નીતા પુનશ્ ચ તેનૈવ
મગ્નાઃ મજ્જિતાઃ પુનશ્ ચ તસ્માત્ તેનૈવોદ્ધૃતાઃ । ઉદ્ધૃત્ય પુનઃ
સ્વ-સ્થાન-પ્રાપિતાઃ સન્તો, બ્રહ્મણઃ પરમ-બૃહત્તમસ્ય તસ્યૈવ લોકં
ગોલોકાખ્યં દદૃશુઃ । મૂર્ધભિઃ સત્ય-લોકસ્ તુ બ્રહ્મ-લોકઃ સનાતનં
[ભ્પ્ 2.5.38] ઇતિ દ્વિતીયે । વૈકુણ્ઠાન્તરસ્યાપિ તત્ તયાખ્યાતેઃ ।
કોઽસૌ બ્રહ્મ-હ્રદઃ ? તત્રાહ યત્રેતિ । પુરેત્ય્ એતત્-પ્રસઙ્ગાદ્ ભાવિ-કાલ ઇત્ય્
અર્થઃ । પુરા પુરાણે નિકટે પ્રબન્ધાતીત-ભાવિષુ ઇતિ કોષ-કારાઃ । સેયં
ચ પરિપાટી તત્ તીર્થં મહિમાનં લક્ષ્યમ્ એવ વિધાતુમ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર
સ્વાં ગતિમ્ ઇતિ તદીયતા-નિર્દેશો ગોપાનાં સ્વં લોકમ્ ઇતિ ષષ્ઠી-સ્વ-શબ્દયોર્
નિર્દેશઃ । કૃષ્ણમ્ ઇતિ સાક્ષાન્-નિર્દેશશ્ ચ વૈકુણ્ઠાન્તરં વ્યવચ્છિદ્ય
શ્રી-ગોલોકમ્ એવ સ્થાપિતવાન્ ઇતિ ।
તથા ચ હરિવંશે શક્ર-વચનમ્ -
સ્વર્ગાદ્ ઊર્ધ્વં બ્રહ્મ-લોકો બ્રહ્મર્ષિ-ગણ-સેવિતઃ ।
તત્ર સોમ-ગતિશ્ ચૈવ જ્યોતિષાં ચ મહાત્મનામ્ ॥
તસ્યોપરિ ગવાં લોકઃ સાધ્યાસ્ તં પાલયન્તિ હિ ।
સ હિ સર્વ-ગતઃ કૃષ્ણ મહાકાશ-ગતો મહાન્ ॥
ઉપર્ય્ ઉપરિ તત્રાપિ ગતિસ્ તવ તપોમયી ।
યાં ન વિદ્મો વયં સર્વે પૃચ્છન્તોઽપિ પિતામહમ્ ।
ગતિઃ શમ-દમાઢ્યાનાં સ્વર્ગઃ સુકૃત-કર્મણામ્ ॥
બ્રાહ્મ્યે તપસિ યુક્તાનાં બ્રહ્મ-લોકઃ પરા ગતિઃ ।
ગવામ્ એવ તુ યો લોકો દુરારોહો હિ સા ગતિઃ ॥
સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ સીદમાનઃ કૃતાત્મના ।
ધૃતો ધૃતિમતા વીર નિઘન્તોપ્દદ્રવાન્ ગવામ્ ॥ [હ્વ્ 2.19.29-35] ઇતિ ।
તત્રાપાત-પ્રતીતાર્થાન્તરે સ્વર્ગાદ્ ઊર્ધ્વં બ્રહ્મણો લોક ઇત્ય્ અયુક્તં સ્યાત્
લોક-ત્રયમ્ અતિક્રમ્યોક્તેઃ । તત્ર સોમ-ગતિશ્ ચૈવેત્ય્ અપિ ન સમ્ભવતિ
ચન્દ્રસ્યાન્યેષામ્ અપિ જ્યોતિષાં ધ્રુવ-લોકાધસ્તાદ્ એવ ગતેઃ । તત્ર સાધ્યાસ્
તં પાલયન્તીત્ય્ અપિ નોપપદ્યતે । દેવ-યોનિ-રૂપાણાં તેષાં સ્વર્ગ-લોકસ્યાપિ
પાલનમ્ અસમ્ભવ્યમ્ । કિમ્ ઉત તદ્-ઉપરિ ગોલોકસ્ય । તથા તસ્ય લોકસ્ય
સુરભિ-લોકત્વે સતિ સર્વ-ગત ઇત્ય્ અનુપપન્નં સ્યાત્ ।
શ્રી-ભગવદ્-વિગ્રહ-લોકયોર્ અચિન્ત્ય-શક્તિત્વેન વિભુત્વં ઘટતે ન પુનર્
અસ્યેતિ । અતૈવ સર્વાતીતત્વાત્ તત્રાપિ તવ ગતિર્ ઇત્ય્ અપિ શબ્દો વિસ્મયે પ્રયુક્તઃ ।
યાં ન વિદ્મો વયં સર્વે ઇત્ય્-આદિકં ચોક્તમ્ ।
તસ્માત્ પ્રાકૃત-ગોલોકાદ્ અન્ય એવાસૌ ગોલોક ઇતિ સિદ્ધમ્ । તથા ચ
મોક્ષ-ધર્મે નારાયણીયોપાખ્યાને શ્રી-ભગવદ્-વાક્યં -
એવં બહુ-વિધૈ રૂપૈશ્ ચરામીહ વસુન્ધરામ્ ।
બ્રહ્મ-લોકં ચ કૌન્તેય ગોલોકં ચ સનાતનમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.330.68] ઇતિ ।
તસ્માદ્ અયમ્ અર્થઃ સ્વર્ગ-શબ્દેન --
ભૂર્-લોકઃ કલ્પિતઃ પદ્ભ્યાં ભુવર્-લોકો ઽસ્ય નાભિતઃ ।
હૃદા સ્વર્-લોક ઉરસા મહર્-લોકો મહાત્મનઃ ॥ [ભ્પ્ 2.5.42]
ઇતિ દ્વિતીયાનુસારેણ સ્વર્-લોકમ્ આરભ્ય સત્ય-લોક-પર્યન્તં લોક-પઞ્ચકમ્
ઉચ્યતે । તસ્માદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉપરિ બ્રહ્મ-લોકો બ્રહ્માત્મકો લોકો બ્રહ્મ-લોકઃ
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપત્વાત્ । બ્રહ્મણો ભગવતો લોક ઇતિ વા । મૂર્ધભિઃ
સત્ય-લોકસ્ તુ બ્રહ્મ-લોકઃ સનાતનઃ [ભ્પ્ 2.5.38] ઇતિ દ્વિતીયાત્ । તથા ચ ટીકા

-બ્રહ્મ-લોકો વૈકુણ્ઠાખ્યઃ । સનાતનો નિત્યઃ । ન તુ સૃજ્યઃ
પ્રપઞ્ચાન્તર્વર્તી । ઇત્ય્ એષા । શ્રુતિશ્ ચ એષ બ્રહ્મ-લોકઃ । એષ આત્મ-લોકઃ ।
ઇતિ ।
સ ચ બ્રહ્મર્ષિ-ગણ-સેવિતઃ । બ્રહ્માણિ મૂર્તિમન્તો વેદાઃ । ઋષયશ્ ચ
શ્રી-નારદાદયઃ । ગણાશ્ ચ શ્રી-ગરુડ-વિષ્વક્સેનાદયઃ । તૈઃ સેવિતઃ । એવં
નિત્યાશ્રિતાન્ ઉક્ત્વા તદ્-ગમનાધિકારિણ આહ । તત્ર બ્રહ્મ-લોકે ઉમયા સહ
વર્તત ઇતિ સોમઃ શ્રી-શિવસ્ તસ્ય ગતિઃ ।
સ્વ-ધર્મ-નિષ્ઠઃ શત-જન્મભિઃ પુમાન્
વિરિઞ્ચતામ્ એતિ તતઃ પરં હિ મામ્ ।
અવ્યાકૃતં ભાગવતો ઽથ વૈષ્ણવં
પદં યથાહં વિબુધાઃ કલાત્યયે ॥ [ભ્પ્ 4.24.29] ઇતિ ચતુર્થે
શ્રી-રુદ્ર-ગીતમ્ ।
સોમેતિ સુપાં સુલુગ્ ઇત્ય્ આદિના ષષ્ઠ્યા લુક્ છાન્દસઃ । તત ઉત્તરત્રાપિ ગતિર્
ઇત્ય્ અસ્યાન્વયઃ । જ્યોતિર્ બ્રહ્મ તદ્-ઐકાત્મ્ય-ભાવાનાં મુક્તાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ તાદૃશામ્ અપિ સર્વેષાં કિન્તુ મહાત્મનાં મહાશયાનાં
મોક્ષાનાદરતયા ભજતાં શ્રી-સનકાદિ-તુલ્યાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહા-મુને ॥ [ભ્પ્ 6.14.5] ઇતિ ષષ્ઠાત્ ।
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥ [ગીતા 6.47] ઇતિ
ગીતાભ્યશ્ ચ ।
તેષ્વ્ એવ મહત્ત્વ-પર્યવસનાત્ । તસ્ય ચ બ્રહ્મ-લોકસ્યોપરિ
સર્વોર્ધ્વ-પ્રદેશે ગવાં લોકઃ શ્રી-ગોલોક ઇત્ય્ અર્થઃ । તં ચ ગોલોકં
સાધ્યાઃ પ્રાપઞ્ચિક-દેવાનાં પ્રસાધનીયા મૂલ-રૂપા
નિત્ય-તદીય-દેવ-ગણાઃ પાલયન્તિ દિક્-પાલતયા વર્તન્તે તે હ નાકં
મહિમાનઃ સચન્તઃ યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ [ર્ક્ 10.90.16] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ર પૂર્વે યે ચ સાધ્યા વિશ્વે દેવાઃ સનાતનાઃ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્તઃ શુભ-દર્શનાઃ ॥ ઇતિ
મહા-વૈકુણ્ઠ-વર્ણને પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાચ્ ચ ।
યદ્ વા તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યાં યદ્ ગોકુલેઽપિ
[ભ્પ્ 10.14.34] ઇતિ શ્રી-બ્રહ્મ-સ્તવાનુસારેણ તદ્-વિધ-પરમ-ભક્તાનામ્ અપિ
સાધ્યાસ્ તાદૃશ-સિદ્ધિ-પ્રાપ્તયે પ્રાસાધનીયાઃ શ્રી-ગોપી-પ્રભૃતયસ્ તં
પાલયન્તિ ।
તદ્ એવં સર્વોપરિ-ગતત્વેઽપિ । હિ પ્રસિદ્ધૌ । સ શ્રી-ગોલોકઃ સર્વ-ગતઃ
શ્રી-નારાયણ ઇવ પ્રાપઞ્ચિકાપ્રાપઞ્ચિક-વસ્તુ-વ્યાપકઃ । કૈશ્ચિત્
ક્રમ-મુક્તિ-વ્યવસ્થયા તથા પ્રાપ્યમાનોઽપ્ય્ અસૌ
દ્વિતીય-સ્કન્ધ-વર્ણિત-કમલાસન-દૃષ્ટ-વૈકુણ્ઠવત્ શ્રી-વ્રજ-વાસિન્ભિર્
અત્રાપિ યસ્માદ્ દૃષ્ટ ઇતિ ભાવઃ ।
અતૈવ મહાન્ ભગવદ્-રૂપ એવ । મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનમ્ [કઠુ 2.22]
ઇતિ શ્રુતેઃ । તત્ર હેતુઃ । મહાકાશઃ પરમ-વ્યોમાખ્યઃ
બ્રહ્મ-વિશેષણ-લાભાદ્ આકાશસ્ તલ્-લિઙ્ગાદ્ [વ્સ્ 1.1.22] ઇતિ ન્યાય-પ્રસિદ્ધેશ્
ચ । તદ્-ગત-બ્રહ્માકારોદયાન્તરમ્ એવ વૈકુણ્ઠ-પ્રાપ્તેઃ યથાજામિલસ્ય ।
તદ્ એવમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ સર્વોપર્ય્ અપિ વિરાજમાને તત્ર શ્રી-ગોલોકેઽપિ તવ ગતિઃ ।
શ્રી-ગોવિન્દ-રૂપેણ ક્રીડા વર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અતૈવ સા ચ ગતિઃ સાધારણી ન ભવતિ કિન્તુ તપોમયી ।
તપોઽત્રાનવચ્છિન્નૈશ્વર્યં સહસ્ર-નામ-ભાષ્યેઽપિ પરમં યો મહત્ તપઃ
ઇત્ય્ અત્ર તત્ર વ્યાખ્યાતમ્ । સ તપોઽતપ્યત ઇતિ પરમેશ્વર-વિષયક-શ્રુતેઃ ।
ઐશ્વર્યં પ્રાકાશયદ્ ઇતિ તત્રાર્થઃ । અતૈવ બ્રહ્માદિ-દુર્વિતર્ક્યત્વમ્ અપ્ય્
આહ યામ્ ઇતિ । અધુના તસ્ય શ્રી-ગોલોક ઇત્ય્ આખ્યા બીજમ્ અભિવ્યઞ્જયતિ ગતિર્
ઇતિ । બ્રાહ્મ્યે બ્રહ્મ-લોક-પ્રાપકે તપસિ વિષ્ણુ-વિષયક-મનઃ-પ્રણિધાને
યુક્તાનાં યત-ચિત્તાનાં તત્-પ્રેમ-ભક્તાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્ય જ્ઞાન-મયં
તપઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । બ્રહ્મ-લોકો વૈકુણ્ઠ-લોકઃ । પરા પ્રકૃત્યતીતા । ગવાં
વ્રજ-વાસિ-માત્રાણાં મોચયન્ વ્રજ-ગવાં દિન-તાપમ્ [ભ્પ્ 10.35.25]
ઇત્ય્-ઉક્તાનુસારેણ અત્રૈવ નિઘ્નતોપદ્રવાન્ ગવામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્યા ચ
ગોલોક-વાસિ-માત્રાણાં સ્વતસ્ તદ્-ભાવ-ભાવિતાનાં ચ સાધન-વશાદ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । અતસ્ તદ્-ભાવસ્ય દુર્લભત્વાદ્ દુરારોહા । તદ્ એવં ગોલોકં
વર્ણયિત્વા તસ્ય ગોકુલેન સહાભેદમ્ આહ સ ત્વ્ ઇતિ ।
સ એવ તુ સ લોકો ધૃતો રક્ષિતઃ શ્રી-ગોવર્ધનોદ્ધરણેનેતિ । એવમ્ એવ
મોક્ષ-ધર્મ-શ્રી-નારાયણીયોપાખ્યાને શ્રી-ભગવદ્-વાક્યમ્ -
એવં બહુ-વિધૈ રૂપૈશ્ ચરામીહ વસુન્ધરામ્ ।
બ્રહ્મ-લોકં ચ કૌન્તેય ગોલોકં ચ સનાતનમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.330.68] ઇતિ ।
તથા ચ મૃત્યુ-સઞ્જય-તન્ત્રે --
એકદા સાન્તરીક્ષાચ્ ચ વૈકુણ્ઠં સ્વેચ્છયા ભુવિ ।
ગોકુલત્વેન સંસ્થાપ્ય ગોપીમય-મહોત્સવા ।
ભક્તિ-રૂપાં સતાં ભક્તિમ્ ઉત્પાદિતવતી ભૃશમ્ ॥ ઇતિ ।
એવં નારદ-પઞ્ચરાત્રે વિજયાખ્યાને -
તત્ સર્વોપરિ ગોલોકે શ્રી-ગોવિન્દઃ સદા સ્વયમ્ ।
વિહરેત્ પરમાનન્દી ગોપી-ગોકુલ-નાયકઃ ॥ ઇતિ ।
તથા ઋક્ષુ ચાયમ્ એવ પ્રદિષ્ટઃ -
તાં વાં વાસ્તૂન્ય્ ઉશ્મસિ ગમધ્યૈ
યત્ર ગાવો ભૂરિ-શૃઙ્ગા અયાસઃ ।
અત્રાહ તદ્ ઉરુગાયસ્ય વૃષ્ણઃ
પરમં પદમ્ અવભાતિ ભૂરિ ॥ ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતં ચ - તાં તાનિ વાં યુવયોઃ કૃષ્ણ-રામયોર્ વાસ્તૂનિ લીલા-સ્થાનાનિ
ગમધ્યૈ પ્રાપ્તું ઉશ્મસિ કામયામહે । તાનિ કિં વિશિષ્ટાનિ ? યત્ર યેષુ
ભૂરિ-શૃઙ્ગા મહા-શૃઙ્ગ્યો ગાવો બહુ-શુભ-લક્ષણા ઇતિ વા । અયાસઃ શુભાઃ ।
અયઃ શુભાવહો વિધિર્ ઇત્ય્ અમરઃ । દેવાસ ઇતિવત્ જસન્તં પદમ્ । અત્ર
ભૂમૌ તલ્-લોકે વેદે ચ પ્રસિદ્ધં શ્રી-ગોલોકાખ્યં ઉરુગાયસ્ય સ્વયં
ભગવતો તચ્-ચરણારવિન્દસ્ય પરમં પ્રપઞ્ચાતીતં પદં સ્થાનં ભૂરિ
બહુધા અવભાતીત્ય્ આહ વેદ ઇતિ ।
યજુઃસુ - માધ્યન્દિનીયા સ્તૂયતે ધામાન્ય્ ઉશ્મસિ ઇત્ય્ આદૌ । વિષ્ણોઃ
પરમં પદમ્ અવભાતીતિ ભૂરીતિ ચાત્ર પ્રકારાન્તરં પઠન્તિ શેષં
સમાનમ્

એવં જ્યોતિર્-મયો દેવઃ સદ્-આનન્દં પરાત્ પરઃ ।
આત્મારામસ્ય તસ્યાસ્તિ પ્રકૃત્યા ન સમાગમઃ

અથ મૂલ-વ્યાખ્યામ્ અનુસરામઃ । વિરાટ્-તદ્-અન્તર્યામિનોર્ અભેદ-વિવક્ષયા
પુરુષ-સૂક્તાદાવ્ એક-પુરુષત્વં યથા નિરૂપિતં, તથા
ગોલોક-તદ્-અધિષ્ઠાત્રોર્ અપ્ય્ આહ એવમ્ ઇતિ । દેવો ગોલોકસ્
તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-શ્રી-ગોવિન્દ-રૂપઃ । સદાનન્દમ્ ઇતિ તત્-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નપુંસકત્વં વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ ઇતિ શ્રુતેઃ । આત્મારામસ્ય
અન્ય-નિરપેક્ષસ્ય પ્રકૃત્યા માયયા ન સમાગમઃ । યથોક્તં દ્વિતીયે - ન
યત્ર માયા કિમ્ ઉતાપરે હરેર્ અનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ [ભ્પ્ 2.9.10]

માયયારમમાણસ્ય ન વિયોગસ્ તયા સહ ।
આત્મના રમયા રેમે ત્યક્ત-કાલં સિસૃક્ષયા ।
નિયતિઃ સા રમા દેવિ તત્-પ્રિયા તદ્-વશં તદા

અથ પ્રપઞ્ચાત્મનસ્ તદ્-અંશસ્ય પુરુષસ્ય તુ ન તાદૃશત્વમ્ ઇત્ય્ આહ
માયયેતિ । પ્રાકૃત-પ્રલયેઽપિ તસ્મિંસ્ તસ્યાલયાત્ યસ્યાંશાંશાંશ-ભાગેનેત્ય્
આદેઃ ।
નનુ તર્હિ જીવવત્-તલ્-લિપ્તત્વેન અનિઈશ્વરત્વં સ્યાત્ ? તત્રાહ આત્મનેતિ । સ તુ
આત્મના અન્તર્વૃત્યા તુ રમયા સ્વરૂપ-શક્ત્યૈવ રેમે રતિં પ્રાપ્નોતિ । બહિર્
એવ માયયા સેવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
એષ પ્રપન્ન-વરદો રમયાત્મ-શક્ત્યા
યદ્ યત્ કરિષ્યતિ ગૃહીત-ગુણાવતારઃ ॥ [ભ્પ્ 3.9.23] ઇતિ તૃતીયે બ્રહ્મ-સ્તવાત્ ।
અત્ર -માયાં વ્યુદસ્ય ચિચ્-છક્ત્યા કૈવલ્યે સ્થિત આત્મનિ [ભ્પ્ 1.7.23] ઇતિ
પ્રથમે શ્રીમદ્-અર્જુન-વચનાત્ । તર્હિ તત્-પ્રેરણં વિના કથં સૃષ્ટિસ્
તત્રાહ । સિસૃક્ષયા સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છયા ત્યક્તઃ સૃષ્ટ્ય્-અર્થં પ્રહિતઃ કાલઃ
યસ્માત્ રમણાત્ તાદૃશં યથા સ્યાત્ તથા રેમે । પ્રથમાન્ત-પાઠસ્ તુ
સુગમઃ । તત્ પ્રભાવ-રૂપેણ તેનૈવ સા સિધ્યતીતિ ભાવઃ ।
પ્રભાવં પૌરુષં પ્રાહુઃ કાલમ્ એકે યતો ભયમ્ [ભ્પ્ 3.26.16]
કાલ-વૃત્ત્યા તુ માયાયાં ગુણ-મય્યામ્ અધોક્ષજઃ ।
પુરુષેણાત્મ-ભૂતેન વીર્યમ્ આધત્ત વીર્યવાન્ ॥ [ભ્પ્ 3.5.26] ઇતિ ચ તૃતીયાત્ ।
નનુ રમૈવ સા કા તત્રાહ નિયતિર્ ઇત્ય્ અર્ધેન । નિયમ્યતે સ્વયં
ભગવત્યેવ નિત્યતા ભવતીતિ નિયતિઃ સ્વરૂપ-ભૂતા તચ્-છક્તિઃ । દેવી
દ્યોતમાના સ્વ-પ્રકાશ-રૂપા ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-ઉક્તં દ્વાદશે - અનપાયિની
ભગવતી શ્રીઃ શાક્ષાદ્ આત્મનો હરેઃ [ભ્પ્ 12.11.20] ઇતિ । ટીકા ચ --
અનપાયિની હરેઃ શક્તિઃ । તત્ર હેતુઃ સાક્ષાદ્ આત્મન ઇતિ સ્વરૂપસ્ય
ચિદ્-રૂપત્વાત્ તસ્યાસ્ તદ્-અભેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર સાક્ષાત્-શબ્દેન વિલજ્જમાનયા યસ્ય સ્થાતુમ્ ઈક્ષા-પથેઽમુયા ઇત્ય્
આદ્ય્-ઉક્ત્યા માયા નેતિ ધ્વનિતમ્ । તત્રાનપાયિત્વં યથા વિષ્ણુ-પુરાણે
નિત્યૈવ સા જગન્-માતા વિષ્ણોઃ શ્રીર્ અનપાયિની
યથા સર્વ-ગતો વિષ્ણુસ્ તથૈવેયં દ્વિજોત્તમઃ ॥ [વિપ્ 1.8.17] ઇતિ ।
એવં યથા જગત્-સ્વામી દેવ-દેવો જનાર્દનઃ ।
અવતારં કરોત્ય્ એષા તથા શ્રીસ્ તત્-સહાયિની ॥ [વિપ્ 1.9.142] ઇતિ ચ ।
દેવત્વે દેવ-દેહા સા માનુષત્વે ચ માનુષી ।
હરેર્ દેહાનૃ-રૂપાં વૈ કરોત્ય્ એષાત્મનસ્ તનુમ્ ॥ [વિપ્ 1.9.145] ઇતિ ચ ।
હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે - ન વિષ્ણુના વિના દેવી ન હરિઃ પદ્મજાં વિના ઇતિ

તલ્-લિઙ્ગં ભગવાન્ શમ્ભુર્ જ્યોતિ-રૂપઃ સનાતનઃ ।
યા યોનિઃ સાપરા શક્તિઃ કામો બીજં મહદ્ ધરેઃ

નનુ કુત્રાપિ શિવ-શક્ત્યોઃ કારણતા શ્રૂયતે, તત્ર વિરાડ્-વર્ણનવત્
કલ્પનયેતિ તદ્-અઙ્ગ-વિશેષત્વેનાહ - તલ્-લિઙ્ગમ્ ઇતિ । યસ્યાયુતાયુતાંશાંશે
વિશ્વ-શક્તિર્ ઇયં સ્થિતા ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણાનુસારેણ પ્રપઞ્ચાત્મનસ્
તસ્યમહા-ભગવદ્-અંશસ્ય સ્વાંશ-જ્યોતિર્-આચ્છન્નત્વાદ્ અપ્રકટ-રૂપસ્ય
પુરુષસ્ય લિઙ્ગં લિઙ્ગ-સ્થાનીયઃ યઃ પ્રપઞ્ચોત્પાદકોઽંશઃ સ એવ
શમ્ભુઃ । અન્યસ્ તુ તદ્-આવિર્ભાવ-વિશેષત્વાદ્ એવ શમ્ભુર્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વક્ષ્યતે ચ ક્ષીરં યથા દધિ-વિકાર-વિશેષ-યોગાદ્ સઞ્જાયતે ન તુ તતઃ
પૃથગ્ અસ્તિ હેતોર્ ઇત્ય્ આદિ ।
તથા તસ્ય વીર્યાવધાન-સ્થાન-રૂપાયા માયાયા અપ્ય્ અપ્રકટ-રૂપાયા યા
યોનિર્ યોનિ-સ્થાનીયોઽંશઃ સૈવાપરા પ્રધાનાખ્યા શક્તિર્ ઇતિ પૂર્વવત્ । તત્ર
ચ હરેસ્ તસ્ય પુરુષાખ્ય-હર્ય્-અંશસ્ય કામો ભવતિ સૃષ્ટ્ય્-અર્થં
તદ્-દિદિઋક્ષા જાયતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચ મહદ્ ઇતિ સ-જીવ-મહત્-તત્ત્વ-રૂપં
તુ માયાયામ્ ઇતિ તૃતીયાચ્ ચ

લિઙ્ગ-યોન્ય્-આત્મિકા જાતા ઇમા માહેશ્વરી-પ્રજાઃ

વસ્તુતસ્ તુ પૂર્વાભિપ્રાયત્વમ્ એવેત્ય્ આહ લિઙ્ગેત્ય્ અર્ધેન । માહેશ્વરીઃ
માહેશ્વર્યઃ

શક્તિમાન્ પુરુષઃ સો ઽયં લિઙ્ગ-રૂપી મહેશ્વરઃ ।
તસ્મિન્નાવિરભૂલ્લિઙ્ગે મહા-વિષ્ણુર્ જગત્-પતિઃ

શક્તિમાન્ ઇત્ય્ અર્ધેન તદ્ એવાનૂદ્ય તસ્મિન્ પૂર્વોક્તાપ્રકટ-રૂપસ્ય
પ્રકટ-રૂપતયાપુનર્ અભિવ્યક્તિર્ ઇત્ય્ આહ તસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અર્ધેન । તસ્માલ્
લિઙ્ગ-રૂપી પ્રપઞ્ચોત્પાદકસ્ તદ્-અંશોઽપિ શક્તિમાન્ પુરુષોચ્યતે ।
મહેશ્વરોઽપ્ય્ ઉચ્યતે તતશ્ ચ તસ્મિન્ ભૂત-સૂક્ષ્મ-પર્યન્તતાં પ્રાપ્તે લિઙ્ગે
સ્વયં તદ્-અંશી મહા-વિષ્ણુર્ આવિરભૂત્ પ્રકટ-રૂપેણાવિર્ભવતિ । યતો
જગતાં સર્વેષાં પરાવરેષાં જીવાનાં સ એવ પતિર્ ઇતિ

સહસ્ર-શીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્ર-પાત્ ।
સહસ્ર-બાહુર્ વિશ્વાત્મા સહસ્રાંશઃ સહસ્ર-સૂઃ

તદ્ એવં રૂપં વિવૃણોતિ સહસ્ર-શીર્ષેતિ । સહસ્રમ્ અંશા અવતારા યસ્ય સ
સહસ્રાંશઃ । સહસ્રં સૂતે સૃજતિ યઃ સ સહસ્ર-સૂઃ ।
સહસ્ર-શબ્દ-સર્વત્રાસઙ્ખ્યતા-પરઃ । દ્વિતીયે ચ તસ્યૈવ રૂપમ્ ઇદમ્
ઉક્તમ્ -- આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય [ભ્પ્ 2.6.42] ઇતિ । અસ્ય ટીકાયાં - યસ્ય
સહસ્ર-શીર્ષેત્ય્ ઉક્તો લીલા-વિગ્રહઃ પરસ્ય ભૂમ્નઃ આદ્યોઽવતારઃ ઇતિ

નારાયણઃ સ ભગવાન્ આપસ્ તસ્માત્ સનાતનાત્ ।
આવિરાસીત્ કારણાર્ણો નિધિઃ સઙ્કર્ષણાત્મકઃ ।
યોગ-નિદ્રાં ગતસ્ તસ્મિન્ સહસ્રાંશઃ સ્વયં મહાન્

અયમ્ એવ કારણાર્ણવશાયીત્ય્ આહ નારાયણ ઇતિ સાર્ધેન । તાઃ આપ એવ
કારણાર્ણો-નિધિર્ આવિરાસીત્ સ તુ નારાયણઃ સઙ્કર્ષણાત્મકઃ ઇતિ । પૂર્વં
ગોલોકાવરણતયા યશ્ ચતુર્વ્યૂહ-મધ્યે સઙ્કર્ષણઃ સમ્મતઃ
તસ્યૈવાંશોઽયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં -
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નર-સૂનવઃ ।
તસ્ય તા અયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

તદ્-રોમ-બિલ જાલેષુ બીજં સઙ્કર્ષણસ્ય ચ ।
હૈમાન્ય્ અણ્ડાનિ જાતાનિ મહા-ભૂતાવૃતાનિ તુ

તસ્માદ્ એવ બ્રહ્માણ્ડાનામ્ ઉત્પત્તિમ્ આહ તદ્ રોમેતિ । તદ્ ઇતિ તસ્યેત્ય્ અર્થઃ
તસ્ય સઙ્કર્ષણાત્મકસ્ય યદ્ બીજં યોનિ-શક્તાવધ્યસ્ તં તદ્ એવ પૂર્વં
ભૂત-સૂક્ષ્મ-પર્યન્તતાં પ્રાપ્તં સત્ પશ્ચાત્ તસ્ય લોમ-બિલ-જાલેષુ વિવરેષુ
અન્તર્ભૂતં ચ સત્ હૈમાનિ અણ્ડાનિ જાતાનિ તાનિ ચાપઞ્ચી-કૃતાંશૈઃ
મહાભૂતૈર્ જાતાનીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં દશમે બ્રહ્મણા -
ક્વેદૃગ્-વિધાવિગણિતાણ્ડ-પરાણુ-ચર્યા-
વાતાધ્વ-રોમ-વિવરસ્ય ચ તે મહિત્વમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.11] ઇતિ ।
તૃતીયે ચ -
વિકારૈઃ સહિતો યુક્તૈર્ વિશેષાદિભિર્ આવૃતઃ ।
આણ્ડકોશો બહિર્ અયં પઞ્ચાશત્-કોટિ-વિસ્તૃતઃ ॥
દશોત્તરાધિકૈર્ યત્ર પ્રવિષ્ટઃ પરમાણુવત્ ।
લક્ષ્યતે ઽન્તર્-ગતાશ્ ચાન્યે કોટિશો હ્ય્ અણ્ડ-રાશયઃ ॥ [ભ્પ્ 3.11.39-40] ઇતિ

પ્રત્ય્-અણ્ડમ્ એવમ્ એકાંશાદ્ એકાંશાદ્ વિશતિ સ્વયમ્ ।
સહસ્ર-મૂર્ધા વિશ્વાત્મા મહા-વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

તતશ્ ચ તેષુ બ્રહ્માણ્ડેષુ પૃથક્ પૃથક્ સ્વરૂપૈઃ સ્વરૂપાન્તરૈઃ સ એવ
પ્રવિવેશેત્ય્ આહ પ્રત્યણ્ડમ્ ઇતિ । એકાંશાદ્ એકાંશાદ્ એકેનૈકેનાંશેનેત્ય્
અર્થઃ

વામાઙ્ગાદ્ અસૃજદ્ વિષ્ણું દક્ષિણાઙ્ગાત્ પ્રજાપતિમ્ ।
જ્યોતિર્-લિઙ્ગ-મયં શમ્ભું કૂર્ચ-દેશાદ્ અવાસૃજત્

પુનઃ કિં ચકાર તત્રાહ - વામાઙ્ગાદ્ ઇતિ । વિષ્ણ્વ્-આદય ઇમે સર્વેષામ્ એવ
બ્રહ્માણ્ડાનાં પાલકાદયઃ પ્રતિ બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ સ્થિતાનાં વિષ્ણ્વ્-આદીનાં
સ્વાંશાનાં પ્રયોક્તારઃ । યથા પ્રતિ-બ્રહ્માણ્ડે તથા અધિ
બ્રહ્માણ્ડ-મણ્ડલમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । યેષુ પ્રજાપતિર્ અયં
હિરણ્યગર્ભ-રૂપ એવ ન તુ વક્ષ્યમાણ-ચતુર્મુખ-રૂપ એવ, સોઽયં
તત્-તદ્-આવરણ-ગત-તત્-તદ્-દેવાનાં સ્રષ્ટેતિ । વિષ્ણુ-શમ્ભૂ અપિ
તત્-તત્-પાલન-સંહાર-કર્તારૌ જ્ઞેયૌ । કૂર્ચ-દેશાત્ ભ્રુવોર્ મધ્યાત્ । એષાં
જલાવરણ એવ સ્થાનાનિ જ્ઞેયાનિ

અહઙ્કારાત્મકં વિશ્વં તસ્માદ્ એતદ્ વ્યજાયત

તત્ર શમ્ભોઃ કાર્યાન્તરમ્ અપ્ય્ આહ અહઙ્કારાત્મકમ્ ઇત્ય્ અર્ધેન । એતદ્
વિશ્વં તસ્માદ્ એવાહઙ્કારાત્મકં વ્યજાયત બભૂવ ।
વિશ્વસ્યાહઙ્કારાત્મકતા તસ્માજ્ જાતેત્ય્ અર્થઃ સર્વાહઙ્કારાધિષ્ઠાતૃત્વાત્
તસ્ય

અથ તૈસ્ ત્રિ-વિધૈર્ વેશૈર્ લીલામ્ ઉદ્વહતઃ કિલ ।
યોગ-નિદ્રા ભગવતી તસ્ય શ્રીર્ ઇવ સઙ્ગતા

બ્રહ્માણ્ડ-પ્રવિષ્ટસ્ય તુ તત્-તદ્-રૂપસ્ય લીલામ્ આહ અથ તૈર્ ઇત્ય્ આદિ । તૈસ્ તત્
સદૃશૈસ્ ત્રિવિધૈઃ પ્રતિ-બ્રહ્માણ્ડ-ગત-વિષ્ણ્વ્-આદિભિર્ વેશૈ રૂપૈર્ લીલાં
બ્રહ્માણ્ડાન્તર્ગત-પાલનાદિ-રૂપામ્ ઉદ્વહતો
બ્રહ્માણ્ડાન્તર્ગત-પુરુષસ્યેતિ તામ્ ઉદ્વહતિ । તસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યોગ-નિદ્રા - પૂર્વોક્ત-મહા-યોગ-નિદ્રાંશ-ભૂતા ભગવતી
સ્વરૂપાનન્દ-સમાધિમયત્વાદ્ અન્તર્ભૂત-સર્વૈશ્વર્યા સઙ્ગતા શ્રીર્ ઇવેતિ ।
તત્ર યથા શ્રીર્ અપ્ય્ અંશેન સઙ્ગતા તથા સાપીત્ય્ અર્થઃ

સિસૃક્ષાયાં તતો નાભેસ્ તસ્ય પદ્મં વિનિર્યયૌ ।
તન્-નાલં હેમ-નલિનં બ્રહ્મણો લોકમ્ અદ્ભુતમ્

તતશ્ ચ સિસૃક્ષાયામ્ ઇતિ । નાલં નાલ-યુક્તં તદ્-ધેમ-નલિનં બ્રહ્મણો
જન્મ-શયનયોઃ સ્થાનત્વાત્ લોક ઇત્ય્ અર્થઃ

તત્ત્વાનિ પૂર્વ-રૂઢાનિ કારણાનિ પરસ્પરમ્ ।
સમવાયાપ્રયોગાચ્ ચ વિભિન્નાનિ પૃથક્ પૃથક્ ॥
ચિચ્-છક્ત્યા સજ્જમાનો ઽથ ભગવાન્ આદિ-પૂરુષઃ ।
યોજયન્ માયયા દેવો યોગ-નિદ્રામ્ અકલ્પયત્

તથા અસઙ્ખ્ય-જીવાત્મકસ્ય સમષ્ટિ-જીવસ્ય પ્રબોધં વક્તું પુનઃ
કારણાર્ણોનિધિ-શાયિનસ્ તૃતીય-સ્કન્ધોક્તાનુસારિણીં સૃષ્ટિ-પ્રક્રિયાં
વિવૃત્યાહ - તત્ત્વાનીતિ ત્રયેણ । તત્ર દ્વયમ્ આહ - માયયા સ્વ-શક્ત્યા
પરસ્પરં તત્ત્વાનિ યોજયન્ન્ ઇતિ યોજનાનન્તરમ્ એવ નિરીહતયા યોગ-નિદ્રામ્
એવ સ્વીકૃતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

યોજયિત્વા તુ તાન્ય્ એવ પ્રવિવેશ સ્વયં ગુહામ્ ।
ગુહાં પ્રવિષ્ટે તસ્મિંસ્ તુ જીવાત્મા પ્રતિબુધ્યતે

અથ તૃતીયમ્ આહ યોજયિત્વેતિ । યોજયિત્વા તદ્ યોજના-યોગ-નિદ્રયોર્ અન્તરાલે ઇત્ય્
અર્થઃ । ગુહાઃ વિરાડ્-વિગ્રહમ્ । પ્રતિબુધ્યતે પ્રલય-સ્વાપાજ્ જાગર્તિ

સ નિત્યો નિત્ય-સમ્બન્ધઃ પ્રકૃતિશ્ ચ પરૈવ સા

જીવસ્ય સ્વાભાવિકી સ્થિતિમ્ આહ સ નિત્ય્ ઇત્ય્ અર્ધેનેતિ ।
નિત્યોઽનાદ્ય્-અનન્ત-કાલ-ભાવી નિત્ય-સમ્બન્ધો ભગવતા સહ સમવાયો
યસ્ય સઃ । સૂર્યેણ તદ્-રશ્મિ-જાલસ્યેવેતિ ભાવઃ ।
યત્-તટસ્થં તુ ચિદ્-રૂપં સ્વ-સંવેદ્યાદ્ વિનિર્ગતમ્ ।
રઞ્જિતં ગુણ-રાગેણ સ જીવ ઇતિ કથ્યતે ॥ ઇતિ નારદ-પઞ્ચરાત્રાત્ ।
મમૈવાંશો જીવ-લોકે જીવ-ભૂતઃ સનાતનઃ ॥ ઇતિ શ્રી-ગીતોપનિષદ્ભ્યશ્ ચ ।
અતૈવ પ્રકૃતિઃ સાક્ષિ-રૂપેણ સ્વરૂપ-સ્થિત એવ । સ્વ-પ્રતિબિમ્બ-રૂપેણ
પ્રમાતૃ-રૂપેણ પ્રકૃતિમ્ ઇવ પ્રાપ્તશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ । પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્
જીવ-ભૂતામ્ ઇતિ શ્રી-ગીતાસ્વ્ એવ । દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા ઇતિ શ્રુતિશ્ ચ
નિત્ય-સ્વરૂપં દર્શયતિ

એવં સર્વાત્મ-સમ્બન્ધં નાભ્યાં પદ્મં હરેર્ અભૂત્ ।
તત્ર બ્રહ્માભવદ્ ભૂયશ્ ચતુર્-વેદિ ચતુર્-મુખઃ

અથ તસ્ય સમષ્ટિ-જીવાસ્થાનં ગુહા-પ્રવિષ્ટાત્ પુરુષાદ્ ઉદ્ભૂતમ્ ઇત્ય્ આહ
એવમ્ ઇતિ । તતઃ સમષ્ટિ-દેહાભિમાનિનસ્ તસ્ય હિરણ્ય-ગર્ભ-બ્રહ્મણસ્
તસ્માત્ ભોગ-વિગ્રહોત્પત્તિમ્ આહ તત્રેતિ

સ જાતો ભગવચ્-છક્ત્યા તત્-કાલં કિલ ચોદિતઃ ।
સિસૃક્ષાયાં મતિં ચક્રે પૂર્વ-સંસ્કાર-સંસ્કૃતઃ ।
દદર્શ કેવલં ધ્વાન્તં નાન્યત્ કિમ્ અપિ સર્વતઃ

અથ તસ્ય ચતુર્મુખસ્ય ચેષ્ટામ્ આહ સ જાત ઇત્ય્ સાર્ધેન । સ્પષ્ટમ્

ઉવાચ પુરતસ્ તસ્મૈ તસ્ય દિવ્ય સરસ્વતી ।
કામઃ કૃષ્ણાય ગોવિન્દ હે ગોપી-જન ઇત્ય્ અપિ ।
વલ્લભાય પ્રિયા વહ્નેર્ મન્ત્રમ્ તે દાસ્યતિ પ્રિયમ્

અથ તસ્મિન્ પૂર્વોપાસના-ભાગ્ય-લબ્ધાં ભગવત્-કૃપામ્ આહોવાચેતિ
સાર્ધેન । સ્પષ્ટમ્

તપસ્ ત્વં તપ એતેન તવ સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ

એતદ્ એવ સ્પર્શેષુ યત્ ષોડશમ્ એકવિંશમ્ ઇતિ તૃતીય-સ્કન્ધાનુસારેણ યોજયતિ
તપ ત્વં ઇત્ય્ અર્ધેન । સ્પષ્ટમ્

અથ તેપે સ સુચિરં પ્રીણન્ ગોવિન્દમ્ અવ્યયમ્ ।
શ્વેતદ્વીપ-પતિં કૃષ્ણં ગોલોક-સ્થં પરાત્ પરમ્ ॥
પ્રકૃત્યા ગુણ-રૂપિણ્યા રૂપિણ્યા પર્યુપાસિતમ્ ।
સહસ્ર-દલ-સમ્પન્ને કોટિ-કિઞ્જલ્ક-બૃંહિતે ॥
ભૂમિશ્ ચિન્તામણિસ્ તત્ર કર્ણિકારે મહાસને ।
સમાસીનં ચિદ્-આનન્દં જ્યોતિ-રૂપં સનાતનમ્ ॥
શબ્દ-બ્રહ્મ-મયં વેણું વાદયન્તં મુખામ્બુજે ।
વિલાસિની-ગણ-વૃતં સ્વૈઃ સ્વૈર્ અંશૈર્ અભિષ્ટુતમ્

સ તુ તેન મન્ત્રેણ સ્વ-કામના-વિશેષાનુસારાત્ સૃષ્ટિકૃત્-શક્તિ-વિશિષ્ટતયા
વક્ષ્યમાણસ્ તવાનુસારાત્ ગોકુલાખ્ય-પીઠ-ગતતયા શ્રી-ગોવિન્દમ્
ઉપાસિતવાન્ ઇત્ય્ આહ -- અથ તેપે ઇત્ય્ આદિ ચતુર્ભિઃ । ગુણ-રૂપિણ્યા
સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણ-મય્યા રૂપિણ્યા મૂર્તિમત્યા પર્યુપાસિતં પરિતસ્ તદ્
ગોકુલાદ્ બહિઃ-સ્થિતયોપાસિતમ્ ધ્યાનાદિના અર્ચિતમ્ । માયા પરેત્ય્ અભિમુખે
ચ વિલજ્જમાના [ભ્પ્ 2.7.47] ઇતિ । બલિમ્ ઉદ્વહન્ત્ય્ અજયા નિમિષા ઇતિ ચ
શ્રી-ભાગવતાત્ । અંશૈસ્ તદ્-આવરણ-સ્થૈઃ પરિકરૈઃ

અથ વેણુ-નિનાદસ્ય ત્રયી-મૂર્તિ-મયી ગતિઃ ।
સ્ફુરન્તી પ્રવિવેશાશુ મુખાબ્જાનિ સ્વયમ્ભુવઃ ॥
ગાયત્રીં ગાયતસ્ તસ્માદ્ અધિગત્ય સરોજજઃ ।
સંસ્કૃતશ્ ચાદિ-ગુનુણા દ્વિજતામ્ અગમત્ તતઃ

તદ્ એવં દીક્ષાતઃ પરસ્તાદ્ એવ તસ્ય ધ્રુવસ્યેવ દ્વિજત્વ-સંસ્કારસ્
તદ્-આરાધિતાત્ તન્-મન્ત્રાધિદેવાજ્ જાતઃ ઇત્ય્ આહ અથ વેણ્વ્ ઇતિ દ્વયેન ।
ત્રયી-મૂર્તિર્ ગાયત્રી વેદ-માતૃત્વાત્ । દ્વિતીય પદ્યે તસ્ય એવ વ્યક્તિભાવિત્વાચ્
ચ । તન્-મયી ગતિઃ પરિપાટી । મુખાબ્જાનિ પ્રવિવેશેત્ય્ અષ્ટ-કર્ણૈઃ
પ્રવિવેશેત્ય્ અર્થઃ । આદિ-ગુરુણા શ્રી-કૃષ્ણેન

ત્રય્યા પ્રબુદ્ધો ઽથ વિધિર્ વીજ્ઞાત-તત્ત્વ-સાગરઃ ।
તુષ્ટાવ વેદ-સારેણ સ્તોત્રેણાનેન કેશવમ્

તતશ્ ચ ત્રયીમ્ અપિ તસ્માત્ પ્રાપ્ય તમ્ એવ તુષ્ટાવેત્ય્ આહ ત્રય્યેતિ । કેશાન્
અંશૂન વયતિ વિસ્તારયતીતિ કેશવસ્ તમ્ ।
અંશવો યે પ્રકાશન્તે મમ્ તે કેશ-સંજ્ઞિતાઃ ।
સર્વજ્ઞાઃ કેશવં તસ્માન્ મામ્ આહુર્ મુનિ-સત્તમાઃ ॥
ઇતિ સહસ્ર-નામ-ભાષ્યોત્થાપિત-કેશવ-નિરુક્તૌ ભારત-વચનાત્

ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ સુરભિર્ અભિપાલયન્તમ્ ।
લક્ષ્મી-સહસ્ર-શત-સમ્ભ્રમ-સેવ્યમાનં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

સ્તુતિમ્ આહ ચિન્તામણીત્ય્ આદિભિઃ । તત્ર ગોલોકેઽસ્મિન્ મન્ત્ર-ભેદેન
તદ્-એક-દેશેષુ બૃહદ્-ધ્યાન-મયાદિષ્વ્ એકસ્યાપિ મન્ત્રસ્ય રાસ-મયાદિષુ
ચ પીઠેષુ સત્સ્વ્ અપિ મધ્યસ્થત્વેન મુખ્યતયા પ્રથમં
ગોલોકાખ્ય-પીઠ-નિવાસ-યોગ્ય-લીલયા સ્તૌતિ ચિન્તામ્ણીત્ય્ એકેન ।
અભિ સર્વતો-ભાવેન
વન-નયન-ચારણ-ગો-સ્થાનાનયન-સમ્ભાલન-પ્રકારેણ પાલયન્તં
સ-સ્નેહં રક્ષન્તમ્ । કદાચિદ્ રહસિ તુ વૈલક્ષણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ લક્ષ્મીતિ
લક્ષ્મ્યોઽત્ર ગોપ-સુન્દર્ય એવેતિ વ્યાખ્યાતમ્ એવ

વેણું ક્વણન્તમ્ અરવિન્દ-દલાયતાક્ષમ્-
બર્હાવતંસમ્ અસિતામ્બુદ-સુન્દરાઙ્ગમ્ ।
કન્દર્પ-કોટિ-કમનીય-વિશેષ-શોભં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તદ્ એવં ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મ-મયીં કથા-ગાનં નાટ્યં ગમનમ્
અપીતિ વક્ષ્યમાણાનુસારેણ ગોલોખાખ્ય-વિલક્ષણ-પીઠ-ગતાં લીલામ્ ઉક્ત્વા
એક-સ્થાન-સ્થિતિકાં કથા-ગાનાદિ-રહિતાં બૃહદ્-ધ્યાનાદિ-દૃષ્ટાં
દ્વિતીય-પીઠ-ગતાં લીલામ્ આહ વેણુમ્ ઇતિ દ્વયેન । વેણુમ્ ઇતિ તત્ર
સ્પષ્ટમ્

આલોલ-ચન્દ્રક-લસદ્-વનમાલ્ય-વંશી-
રત્નાઙ્ગદં પ્રણય-કેલિ-કલા-વિલાસમ્ ।
શ્યામં ત્રિ-ભઙ્ગ-લલિતં નિયત-પ્રકાશં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

આલોલેત્ય્ આદિ । પ્રણય-પૂર્વકો યઃ કેલિ-પરિહાસસ્ તત્ર યા વૈદગ્ધી સૈવ
વિલાસો યસ્ય તં, દ્રવ-કેલિ-પરીહાસા ઇત્ય્ અમરઃ

અઙ્ગાનિ યસ્ય સકલેન્દ્રિય-વૃત્તિ-મન્તિ
પશ્યન્તિ પાન્તિ કલયન્તિ ચિરં જગન્તિ ।
આનન્દ-ચિન્મય-સદ્-ઉજ્જ્વલ-વિગ્રહસ્ય
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તદ્ એવં લીલા-દ્વયમ્ ઉક્ત્વા પરમાચિન્ત્ય-શક્ત્યા વૈભવ-વિશેષાન્ આહ
અઙ્ગાનીતિ ચતુર્ભિઃ । તત્ર શ્રી-વિગ્રહસ્ય અઙ્ગાનિ હસ્તોઽપિ દ્રષ્ટું શક્નોતિ,
ચક્ષુર્ અપિ પાલયિતું પારયતિ, તથા અન્યદ્ અન્યદ્ અપ્ય્ અઙ્ગમ્ અન્યદ્ અન્યત્
કલયિતું પ્રભવતીતિ । એવમ્ એવોક્તં - સર્વતઃ પાણિ-પાદં તત્
સર્વતોઽક્ષિ-શિરો-મુખમ્ ઇત્ય્ આદિ । જગન્તીતિ । લીલા-પરિકરેષુ તત્-તદ્-અઙ્ગં
યથા-સ્વમ્ એવ વ્યવહરતીતિ ભાવઃ । તત્ર ચ તસ્ય વિગ્રહસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્
એવ હેતુર્ ઇત્ય્ આહ આનન્દેતિ

અદ્વૈતમ્ અચ્યુતમ્ અનાદિમ્ અનન્ત-રૂપમ્
આદ્યં પુરાણ-પુરુષં નવ-યૌવનં ચ ।
વેદેષુ દુર્લભમ્ અદુર્લભમ્ આત્મ-ભક્તૌ
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

વૈલક્ષણ્યમ્ એવ પુષ્ણાતિ અદ્વૈતમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અદ્વૈતં પૃથિવ્યા મયમ્
અદ્વૈતો રાજેત્વદ્ અતુલ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ
તૃતીય-સ્થસ્યોદ્ધવ-વાક્યાત્ । અચ્યુતં
ન ચ્યવન્તે હિ યદ્ ભક્તાઃ મહત્યાં પ્રલયાપદિ ।
અતોઽચ્યુતોઽખિલે લોકે સ એકઃ સર્વગોઽવ્યયઃ ॥ ઇતિ કાશી-કાણ્ડ-વચનાત્ ।
કંસો બતાદ્યાકૃતમ્ એત્ય્ અનુગ્રહં
દ્રક્ષ્યેઽઙ્ઘ્રિ-પદ્મં પ્રહિતોઽમુના હરેઃ ।
કૃતાવતારસ્ય દુરત્યયં તમઃ
પૂર્વેઽતરન્ યન્ નખ-મણ્ડલ-ત્વિષા ॥
યદ્-અર્ચિતં બ્રહ્મ-ભવાદિભિઃ સુરૈઃ શ્રિયા ચ ઇત્ય્ આદિ
દશમ-સ્થાક્રૂર-વાક્યાન્ ।
યા વૈ શ્રિયાર્ચિતમ્ અજાદિભિર્ આપ્ત-કામૈર્
યોગેશ્વરૈર્ અપિ યદ્ આત્મનિ રાસ-ગોષ્ઠ્યામ્ ।
કૃષ્ણસ્ય તદ્ ભગવતશ્ ચરણારવિન્દં
ન્યસ્તં સ્તનેષુ વિજહુઃ પરિરભ્ય તાપમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.47.62] ઇતિ
શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-વાક્યમ્ ।
દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ [ભ્પ્ 10.28.14] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા,
નન્દાદયસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા
પરમાનન્દ-નિર્વૃતાઃ ।
કૃષ્ણં ચ તત્ર ચ્છન્દોભિઃ
સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.28.17] ઇતિ શ્રી-શુક-વાક્યાચ્ ચ ।
અનાદિમ્ ઇત્ય્ આદિ-ત્રયં યથૈકાદશ-સાઙ્ખ્ય-કથને, કાલો માયા-મયે જીવઃ
[ભ્પ્ 11.24.27] ઇત્ય્ આદૌ મહા-પ્રલયે સર્વાવશિષ્ટત્વેન બ્રહ્મોપદિશ્ય તદાપિ
તસ્ય દ્રષ્ટૃત્વં સ્વયં ભગવાન્ સ્વસ્મિન્ન્ આહ --
એષ સાઙ્ખ્ય-વિધિઃ પ્રોક્તઃ સંશય-ગ્રન્થિ-ભેદનઃ ।
પ્રતિલોમાનુલોમાભ્યાં પરાવર-દૃશા મયા ॥ [ભ્પ્ 11.24.29] ઇતિ ।
પુરાણ પુરુષઃ -- એકસ્ ત્વમ્ આત્મા પુરુષઃ પુરાણઃ [ભ્પ્ 10.14.20] ઇતિ
બ્રહ્મ-વાક્યાત્ ગૂઢઃ પુરાણ-પુરુષો વન-ચિત્ર-માલ્યઃ [ભ્પ્ 7.15.58] ઇતિ
માથુર-વાક્યાચ્ ચ ।
તથાપિ નવ-યૌવનં -- પુરાપિ નવઃ પુરાણ ઇતિ નિરુક્તેઃ । ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્
અચરન્ યદ્ અમુષ્ય રૂપમ્ [ભ્પ્ 10.44.14] ઇત્ય્ આદૌ । અનુસવાભિનવં ઇતિ
દશમાત્ । યસ્યાનનં મકર-કુણ્ડલાદિ નિત્યોત્સવમ્ [ભ્પ્ 9.24.65] ઇતિ
નવમાત્ । સત્યં શૌચમ્ ઇત્ય્ આદૌ સૌભગ-કાન્ત્ય્-આદીન્ પઠિત્વા,
એતે ચાન્યે ચ ભગવન્ નિત્યા યત્ર મહા-ગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્ ॥ [ભ્પ્ 1.16.3] ઇતિ
પ્રથમાત્ ।
બૃહદ્-ધ્યાનાદૌ તથા શ્રવણાત્ -- ગોપ-વેશમ્ અભ્રાભં તરુણં
કલ્પ-દ્રુમાશ્રિતમ્ [ગ્તુ 1.8] ઇતિ તાપની-શ્રુતૌ । તદ્-ધ્યાને તરુણ-શબ્દસ્ય
નવ-યૌવન એવ શોભા વિધાનત્વેન તાત્પર્યાત્ ।
વેદેષુ દુર્લભં -- ભેજુર્ મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્
[ભ્પ્ 10.47.61] ઇતિ । અદ્યાપિ યત્-પદ-રજઃ શ્રુતિ-મૃગ્યમ્ એવ [ભ્પ્ 10.14.34] ઇતિ
ચ શ્રી-દશમાત્ ।
અદુર્લભમ્ આત્મ-ભક્તૌ -- ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ [ભ્પ્ 11.14.11] ઇત્ય્
એકાદશાત્ । પુરેહ ભૂમન્ [ભ્પ્ 10.14.5] ઇત્ય્ આદિ શ્રી-દશમાચ્ ચ ।
યદ્ વા, નનુ તસ્યાતુલ્યત્વે કિમ્ ઇતિ સ્વાર્થઃ । કથં વાતુલ્યત્વં
નિજ-ભક્તેભ્યઃ આત્મનો દેહસ્યાપિ પ્રદાનાત્ । કિં વાવશિષ્યત ઇત્ય્ આહ
અચ્યુતમ્ ઇતિ । નિજ-ભક્તેભ્ય આત્મ-પ્રદાનાદિનાપિ ન વિદ્યતે ચ્યુતિર્ યસ્ય
સદૈવ એક-રસમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તર્હિ કિં નારાયણં સ્તૌષિ તસ્યૈવાચ્યુતત્વાદ્
અનાદેશ્ ચ નેત્ય્ આહ અનાદિમ્ ઇતિ ન વિદ્યતે આદિર્ યસ્ય યસ્માદ્ વા સર્વેષાં
પરમ-કારણં સ્વયં તુ સ્વ-પ્રકાશં કારણ-શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નન્વ્
એકેન કથં સર્વેષાં પરિપાલનં ઘટતે ઇત્ય્ અત આહ અનન્તેતિ । અનન્તં
રૂપં યસ્ય । અથવા પ્રપઞ્ચ-ગતત્વેન નાસ્ત્ય્ અન્તો યસ્ય । અથવા અનન્તસ્ય
રૂપં સ્વરૂપં યસ્ય । યસ્માદ્ એવાંશેનાનન્તાદીનામ્ ઉત્પત્તિઃ ।
નનુ નારાયણાદ્ એવાનન્તાદિ પ્રાકાટ્ય-પ્રસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ આદ્યં યસ્ય
વિલાસ-રૂપો નારાયણસ્ તમ્ । નનુ જ્ઞાતં તસ્યૈવ પુરુષાખ્યાનં, નેત્ય્ આહ
પુરાણેતિ યસ્ય વિલાસ-વપુઃ પુરુષાખ્યસ્ તં નન્વ્ આયાતં તસ્ય વૃદ્ધત્વમ્
ઇત્ય્ આહ નવ-યૌવનમ્ ઇતિ કૈશોરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચ-કારાત્ ય એવ પુરાતનઃ ।
સ એવ કિશોર-વયા ઇત્ય્ અનિર્વચનત્વં નિત્યત્વં ચ । નનુ વેદેષુ નારાયણ એવ
ગીયતે ઇત્ય્ આહ । વેદેષ્વ્ ઇતિ વેદૈસ્ તત્ત્વં જ્ઞાયતે ચેત્ તેષુ સુલભમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ભક્તિં વિના ન જ્ઞાયતે ઇત્ય્ આહ અદુર્લભમ્ ઇતિ

પન્થાસ્ તુ કોટિ-શત-વત્સર-સમ્પ્રગમ્યો
વાયોર્ અથાપિ મનસો મુનિ-પુઙ્ગવાનામ્ ।
સો ઽપ્ય્ અસ્તિ યત્-પ્રપદ-સીમ્ન્ય્ અવિચિન્ત્ય-તત્ત્વે
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

પન્થાસ્ ત્વ્ ઇતિ પ્રપદ-સીમ્નિ ચરણારવિન્દયોર્ અગ્રે ।
ચિત્રં બતૈદ્ એકેન વપુષા યુગપત્ પૃથક્ ।
ગૃહેષુ દ્વ્ય્-અષ્ટ-સાહસ્રં સ્ત્રિય એક ઉદાવહત્ ॥ [ભ્પ્ 10.69.2]
એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્ય
એકોઽપિ સન્ બહુધા યોઽવભાતિ । [ગ્તુ 1.19] ઇતિ ગોપાલ-તાપન્યામ્ ।
તત્ર સિદ્ધાન્તમ્ આહ અવિચિન્ત્ય-તત્ત્વે ઇતિ । આત્મેશ્વરોઽતર્ક્ય-સહસ્ર-શક્તિઃ ઇતિ
તૃતીયાત્ ।
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્ તર્કેન યોજયેત્ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ ચ તદ્ અચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥ [મ્ભ્ 6.6.11] ઇતિ સ્કાન્દાદ્
ભારતાચ્ ચ ।
શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાત્ [વ્સ્ 2.1.27] ઇતિ બ્રહ્મ-સૂત્રાત્ । અચિન્ત્યો હિ
મણિ-મન્ત્ર-મહૌષધીનાં પ્રભાવઃ ઇતિ ભાષ્ય-યુક્તેશ્ ચેતિ ભાવઃ

એકો ઽપ્ય્ અસૌ રચયિતું જગદ્-અણ્ડ-કોટિં
યચ્-છક્તિર્ અસ્તિ જગદ્-અણ્ડ-ચયા યદ્-અન્તઃ ।
અણ્ડાન્તર-સ્થ-પરમાણુ-ચયાન્તર-સ્થમ્-
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અચિન્ત્ય-શક્તિમ્ આહ - એકોઽપ્ય્ અસાવ્ ઇતિ ।
તાવત્ સર્વે વત્સ-પાલાઃ પશ્યતોઽજસ્ય તત્-ક્ષણાત્ ।
વ્યદૃશ્યન્ત ઘન-શ્યામાઃ પીત-કૌશેય-વાસસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.46]
ઇત્ય્ આરભ્ય તૈઃ વત્સ-પાલાદિભિર્
એવાનન્ત-બ્રહ્માણ્ડ-સામગ્રી-યુત-તત્-તધિ-પુરુષાણાં તેનાવિર્ભાવનાત્ ।
જગદ્-અણ્ડ-ચયા ઇતિ ન ચાન્તર્ ન બહિર્ યસ્ય [ભ્પ્ 10.9.13] ઇત્ય્ આદેઃ । અણોર્
અણીયાન્ મહતો મહીયાન્ [શ્વેતુ 3.20] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । યોઽસૌ સર્વેષુ ભૂતેષુ
આવિશ્ય ભૂતાનિ વિદધાતિ સ વો હિ સ્વામી ભવતિ [ગ્તુ 2.22] । યોઽસૌ
સર્વ-ભૂતાત્મા ગોપાલઃ [ગ્તુ 2.94] । એકો દેવઃ સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ [ગ્તુ
2.96] ઇત્ય્ આદિ તાપનીભ્યઃ

યદ્-ભાવ-ભાવિત-ધિયો મનુજાસ્ તથૈવ
સમ્પ્રાપ્ય રૂપ-મહિમાસન-યાન-ભૂષાઃ ।
સૂક્તૈર્ યમ્ એવ નિગમ-પ્રથિતૈઃ સ્તુવન્તિ
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ તસ્ય સાધક-ચયેષ્વ્ અપિ ભક્તેષુ વદાન્યત્વં વદન્ન્ ઇત્ય્ એષુ
કૈમુત્યમ્ આહ યદ્-ભાવેતિ । યથા સમાન-ગુણ-શીલ-વયો-વિલાસ-વેશૈશ્ ચેત્ય્
આગમ-રીત્યા નિત્ય-તત્-સઙ્ગિનાં તત્ સામ્યં શ્રૂયતે તથૈવ સમ્ભાવ્યેત્ય્
અર્થઃ -
વૈરેણ યં નૃપતયઃ શિશુપાલ-પૌણ્ડ્ર-
શાલ્વાદયો ગતિ-વિલાસ-વિલોકનાદ્યૈઃ ।
ધ્યાયન્ત આકૃત-ધિયઃ શયનાસનાદૌ
તત્-સામ્યમ્ આપુર્ અનુરક્ત-ધિયાં પુનઃ કિમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.5.48] ઇત્ય્ એકાદશાત્

આનન્દ-ચિન્મય-રસ-પ્રતિભાવિતાભિસ્
તાભિર્ ય એવ નિજ-રૂપતયા કલાભિઃ ।
ગોલોક એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તત્-પ્રેયસીનાં તુ કિં વક્તવ્યમ્, યતઃ પરમ-શ્રીણાં તાસાં સાહિત્યેનૈવ
તસ્ય તલ્-લોકે વાસ ઇત્ય્ આહ આનન્દેતિ । અખિલાનાં ગોલોક-વાસિનાં અન્યેષામ્ અપિ
પ્રિય-વર્ગાનાં આત્મ-ભૂતઃ પરમ-પ્રેષ્ઠતયાત્મવદ્ અવ્યભિચાર્ય્ અપિ
તાભિર્ એવ સહ નિવસતીતિ તાસામ્ અતિશયિત્વં દર્શિતમ્ । અત્ર હેતુઃ - કલાભિઃ
હ્લાદિની-શક્તિ-વૃત્તિ-રૂપાભિઃ । અત્રાપિ વૈશિષ્ટ્યમ્ આહ - આનન્દ-ચિન્મયો યો
રસઃ, પરમ-પ્રેમ-મય ઉજ્વ્વલ-નામા, તેન પ્રતિ ભાવિતાભિઃ । પૂર્વં
તાવત્ તાસાં તન્-નામ્ના રસેન સોઽયં ભાવિતો વાસિતો જાતઃ । તતશ્ ચ તેન યાઃ
પ્રતિભાવિતા જાતાઃ, તાભિઃ સહ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રતિશબ્દાલ્ લભ્યતે । યથા
પ્રત્ય્-ઉપકૃતઃ સ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । તસ્ય પ્રાગ્-ઉપકારિત્વમ્ આયાતિ તદ્વત્ તત્રાપિ
નિજ-રૂપતયા સ્વ-દારત્વેનૈવ ન તુ પ્રકટ-લીલાવત્
પર-દારત્વ-વ્યવહારેણેત્ય્ અર્થઃ । પરમ-લક્ષ્મીણાં તાસાં
તત્-પર-દારત્વાસમ્ભવાદ્ અસ્ય સ્વ-દારત્વ-મય-રસસ્ય
કૌતુકાવગુણ્ઠિતતયા સૌમુત્કણ્ઠા પોષણાર્થં પ્રકટ-લીલાયાં
માયયૈવ તાદૃશત્વં વ્યઞ્જિતમ્ ઇતિ ભાવઃ । ય એવ ઇત્ય્ એવ-કારેણ યત્
પ્રાપઞ્ચિક-પ્રકટ-લીલાયાં તાસુ પર-દારતા-વ્યવહારેણ નિવસતિ સોઽયં ય
એવ તદ્-અપ્રકટ-લીલાયાં તાસુ પર-દારતા વ્યવહારેણ નિવસતિ સોઽયં ય એવ
તદ્-અપ્રકટ-લીલાસ્પદે ગોલોકે નિજ-રૂપતા-વ્યવહારેણ નિવસતીતિ વ્યજ્યતે ।
તથા ચ વ્યાખ્યાતં ગૌતમીય-તન્ત્રે
તદ્-અપ્રકટ-નિત્ય-લીલા-શીલન-દશાર્ણ-વ્યાખ્યાને - અનેક-જન્મ-સિદ્ધાનામ્
ઇત્ય્ આદૌ દર્શિતમ્ એવ । ગોલોક એવેત્ય્ એવ-કારેણ સેયં લીલા તુ ક્વાપિ નાન્યત્ર
વિદ્યતે ઇતિ પ્રકાશ્યતે

પ્રેમાઞ્જન-ચ્છુરિત-ભક્તિ-વિલોચનેન
સન્તઃ સદૈવ હૃદયેષુ વિલોકયન્તિ ।
યં શ્યામસુન્દરમ્ અચિન્ત્ય-ગુણ-સ્વરૂપં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

યદ્યપિ ગોલોક એવ નિવસતિ તથાપિ પ્રેમાઞ્જનેતિ । અચિન્ત્ય-ગુણ-સ્વરૂપમ્ અપિ
પ્રેમાખ્યં યદ્ અઞ્જન-ચ્છુરિતવદ્ ઉચ્ચૈઃ પ્રકાશમાનં
ભક્તિ-રૂપ-વિલોચનં તેનેત્ય્ અર્થઃ । તેન પ્રતિબિમ્બવદ્ દૂરાદ્ અપ્ય્ ઉદિતં
હૃદયે મનસ્ય્ અપિ પશ્યન્તીત્ય્ અર્થઃ । ભક્તિર્ અત્ર સમાધિઃ । તદ્ ઉક્તં
શ્રી-ગીતાસુ - યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્ [ગીતા 9.29]
ઇતિ

રામાદિ-મૂર્તિષુ કલા-નિયમેન તિષ્ઠન્
નાનાવતારમ્ અકરોદ્ ભુવનેષુ કિન્તુ ।
કૃષ્ણઃ સ્વયં સમભવત્ પરમઃ પુમાન્ યો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

સ એવ કદાચિત્ પ્રપઞ્ચે નિજાંશેન સ્વયમ્ અવતરતીત્ય્ આહ રામાદીન્તિ યઃ
કૃષ્ણાખ્યઃ પરમઃ પુમાન્ કલા-નિયમેન તત્ર તત્ર નિયતાનામ્ એવ
શક્તીનાં પ્રકાશેન રામાદિ-મૂર્તિષુ તિષ્ઠન્ તત્-તન્-મૂર્તીઃ પ્રકાશયન્
નાનાવતારમ્ અકરોત્ । ય એવ સ્વયં સમભવદ્ અવતતાર । તં લીલા-વિશેષેણ
ગોવિન્દં સન્તમ્ અહં ભજામીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં શ્રી-દશમે દેવૈઃ --
મત્સ્યાશ્વ-કચ્છપ-નૃસિંહ-વરાહ-હંસ-
રાજન્ય-વિપ્ર-વિબુધેષુ કૃતાવતારઃ ।
ત્વં પાસિ નસ્ ત્રિ-ભુવનં ચ યથાધુનેશ
ભારં ભુવો હર યદૂત્તમ વન્દનં તે ॥ [ભ્પ્ 10.2.40] ઇતિ

યસ્ય પ્રભા પ્રભવતો જગદ્-અણ્ડ-કોટિ-
કોટિષ્વ્ અશેષ-વસુધાદિ વિભૂતિ-ભિન્નમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ અનન્તમ્ અશેષ-ભૂતં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તદ્ એવં તસ્ય સર્વાવતારિત્વેન પૂર્ણત્વમ્ ઉક્ત્વા સ્વરૂપેણાપ્ય્ આહ યસ્યેતિ ।
દ્વયોર્ એક-રૂપત્વેઽપિ વિશિષ્ટતયાવિર્ભાવાત્ શ્રી-ગોવિન્દસ્ય ધર્મિ-રૂપત્વમ્
અવિશિષ્ટતયાવિર્ભાવાત્ બ્રહ્મણો ધર્મ-રૂપત્વં તતઃ પૂર્વસ્ય
મણ્ડલ-સ્નાનીયત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર વિષ્ણુ-પુરાણમ્ અપિ સમ્પ્રવદતે
શુભાશ્રયઃ સ-ચિત્તસ્ય સર્વગસ્ય તથાત્મનઃ [વિપ્ 6.7.76] ઇતિ । વ્યાખ્યાતં
ચ શ્રીધર-સ્વામિભિઃ - સર્વગસ્યાત્મનઃ પ્પર-બ્રહ્મણો અપ્ય્ આશ્રયઃ
પ્રતિષ્ઠા । તદ્ ઉક્તં ભગવતા બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇતિ ।
અતૈવૈકાદશે સ્વ-વિભૂતિ-ગણનાયાં તદ્ અપિ સ્વયં ગણિતમ્ --
પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિર્ અહં મહાન્ ।
વિકારઃ પુરુષો ઽવ્યક્તં રજઃ સત્ત્વં તમઃ પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.16.37] ઇતિ ।
ટીકા ચાત્ર - પરં બ્રહ્મ ચ ઇત્ય્ એષા । શ્રી-મત્સ્ય-દેવેનાપ્ય્ અષ્ટમે
તથોક્તમ્ - મદીયં મહિમાનં ચ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ [ભ્પ્ 8.24.38] ।
અતૈવ શ્રી-યામુનાચાર્ય-ચરણૈર્ અપિ -
યદ્-અણ્ડાન્તર-ગોચરં ચ યદ્
દશોત્તરાણ્ય્ આવરણાનિ યાનિ ચ ।
ગુણાઃ પ્રધાનં પુરુષઃ પરં પદં
પરાત્પરં બ્રહ્મ ચ તે વિભૂતયઃ ॥ [સ્તોત્ર-રત્નમ્ 14] ઇતિ ।
અતૈવાહ ધ્રુવશ્ ચતુર્થે -
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં તવ પાદ-પદ્મ-
ધ્યાનાદ્ ભવજ્-જન-કથા-શ્રવણેન વા સ્યાત્ ।
સા બ્રહ્મણિ સ્વ-મહિમન્ય્ અપિ નાથ મા ભૂત્
કિં ત્વ્ અન્તકાસિ-લુલિતાત્ પતતાં વિમાનાત્ ॥ [ભ્પ્ 4.9.10]
અતૈવાત્મારામાણામ્ અપિ તદ્ ગુણેનાકર્ષઃ શ્રૂયતે ।
આત્મારામાશ્ ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્ય્ ઉરુક્રમે ।
કુર્વન્ત્ય્ અહૈતુકીં ભક્તિમ્ ઇત્થમ્ભૂતો ગુણો હરિઃ ॥ [ભ્પ્ 1.7.11] ઇતિ ।
અત્ર વિશેષ-જિજ્ઞાસા ચેત્ શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભો દૃશ્યતામ્ ઇત્ય્ અલમ્
અતિવિસ્તરેણ

માયા હિ યસ્ય જગદ્-અણ્ડ-શતાનિ સૂતે
ત્રૈગુણ્ય-તદ્-વિષય-વેદ-વિતાયમાના ।
સત્ત્વાવલમ્બિ-પર-સત્ત્વં વિશુદ્ધ-સત્ત્વમ્-
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તદ્ એવં તસ્ય સ્વરૂપ-ગત-માહાત્મ્યં દર્શયિત્વા જગદ્-ગત-માહાત્મ્યં
દર્શયતિ દ્વાભ્યામ્ । તત્ર બહિરઙ્ગ-શક્તિ-માયાચિન્ત્ય-કાર્ય-ગતમ્ આહ
માયા હીતિ । માયયા હિ તસ્ય સ્પર્શો નાસ્તીત્ય્ આહ સત્ત્વેતિ । સત્ત્વસ્ય
રજસ્-તમો-મિશ્રસ્યાશ્રયિ યત્ પરં તદ્ અમિશ્રં શુદ્ધં સત્ત્વં તસ્માદ્ અપિ
વિશુદ્ધં ચિચ્-છક્તિ-વૃત્તિ-રૂપં સત્ત્વં યસ્ય તમ્ । તથોક્તં
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે -
સત્ત્વાદયો ન સન્તીશે યત્ર ચ પ્રાકૃતા ગુણાઃ ।
સ શુદ્ધઃ સર્વ-શુદ્ધેભ્યઃ પુમાન્ આદ્યઃ પ્રસીદતુ ॥
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્ ત્વય્ય્ એકા ગુણ-સંશ્રયે ।
હ્લાદ-તાપ-કરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણ-વર્જિતે ॥ [વિપ્ 1.9.44-45] ઇતિ ।
વિશેષતઃ શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે તદ્ ઇદમ્ અપિ વિવૃતમ્ અસ્તિ

આનન્દ-ચિન્મય-રસાત્મતયા મનઃસુ
યઃ પ્રાણિનાં પ્રતિફલન્ સ્મરતામ્ ઉપેત્ય ।
લીલાયિતેન ભુવનાનિ જયત્ય્ અજસ્રમ્-
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ તન્-મય-મોહનત્વમ્ આહ આનન્દેતિ । આનન્દ-ચિન્-મયસ્ય ઉજ્જ્વલાખ્યઃ
પ્રેમ-રસઃ । તદ્-આત્મતયા તદ્-આલિઙ્ગિતતયા પ્રાણિનાં મનઃસુ
પ્રતિફલન્-સર્વ-મોહન-સ્વાંશ-ચ્છુરિત-પરમાણુ-પ્રતિબિમ્બતયાકિઞ્ચિદ્
ઉદયન્ન્ અપિ સ્મરતામ્ ઉપેત્યેત્ય્ આદિ યોજ્યમ્ । યદ્ ઉક્તં રાસ-પઞ્ચાધ્યાય્યાં
- સાક્ષાન્ મન્મથ-મન્મથઃ [ભ્પ્ 10.32.2] ઇતિ, ચક્ષુષશ્ ચક્ષુઃ [કેનૌ
1.2] ઇતિવત્ । તદ્ એવં તત્-કારણત્વેઽપિ સ્મરાવેશસ્ય દુષ્ટત્વં
જગદ્-આવેશવત્

ગોલોક-નામ્નિ નિજ-ધામ્નિ તલે ચ તસ્ય
દેવિ મહેશ-હરિ-ધામસુ તેષુ તેષુ ।
તે તે પ્રભાવ-નિચયા વિહિતાશ્ ચ યેન
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તદ્ ઇદં પ્રપઞ્ચ-ગતં માહાત્મ્યમ્ ઉક્ત્વા નિજ-ધામ-ગત-માહાત્મ્યમ્
આહ ગોલોકેતિ । દેવી-મહેશેત્ય્-આદિ-ગણનં વ્યુત્ક્રમેણ જ્ઞેયમ્ ।
દેવ્ય્-આદીનાં યથોત્તર-મૂર્ધાર્ધ-પ્રભવત્વાત્ તલ્-લોકાનામ્
ઊર્ધ્વોર્ધ્વ-ભાવિત્વમ્ ઇતિ । ગોલોકસ્ય સર્વોર્ધ્વ-ગામિત્વં વ્યાપકત્વં ચ
વ્યવસ્થાપિતમ્ અસ્તિ । ભુવિ પ્રકાશમાનસ્ય વૃન્દાવનસ્ય તુ તેનાભેદઃ
પૂર્વત્ર દર્શિતઃ ।
સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ સીદમાનઃ કૃતાત્મના ।
ધૃતો ધૃતિમતા વીર નિઘન્તોપ્દદ્રવાન્ ગવામ્ ॥ [હ્વ્ 62.33] ઇતિ ।
ઇત્ય્ અનેનાભેદેનૈવ હિ ગોલોક એવ નિવસતીત્ય્ એવ-કારઃ સંઘટતે । યતો
ભુવિ પ્રકાશમાનેઽસ્મિન્ વૃન્દાવનેઽપિ તસ્ય નિત્ય-વિહારિત્વં શ્રૂયતે । યથા
આદિ-વારાહે -
વૃન્દાવનં દ્વાદશમં વૃન્દયા પરિરક્ષિતમ્ ।
હરિણાધિષ્ઠિતં તચ્ ચ બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-સેવિતમ્ ॥
તત્ર ચ વિશેષતઃ -
કૃષ્ણ-ક્રીડા-સેતુ-બન્ધં મહાપાતક-નાશનમ્ ।
વલભીં તત્ર ક્રીડાર્થં કૃત્વા દેવો ગદાધરઃ ॥
ગોપકૈઃ સહિતસ્ તત્ર ક્ષણમ્ એકં દિને દિને ।
તત્રૈવ રમણાર્થં હિ નિત્ય-કાલં સ ગચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
અતૈવ ગૌતમીયે શ્રી-નારદ ઉવાચ --
કિમ્ ઇદં દ્વાદશાભિખ્યં વૃન્દારણ્યં વિશામ્પતે ।
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ભગવન્ યદિ યોગોઽસ્મિ મે વદ ॥
શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ --
ઇદં વૃન્દાવનં રમ્યં મમ ધામૈવ કેવલમ્ ।
અત્ર યે પશવઃ પક્ષિ-વૃક્ષા કીટા નરામરાઃ ।
યે વસન્તિ મમાધિષ્ણ્યે મૃતા યાન્તિ મમાલયમ્ ॥
અત્ર યા ગોપ-કન્યાશ્ ચ નિવસન્તિ મમાલયે ।
યોગિન્યસ્ તા મયા નિત્યં મમ સેવા-પરાયણાઃ ॥
પઞ્ચ-યોજનમ્ એવાસ્તિ વનં મે દેહ-રૂપકમ્ ।
કાલિન્દીયં સુષુમ્નાખ્યા પરમામૃત-વાહિની ॥
અત્ર દેવાશ્ ચ ભૂતાનિ વર્તન્તે સૂક્ષ્મ-રૂપતઃ ।
સર્વ-દેવ-મયશ્ ચાહં ન ત્યજામિ વનં ક્વચિત્ ॥
આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવો ભવેન્ મે ઽત્ર યુગે યુગે ।
તેજો-મયમ્ ઇદં રમ્યમ્ અદૃશ્યં ચર્મ-ચક્ષુષા ॥ ઇતિ
એતદ્-રૂપમ્ એવાશ્રિત્ય વારાહાદૌ તે નિત્ય-કદમ્બાદયો વર્ણિતાઃ । તસ્માદ્
અદૃશ્યમાનસ્યૈવ વૃન્દાવનસ્ય અસ્મદ્-અદૃશ્ય તાદૃશ-પ્રકાશ-વિશેષ એવ
ગોલોક ઇતિ લબ્ધમ્ । યદા ચાસ્મદ્-દૃશ્યમાને પ્રકાશે સ-પરિકરઃ શ્રી-કૃષ્ણ
આવિર્ભવતિ તદૈવ તસ્યાવતાર ઉચ્યતે । તદૈવ ચ રસ-વિશેષ-પોષાય
સંયોગ-વિરહઃ, પુનઃ સંયોગાદિમય-વિચિત્ર-લીલા-પારદાર્યાદિ-વ્યવહારશ્
ચ ગમ્યતે । યદા તુ યથાત્ર યથા વાન્યત્ર
તન્ત્ર-યામલ-સંહિતા-પઞ્ચરાત્રાદિષુ તથા દિગ્-દર્શનેન વિશેષા જ્ઞેયાઃ ।
તથા ચ દશમે જયતિ જનનિવાસો દેવકી જન્મ-વાદઃ [ભ્પ્ 10.90.48] ઇત્ય્ આદિ ।
તથા ચ પાદ્મે નિર્વાણ-ખણ્ડે શ્રી-ભગવદ્-વ્યાસ-વાક્યે -
પશ્ય ત્વં દર્શયિષ્યામિ સ્વરૂપં વેદ-ગોપિતમ્ ।
તતોઽપશ્યમ્ અહં ભૂપ બાલં કાલામ્બુદ-પ્રભમ્ ॥
ગોપ-કન્યાવૃતં ગોપં હસન્તં ગોપ-બાલકૈઃ ॥ ઇતિ ।
અનેન અત્ર યા ગોપ-કન્યાશ્ ચેતિ પૂર્વોક્તેન ચ
અનાલબ્ધ-સ્ત્રી-ધર્મ-વયસ્કતાદિ-બોધકેન કન્યા-પદેન તાસામ્
અન્યાદૃશત્વં નિરાક્રિયતે । તથા ચ ગૌતમીયે ચતુર્થાધ્યાયે - અથ
વૃન્દાવનં ધ્યાયેત્ ઇત્ય્ આરભ્ય તદ્-ધ્યાનં -
સ્વર્ગાદ્ ઇવ પરિભ્રષ્ટ કન્યકા-શત-મણ્ડિતમ્ ।
ગોપ-વત્સ-ગણાકીર્ણં વૃક્ષ-ષણ્ડૈશ્ ચ મણ્ડિતમ્ ॥
ગોપ-કન્યા-સહસ્રૈસ્ તુ પદ્મ-પત્રાયતેક્ષણૈઃ ।
અર્ચિતં ભાવ-કુસુમૈસ્ ત્રૈલોક્યૈક-ગુરું પરમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્-દર્શનાદિકારી ચ દર્શિતસ્ તત્રૈવ સદ્-આચાર-પ્રસઙ્ગે -
અહર્-નિશં જપેન્ મન્ત્રં મન્ત્રી નિયત-માનસઃ ।
સ પશ્યતિ ન સન્દેહો ગોપ-વેશ-ધરં હરિમ્ ॥ ઇતિ ।
અતૈવ તાપન્યાં બ્રહ્મ-વાક્યમ્ - તદ્ ઉ હોવાચ બ્રહ્મણોઽસાવ્ અનવરતં મે
ધ્યાતઃ સ્તુતઃ । પરાર્ધાન્તે સોઽબુધ્યત । ગોપવેશો મે પુરુષઃ પુરસ્તાદ્
આવિર્બભૂવ ॥ ઇતિ તસ્માત્ ક્ષીરોદ-શાય્ય્ આદ્ય્-અવતારતયા તસ્ય યત્ કથનં તત્
તુ તદ્-અંશાનાં તત્ર પ્રવેશાપેક્ષયા અલમ્ અતિવિસ્તરેણ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે
દર્શિત-ચરેણ

સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય-સાધન-શક્તિર્ એકા
છાયેવ યસ્ય ભુવનાનિ બિભર્તિ દુર્ગા ।
ઇચ્છાનુરૂપમ્ અપિ યસ્ય ચ ચેષ્ટતે સા
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ પ્રસ્તુતમ્ અનુસરામઃ । પૂર્વં દેવી-મહેશ-હરિ-ધામ્નામ્
ઉપરિચર-ધામત્વં તસ્ય ચરિતં, સમ્પ્રતિ તુ તત્-તદ્-આશ્રયત્વાદ્ એવ યોગ્યમ્
ઇતિ દર્શયતિ સૃષ્ટીતિ પઞ્ચભિઃ । યથોક્તં શ્રુતિભિઃ । ત્વમ્ અકરણઃ સ્વરાડ્
અખિલ-કારક-શક્તિ-ધરસ્ તવ બલિમ્ ઉદ્વહન્તિ સમદન્ત્યજયા નિમિષા ઇતિ

ક્ષીરં યથા દધિ વિકાર-વિશેષ-યોગાત્
સઞ્જાયતે ન હિ તતઃ પૃથગ્ અસ્તિ હેતોઃ ।
યઃ શમ્ભુતામ્ અપિ તથા સમુપૈતિ કાર્યાદ્
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ ક્રમ-પ્રાપ્તં મહેશં નિરૂપયતિ ક્ષીરમ્ ઇતિ ।
કાર્ય-કારણ-ભાવ-માત્રાંશે દૃષ્ટાન્તોઽયં દાર્ષ્ટાન્તિક-કારણસ્ય
નિર્વિકારત્વાત્ ચિન્તામણ્ય્-આદિવત્ અચિન્ત્ય-શક્ત્યૈવ તદ્-આદિ-કાર્યતયાપિ
સ્થિતત્વાત્ । શ્રુતિશ્ ચ એકો નારાયણ એવાગ્ર આસીત્, ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ,
સ મુનિર્ ભૂત્વા સમચિન્તયત્ । તત એવૈતે વ્યજાયન્ત વિશ્વો હિરણ્યગર્ભોઽગ્નિર્
વરુણ-રુદ્રેન્દ્રાઃ ઇતિ તથા સ બ્રહ્મણા સૃજતિ રુદ્રેણ નાશયતિ ।
સોઽનુત્પત્તિ-લય એવ હરિઃ । કારણ-રૂપઃ પરઃ પરમાનન્દઃ । ઇતિ ।
શમ્ભોર્ અપિ કાર્યત્વં ગુણ-સંવલનાત્ । યથોક્તં શ્રી-દશમે -
હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ
સ સર્વ-દૃગ્ ઉપદ્રષ્ટા તં ભજન્ નિર્ગુણો ભવેત્ ॥ [ભ્પ્ 10.88.5] ઇતિ ।
એતદ્ એવોક્તં - વિકાર-વિશેષ-યોગાદ્ ઇતિ । કુત્રચિદ્ અભેદોક્તિર્ યા દૃશ્યતે તામ્
અપિ સમાદધાતિ તતો હેતોઃ પૃથક્ત્વં નાસ્તીતિ । યથોક્તમ્ ઋગ્-વેદ-શિરસિ -
અથ નિત્યો દેવ એકો નારાયણઃ । બ્રહ્મા નારાયણઃ । શિવશ્ ચ નારાયણઃ ।
શક્રશ્ ચ નારાયણઃ । દ્વાદશાદિત્યાશ્ ચ નારાયણઃ । વાસવો નારાયણઃ ।
અશ્વિની નારાયણઃ । સર્વે ઋષયો નારાયણઃ । કાલશ્ ચ નારાયણઃ । દિશશ્ ચ
નારાયણઃ । અધશ્ ચ નારાયણઃ । ઊર્ધ્વશ્ ચ નારાયણઃ । અન્તર્ બહિશ્ ચ
નારાયણઃ । નારાયણ એવેદં સર્વં જાતં જગત્યાં જગદ્ ઇત્ય્ આદિ । દ્વિતીયે
બ્રહ્મણા ત્વ્ એવમ્ ઉક્તં -
સૃજામિ તન્-નિયુક્તો ઽહં હરો હરતિ તદ્-વશઃ ।
વિશ્વં પુરુષ-રૂપેણ પરિપાતિ ત્રિ-શક્તિ-ધૃક્ ॥ [ભ્પ્ 2.6.33] ઇતિ

દીપાર્ચિર્ એવ હિ દશાન્તરમ્ અભ્યુપેત્ય
દીપાયતે વિવૃત-હેતુ-સમાન-ધર્મા ।
યસ્ તાદૃગ્ એવ હિ ચ વિષ્ણુતયા વિભાતિ
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ ક્રમ-પ્રાપ્તં હરિ-સ્વરૂપમ્ એકં નિરૂપયન્
ગુણાવતાર-મહેશ-પ્રસઙ્ગાદ્ ગુણાવતારં વિષ્ણું નિરૂપયતિ દીપાર્ચિર્ ઇતિ ।
તાદૃક્ત્વે હેતુઃ । વિવૃત-હેત-સમાન-ધર્મેતિ । યદ્યૡ શ્રી-ગોવિન્દાંશાંશઃ
કારણાર્ણવ-શાયી તસ્ય ગર્ભોદક-શાયી, તસ્ય ચાવતારોઽયં વિષ્ણુર્ ઇતિ
લભ્યતે તથાપિ મહા-દીપાત્
ક્રમ-પરમ્પરયાતિસૂક્ષ્મ-નિર્મલ-દીપસ્યોદિતસ્ય । જ્યોતિ-રૂપત્વાંશે યથા
તેન સહ સામ્યમ્ । તથા ગોવિન્દેન વિષ્ણુર્ ગમ્યતે । શમ્ભોસ્ તુ
તમોઽધિષ્ઠાનત્વાત્ કજ્જ્વલ-મય-સૂક્ષ્મ-દીપ-શિખા-સ્થાનીયસ્ય ન તથા
સામ્યમ્ ઇતિ બોધનાય તદ્ ઇત્થમ્ ઉચ્યતે । મહા-વિષ્ણોર્ અપિ કલા-વિશેષત્વેન
દર્શયિષ્યમાણત્વાત્

યઃ કારણાર્ણવ-જલે ભજતિ સ્મ યોગ-
નિદ્રામ્ અનન્ત-જગદ્-અણ્ડ-સ-રોમ-કૂપઃ ।
આધાર-શક્તિમ્ અવલમ્બ્ય પરાં સ્વ-મૂર્તિં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ કારણાર્ણવ-શાયિનં નિરૂપયતિ । અનન્ત-જગદ્-અણ્ડૈઃ સહ રોમ-કૂપા
યસ્ય સઃ । સહ-શબ્દસ્ય પૂર્વ-નિપાતાભાવઃ, આર્ષઃ । આધાર-શક્તિ-મયીં
પરાં સ્વ-મૂર્તિં, શેષાખ્યામ્

યસ્યૈક-નિશ્વસિત-કાલમ્ અથાવલમ્બ્ય
જીવન્તિ લોમ-વિલજા જગદ્-અણ્ડ-નાથાઃ ।
વિષ્ણુર્ મહાન્ સ ઇહ યસ્ય કલા-વિશેષો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તત્ર સર્વ-બ્રહ્માણ્ડ-પાલકો યસ્ તવાવતારતયા
મહા-બ્રહ્માદિ-સહચરત્વેન તદ્-અતિભિન્નત્વેન ચ મહા-વિષ્ણુર્ દર્શિતઃ ।
અત્ર ચ તમ્ અપ્ય્ એવં તત્-સલક્ષણતયા વર્ણયતિ । તત્-તજ્-જગદ્-અણ્ડ-નાથા
વિષ્ણ્વ્-આદયઃ જીવન્તિ તત્-તદ્-અધિકારિતયા જગતિ પ્રકટં તિષ્ઠન્તિ

ભાસ્વાન્ યથાશ્મ-શકલેષુ નિજેષુ તેજઃ
સ્વીયમ્ કિયત્ પ્રકટયત્ય્ અપિ તદ્વદ્ અત્ર ।
બ્રહ્મા ય એષ જગદ્-અણ્ડ-વિધાન-કર્તા
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તદ્ એવં દેવ્ય્-આદીનાં તદ્-આશ્રયકત્વં દર્શયિત્વા પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગત્યા
બ્રહ્મણશ્ ચ દર્શયન્ અતીવ-ભિન્નતયા જીવત્વમ્ એવ સ્પષ્ટયતિ ભાસ્વાન્
ઇતિ । ભાસ્વાન્ સૂર્યો, યથા નિજેષુ નિત્ય-સ્વીયત્વેન વિખ્યાતેષુ અશ્મ-સકલેષુ
સૂર્ય-કાન્તાખ્યેષુ સ્વીયં કિઞ્ચિત્ તેજઃ પ્રકટયતિ । અપિ-શબ્દાત્ તેન
તદ્-ઉપાધિકાંશેન દાહાદિ-કાર્યં સ્વયમ્ એવ કરોતિ । તથા ય એવ
જીવ-વિશેષ-કિઞ્ચિત્-તેજઃ પ્રકટયતિ । તેન તદ્-ઉપાધિકાંશેન સ્વયમ્ એવ
બ્રહ્મા સન્ જગદ્-અણ્ડે બ્રહ્માણ્ડે વિધાન-કર્તા વ્યષ્ટિ-સૃષ્ટિ-કર્તા
ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા મહા-બ્રહ્મૈવાયં વર્ણ્યતે । તદ્-ઉપલક્ષિતો
મહા-શિવશ્ ચ જ્ઞેયઃ । તતશ્ ચ જગદ્-અણ્ડાનાં વિધાન-કર્તૃત્વં ચ યુક્તમ્
એવ । યદ્યપિ દુર્ગાખ્યા માયા કારણાર્ણવ-શાયિન એવ કર્મકરી । યદ્યપિ
ચ બ્રહ્મ-વિષ્ણ્વ્-આદ્યા ગર્ભોદક-શાયિન એવાવતારાસ્ તથાપિ તસ્ય
સર્વાશ્રયતયા તેઽપિ તદ્-આશ્રિતતયા ગણિતાઃ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ

યત્-પાદ-પલ્લવ-યુગં વિનિધાય કુમ્ભ-
દ્વન્દ્વે પ્રણામ-સમયે સ ગણાધિરાજઃ ।
વિઘ્નાન્ વિહન્તુમ્ અલમ્ અસ્ય જગત્-ત્રયસ્ય
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથ સર્વે સર્વ-વિઘ્ન-નિવારણાર્થં પ્રથમં ગણપતિં સ્તુવન્તીતિ તસ્યૈવ
સ્તુતિ-યોગ્યતેત્ય્ આશઙ્કયા પ્રત્યાચષ્ટે યત્-પાદેતિ । કૈમુત્યેન તદ્ એવં
દૃઢીકૃતં શ્રી-કપિલ-દેવેન -- યત્-પાદ-નિઃસૃત-સરિત્-પ્રવરોદકેન તીર્થેન
મૂર્ધ્ન્ય્ અધિકૃતેન શિવઃ શિવો ઽભૂત્ [ભ્પ્ 3.28.22] ઇતિ

અગ્નિર્ મહિ ગગનમ્ અમ્બુ મરુદ્ દિશશ્ ચ
કાલસ્ તથાત્મ-મનસીતિ જગત્-ત્રયાણિ ।
યસ્માદ્ ભવન્તિ વિભવન્તિ વિશન્તિ યં ચ
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તચ્ ચ યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ અગ્નિર્ મહીતિ । સર્વં સ્પષ્ટમ્

યચ્-ચક્ષુર્ એષ સવિતા સકલ-ગ્રહાણાં
રાજા સમસ્ત-સુર-મૂર્તિર્ અશેષ-તેજાઃ ।
યસ્યાજ્ઞયા ભ્રમતિ સમ્ભૃત-કાલ-ચક્રો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

કેચિત્ સ-વિતારં સર્વેશ્વરં વદન્તિ યથાહ યચ્-ચક્ષુર્ ઇતિ ય એવ ચક્ષુઃ
પ્રકાશકો યસ્ય સઃ ।
યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજો જગદ્ ભાસયતેઽખિલમ્ ।
યચ્ ચન્દ્રમસિ યચ્ ચાગ્નૌ તત્ તેજો વિદ્ધિ મામકમ્ ॥ ઇતિ ગીતાભ્યઃ ।
ભીષાસ્માદ્ વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । વિરાડ્-રૂપસ્યૈવ
સવિતૃ-ચક્ષુષ્ટ્વાચ્ ચ

ધર્મો ઽથ પાપ-નિચયઃ શ્રુતયસ્ તપાંસિ
બ્રહ્માદિ-કીટ-પતગાવધયશ્ ચ જીવાઃ ।
યદ્-દત્ત-માત્ર-વિભવ-પ્રકટ-પ્રભાવા
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

કિં બહુના, ધર્મ ઇતિ । અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે
[ગીતા 10.8] ઇતિ શ્રી-ગીતાભ્યઃ

યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રગોપમ્ અથવેન્દ્રમ્ અહો સ્વ-કર્મ-
બન્ધાનુરૂપ-ફલ-ભાજનમ્ આતનોતિ ।
કર્માણિ નિર્દહતિ કિન્તુ ચ ભક્તિ-ભાજાં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અતૈવ સર્વેશ્વરસ્ તુ પર્જન્યવદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ ઇતિ ન્યાયેન
કર્માનુરૂપ-ફલ-દાતૃત્વેન સામ્યેઽપિ ભક્તે તુ પક્ષપાત-વિશેષં કરોતીત્ય્
આહ યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રેતિ ।
સમોઽહં સર્વ-ભૂતેષુ ન મે દ્વેષોઽસ્તિ ન પ્રિયઃ ।
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્ ॥ [ગીતા 9.29] ઇતિ ।
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્ ॥ [ગીતા 9.22] ઇતિ ચ
શ્રી-ગીતાભ્યઃ

યં ક્રોધ-કામ-સહજ-પ્રણયાદિ-ભીતિ-
વાત્સલ્ય-મોહ-ગુરુ-ગૌરવ-સેવ્ય-ભાવૈઃ ।
સઞ્ચિન્ત્ય તસ્ય સદૃશીં તનુમ્ આપુર્ એતે
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

ય એવ ચ વૈર્ભ્યોઽપ્ય્ અન્ય-દુર્લભ-ફલં દદાતિ કિમ્ ઉત
સ્વ-વિષયક-કામાદિના નિષ્કામ-શ્રેષ્ઠેભ્યઃ । તતઃ કો વાન્યો ભજનીય
ઇતિ ભજામીત્ય્ અન્ત-પ્રકરણમ્ ઉપસંહરતિ યં ક્રોધેતિ । સહજ-પ્રણયં
સખ્યમ્ । વાત્સલ્ય-પિત્રાદ્ય્-ઉચિત-ભાવઃ । મોહઃ
સર્વ-વિસ્મરણ-મય-ભાવઃ । પર-બ્રહ્મતયાસ્ફૂર્તિઃ । ગુરુ-ગૌરવં
સ્વસ્મિન્ પિતૃત્વાદિ-ભાવનામયમ્ । સેવ્યોઽયં મેમેતિ ભાવના દાસ્યમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ । તસ્ય સદૃશીં ક્રોધાવેશિનોઽપ્રાકૃત-માત્રાંશેન, તુ તત્ તદ્ ભાવના
યોગ્ય-રૂપ-ગુણાંશ-લાભ-તારતમ્યેન તુલ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અદૃષ્ટાન્યતમં
લોકે શીલૌદાર્ય-ગુણૈઃ સમમ્ ઇતિ શ્રી-વાસુદેવ-વાક્યસ્ય ।
જગદ્-વ્યાપાર-વર્જમ્ [વ્સ્. 4.4.17] ઇતિ બ્રહ્મ-સૂત્રસ્ય, પ્રયોજ્યમાને મયિ તાં
શુદ્ધાં ભાગવતીં તનુમ્ ઇતિ શ્રી-નારદ-વાક્યસ્ય ચ દૃષ્ટ્યા સર્વથા
તત્-સદૃશત્વે વિરોધાત્ । વૈરેણ યં નૃપતયઃ ઇત્ય્ આદૌ અનુરક્ત-ધિયામ્
પુનઃ કિમ્ ઇત્ય્ અનુરક્ત-ધીષુ સુષ્ઠ્વ્ ઇતિ । અનેન
ગોલોક-સ્થ-પ્રપઞ્ચાવતીર્ણયોર્ એકત્વમ્ એવ દર્શિતમ્ । તદ્ ઉક્તં -
નન્દાદયસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા ઇત્ય્ આદિ

શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ કલ્પ-તરવો
દ્રુમા ભૂમિશ્ ચિન્તામણિ-ગણ-મયિ તોયમ્ અમૃતમ્ ।
કથા ગાનં નાટ્યં ગમનમ્ અપિ વંશી પ્રિય-સખિ
ચિદ્-આનન્દં જ્યોતિઃ પરમ્ અપિ તદ્ આસ્વાદ્યમ્ અપિ ચ ॥
સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સ્રવતિ સુરભીભ્યશ્ ચ સુ-મહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ।
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોકમ્ ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિ-વિરલ-ચારાઃ કતિપયે

તદ્ એવં નિજેષ્ટ-દેવં ભજનીયત્વેન સ્તુત્વા તેન વિશિષ્ટં તલ્ લોકં તથા
સ્તૌતિ શ્રિયઃ કાન્તા ઇતિ યુગ્મકેન । શ્રિયઃ શ્રી-વ્રજ-સુન્દરી રૂપાસ્ તાસામ્ એવ
મન્ત્રે ધ્યાને ચ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધેઃ । તાસામ્ અનન્તાનામ્ અપ્ય્ એક એવ કાન્તઃ
ઇતિ પરમ-નારાયણાદિભ્યોઽપિ તસ્ય તત્-તલ્-લોકેભ્યોઽપિ તદીય-લોકસ્ય ચાસ્ય
માહાત્મ્યં દર્શિતમ્ । કલ્પ-તરવો દ્રુમાઃ ઇતિ તેષાં સર્વેષામ્ એવ
સર્વ-પ્રદત્વાત્ ત્વાત્ તથૈવ પ્રથિતમ્ ।
ભૂમિર્ ઇત્ય્ આદિકં ચ તદ્વદ્ ભૂમિર્ અપિ સર્વ-સ્પૃહાં દદાતિ કિમ્ ઉત
કૌસ્તુભાદિ । તોયમ્ અપ્ય્ અમૃતમ્ ઇવ સ્વાદુ કિમ્ ઉતામૃતમ્ ઇત્ય્ આદિ । વંશી
પ્રિય-સખીવ સર્વતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સુખ-સ્થિતિ-શ્રાવકત્વેન જ્ઞેયમ્ ।
ચિદ્-આનન્દ-લક્ષણં વસ્ત્વ્ એવ જ્યોતિશ્ ચન્દ્ર-સૂર્યાદિ-રૂપમ્ ।
સમાનોદિત-ચન્દ્રાર્કમ્ ઇતિ વૃન્દાવન-વિશેષણં ગૌતમીય-તન્ત્ર-દ્વયે । તચ્
ચ નિત્ય-પૂર્ણ-ચન્દ્રત્વાત્ તથા તદ્ એવ પરમ્ અપિ તત્ તત્ પ્રકાશ્યમ્ અપીત્ય્
અર્થઃ ।
તથા તદ્ એવ તેષામ્ આસ્વાદ્યં ભોગ્યમ્ અપિ ચ ચિચ્-છક્તિમયત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ [ભ્પ્ 10.28.14] ઇતિ
શ્રી-દશમાત્ । હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે ચ વૈકુણ્ઠસ્થ-તત્ત્વ-નિરૂપણે --
દ્રવ્ય-તત્ત્વં શૃણુ બ્રહ્મન્ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ।
સર્વ-ભોગ-પ્રદા યત્ર પાદપાઃ કલ્પ-પાદપાઃ ॥
ગન્ધ-રૂપં સ્વાદુ-રૂપં દ્રવ્યં પુષ્પાદિકં ચ યત્ ।
હેયાંશાનામ્ અભાવાચ્ ચ રસ-રૂપં ભવેચ્ ચ તત્ ॥
ત્વગ્-બીજં ચૈવ હેયાંશં કઠિનાંશં ચ યદ્ ભવેત્ ।
સર્વં તદ્ ભૌતિકં વિદ્ધિ નહિ ભૂતમયં હિ તત્ ।
રસવદ્ ભૌતિકં દ્રવ્યમ્ અત્ર સ્યાદ્ રસ-રૂપકમ્ ॥ ઇતિ ।
સુરભીભ્યશ્ ચ સરતીતિ ત્વદીય-વંશી-ધ્વન્ય્-આદ્ય્-આવેશાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
વ્રજતિ નહીતિ તદ્-આવેશેન તે તદ્-વાસિનઃ કાલમ્ અપિ ન જાનન્તીતિ ભાવઃ ।
કાલ-દોષાસ્ તત્ર ન સન્તીતિ વા । ન ચ કાલઃ વિક્રમઃ [ભ્પ્ 2.9.10] ઇતિ દ્વિતીયાત્ ।
અતૈવ શ્વેતં શુદ્ધં દ્વીપં અન્યાસઙ્ગ-રહિતમ્ । યથા -- સરસિ પદ્મં
તિષ્ઠતિ તથા-ભૂમ્યાં હિ તિષ્ઠતિ [ગ્તુ 2.27] ઇતિ તાપનીભ્યઃ । ક્ષિતીતિ । તદ્
ઉક્તં યં ન વિદ્મો વયં સર્વે પૃચ્છન્તોઽપિ પિતામહમ્ [હ્વ્ 62.29] ઇતિ

અથોવાચ મહા-વિષ્ણુર્ ભગવન્તં પ્રજાપતિમ્ ।
બ્રહ્મન્ મહત્ત્વ-વિજ્ઞાને પ્રજા-સર્ગે ચ ચેન્ મતિઃ ।
પઞ્ચ-શ્લોકીમ્ ઇમાં વિદ્યાં વત્સ દત્તાં નિબોધ મે

તદ્ એવં તસ્ય સ્તુતિમ્ ઉક્ત્વા શ્રી-ભગવત્-પ્રસાદ-લાભમ્ આહ અથેતિ । સર્વં
સ્પષ્ટમ્

પ્રબુદ્ધે જ્ઞાન-ભક્તિભ્યામ્ આત્મન્ય્ આનન્દ-ચિન્-મયી ।
ઉદેત્ય્ અનુત્તમા ભક્તિર્ ભગવત્-પ્રેમ-લક્ષણા

તત્ર પ્રસાદ-રૂપાં પઞ્ચ-શ્લોકીમ્ આહ પ્રબુદ્ધ ઇતિ ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્પન્નો ભજ માં ભક્તિ-ભાવિતઃ ॥ [ભ્પ્ 11.19.5] ઇત્ય્
એકાદશાત્

પ્રમાણૈસ્ તત્-સદ્-આચારૈસ્ તદ્-અભ્યાસૈર્ નિરન્તરમ્ ।
બોધયન્ આત્મનાત્માનં ભક્તિમ્ અપ્ય્ ઉત્તમાં લભેત્

પ્રેમ-લક્ષણ-ભક્તેઃ સાધન-જ્ઞાન-રૂપયોઃ ભક્ત્યોઃ પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયમ્ આહ
પ્રમાણૈર્ ઇતિ । પ્રમાણૈર્ ભગવચ્-છાસ્ત્રૈસ્ તત્-સદાચારૈસ્ તદીયા યે સન્તસ્
તેષામ્ આચારૈર્ અનુસ્ટાનૈસ્ તદ્-અભ્યાસૈસ્ તેષામ્ એવ પૌનઃપુણ્યેન બાહુલ્યેન
આત્મના આત્માનં બોધયતિ સ્વયમ્ એવ સ્વં ભગવદ્-આશ્રિતઃ
શુદ્ધ-જીવ-રૂપમ્ અનુભવતિ, તતોઽપ્ય્ ઉત્તમાં શુદ્ધાં ભક્તિં લભત ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિ-સ્તવે -
સ્વ-કૃત-પુરેષ્વ્ અમીષ્વ્ અબહિર્-અન્તર-સંવરણં
તવ પુરુષં વદન્ત્ય્ અખિલ-શક્તિ-ધૃતો ઽંશ-કૃતમ્ ।
ઇતિ નૃ-ગતિં વિવિચ્ય કવયો નિગમાવપનં
ભવત ઉપાસતે ઽઙ્ઘ્રિમ્ અભવં ભુવિ વિશ્વસિતાઃ ॥ [ભ્પ્ 10.87.20] ઇતિ

યસ્યાઃ શ્રેયસ્-કરં નાસ્તિ યયા નિર્વૃતિમ્ આપ્નુયાત્ ।
યા સાધયતિ મામ્ એવ ભક્તિં તામ્ એવ સાધયેત્

ધર્માન્ અન્યાન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં ભજ વિશ્વસન્ ।
યાદૃશી યાદૃશી શ્રદ્ધા સિદ્ધિર્ ભવતિ તાદૃશી ॥
કુર્વન્ નિરન્તરં કર્મ લોકો ઽયમ્ અનુવર્તતે ।
તેનૈવ કર્મણા ધ્યાયન્ માં પરાં ભક્તિમ્ ઇચ્છતિ

પુનઃ શુદ્ધામ્ એવ સાધન-ભક્તિં દ્રઢયન્ન્ અકામૈર્ અપિ તામ્ એવ
કુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ - ધર્માન્ અન્યાન્ ઇતિ । તદ્ ઉક્તં -
અકામઃ સર્વ-કામો વા મોક્ષ-કામ ઉદાર-ધીઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન યજેત પુરુષં પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.3.10] ઇતિ

અહં હિ વિશ્વસ્ય ચરાચરસ્ય
બીજં પ્રધાનં પ્રકૃતિઃ પુમાંશ્ ચ ।
મયાહિતં તેજ ઇદં બિભર્ષિ
વિધે વિધેહિ ત્વમ્ અથો જગન્તિ

તસ્માત્ તવ સિસૃક્ષાપિ ફલિષ્યતીતિ સ-યુક્તિકમ્ આહ - અહં હીતિ । પ્રધાનં
શ્રેષ્ઠં બીજં, પૂર્ણ-ભગવદ્-રૂપં પ્રકૃતિર્ અવ્યક્તં, પુમાન્ તદ્-દ્રષ્ટા,
કિં બહુના તવમ્ અપિ મયા આહિતં અર્પિતં તેજ ઇદં બિભર્ષિ, તસ્માત્ તેન
મત્-તેજસા જગન્તિ સર્વાણિ સ્થાવર-જઙ્ગમાનિ હે વિધે હિ કુર્વ્ ઇતિ