બ્રહ્મગીતા · અધ્યાય 1

[કૃષ્ણ]
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્।
દમ્પત્યોઃ પાર્થ સંવાદમભયં નામ નામતઃ

બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણં કં ચિજ્જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગમ્।
દૃષ્ટ્વા વિવિક્ત આસીનં ભાર્યા ભર્તારમબ્રવીત્

કં નુ લોકં ગમિષ્યામિ ત્વામહં પતિમાશ્રિતા।
ન્યસ્તકર્માણમાસીનં કીનાશમવિચક્ષણમ્

ભાર્યાઃ પતિકૃતાઁલ્લોકાનાપ્નુવન્તીતિ નઃ શ્રુતમ્।
ત્વામહં પતિમાસાદ્ય કાં ગમિષ્યામિ વૈ ગતિમ્

એવમુક્તઃ સ શાન્તાત્મા તામુવાચ હસન્નિવ।
સુભગે નાભ્યસૂયામિ વાક્યસ્યાસ્ય તવાનઘે

ગ્રાહ્યં દૃશ્યં ચ શ્રાવ્યં ચ યદિદં કર્મ વિદ્યતે।
એતદેવ વ્યવસ્યન્તિ કર્મ કર્મેતિ કર્મિણઃ

મોહમેવ નિયચ્છન્તિ કર્મણા જ્ઞાનવર્જિતાઃ।
નૈષ્કર્મ્યં ન ચ લોકેઽસ્મિન્મૌર્તમિત્યુપલભ્યતે

કર્મણા મનસા વાચા શુભં વા યદિ વાશુભમ્।
જન્માદિ મૂર્તિ ભેદાનાં કર્મ ભૂતેષુ વર્તતે

રક્ષોભિર્વધ્યમાનેષુ દૃશ્યદ્રવ્યેષુ કર્મસુ।
આત્મસ્થમાત્મના તેન દૃષ્ટમાયતનં મયા

યત્ર તદ્બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વં યત્ર સોમઃ સહાગ્નિના।
વ્યવાયં કુરુતે નિત્યં ધીરો ભૂતાનિ ધારયન્

યત્ર બ્રહ્માદયો યુક્તાસ્તદક્ષરમુપાસતે।
વિદ્વાંસઃ સુવ્રતા યત્ર શાન્તાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ

ઘ્રાણેન ન તદાઘ્રેયં ન તદાદ્યમ્ચ જિહ્વયા।
સ્પર્શેન ચ ન તત્સ્પૃશ્યં મનસા ત્વેવ ગમ્યતે

ચક્ષુષા ન વિષહ્યં ચ યત્કિં ચિચ્છ્રવણાત્પરમ્।
અગન્ધમરસ સ્પર્શમરૂપાશબ્દમવ્યયમ્

યતઃ પ્રવર્તતે તન્ત્રં યત્ર ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ।
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચોદાન એવ ચ

તત એવ પ્રવર્તન્તે તમેવ પ્રવિશન્તિ ચ।
સમાનવ્યાનયોર્મધ્યે પ્રાણાપાનૌ વિચેરતુઃ

તસ્મિન્સુપ્તે પ્રલીયેતે સમાનો વ્યાન એવ ચ।
અપાન પ્રાણયોર્મધ્યે ઉદાનો વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ।
તસ્માચ્છયાનં પુરુષં પ્રાણાપાનૌ ન મુઞ્ચતઃ

પ્રાણાનાયમ્યતે યેન તદુદાનં પ્રચક્ષતે।
તસ્માત્તપો વ્યવસ્યન્તિ તદ્ભવં બ્રહ્મવાદિનઃ

તેષામન્યોન્યભક્ષાણાં સર્વેષાં દેવ ચારિણામ્।
અગ્નિર્વૈશ્વાનરો મધ્યે સપ્તધા વિહિતોઽન્તરા

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ ચક્ષુશ્ચ ત્વક્ચ શ્રોત્રં ચ પઞ્ચમમ્।
મનો બુદ્ધિશ્ચ સપ્તૈતા જિહ્વા વૈશ્વાનરાર્ચિષઃ

ઘ્રેયં પેયં ચ દૃશ્યં ચ સ્પૃશ્યં શ્રવ્યં તથૈવ ચ।
મન્તવ્યમથ બોદ્ધવ્યં તાઃ સપ્ત સમિધો મમ

ઘ્રાતા ભક્ષયિતા દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ચ પઞ્ચમઃ।
મન્તા બોદ્ધા ચ સપ્તૈતે ભવન્તિ પરમર્ત્વિજઃ

ઘ્રેયે પેયે ચ દેશ્યે ચ સ્પૃશ્યે શ્રવ્યે તથૈવ ચ।
હવીંષ્યગ્નિષુ હોતારઃ સપ્તધા સપ્ત સપ્તસુ।
સમ્યક્પ્રક્ષિપ્ય વિદ્વાંસો જનયન્તિ સ્વયોનિષુ

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્।
મનો બુદ્ધિશ્ચ સપ્તૈત યોનિરિત્યેવ શબ્દિતાઃ

હવિર્ભૂતા ગુણાઃ સર્વે પ્રવિશન્ત્યગ્નિજં મુખમ્।
અન્તર્વાસમુષિત્વા ચ જાયન્તે સ્વાસુ યોનિષુ।
તત્રૈવ ચ નિરુધ્યન્તે પ્રલયે ભૂતભાવને

તતઃ સઞ્જાયતે ગન્ધસ્તતઃ સઞ્જાયતે રસઃ।
તતઃ સઞ્જાયતે રૂપં તતઃ સ્પર્શોઽભિજાયતે

તતઃ સઞ્જાયતે શબ્દઃ સંશયસ્તત્ર જાયતે।
તતઃ સઞ્જાયતે નિષ્ઠા જન્મૈતત્સપ્તધા વિદુઃ

અનેનૈવ પ્રકારેણ પ્રગૃહીતં પુરાતનૈઃ।
પૂર્ણાહુતિભિરાપૂર્ણાસ્તેઽભિપૂર્યન્તિ તેજસા