ભવસંક્રાન્તિસૂત્ર · ભાગ 11

ભવસઙ્ક્રાન્તિસૂત્રમ્
નમસ્સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ ।
1. એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ કલન્તકનિવાસે વેણુવને મહતા ભિક્ષુસઙઘેન સાર્ધં દ્વિશતપચાશદ્ભિઃ ભિક્ષુભિઃ સંબહુલૈશ્ચ બોધિસત્ત્વમહાસત્ત્વૈઃ । અથ ભગવાનનેકશતસહસ્રપરિવારપરિવૃતઃ પુરતો ઽવલોક્ય ધર્મં દેશયતિ સ્મ । આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણમવસાને કલ્યાણં સ્વર્થં સુવ્યજનં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં પ્રકાશયતિ સ્મ ॥
2. તદા મગધરાજઃ શ્રેણ્યો વિમ્વિસારઃ મહાતા રાજવિભવેન મહતા ચ રાજબલેન રાજગૃહાન્મહાનગરાન્નિષ્ક્રમ્ય યેન વેણુવનં યેન ચ ભગવાન્ તેનોપસઙક્રમીત્ । ઉપસઙક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા અભિવન્દ્ય ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય એકાન્તે અતિષ્ઠત્ । એકાન્તે સ્થિત્વા મગધરાજઃ શ્રેણ્યો બિમ્બિસારઃ ભગવન્તમેતદવોચત્ । કથં ભગવન્ કૃતં કર્મ સંચયં પ્રતિરુધ્ય ચિરનિરુદ્ધં મરણકાલ ઉપસ્થિતં મનસો ઽભિમુખીભવતિ । સૂન્યેષુ સર્વસંસ્કારેષુ કથં કર્મણામવિપ્રણાશો ઽસ્તિ ॥
3. એવમુક્તે ભગવાન્ મગધરાજં શ્રેણ્યં બિમ્બિસારમેતદવોચત્ । તદ્યથા મહારાજ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્ને જનપદકલ્યાણ્યા સ્ત્રિયા સાર્ધં પરિચરેત્ । સ શયિતવિબુદ્ધઃ જનપદકલ્યાણીં તાં સ્ત્રિયમનુસ્મરેત્ । તત્કિં મન્યસે મહારાજ સ્વપ્ને સા જનપદકલ્યાણી સ્ત્રી ॥
4. આહ! નોહીદં ભગવન્ ॥
5. ભગવાનાહ!તત્ કિં મન્યસે મહારાજ અપિ નુ સ પુરુષઃ કિં પણ્ડિતજાતીયો ભવેત્ । યઃ સ્વપ્ને જનપદકલ્યાણીં સ્ત્રિયમભિનિવિશેત્ ॥
6. આહ! નોહીદં ભગવન્! તત્કસ્ય હેતોઃ । અત્યન્તતયા તુ ભગવન્ સ્વપ્ને જનપદકલ્યાણી સ્ત્રી ન સંવિદ્યતે । નોપલભ્યતે । કુતઃ પુનરનયાસાર્ધં પરિચરણા । એવં વિઘાતસ્ય ક્લમથસ્ય ભાગી સ્યાત્ ॥
7. ભગવાનાહ!એવમેવ મહારાજ બલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનશ્ચક્ષુષા રૂપાણિ દ્દષ્ટ્વા સૌમનસ્યસ્થાનીયાનિ રૂપાણ્યભિનિવિશેત્ । અભિનિવિષ્ટ અનુરજ્યતે । અનુરક્તઃ સંરજ્યતે । સંરક્તો રાગજં દ્વેષજં મોહજં કર્મ કાયવાઙ્મનોભિરભિસંસ્કરોતિ । તચ્ચ કર્મ અભિસંસ્કૃતં નિરુધ્યતે । નિરુદ્ધં ન પૂર્વાં દિશં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । ન દક્ષિણામ્ । ન પશ્ચિમામ્ । નોત્તરામ્ । નોર્ધ્વમ્ । નાધઃ । ન વિદિશં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । તત્ કર્મ કદાચિન્મરણ કાલસમય ઉપસ્થિતે તત્સભાગસ્ય કર્મણઃ ક્ષયાત્ ચરમવિજ્ઞાને નિરુદ્ધે મનસો ઽભિમુખીભવતિ । તદ્યથાપિ નામ સુપ્તશયિતવિબુદ્ધસ્ય જનપદકલ્યાણિ સ્ત્રી । એવમ્ હિ મહારાજ ચરમવિજ્ઞાનં નિરુધ્યતે । ઔપપત્ત્યંશિકં પ્રથમવિજ્ઞાનં ઉત્પદ્યતે । યદિ વા દેવે । યદિ વા માનુષે । યદિ વાસુરે । યદિ વા નરકેષુ । યદિ વા તિર્યગ્યોનિષુ । યદિ વા પ્રેતેષુ ।
તસ્ય ચ મહારાજ પ્રથમવિજ્ઞાનસ્ય સમનન્તરનિરદ્ધસ્ય તત્સભાગા ચિત્તસંતતિઃ પ્રવર્તતે । યત્ર વિપાકસ્ય પ્રતિસંવેદના પ્રજ્ઞાયતે । તત્ર મહારાજ ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ અસ્માત્ લોકાત્પરલોકં સઙ્ક્રામતિ । ચ્યુત્યુપપત્તી ચ પ્રજ્ઞાયેતે । તત્ર મહારાજ યશ્ચરમવિજ્ઞાનસ્ય નિરોધઃ । સા ચ્યુતિરિતિ સંજ્ઞા । યઃ પ્રથમવિજ્ઞાનસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ । સોપપત્તિરિતિ । ચરમવિજ્ઞાનં મહારાજ નિરોધે ઽપિ ન સ્વચિદ્ગચ્છતિ । ઔપપત્ત્યંશિકં પ્રથમવિજ્ઞાનમુત્પાદે ઽપિ ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ ।
સ્વભાવરહિતત્વાત્ । તત્ર મહારાજ ચરમવિજ્ઞાનં ચરમવિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્ । ચ્યુતિશ્ચયુત્યા શૂન્યા । કર્મ કર્મણા શૂન્યમ્ । પ્રથમવિજ્ઞાનં પ્રથમવિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્ । ઉપપત્તિરુપપત્ત્યા શૂન્યા । કર્મણામવિપ્રણાશશ્ચપ્રજ્ઞાયતે । પ્રથમવિજ્ઞાનસ્ય મહારાજ ઔપપત્ત્યંશિકસ્ય સમનન્તરનિરુદ્ધસ્ય નિરન્તરા ચિત્તસન્તતિઃ પ્રવર્તતે । યત્ર વિપાકસ્ય પ્રતિસંવેદની પ્રજ્ઞાયતે । એવં ભગવાનાહ । સુગત એવમુક્ત્વા અન્યદેવમવોચત્ શાસ્તા ॥
8. સર્વમેતન્નામમાત્રં સંજ્ઞામાત્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અભિધાનાત્પૃથક્ભૂતમભિધેયં ન વિદ્યતે ॥
9. યેન યેન હિ નામ્ના વૈ યો યો ધર્મો ઽભિલપ્યતે ।
નાસૌ સંવિદ્યતે તત્ર ધર્માણાં સા હિ ધર્મતા ॥
10. નામ્ના હિ નામતા શૂન્યા નામ્ના નામ ન વિદ્યતે ।
અનામકાઃ સર્વધર્મા નામ્ન તુ પરિદીપિતાઃ ॥
11. ઇમે ધર્મા અસન્તશ્ચ કલ્પનાયાઃ સમુદ્ધિતાઃ ।
સાપ્યત્ર કલ્પના શૂન્યા યયા શૂન્યા વિકલ્પિતાઃ ॥
12. ચક્ષૂરૂપં પશ્યતીતિ સમ્યગ્દ્રષ્ટ્રા યદુચ્યતે ।
મિથ્યાશ્રદ્ધસ્થ લોકસ્ય તત્સત્યં સંવૃતીરિતમ્ ॥
13. સામગ્રયા દર્શનં યત્ર પ્રકાશયતિ નાયકઃ ।
પ્રાહોપચારભૂમિં તાં પરમાર્થસ્ય બુદ્ધિમાન્ ॥
14. ન ચક્ષૂઃ પ્રેક્ષતે રૂપં મનો ધર્માન્ન વેત્તિ ચ ।
એતત્તુ પરમં સત્યં યત્ર લોકો ન ગાહતે ॥
15. એવમવોચદ્ભગવાન્ । મગધદેશરાજઃ શ્રેણ્યઃ બિમ્બિસારઃ તે બોધિસત્ત્વાસ્તે ચ ભિક્ષવઃ સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વશ્ચ લોકો મુદિત્વા ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્ ॥
આર્યભવસઙ્ક્રાન્તિર્નામ મહાયાનસૂત્રં સંપૂર્ણમ્ ।