બોધવિલાસ · અધ્યાય 1

ક્ષેમરાજ: બોધવિલાસ
ઓં નમો નેત્રાય ॥
નમઃ શિવાય સતતં પઞ્ચકૃત્યવિધાયિને ।
ચિદાનન્દઘનસ્વાત્મપરમાર્થાવભાસિને

ચિતિઃ સ્વતન્ત્રા વિશ્વસ્ય હેતુર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
સ્વાતન્ત્ર્યરૂપા જ્ઞાતા ચ સિદ્ધીર્ વા સંપ્રયચ્છતે

સા સ્વભિત્તૌ સ્વેચ્છયૈવ વિશ્વસ્યોન્મીલનાય ચ ।
નાનાનુરૂપવૈચિત્ર્યાદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદતઃ

વિશ્વસ્ય તસ્ય વૈચિત્ર્યં ગ્રાહ્યભેદેન સંસ્થિતમ્ ।
નાનાવૈચિત્ર્યયોગેન ચોત્તમાધમસઙ્ખ્યયા

ચિતિસઙ્કોચનાચ્ ચિત્તં ચેતનો ઽપિ મહેશ્વરઃ ।
વટધનિકાવત્ તત્ર વિશ્વરૂપં ચ તદ્ વિદુઃ

ચૈતન્યમ્ આત્મનો રૂપં શુદ્ધમ્ અત્યન્તનિર્મલમ્ ।
તદ્ એવ નિયમાસક્તં ચિત્તં ચિદ્ અભિધીયતે

અર્થોન્મુખતયા સંવિચ્ ચિત્તે વિશ્રાન્તિમ્ આગતા ।
સઙ્કોચાત્મપ્રધાનત્વાચ્ ચિતિશ્ ચિત્તં વિદુર્ બુધાઃ

માયાપ્રમાતા ચિદ્રૂપસ્ તન્મયત્વેન દેહિનામ્ ।
વર્તતે વિષયાસક્તઃ સદ્વિવેકવિવર્જિતઃ

સદૈકઃ પ્રતિથશ્ ચિત્તં કલાસત્ત્વગુણાદિભિઃ ।
સપ્તપ્રમતૃકત્વેન ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસઙ્ખ્યયા

એકઃ સર્વગતઃ શુદ્ધઃ સમ્બોધાત્મા મહેશ્વરઃ ।
સૈવાહન્તાપરિજ્ઞાનાન્ મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા

પ્રમાતૃસપ્તકત્વેન ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસઙ્ખ્યયા ।
ભાવિતઃ સ મહેશાનો મોક્ષલક્ષ્મીઃ પ્રવર્તતે

તદ્ભૂમિકા દર્શનાદ્યાસ્ સર્વા એવ ન સંશયઃ ।
ભૂમિકાઃ કૃત્રિમા યદ્વન્ નટો ગૃહ્ણાતિ સ્વેચ્છયા

તદ્વદ્ એવ ચિદાનન્દસ્વેચ્છોચ્છલિતબૃંહિતઃ ।
આત્મા ગૃહ્ણાતિ વિપુલા દર્શનાદ્યા વિભૂતયઃ

ચિદાનન્દસમુલ્લાસોલ્લસિતાત્મા વિરાજતે ।
ચિદ્વત્સ્વશક્તિસઙ્કોચાત્ સંસારે મલિનાયતે

અપૂર્ણો ઽસ્મીતિ વિવિધૈર્ મલૈઃ સ મલિનીકૃતઃ ।
માયીયાણવકાર્માખ્યૈર્ વ્યાપકો ઽપિ જગદ્વિભુઃ

વ્યાપી યદ્વન્ મહાદેવઃ ક્રોતિ પઞ્ચકૃત્યતામ્ ।
તદ્વદ્ એવાયમ્ આત્માપિ કુરુતે શક્તિમોહિતઃ

શક્તો વિકાસાચ્ છક્તીશો ગીયતે તત્ત્વવાદિભિઃ ।
સઙ્કોચનાત્ સઙ્કોચિતઃ સંસારીત્ય્ અભિધીયતે

માયા રૂપં હિ યત્ કિંચિદ્ આલોકયિતુમ્ ઉદ્યતા ।
સાધ્યસૃષ્ટિં વિજાનીયાદ્ અન્યા શક્તિઃ સ્થિતિર્ મતા

સંહારાત્ સંહૃતા દેવી ચિદૈક્યે ઽનુગ્રહો મતઃ ।
તદેકસારાપ્રથનાત્ તિરોધાનાભિધીયતે

ઇત્થં સદા સંનિહિતઃ પઞ્ચવાહવિધિઃ ક્રમાત્ ।
જ્ઞાતશ્ ચિન્તામણિર્ અસાવ્ અજ્ઞાનાત્ કાષ્ટલોષ્ટવત્

સદ્વિમર્શબલેનૈવં નિત્યં યઃ પરિશીલતે ।
સ મુક્તઃ સર્વબન્ધેભ્યો નિત્યાનન્દમયો ભવેત્

ચિદ્વહ્નિર્ ગ્રસતે સો ઽયં સુપ્રબુદ્ધો ઽસ્ત્ય્ અસૌ યદા ।
તદાસૌ વિમલો જ્ઞેયશ્ ચિદ્વહ્નિઃ સર્વભક્ષકઃ

એતદ્બલેન સંયુક્તો યોગી નિર્વાણલક્ષણઃ ।
પદં પ્રાપ્નોતિ વિમલં સો ઽચિરાન્ નાત્ર સંશયઃ

ચિદ્વહ્નિર્ બલલાભે ઽપિ વિશ્વમ્ આભાતિ ચિન્મયમ્ ।
સ્વાનન્દામૃતકલ્લોલમ્ એતદ્ ઉચ્છલિતં બહિઃ

તદ્ એવ શ્યાનતાં યાતં ભાવરૂપૈર્ વિભાવ્યતે ।
સ્વાત્મા મહેશ્વરો દેવઃ ક્રીડતે પરમેશ્વરઃ

ઇતિ યઃ સતતં વેત્તિ સ મુક્તો મોચયત્ય્ અપિ ।
સત્ત્વવ્રાતં ક્ષણેનૈવ ઘોરાત્ સંસારબન્ધનાત્

યઃ કશ્ચિત્ આનન્દબલઃ સ સ્વરૂપપદસ્થિતઃ ।
ઇતિ યસ્ય સમુલ્લાસોલ્લાસિતોદયશાલિનઃ

તસ્ય સ્વરૂપનિષ્ઠસ્ય વ્યુત્થાને ઽપિ તદ્ અર્થ્યતે ।
એતત્ પ્રયત્નસામાર્થ્યાજ્ જનૈર્ એવાધિગમ્યતે

મધ્યધામવિકાસાચ્ ચ ચિદાનન્દાત્ પ્રકાશતે ।
તત્પ્રકાશાદ્ દિવ્યદૃષ્ટિર્ જ્ઞાનરૂપા વિભાવ્યતે

નિર્મલા સુપ્રભા શુદ્ધા નિત્યાનન્દમયી પરા ।
નિર્દેહચ્છેદજાલાપિ જ્ઞાનદૃષ્ટિર્ વિજૃમ્ભતે

મધ્યધામવિકાસે તુ ઉપાયો બલવત્સ્થિતિઃ ।
વિકલ્પક્ષયસઙ્કોચવિકાસાદ્યા અનેકશઃ

અકિઞ્ચિચ્ચિન્તનાદ્ એવ વિકલ્પાનાં ક્ષયો ભવેત્ ।
ચિદ્બોધાદ્ વિલસચ્છક્તી રક્તાસૌ ભાવમણ્ડલે

તત્રાનુરક્તા દિવ્યૌઘં પશ્યતે વિમલાત્મકમ્ ।
શક્તિસઙ્કોચમ્ એતદ્ ધિ પ્રોચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ

આદ્યન્તકોટિવિશ્રામબિન્દુનાદલયાસ્ તથા ।
અશઙ્કિતભયક્રોધબીભત્સાદિપરિગ્રહાઃ

ઇત્ય્ એતત્ કથિતં દેવિ મધ્યધામવિકાસકમ્ ।
તત્ર શક્તો દિનૈર્ એવં પ્રપ્નોતિ પરસમ્પદમ્

યો ઽન્તઃસમાધિસંસ્કારં ભ્રમતે વિમલત્વિષામ્ ।
સ વિસર્ગબલાદ્ એવ વિમૃશ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

વ્યુત્થાને ઽપિ યતસ્ તસ્ય સ્વરૂપં સમ્પ્રકાશતે ।
યોગિનો બોધનિષ્ઠસ્ય નિત્યાનન્દરસસ્ય ચ

તત્ પ્રકાશાનન્દમયી મન્ત્રવીર્યોપબૃંહિતા ।
પૂઋનાહન્તાચિદ્ ઇત્ય્ અન્તઃસમુલ્લાસાભિયોગિનઃ

તત્રાસૌ વિલસન્ યોગી મન્ત્રેશ્વરપદે સ્થિતઃ ।
તત્ર શક્તો વિભુર્ યદ્વત્ ક્રીડતે શક્તિબૃંહિતઃ

એવં સ્વતન્ત્રતા તસ્ય વ્યાપકસ્ય જગદ્વિભોઃ ।
નાનાભેદજુષશ્ ચિત્રપદસ્થિતસ્યાખણ્ડિતા

એતદ્ અદ્વયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં જ્ઞાનામૃતમ્ અનુત્તમમ્ ।
યઃ પિબેચ્ છામ્યતે તસ્ય સંસારવિષમૂર્છનમ્

બોધોલ્લાસવિધાનેયં શિવપ્રાપ્યૈ મહાત્મનામ્ ।
રાજ્ઞઃ ક્ષેમાભિધાનસ્ય શાસ્ત્રમ્ અત્યન્તનિર્મલમ્