ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 88

બલદેવઃ : એતચ્ ચ મદ્-ભક્તાનુકમ્પાં વિના દુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ભાવવાન્ આહ ન મે ઇતિ । સુર-ગણા બ્રહ્માદયો મહર્ષયશ્ ચ સનકાદયઃ મે પ્રભવં પ્રભુત્વેન ભવમ્ અનાદિ-દિવ્ય-સ્વરૂપ-ગુણ-વિભૂતિ-મત્તયાવર્તનમ્ ઇતિ યાવત્ ન વિદુર્ ન જાનન્તિ । કુત ઇત્ય્ આહ અહમ્ આદિર્ ઇતિ । યદ્ અહં તેષામ્ આદિઃ પૂર્વ-કારણં સર્વશઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈર્ ઉત્પાદકતયા બુદ્ધ્ય્-આદિ-દાતૃતયા ચેત્ય્ અર્થઃ । દેવત્વાદિકમ્ ઐશ્વર્યાદિકં ચ મયૈવ તેભ્યસ્ તત્-તદ્-આરાધન-તુષ્ટેન દત્ત-મતઃ સ્વ-પૂર્વ-સિદ્ધં માં મદ્-ઐશ્વર્યં ચ તે ન વિદુઃ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ -
કો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્રાવોચત્
કુત આ જાતા કુત ઇયં વિસૃષ્ટિઃ ।
અર્વાગ્-દેવા અસ્ય વિસર્જનાય
અથા કો વેદ યત આબભૂવ [ર્વ્ 8.7.17, તૈત્ત્.બ્ર્. 2.8.9.76] ઇતિ,
નૈતદ્ દેવા આપ્નુવન્ પૂર્વમ્ અર્શત્ ઇતિ ચૈવમ્ આદ્યા

ભ્ગ્ 10.3
યો મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્
અસંમૂઢઃ સ મર્ત્યેષુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

શ્રીધરઃ : એવમ્ભૂતાત્મ-જ્ઞાને ફલમ્ આહ યો મામ્ ઇતિ । સર્વ-કારણત્વાદ્ એવ ન વિદ્યત આદિઃ કારણં યસ્ય તમ્ અનાદિમ્ । અતએવાજં જન્મ-શૂન્યં લોકાનાં મહેશ્વરં ચ માં યો વેત્તિ સ મનુષ્યેષ્વ્ અસંમૂઢઃ સંમોહ-રહિતઃ સન્ સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

મધુસૂદનઃ : મહાફલત્વાચ્ ચ કશ્ચિદ્ એવ ભગવતઃ પ્રભાવં વેત્તીત્ય્ આહ યો મામ્ ઇતિ । સર્વ-કારણત્વાન્ ન વિદ્યત આદિઃ કારણં યસ્ય તમ્ અનાદિમ્ અનાદિત્વાદ્ અજં જન્મ-શૂન્યં લોકાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરં ચ માં યો વેત્તિ સ મર્ત્યેષુ મધ્યે ઽસંમૂઢઃ સંમોહ-વર્જિતઃ સર્વૈઃ પાપૈર્ મતિ-પૂર્વ-કૃતૈર્ અપિ પ્રમુચ્યતે પ્રકર્ષેણ કારણોચ્છેદાત્ તત્-સંસ્કારાભાવ-રૂપેણ મુચ્યતે મુક્તો ભવતિ

વિશ્વનાથઃ : નનુ પર-બ્રહ્મણઃ સર્વ-દેશ-કાલાપરિચ્છિન્નસ્ય તવૈતદ્ દેહસ્યૈવ જન્મ દેવા ઋષયશ્ ચ જાનન્ત્ય્ એવ । તત્ર સ્વ-તર્જન્યા સ્વ-વક્ષઃ સ્પૃષ્ટ્વાહ યો મામ્ ઇતિ । યો મામ્ અજં વેત્તિ । કિં પરમેષ્ઠિનં ન અનાદિં સત્યં તર્હિ અનાદિત્વાદ્ અજમ્ અજન્યં પર્માત્માનં ત્વાં વેત્ત્ય્ એવ તત્રાહ ચેતિ । અજમ્ અજન્યં વસુદેવ-જન્યં ચ મામ્ અનાદિમ્ એવ યો વેત્તિ ઇત્ય્ અર્થઃ । મામ્ ઇતિ પદેન વસુદેવ-જન્યત્વં બુધ્યતે જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ [ગીતા 4.9] ઇતિ મદ્-ઉક્તેઃ । મમ જન્મવત્ત્વં પરમાત્મત્વાત્ સદૈવાજત્વં ચ ઇત્ય્ ઉભયમ્ અપિ મે પરમં સત્યં અચિન્ત્ય-શક્તિ-સિદ્ધમ્
એવ । યદ્ ઉક્તં અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્માà સમ્ભવામિ [ગીતા 4.6] ઇતિ । તથા ચોદ્ધવ-વાક્યં કર્માણ્ય્ અનીહસ્ય ભવો ઽભવસ્ય તે ઇત્ય્ આદ્ય્-અનન્તરં ખિદ્યતિ ધીર્ વિદામ્ ઇહ [ભ્પ્ 3.4.16] ઇતિ । અત્ર શ્રી-ભાગવતામૃત-કારિકા ચ-
તત્ તન્ ન વાસ્તવં ચેત્ સ્યાદ્ વિદાં બુદ્ધિ-ભ્રમસ્ તદા ।
ન સ્યાદ્ એવેત્ય્ અતો ઽચિન્ત્યા શક્તિર્ લીલાસુ કારણમ્ ॥ [લ્ભાગ્ 1.5.119]
તસ્માદ્ યથા મમ બાલ્યે દામોદરત્વ-લીલાયામ્ એકદૈવ કિઙ્કિણ્યા બન્ધનાત્ પરિચ્છિન્નત્વં દામ્ના સ્વાબન્ધાદ્ અપરિચ્છિન્નત્વં ચાતર્ક્યમ્ એવ તથૈવ મમાજત્વ-જન્મવત્ત્વે ચાતર્ક્યે એવ । દુર્બોધમ્ ઐશ્વર્યં ચાહ લોક-મહેશ્વરં તવ સારથિમ્ અપિ સર્વેષાં લોકાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરં યો વેદ સ એવ મર્ત્યેષુ મધ્યે અસંમૂઢઃ । સર્વ-પાપૈર્ ભક્તિ-વિરોધિભિઃ । યસ્ તુ અજત્વાનાદિત્વ-સર્વેશ્વરત્વાન્ય્ એવ વાસ્તવાનિ સ્યુર્ જન્મવત્ત્વાદીનિ તુ અનુકરણ-માત્ર-સિદ્ધાનીતિ વ્યાચષ્ટે । સ સંમૂઢ એવ સર્વ-પાપૈર્ ન પ્રમુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ઇદં તાદૃશ-મદ્-વિષયકં જ્ઞાનં કસ્યચિદ્ એવ ભવતીતિ ભાવેનાહ યો મામ્ ઇતિ । મર્ત્યેષુ યતમાનેષ્વ્ અપિ સહસ્રેષુ મધ્યે યો યાદૃચ્છિક-મત્તત્વવિત્ સત્-પ્રસઙ્ગી કશ્ચિજ્ જનો મામ્ અનાદિમ્ અજં લોક-મહેશ્વરં ચ વેત્તિ । સો ઽસંમૂઢઃ સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અત્ર અજમ્ ઇત્ય્ અનેન પ્રધાનાદ્ અચિદ્-વર્ગાત્ સંસારિ-વર્ગાચ્ ચ ભેદઃ । આદ્યસ્ય સ્વ-પરિણામેનાન્તસ્ય દેહ-જન્મના ચ જન્મિત્વાત્ । અનાદિમ્ ઇત્ય્ અનેન વિશેસિતે તુ મુક્ત-ચિદ્-વર્ગાચ્ ચ ભેદસ્ તસ્યાજત્વમ્ આદિમ-દેવ-દેહ-સમ્બન્ધેન જન્મિત્વસ્ય પૂર્વ-વૃત્તિત્વાત્ લોક-મહેશ્વરમ્ ઇત્ય્ અનેન નિત્ય-મુક્ત-ચિદ્-વર્ગાત્ પ્રકૃતિ-કાલાભ્યાં ચ ભેદસ્ તેષામ્ અનાદ્ય્-અજત્વે સત્ય્ અપિ લોક-મહેશ્વરત્વાભાવાત્
। પુનર્ અનાદિમ ઇત્ય્ અનેન વિશેષિતે વિધિ-રુદ્રાદિભ્યાં ચ ભેદસ્ તયોર્ લોક-મહેશ્વરતાયાઃ સાદિત્વાત્ સર્વૈશ્વરેણૈવ તયોઃ સેત્ય્ અન્યત્ર વિસ્તરઃ । ઇત્થં ચ સર્વદા હેય-સમ્બન્ધાભાવાન્ નિત્ય-સિદ્ધ-સાર્વૈશ્વર્યાચ્ ચ સર્વેતર-વિલક્ષણં યો વેત્તિ, સ મદ્-ભક્ત્ય્-ઉત્પત્તિ-પ્રતીપૈર્ નિખિલૈઃ કર્મભિર્ વિમુક્તો મદ્-ભક્તિં વિન્દતિ । અસંમૂઢો ઽન્ય-સજાતીયતયા મજ્-જ્ઞાનં સઅમોહસ્ તેન વિવર્જિતઃ । ન ચ દેવક્યાં જાતસ્ય તે કથમ્ અજત્વં તસ્યામ્ અજત્વમ્ અવિહાયૈવ જાતત્વાત્

ભ્ગ્ 10.4-5
બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ અસંમોહઃ ક્ષમા સત્યં દમઃ શમઃ
સુખં દુઃખં ભવો ઽભાવો ભયં ચાભયમ્ એવ ચ

અહિંસા સમતા તુષ્ટિસ્ તપો દાનં યશો ઽયશઃ ।
ભવન્તિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્વિધાઃ

શ્રીધરઃ : લોક-મહેશ્વરતામ્ એવ સ્ફુટયતિ બુદ્ધિર્ ઇતિ ત્રિભિઃ । બુદ્ધિઃ સારાસાર-વિવેક-નૈપુણ્યમ્ । જ્ઞાનમ્ આત્મ-વિષયમ્ । અસંમોહો વ્યાકુલત્વાભાવઃ । ક્ષમા સહિષ્ણુત્વમ્ । સત્યં યથાર્થ-ભાષણમ્ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-સંયમઃ । શમો ઽન્તઃકરણ-સંયમઃ । સુખં મનો ઽનુકૂલ-સંવેદનીયમ્ । દુઃખં ચ તદ્-વિપરીતમ્ । ભવ ઉદ્ભવઃ । અભાવસ્ તદ્-વિપરીતમ્ । ભયં ત્રાસઃ । અભયં તદ્-વિપરીતમ્ । અસ્ય શ્લોકસ્ય મત્ત એવ ભવતીત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ

કિં ચ અહિંસેતિ । અહિંસા પર-પીડાનિવિઋત્તિઃ । સમતા રાગ-દ્વેષાદિ-રાહિત્યમ્ । તુષ્ટિર્ દૈવ-લબ્ધેન સન્તોષઃ । તપઃ શાસ્ત્રીયાદિ-વક્ષ્યમાણમ્ । દાનં ન્યાયાર્જિતસ્ય ધનાદેઃ પાત્રે ઽર્પણમ્ । યશઃ સત્-કીર્તિઃ । અયશો દુષ્કીર્તિઃ । એતે બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આદયસ્ તદ્-વિપરીતાશ્ ચાબુદ્ધ્ય્-આદયો નાના-વિધા ભાવાઃ પ્રાણિનાં મત્તો મત્-સકાશાદ્ એવ ભવન્તિ

મધુસૂદનઃ : આત્મનો લોક-મહેશ્વરત્વં પ્રપઞ્ચયતિ બુદ્ધિર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણસ્ય સૂક્માર્થ-વિવેક-સામર્થય્મ્ । જ્ઞાનમ્ આત્માનાત્મ-સર્વ-પદાર્થાવબોધઃ । અસંમોહઃ પ્રત્યુત્પન્નેષુ બોધવ્યેષુ કર્તવ્યેષુ વ્યાકુલતયા વિવેકેન પ્રવૃત્તિઃ । ક્ષમાક્રુષ્ટસ્ય તાડિતસ્ય વા નિર્વિકાર-ચિત્તતા । સત્યં પ્રમાણેનાવબુદ્ધસ્યાર્થસ્ય તથૈવ ભાષણમ્ । દમો બાહ્યેન્દ્રિયાણાં સ્વ-વિષયેભ્યો નિવૃત્તિઃ । શમો ઽન્તઃકરણસ્ય શમતા । સુખં ધર્માસાધારણ-કારણકમ્ અનુકૂલ-વેદનીયમ્ । દુઃખમ્ અધર્માસાધારણ-કારણકં પ્રતિકૂલ-વેદનીયમ્ । ભવ ઉત્પત્તિઃ । ભાવઃ
સત્તા । અભાવો ઽસત્તેતિ વા । ભયં ચ ત્રાસસ્ તદ્-વિપરીતમ્ અભયમ્ । એવ ચ એકશ્ ચ-કાર ઉક્ત-સમુચ્ચયાર્થઃ । અપરો ઽનુક્તાબુદ્ધ્ય્-અજ્ઞાનાદિ-સમુચ્ચયાર્થઃ । એવેત્ય્ એતે સર્વ-લોક-પ્રસિદ્ધા એવેત્ય્ અર્થઃ । મત્ત એવ ભવતીત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ

અહિંસા પ્રાણિનાં પીડાયા નિવિઋત્તિઃ । સમતા ચિત્તસ્ય રાગ-દ્વેષાદિ-રહિતાવસ્થા । તુષ્ટિર્ ભોગ્યેષ્વ્ એતાવતાલમ્ ઇતિ બુદ્ધિઃ । તપઃ શાસ્ત્રીય-માર્ગેણ કાયેન્દ્રિય-શોષણમ્ । દાનં દેશે કાલે શ્રદ્ધયા યથા-શક્ત્ય્-અર્થાનાં સત્-પાત્રે સમર્પણમ્ । યશો ધર્મ-નિમિત્તા લોક-શ્લાઘા-રૂપા પ્રસિદ્ધિઃ । અયશસ્ ત્વ્ અધર્મ-નિમિત્તા લોક-નિન્દા-રૂપા પ્રસિદ્ધિઃ । એતે બુદ્ધ્ય્-આદયો ભાવાઃ કાર્ય-વિશેષાઃ સ-કારણકાઃ પૃથગ્-વિધા ધર્માધર્માદિ-સાધન-વૈચિત્ર્યેણ નાના-વિધા ભૂતાનાં સર્વેષાં પ્રાણિનાં મત્તઃ પરમેશ્વરાદ્ એવ ભવન્તિ નાન્યસ્માત્ તસ્માત્ કિં વાચ્યં મમ
લોક-મહેશ્વરત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ન ચ શાસ્ત્ર-જ્ઞાઃ સ્વ-બુદ્ધ્ય્-આદિભિર્ મત્તત્વં જ્ઞાતું શક્નુવન્તિ, યતો બુદ્ધ્ય્-આદીનાં સત્ત્વાદિવન્-માયા-ગુણ-જન્યત્વાન્ મત્ત એવ જાતાનામ્ અપિ ગુણાતીતે મયિ નાસ્તિ સ્વતઃ પ્રવેશયોગ્યતેત્ય્ આહ બુદ્ધિઃ સૂક્ષ્માર્થ-નિશ્ચય-સામર્થ્યમ્ । જ્ઞાનમ્ આત્માનાત્મ-વિવેકઃ । અસંમોહો વૈયગ્ર્યાભાવઃ । એતે ત્રયો ભાવા મત્-તત્ત્વ-જ્ઞાન-હેતુત્વેન સમ્ભાવ્યમાના ઇવ, ન તુ હેતવઃ । પ્રસઙ્ગાદ્ અન્યાન્ અપિ ભાવાન્ લોકેષુ દૃષ્ટાન્ ન સ્વત એવોદ્ભૂતાન્ આહ ક્ષમા સહિષ્ણુત્વમ્ । સત્યં યથાર્થ-ભાષણમ્ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-નિગ્રહઃ । શમો ઽન્તરિન્દ્રિય-નિગ્રહઃ । એતે સાત્ત્વિકાઃ । સુખં સાત્ત્વિકમ્
। દુઃખં તામસમ્ । ભવાભાવૌ જન્મ-મૃત્યુ-દુઃખ-વિશેષૌ, ભયં તામસમ્ અભયં જ્ઞાનોત્થં સાત્ત્વિકમ્ । રાજસાદ્ય્-ઉત્થં રાજસમ્ । સમતાત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સુખ-દુઃખાદિ-દર્શનમ્ અહિંસા સમતે સાત્ત્વિક્યૌ । તુષ્ટિઃ સન્તુષ્ટિઃ । સા નિરુપાધિઃ સાત્ત્વિકી । સોપાધિસ્ તુ રાજસી । તપો-દાને ઽપિ સોપાધિ-નિરુપાદિત્વાભ્યાં સાત્ત્વિક-રાજસે, યશો ઽયશસ્ય્ અપિ તથા । મત્ત ઇતિ એતે મન્-માયાતો ભવન્તો ઽપિ શક્તિ-શક્તિમતોર્ ઐક્યાત્ મત્ત એવ ॥4-5॥
બલદેવઃ : અથાત્મનઃ સર્વાદિત્વં સર્વેશ્વરત્વં ચ પ્રપઞ્ચયતિ બુદ્ધિર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । બુદ્ધિઃ સૂક્ષ્માર્થ-વિવેચન-સામર્થ્યમ્ । જ્ઞાનમ્ ચિદ્-અચિદ્-વસ્તુ-વિવેચનમ્ । અસંમોહો વ્યગ્રત્વાભાવઃ । ક્ષમા સહિષ્ણુતા । સત્યં યથા-દૃષ્ટાર્થ-વિષયં પર-હિત-ભાષણમ્ । દમો ઽનર્થ-વિષયાચ્ છોકાદેર્ નિયમનમ્ । શમસ્ તસ્માન્ મનસઃ । સુખં આનુકૂલ્યેન વેદ્યમ્ । દુઃખં તુ પ્રાતિકૂલ્યેન વેદ્યમ્ । ભવો જન્મ । અભાવો મૃત્યુઃ । ભયમ્ આગામિ-દુઃખ-કારણ-વીક્ષણાદ્ વિત્રાસઃ સન્ નિવૃત્તિઃ । અભયમ્ અહિંસા પરપીડનાજનકતા । સમતા
રાગ-દ્વેષ-શૂન્યતા । તુષ્ટિઃ અદૃષ્ટ-લબ્ધેન સન્તોષઃ । તપઃ વેદોક્ત-કાય-ક્લેશઃ । દાનં સ્વભોગ્યસ્ય સત્-પાત્રે ઽર્પણમ્ । યશઃ સાદ્ગુણ્ય-ખ્યાતિઃ । તદ્-વિપરીતં અયશઃ એવમ્ આદયો ભાવા ભૂતાનાં દેવ-માનવાદીનાં મત્તો મત્-સઙ્કલ્પાદ્ એવ ભવન્તીત્ય્ અહમ્ એવ તેષાં હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૃથગ્-વિધા ભિન્ન-લક્ષણા ॥4-5॥
ભ્ગ્ 10.6
મહર્ષયઃ સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્ તથા
માનસા જાતા યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ મહર્ષય ઇતિ । સપ્ત મહર્ષયો ભૃગ્વ્-આદયઃ સપ્ત બ્રહ્માણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ [મ્ભ્ 12.201.5] ઇત્ય્ આદિ પુરાણ-પ્રસિદ્ધાઃ । તેભ્યો ઽપિ પૂર્વે અન્યે ચત્વારો મહર્ષયઃ સનકાદયઃ । તથા મનવઃ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ । મદ્-ભાવા મદીયો ભાવઃ પ્રભાવો યેષુ તે । હિરણ્યગર્ભાત્મનો મમૈવ મનસઃ સઙ્કલ્પ-માત્રાજ્ જાતાઃ । પ્રભાવમ્ એવાહ યેષામ્ ઇતિ । યેષાં ભૃગ્વ્-આદીનાં સનકાદીનાં મનૂનાં ચેમા બ્રાહ્મણાદ્યા લોકે વર્ધમાના યથાયથં પુત્ર-પૌત્રાદિ-રૂપાઃ શિષ-પ્રશિષ્યાદિ-રૂપાશ્
ચ પ્રજા જાતાઃ પ્રવર્તન્તે

મધુસૂદનઃ : ઇતશ્ ચૈતદ્ એવમ્ મહર્ષય ઇતિ । મહર્ષયો વેદ-તદ્-અર્થ-દ્રષ્ટારઃ સર્વજ્ઞા વિદ્યા-સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તકા ભૃગ્વ્-આદ્યાઃ સપ્ત પૂર્વે સર્ગાદ્ય-કાલાવિર્ભૂતાઃ । તથા ચ પુરાણે -
ભૃગું મરીચિમ્ અત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
વસિષ્ઠં ચ મહાતેજાઃ સો ઽસૃજન્ મનસા સુતાન્ ।
સપ્ત બ્રહ્મણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ॥ ઇતિ ।[*એન્દ્નોતે] [મ્ભ્ 12.201.4-5]
તથા ચત્વારો મનવઃ સાવર્ણા ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ । અથવા મહર્ષયઃ સપ્ત ભૃગ્વ્-આદ્યાઃ । તેભ્યો ઽપિ પૂર્વે પ્રથમાશ્ ચત્વારઃ સનકાદ્યા મહર્ષયઃ । મનવસ્ તથા સ્વાયમ્ભુવાદયશ્ ચતુર્દશ મયિ પરમેશ્વરે ભાવો ભાવના યેષાં તે મદ્-ભાવા મચ્-ચિન્તન-પરા મદ્-ભાવનાવશાદ્ આવીરિભૂત-મદીય-જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તય ઇત્ય્ અર્થઃ । માનસા મનસઃ સઙ્કલ્પાદ્ એવોત્પન્ના ન તુ યોનિજાઃ । અતો વિશુદ્ધ-જન્મત્વેન સર્વ-પ્રાણિ-શ્રેષ્ઠા મત્ત એવ હિરણ્યગર્ભાત્મનો જાતાઃ સર્ગાદ્ય-કાલે પ્રાદુર્ભૂતાઃ । યેષાં મહર્ષીણાં સપ્તાનાં ભૃગ્વ્-આદીનાં ચતૂર્ણાં ચ સનકાદીનાં
મનૂનાં ચ ચતુર્દશાનામ્ અસ્મિન્ લોકે જન્મના ચ વિદ્યયા ચ સન્તતિ-ભૂતા ઇમા બ્રાહ્મણાદ્યાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ

વિશ્વનાથઃ : બુદ્ધિ-જ્ઞાનાસંમોહાન્ સ્વ-તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽસમર્થાનુક્ત્વા તત્ત્વતો ઽપિ તત્રાસમર્થાન્ આહ મહર્ષયઃ સપ્ત મરીચ્ય્-આદયસ્ તેભ્યો ઽપિ પૂર્વે ઽન્યે ચત્વારઃ સનકાદયો મનવશ્ ચતુર્દશ સ્વાયમ્ભુવાદયો મત્ત એવ હિરણ્યગર્ભાત્મનઃ સકાશાદ્ ભવો જન્મ યેષાં મરીચ્ય્-આદીનાં સનકાદીનાં ચેમા બ્રાહ્મણાદ્યા લોકે વર્તમાનાઃ પ્રજાઃ પુત્ર-પૌત્રાદિ-રૂપાઃ શિષ્ય-પ્રશિષ્ય-રૂપાશ્ ચ

બલદેવઃ : ઇતશ્ ચૈતદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ મહર્ષય ઇતિ । સપ્ત ભૃગ્વ્-આદયસ્ તેભ્યો ઽપિ પૂર્વે પ્રથમાશ્ ચત્વારઃ સનકાદય એકાદશૈતે મહર્ષયસ્ તથા મનવશ્ ચતુર્દશ સ્વાયમ્ભુવાદય એવં પઞ્ચવિંશતિર્ એતે માનસા હિરણ્યગર્ભાત્મનો મમ મનઃ-પ્રભૃત્યેભ્યો જાતા મદ્-ભાવા મચ્-ચિન્તન-પરાસ્ તત્-પ્રભાવેનોપલબ્ધ-મજ્-જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તય ઇત્ય્ અર્થઃ । યેષાં ભૃગ્વ્-આદીનાં પઞ્ચવિંશતેર્ ઇમા બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયાદયઃ પ્રજા જન્મના વિદ્યયા ચ સન્તતિ-રૂપા ભવન્તિ

ભ્ગ્ 10.7
એતાં વિભૂતિં યોગં ચ મમ યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
સો ઽવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

શ્રીધરઃ : યથોક્ત-વિભૂત્ય્-આદિ-તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્ય ફલમ્ આહ એતામ્ ઇતિ । એતાં ભૃગ્વ્-આદિ-લક્ષણાં મમ વિભૂતિમ્ । યોગં ચૈશ્વર્ય-લક્ષણમ્ । તત્ત્વતો યો વેત્તિ, સો ઽવિકલ્પેન નિઃસંશયેન યોગેન સમ્યગ્-દર્શનેન યુક્તો ભવતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ

મધુસૂદનઃ : એવં સોપાધિકસ્ય ભગવતઃ પ્રભાવમ્ ઉક્ત્વા તજ્-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ એતામ્ ઇતિ । એતાં પ્રાગ્ ઉક્તાં બુદ્ધ્ય્-આદિ-મહર્ષ્ય્-આદિ-રૂપાં વિભૂતિં વિવિધ-ભાવં તત્-તદ્-રૂપેણાવસ્થિતિં યોગં ચ તત્-તદ્-અર્થ-નિર્માણ-સામર્થ્યં પરમૈશ્વર્યમ્ ઇતિ યાવત્ । મમ યો વેત્તિ તત્ત્વતો યથાવત્ સો ઽવિકમ્પેનાપ્રચલિતેન યોગેન સમ્યગ્-જ્ઞાન-સ્થૈર્ય-લક્ષણેન સમાધિના યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ પ્રતિબન્ધઃ કશ્ચિત્

વિશ્વનાથઃ : કિન્તુ ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ [ભ્પ્ 11.14.11] ઇતિ મદ્-ઉક્તેર્ મદ્-અનન્ય-ભક્ત એવ મત્-પ્રસાદાન્ મદ્-વાચિ દૃઢમ્ આસ્તિક્યં દધાનો મત્-તત્ત્વં વેત્તીત્ય્ આહ એતાં સઙ્ક્ષેપેણૈવ વક્ષ્યમાણાં વિભૂતિં યોગં ભક્તિ-યોગં ચ યસ્ તત્ત્વતો વેત્તિ । મત્-પ્રભોઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વાક્યત્વાદ્ ઇદમ્ એવ પરમં તત્ત્વમ્ ઇતિ દૃઢતરાસ્તિક્યવાન્ એવ યો વેત્તિ સઃ । અવિકલ્પેન નિશ્ચલેન યોગેન મત્-તત્ત્વ-જ્ઞાન-લક્ષણેન યુજ્યતે યુક્તો ભવેદ્ અત્ર નાસ્તિ કો ઽપિ સન્દેહઃ

બલદેવઃ : ઉક્તાર્થ-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ એતામ્ ઇતિ । એતાં વિધિ-રુદ્રાદિ-દેવતા-સનકાદિ-મહર્ષિ-સ્વાયમ્ભુવાદિ-મનુ-પ્રમુખઃ કૃત્સ્ન્-પ્રપઞ્ચો મદ્-અધીન-સ્થિતિ-પ્રવૃત્તિ-જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તિકો ભવતીત્ય્ એવં પારમૈશ્વર્ય-લક્ષણાં વિભૂતિમ્ । યોગમ્ અનાદ્ય્-અજત્વાદિભિઃ કલ્યાણ-ગુણ-રત્નૈર્ મમ સમ્બન્ધં ચ યો વેત્તિ સર્વેશ્વરેણ સર્વજ્ઞેન વાસુદેવેનોપદિષ્ટમ્ ઇદં તાત્ત્વિકં ભવતીતિ દૃઢ-વિશ્વાસેન યો ગૃહ્ણાતિ સ અવિકલ્પેન સ્થિરેણ યોગેન મદ્-ભક્તિ-લક્ષણેન યુજ્યતે સમ્પન્નો ભવતિ । એતાદૃશતયા મજ્-જ્ઞાનં મદ્-ભક્તેર્ ઉત્પાદકં વિવર્ધકં ચેતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 10.8
અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।
મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવ-સમન્વિતાઃ

શ્રીધરઃ : યથા ચ વિભૂતિ-યોગયોર્ જ્ઞાનેન સમ્યગ્-જ્ઞાનાવાપ્તિસ્ તદ્ દર્શયતિ અહમ્ ઇત્ય્ આદિ-ચતુર્ભિઃ । અહં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભવો ભૃગ્વ્-આદિ-મન્વ્-આદિ-રૂપ-વિભૂતિ-દ્વારેણોત્પત્તિ-હેતુઃ । મત્ત એવ ચ સર્વસ્ય બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ અસંમોહ ઇત્ય્ આદિ સર્વં પ્રવર્તત ઇતિ । એવં મત્વાવબુધ્ય બુધા વિવેકિનો ભાવ-સમન્વિતાઃ પ્રીતિ-યુક્તા માં ભજન્તે

મધુસૂદનઃ : યાદૃશેન વિભૂતિ-યોગયોર્ જ્ઞાનેનાવિકમ્પ-યોગ-પ્રાપ્તિસ્ તદ્ દર્શયતિ અહમ્ ઇત્ય્ આદિ-ચતુર્ભિઃ । અહં પરં બ્રહ્મ વાસુદેવાખ્યં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભવ ઉત્પત્તિ-કારણમ્ ઉપાદાનં નિમિત્તં ચ સ્થિતિ-નાશાદિ ચ સર્વં સત્ત એવ પ્રવર્તતે ભવતિ । મયૈવાન્તર્યામિણા સર્વજ્ઞેન સર્વ-શક્તિના પ્રેર્યમાણં સ્વ-સ્વ-મર્યાદામ્ અનતિક્રમ્ય સર્વં જગત્ પ્રવર્તતે ચેષ્ટત ઇતિ વા । ઇત્ય્ એવં મત્વા બુધા વિવેકેનાવગત-તત્ત્વ-ભાવેન પરમાર્થ-તત્ત્વ-ગ્રહણઅ-રૂપેણ પ્રેમ્ણા સમન્વિતાઃ સન્તો માં ભજન્તે

વિશ્વનાથઃ : તત્ર મહૈશ્વર્ય-લક્ષણાં વિભૂતિમ્ આહ અહં સર્વસ્ય પ્રાકૃતાપ્રાકૃત-વસ્તુ-માત્રસ્ય પ્રભવઃ ઉત્પત્તિ-પ્રાદુર્ભાવયોર્ હેતુઃ । મત્ત એવાન્તર્યામિ-સ્વરૂપાત્ સર્વં જગત્ પ્રવર્તતે ચેસ્ટતે । તથા મત્ત એવ નારદાદ્ય્-અવતરાત્મકાત્ સર્વં ભક્તિ-જ્ઞાન-તપઃ-કર્માદિકં સાધનં તત્ તત્ સાધ્યં ચ પ્રવૃત્તં ભવતિ । ઐકાન્તિક-ભક્તિ-લક્ષણં યોગમ્ આહ ઇતિ મત્વા આસ્તિક્યતો જ્ઞાનેન નિશ્ચિત્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । ભાવો દાસ્ય-સખ્યાદિસ્ તદ્-યુક્તાઃ

બલદેવઃ : અથ ચતુઃશ્લોક્યા પરમૈકાન્તિનાં ભક્તિં બ્રુવન્ તસ્યા જનકં પોષકં ચાત્મ-યાથાત્મ્યં તાવદ્ આહ અહમ્ ઇતિ । સ્વયં ભગવાન્ કૃષ્ણો ઽહં સર્વસ્યાસ્ય વિધિ-રુદ્ર-પ્રમુખસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રભવો હેતુઃ । એવમ્ એવાથર્વસુ પઠ્યતે - યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ ચ ગાપયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ [ગ્તુ 1.22] ઇતિ । અથ પુરુષો હ વૈ નારાયણો ઽકામયત પ્રજાઃ સૃજયે ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય નારાયણાદ્ બ્રહ્મા જાયતે નારાયણાત્ પ્રજાપતિઃ પ્રજાયતે નારાયણાદ્ ઇન્દ્રો જાયતે નારાયણાદ્ અષ્ટૌ વસવો જાયન્તે નારાયણાદ્ એકાદશ રુદ્રા જાયન્તે નારાયણાદ્ દ્વાદશાદિત્યાઃ ઇત્ય્ આદિ । એષ
નારાયણઃ કૃષ્ણો બોધ્યઃ બ્રહ્મણ્યો દેવકી-પુત્રઃ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉત્તર-પાઠાત્ । તદ્ આહુઃ - એકો વૈ નારાયણ આસીન્ ન બ્રહ્મા ન ઈશાનો નાપો નાગી સમૌ નેમે દ્યાવ્-આપૃથિવી ન નક્ષત્રાણિ ન સૂર્યઃ સ એકાકી ન રમતે તસ્ય ધ્યાનાન્તઃસ્થસ્ય યત્ર છાન્દોગૈઃ ક્રિયમાણાષ્ટકાદિ-સંજ્ઞકા સ્તુતિ-સ્તોમઃ સ્તોમમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉપક્રમ્ય પ્રધાનાદિ-સૃષ્ટિમ્ અભિધાયાથ પુનર્ એવ નારાયણઃ સો ઽન્યત્ કામો મનસા ધ્યાયત તસ્ય ધ્યાનાતઃસ્થસ્ય તલ્-લલાટાત્ત્રક્ષ્યઃ શૂલપાણિઃ પુરુષો ઽજાયત બિભ્રચ્ છ્રિયં સત્યં બ્રહ્મચર્યં તપો-વૈરાગ્યમ્ ઇતિ । તત્ર ચતુર્-મુખો જાયતે ઇત્ય્ આદિ ચ । ઋક્ષુ
ચ યં કામયે તં તમ્ ઉગ્રં કૃષ્ણોમિ તં બ્રહ્માણં તમ્ ઋષિં તં સુમેધસમ્ ઇત્ય્ આદિ । મોક્ષ-ધર્મે ચ -
પ્રજાપતિં ચ રુદ્રં ચાપ્ય્ અહમ્ એવ સૃજામિ વૈ ।
તૌ હિ માં વિજાનીતો મમ માયા-વિમોહિતૌ ॥ ઇતિ ।
વારાહે ચ -
નારાયણઃ પરો દેવસ્ તસ્માજ્ જાતશ્ ચતુર્મુખઃ ।
તસ્માદ્ રુદ્રો ઽભવદ્ દેવઃ સ ચ સર્વજ્ઞતાં ગતઃ ॥ ઇતિ ।
મદ્-અન્ય-નિખિલ-નિયન્તા ચાહમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇતિ મત્વા મમેદૃશત્વં સદ્-ગુરુ-મુખાન્ નિશ્ચિત્ય ભાવેન પ્રેમ્ણા સમન્વિતાઃ સન્તો બુધા માં ભજન્તે

ભ્ગ્ 10.9
મચ્-ચિત્તા મદ્-ગત-પ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ

શ્રીધરઃ : પ્રીતિ-પૂર્વકં ભજનમ્ આહ મચ્-ચિત્તા ઇતિ । મય્ય્ એવ ચિત્તં યેષાં તે મચ્-ચિત્તાઃ । મામ્ એવ ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ પ્રાણા ઇન્દ્રિયાણિ યેષાં તે મદ્-ગત-પ્રાણાઃ । મદ્-અર્પિત-જીવના ઇતિ વા । એવંભૂતાસ્ તે બુધા અન્યોન્યં માં ન્યાયોપેતૈઃ શ્રુત્ય્-આદિ-પ્રમાણૈર્ બોધયન્તો બુદ્ધ્યા ચ માં કથયન્તઃ સઙ્કીર્તયન્તઃ સન્તસ્ તે નિત્યં તુષ્યન્ત્ય્ અનુમોદનેન તુષ્ટિં યાન્તિ । રમન્તિ ચ નિર્વૃતિં યાન્તિ

મધુસૂદનઃ : પ્રેમ-પૂર્વકં ભજનમ્ એવ વિવૃણોતિ મચ્-ચિત્તા ઇતિ । મયિ ભગવતિ ચિત્તં યેષાં તે મચ્-ચિત્તાઃ । તથા મદ્-ગતા માં પ્રાપ્તાઃ પ્રાણાશ્ ચક્ષુર્-આદયો યેષાં તે મદ્-ગત-પ્રાણાઃ મદ્-ભજન-નિમિત્ત-ચક્ષુર્-આદિ-વ્યાપારા મય્ય્ ઉપસંહૃત-સર્વ-કરણા વા । અથવા મદ્-ગત-પ્રાણા મદ્-ભજનાર્થ-જીવના મદ્-ભજનાતિરિક્ત-પ્રયોજન-શૂન્ય-જીવના ઇતિ યાવત્ । વિદ્વદ્-ગોષ્ઠીષુ પરસ્પરમ્ અન્યોન્યં શ્રુતિભિર્ યુક્તિભિશ્ ચ મામ્ એવ બોધયન્તસ્ તત્ત્વ-બુભુત્સુ-કથયા જ્ઞાપયન્તઃ । તથા સ્વ-શિષ્યેભ્યશ્ ચ મામ્ એવ કથયન્ત ઉપદિશન્તશ્ ચ । મયિ ચિત્તાર્પણં તથા બાહ્ય-કરણાર્પણં તથા જીવનાર્પણમ્
એવં સમાનામ્ અન્યોન્યં મદ્-બોધનં સ્વ-ન્યૂનેભ્યશ્ ચ મદ્-ઉપદેશનમ્ ઇત્ય્ એવં રૂપં યન્ મદ્-ભજનં તેનૈવ તુષ્યન્તિ ચ । એતાવતૈવ લબ્ધ-સર્વાથા વયમ્ અલમ્ અન્યેન લબ્ધવ્યેનેત્ય્ એવં-પ્રત્યય-રૂપં સન્તોષં પ્રાપ્નુવન્તિ ચ । તેન સન્તોષેણ રમન્તિ ચ રઅન્તે ચ પ્રિય-સંગમેનેવોત્તમં સુખમ્ અનુભવન્તિ ચ । તદ્ ઉક્તં પતઞ્જલિના સન્તોષાદ્ અનુત્તમઃ સુખ-લાભઃ [ય્સ્ 2.42] ઇતિ । ઉક્તં ચ પુરાણે -
યચ્ ચ કામ-સુખં લોકે યચ્ ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્ ।
તૃષ્ણા-ક્ષય-સુખાયૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥ ઇતિ ॥
તૃષ્ણા-ક્ષયઃ સન્તોષઃ

વિશ્વનાથઃ : એતાદૃશા અનન્ય-ભક્તા એવ મત્-પ્રસાદાલ્ લબ્ધ-બુદ્ધિ-યોગઃ પૂર્વોક્ત-લક્ષણં દુર્બોધમ્ અપિ મત્-તત્ત્વ-જ્ઞાનં પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ આહ મચ્-ચિત્તા મદ્-રૂપ-નામ-ગુણ-લીલા-માધુર્યાસ્વાદેષ્વ્ એવ લુબ્ધ-મનસો, મદ્-ગત-પ્રાણા માં વિના પ્રાણાન્ ધર્તુમ્ અસમર્થા અન્ન-ગત-પ્રાણા નરા ઇતિવત્ । બોધયન્તઃ ભક્તિ-સ્વરૂપ-પ્રકારાદિકં સૌહાર્દેન જ્ઞાપયન્તઃ । માં મહા-મધુર-રૂપ-ગુણ-લીલા-મહોદધિં કથયન્તો મદ્-રૂપાદિ-વ્યાખ્યાનેનોત્-કીર્તનાદિકં કુર્વન્ત ઇત્ય્ એવં સર્વ-ભક્તિષ્વ્ અતિશ્રૈષ્ઠ્યાત્ સ્મરણ-શ્રવણ-કીર્તનાન્ય્ ઉક્તાનિ । તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચેતિ ભક્ત્યૈવ સન્તોષશ્ ચ રમણં ચેતિ રહસ્યમ્ । યદ્ વા સાધન-દશાયામ્
અપિ ભાગ્ય-વશાત્ ભજને નિર્વિઘ્ને સમ્પદ્યમાને સતિ તુષ્યન્તિ । તદૈવ ભાવિ-સ્વીય-સાધ્ય-દશામ્ અનુસ્મૃત્ય રમન્તિ ચ મનસા સ્વ-પ્રભુણા સહ રમન્તિ ચેતિ રાગાનુગા ભક્તિર્ દ્યોતિતા

બલદેવઃ : ભક્તિઃ પ્રકારમ્ આહ મચ્-ચિત્તા ઇતિ । મચ્-ચિત્તા મત્-સ્મૃતિ-પરા મદ્-ગત-પ્રાણા માં વિના પ્રાણાન્ ધર્તુમ્ અક્ષમા મીના વિનામ્ભઃ । પરસ્પરં મદ્-રૂપ-ગુણ-લાવણ્યાદિ બોધયન્તસ્ તથા માં સ્વ-ભક્ત-વાત્સલ્ય-નીરધિમ્ અતિવિચિત્ર-ચરિતં કથયન્તશ્ ચેત્ય્ એવં સ્મરણ-શ્રવણ-કીર્તન-લક્ષણૈર્ ભજનૈઃ સુધાપાનૈર્ ઇવ તુષ્યન્તિ । તથૈવ તેષ્વ્ એવ રમન્તે ચ યુવતિ-સ્મિત-કટાક્ષાન્ય્ ઉક્તાનિ । તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચેતિ ભક્ત્યૈવ સન્તોષશ્ ચ રમણં ચેતિ રહસ્યમ્ । યદ્ વા સાધન-દશાયામ્ અપિ ભાગ્ય-વશાત્ ભજને નિર્વિઘ્ને સમ્પદ્યમાને સતિ તુષ્યન્તિ । તદૈવ ભાવિ-સ્વીય-સાધ્ય-દશામ્ અનુસ્મૃત્ય રમન્તિ ચ મનસા સ્વ-પ્રભુણા સહ રમન્તિ
ચેતિ રાગાનુગા ભક્તિર્ દ્યોતિતા

ભ્ગ્ 10.10
તેષાં સતત-યુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિ-પૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિ-યોગં તં યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે

શ્રીધરઃ : એવંભૂતાનાં ચ સમ્યગ્-જ્ઞાનમ્ અહં દદામીત્ય્ આહ તેષામ્ ઇતિ । એવં સતત-યુક્તાનાં મય્ય્ આસક્ત-ચિત્તાનાં પ્રીતિ-પૂર્વકં ભજતાં તેષાં તં બુદ્ધિ-રૂપં યોગમ્ ઉપાયં દદામિ । તમ્ ઇતિ કમ્ ? યેનોપાયેન તે મદ્-ભક્તા માં પ્રાપ્નુવન્તિ

મધુસૂદનઃ : યે યથોક્તેન પ્રકારેણ ભજન્તે માં તેષામ્ ઇતિ । સતતં સર્વદા યુક્તાનાં ભગવત્ય્ એકાગ્ર-બુદ્ધીનામ્ । અતએવ લાભ-પૂજા-ખ્યાત્ય્-આદ્ય્ અનભિસન્ધાય પ્રીતિ-પૂર્વકમ્ એવ ભજતાં સેવમાનાનાં તેષામ્ અવિકમ્પેન યોગેનેતિ યઃ પ્રાગ્ ઉક્તસ્ તં બુદ્ધિ-યોગં મત્તત્વ-વિષયં સમ્યગ્-દર્શનં દદામિ ઉત્પાદયામિ । યેન બુદ્ધિ-યોગેન મામ્ ઈશ્વરમ્ આત્મત્વેનોપયાન્તિ યે મચ્-ચિત્તત્વાદિ-પ્રકારૈર્ માં ભજન્તે તે

વિશ્વનાથઃ : નનુ તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ ઇતિ ત્વદ્-ઉક્ત્યા ત્વદ્-ભક્તાનાં ભક્ત્યૈવ પરમાનન્દો ગુણાતીત ઇત્ય્ અવગતં, કિન્તુ તેષાં ત્વત્-સાક્ષાત્-પ્રાપ્તૌ કઃ પ્રકારઃ ? સ ચ કુતઃ સકાશાત્ તૈર્ અવગન્તવ્ય ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ તેષામ્ ઇતિ । સતત-યુક્તાનાં નિત્યમ્ એવ મત્-સંયોગાકાઙ્ક્ષણાં તં બુદ્ધિ-યોગં દદામિ તેષાં હૃદ્-વૃત્તિષ્વ્ અહમ્ એવ ઉદ્ભાવયામીતિ । સ બુદ્ધિ-યોગઃ સ્વતો ઽન્યસ્માચ્ ચ કુતશ્ચિદ્ અપ્ય્ અધિગન્તુમ્ અશક્યઃ કિન્તુ મદ્-એક-દેયસ્ તદ્-એક-ગ્રાહ્ય ઇતિ ભાવઃ । મામ્ ઉપયાન્તિ મામ્ ઉપલભન્તે સાક્ષાન્ મન્-નિકટં પ્રાપ્નુવન્તિ

બલદેવઃ : નનુ સ્વરૂપેણ ગુણૈર્ વિભૂતિભિશ્ ચાનન્તં ત્વાં કથં ગુરૂપદેશ-માત્રેણ તે ગ્રહીતું ક્ષમેરન્ન્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તેષામ્ ઇતિ । સતત-યુક્તાનાં નિત્યં મદ્-યોગં વાઞ્છતાં પ્રીતિ-પૂર્વકં મમ યાથાત્મ્ય-જ્ઞાનજેન રુચિ-ભરેણ ભજતાં તં બુદ્ધિ-યોગં સ્વ-ભક્તિ-રસિકો દદામ્ય્ અર્પયામિ । યેન તે મામ્ ઉપયાન્તિ તદ્-બુદ્ધિં તથાહમ્ ઉદ્ભાવયામિ યથાનન્ત-ગુણ-વિભૂતિં મામ્ ગૃહીત્વોપાસ્ય ચ પ્રાપ્નુવન્તિ

ભ્ગ્ 10.11
તેષામ્ એવાનુકમ્પાર્થમ્ અહમ્ અજ્ઞાનજં તમઃ ।
નાશયામ્ય્ આત્મ-ભાવ-સ્થો જ્ઞાન-દીપેન ભાસ્વતા

શ્રીધરઃ : બુદ્ધિ-યોગં દત્ત્વા ચ તસ્યાનુભવ-પર્યન્તં તમ્ આવિષ્કૃત્યાવિદ્યા-કૃતં સંસારં નાશયામીત્ય્ આહ તેષામ્ ઇતિ । તેષામ્ અનુકમ્પાર્થમ્ અનુગ્રહાર્થમ્ એવાજ્ઞાનાજ્ જાતં તમઃ સંસારાખ્યં નાશયામિ । કુત્ર સ્થિતઃ સન્ કેન વા સાધનેન તમો નાશયસિ ? અત આહ આત્મ-ભાવ-સ્થો બુદ્ધિ-વૃત્તૌ સ્થિતઃ સન્ । ભાસ્વતા વિસ્ફુરતા જ્ઞાન-લક્ષણેન દીપેન નાશયામિ

મધુસૂદનઃ : દીયમાનસ્ય બુદ્ધિ-યોગસ્યાત્મ-પ્રાપ્તૌ ફલં મધ્ય-વર્તિનં વ્યાપારમ્ આહ તેષામ્ ઇતિ । તેષામ્ એવ કથં શ્રેયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અનુગ્રહાર્થમ્ આત્મ-ભાવસ્ય આત્માકારાન્તઃ-કરણ-વૃત્તૌ વિષયત્વેન સ્થિતો ઽહં સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્યાનન્દાદ્વય-લક્ષણ આત્મા તેનૈવ મદ્-વિષયાન્તઃકરણ-પરિણામ-રૂપેણ જ્ઞાન-દીપેન દીપ-સદૃશેન જ્ઞાનેન ભાસ્વતા ચિદ્-આભાસ-યુક્તેનાપ્રતિબદ્ધેન અજ્ઞાન-જમ્ અજ્ઞાનોપાદાનકં તમો મિથ્યા-પ્રત્યય-લક્ષણં સ્વ-વિષયાવરણમ્ અન્ધકારં તદ્-ઉપાદાનાજ્ઞાન-નાશેન નાશયામિ સર્વ-ભ્રમોપાદાનસ્યાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાન-નિવર્ત્યત્વાદ્ ઉપાદાન-નાશ-નિવર્ત્યત્વાચ્ ચોપાદેયસ્ય ।
યથા દીપેનાન્ધકારે નિવર્તનીયે દીપોત્પત્તિમ્ અન્તરેણ ન કર્મણો ઽભ્યાસસ્ય વાપેક્ષા વિદ્યમાનસ્યૈવઅ ચ વસ્તુનો ઽભિવ્યક્તિસ્ તતો નાનુત્પન્નસ્ય કસ્યચિદ્ ઉત્પત્તિસ્ તથા જ્ઞાનેનાજ્ઞાને નિવર્તનીયે ન જ્ઞાનોત્પત્તિમ્ અન્તરેણાન્યસ્ય કર્મણો ઽભ્યાસસ્ય વાપેક્ષા વિદ્યમાનસ્યૈવ ચ બ્રહ્મ-ભાવસ્ય મોક્ષસ્યાભિવ્યક્તિસ્ તતો નાનુત્પન્નસ્યોત્પત્તિર્ યેન ક્ષયિત્વં કર્માદિ-સાપેક્ષત્વં વા ભવેદ્ ઇતિ રૂપકાલઙ્કારેણ સૂચિતો ઽર્થઃ । ભાસ્વતેત્ય્ અનેન તીવ્ર-પવનાદેર્ ઇવાસંભાવનાદેઃ પ્રતિબન્ધકસ્યાભાવઃ સૂચિતઃ । જ્ઞાનસ્ય ચ દીપ-સાધર્મ્યં સ્વ-વિષયાવરણ-નિવર્તકત્વં સ્વ-વ્યવહારે સજાતીય-પરાનપેક્ષત્વં સ્વોત્પત્ત્ય્-અતિરિક્ત-સહકાર્ય્-અનપેક્ષત્વમ્ ઇત્ય્
આદિ રૂપક-બીજં દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : નનુ ચ વિદ્યાદિ-વૃત્તિં વિના કથં ત્વદ્-અધિગમઃ ? તસ્માત્ તૈર્ અપિ તદ્-અર્થં યતનીયમ્ એવ ? તત્ર નહિ નહીત્ય્ આહ તેષામ્ એવ ન ત્વ્ અન્યેષાં યોગિનામ્ અનુકપાર્થં મદ્-અનુકમ્પા યેન પ્રકારેણ સ્યાત્ તદ્-અર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તૈર્ મદ્-અનુકમ્પા-પ્રાપ્તૌ કાપિ ચિન્તા ન કાર્યા યતસ્ તેષાં મદ્-અનુકમ્પા-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થમ્ અહમ્ એવ યતમાનો વર્ત એવેતિ ભાવઃ । આત્મ-ભાવસ્થસ્ તેષાં બુદ્ધિ-વૃત્તઔ સ્થિતઃ । જ્ઞાનં મદ્-એક-પ્રકાશ્યત્વાન્ ન સાત્ત્વિકં નિર્ગુણત્વે ઽપિ ભક્ત્ય્-ઉત્થ-જ્ઞાનતો ઽપિ વિલક્ષણં યત્ તદ્ એવ દીપસ્ તેન । અહમ્ એવ નાશયામીતિ તૈઃ કથં તદ્-અર્થં પ્રયતનીયમ્
? તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહં [ગીતા 9.22] ઇતિ મદ્-ઉક્તેસ્ તેષાં વ્યવહારિકઃ પારમાર્થિકશ્ ચ સર્વો ઽપિ ભારો મયા વોઢમ્ અઙ્ગીકૃત એવેતિ ભાવઃ ।
શ્રીમદ્-ગીતા સર્વ-સાર-ભૂતા ભૂતાપતાપ-હૃત્ ।
ચતુઃ-શ્લોકીયમ્ આખ્યાતા ખ્યાતા સર્વ-નિશર્મ-કૃત્

બલદેવઃ : નનુ ચિરન્તનસ્યાવિદ્યા-તિમિરસ્ય સત્ત્વાત્ તેષાં હૃદિ કથં તત્-પ્રકાશઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તેષામ્ એવેતિ । તેષામ્ એવ માં વિના પ્રાણાન્ ધર્તુમ્ અસમર્થાનાં મદ્-એકાન્તિનામ્ એવ, ન તુ સ-નિષ્ઠાનામ્ અનુકમ્પાર્થં મત્-કૃપા-પાત્રત્વાર્થમ્ । અહમ્ એવાત્મ-ભાવસ્થો ઽરવિન્દ-કોષે ભૃઙ્ગ ઇવ તદ્-ભાવે સ્થિતો દિવ્ય-સ્વરૂપ-ગુણાંસ્ તત્ર પ્રકાશયંસ્ તદ્-વિષયક-જ્ઞાન-રૂપેણ ભાસ્વતા દીપેન જ્ઞાન-વિરોધ્ય્-અનાદિ-કર્મ-રૂપાજ્ઞાન-જં મદ્-અન્ય-વિષય-સ્પૃહા-રૂપં તમો નાશયામિ । તેષામ્ એકાન્ત-ભાવેન પ્રસાદિતો ઽહં યોગ-ક્ષેમવદ્ બુદ્ધિ-વૃત્તેર્ ઉદ્ભાવનં તદ્-વર્તિ-તમો-વિનાશં
ચ કરોમીતિ તત્-સર્વ-નિર્વાહ-ભારો મમૈવેતિ ન તૈઃ કુત્રાપ્ય્ અર્થે પ્રયતિતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
નવમાદિ-દ્વયે ગીતા-ગર્ભે ઽસ્મિન્ યત્ પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદ્ એવ ગીતા-શાસ્ત્રાર્થ-સારં બોધ્યં વિચક્ષણૈઃ

ભ્ગ્ 10.12-13
અર્જુન ઉવાચ
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં ભવાન્ ।
પુરુષં શાશ્વતં દિવ્યમ્ આદિદેવમ્ અજં વિભુમ્

આહુસ્ ત્વામ્ ઋષયઃ સર્વે દેવર્ષિર્ નારદસ્ તથા ।
અસિતો દેવલો વ્યાસઃ સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે

શ્રીધરઃ :સંક્ષેપેણોક્તાં વિભૂતિં વિસ્તરેણ જિજ્ઞાસુઃ ભગવન્તં સ્તુવન્ન્ અર્જુન ઉવાચ પરં બ્રહ્મેતિ સપ્તભિઃ । પરં ધામ ચાશ્રયઃ । પરમં ચ પવિત્રં ચ ભવાન્ એવ । કુત ઇતિ ? અત આહ યતઃ શાશ્વતં નિત્યં પુરુષમ્ । તથા દિવ્યં દ્યોતનાત્મકં સ્વયં પ્રકાશમ્ । આદિશ્ ચાસૌ દેવશ્ ચેતિ તમ્ । દેવાનામ્ આદિ-ભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાજમ્ અજન્માનમ્ । વિભું ચ વ્યાપકમ્ । ત્વામ્ એવાહુઃ । કે ત ઇતિ ? આહ આહુર્ ઇતિ । ઋષયો ભૃગ્વ્-આદયઃ સર્વે । દેવર્ષિશ્ ચ નારદઃ । અસિતશ્ ચ દેવલશ્ ચ વ્યાસશ્ ચ સ્વયં ત્વમ્ એવ
ચ સાક્ષાન્ મે મહ્યં બ્રવીષિ ॥12-13॥
મધુસૂદનઃ : એવં ભગવતો વિભૂતિં યોગં ચ શ્રુત્વા પરમોત્કણ્ઠિતો ઽર્જુન ઉવાચ પરં બ્રહ્મેતિ સપ્તભિઃ । પરં બ્રહ્મ પરં ધામ આશ્રયઃ પ્રકાશો વા । પરમં પવિત્રં પાવનં ચ ભવાન્ એવ । યતઃ પુરુષમ્ પરમાત્માનં શાશ્વતં સદૈક-રૂપં દિવિ પરમે વ્યોમ્નિ સ્વ-સ્વરૂપે ભવં દિવ્યં સ્વ-પ્રપઞ્ચાતીતમ્ આદિં ચ સર્વ-કારણં દેવં ચ દ્યોતનાત્મકં સ્વ-પ્રકાશમ્ આદિ-દેવમ્ અત એવાજં વિભું સર્વ-ગતં ત્વામ્ આહુર્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ

આહુઃ કથયન્તિ ત્વામ્ અનન્ત-મહિમાનમ્ ઋષયસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાન-નિષ્ઠાઃ સર્વે ભૃગુ-વશિષ્ઠાદયઃ । તથા દેવર્ષિ-નારદો ઽસિતો દેવલશ્ ચ ધૌમ્યસ્ય જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા । વ્યાસશ્ ચ ભગવાન્ કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનઃ । એતે ઽપિ ત્વાં પૂર્વોક્ત-વિશેષણં મે મહ્યમ્ આહુઃ સાક્ષાત્ કિમ્ અન્યૈર્ વક્તૃભિઃ સ્વયમ્ એવ ત્વં ચ મહ્યં બ્રવીષિ । અત્ર ઋષિત્વે ઽપિ સાક્ષાદ્-વક્તૄણાં નારદાદીનામ્ અતિવિશિષ્ટત્વાત્ પૃથગ્-ગ્રહણમ્

વિશ્વનાથઃ : સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્ અર્થં વિસ્તરેણ શ્રોતુમ્ ઇચ્છન્ સ્તુતિ-પૂર્વકમ્ આહ પરમ્ ઇતિ । પરં સર્વોત્કૃષ્ટં ધામ શ્યામસુન્દરં વપુર્ એવ પરં બ્રહ્મ । ગૃહ-દેહત્વિટ્-પ્રભાવા ધામાનિ ઇત્ય્ અમરઃ । તદ્ ધામૈવ ભવાન્ ભવતિ । જીવસ્યેવ તવ દેહ-દેહિ-વિભાગો નાસ્તીતિ ભાવઃ । ધામ કીદૃશમ્ ? પરં પવિત્રં દ્રષ્ટૄણામ્ અવિદ્યા-માલિન્ય-હરમ્ અતએવ ઋષયો ઽપિ ત્વાં શાશ્વતં પુરુષમ્ આહુઃ પુરુષાકારસ્યાસ્ય નિત્યત્વં વદન્તિ ॥12-13॥
બલદેવઃ : સઙ્ક્ષેપેણ શ્રુતાં વિભૂતિં વિસ્તરેણ શ્રોતુમ્ ઇચ્છન્ન્ અર્જુન ઉવાચ પરમ્ ઇતિ । ભવાન્ એવ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ ઇતિ શ્રૂયમાણં પરં બ્રહ્મ । ભવાન્ એવ તસ્મિન્ન્ એવાશ્રિતાઃ સર્વે તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ઇતિ શ્રૂયમાણં પરં ધામ નિખિલાશ્રય-ભૂતં વસ્તુ । ભવાન્ એવ પરમં પવિત્રં જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વ-પાપૈઃ સર્વં પાપ્માનં તરતિ નૈનં પાપ્મા તરતિ ઇત્ય્ આદિ શ્રૂયમાણં સ્મર્તુર્ અખિલ-પાપ-હરં વસ્તુ ઇત્ય્ અહં વેદ્મિ । તથા સર્વે તદ્-અનુકમ્પિતા ઋષયસ્ તેષુ પ્રધાન-ભૂતા નારદાદયશ્ ચ તસ્માત્ કૃષ્ણ એવ પરો દેવસ્
તં ધ્યાયેત્ તં રસેત્ તં ભજેત્ તં યજેત્ [ગ્તુ 1.48] ઇતિ । ઓં તત્ સત્ ઇતિ જન્મ-જરાભ્યાં ભિન્નઃ સ્થાણુર્ અયમ્ અચ્છેદ્યો ઽયં [ગ્તુ 2.22] ઇતિ શ્રુત્ય્-અર્થ-વિદસ્ ત્વાં દિવ્યં પુરુષમ્ આદિદેવમ્ અજં વિભુમ્ આહુસ્ [ગીતા 10.12] તત્-કથા-સંવાદેષુ પુરાણેષ્વ્ ઇતિહાસેષુ ચ સ્વયં ચ વ્રવીષીતિ અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્મા [ગીતા 4.6] ઇતિ યો મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ [ગીતા 10.3] ઇતિ અહં સર્વસ્ય પ્રભવઃ [ગીતા 10.8] ઇત્ય્ આદિભિઃ ॥12-13॥
ભ્ગ્ 10.14
સર્વમ્ એતદ્ ઋતં મન્યે યન્ માં વદસિ કેશવ ।
ન હિ તે ભગવન્ વ્યક્તિં વિદુર્ દેવા ન દાનવાઃ

શ્રીધરઃ : અતો મમેદાનીં ત્વદીયૈશ્વર્યો ઽસમ્ભાવના નિવૃત્તેત્ય્ આહ સર્વમ્ એતદ્ ઇતિ । એતદ્-ભાવેન પરં બ્રહ્મેત્ય્ આદિ સર્વમ્ અપ્ય્ ઋતં સત્યં મન્યે । યન્ માં પ્રતિ ત્વં કથયસિ ન મે વિદુઃ સુર-ગણા ઇત્ય્ આદિ । તદ્ અપિ સત્યમ્ એવ મન્ય ઇત્ય્ આહ ન હીતિ । હે ભગવન્ તવ વ્યક્તિં દેવા ન વિદુઃ । અસ્મદ્-અનુગ્રહાર્થમ્ ઇયમ્ અભિવ્યક્તિર્ ઇતિ ન જાનન્તિ । દાનવાશ્ ચાસ્મિન્ નિગ્રહાર્થમ્ ઇતિ ન વિદુર્ એવેતિ

મધુસૂદનઃ : સર્વમ્ એતદ્ ઉક્તમ્ ઋષિભિશ્ ચ ત્વયા ચ તદ્-ઋતં સત્યમ્ એવાહં મન્યે યન્ માં પ્રતિ વદસિ કેશવ । નહિ ત્વદ્-વચસિ મમ કુત્રાપ્ય્ અપ્રામાણ્ય-શઙ્કા । તચ્ ચ સર્વજ્ઞત્વાત્ ત્વં જાનાસીતિ કેશૌ બ્રહ્મ-રુદ્રૌ સર્વેશાવ્ અપ્ય્ અનુકમ્પ્યયા વાત્યવગચ્છતીતિ વ્યુત્પત્તિમ્ આશ્રિત્ય નિરતિશયૈશ્વર્ય-પ્રતિપાદકેન કેશવ-પદેન સૂચિતમ્ । અતો યદ્ ઉક્તં ન મે વિદુઃ સુર-ગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ [ગીતા 10.2] ઇત્ય્ આદિ તત્ તથૈવ । હિ યસ્માત્ । હે ભગવન્ સમગ્રૈશ્વર્યાદિ-સમ્પન્ન તે તવ વ્યક્તિં પ્રભાવં જ્ઞાનાતિશય-શાલિનો ઽપિ દેવા ન વિદુર્ નાપિ દાનવા ન મહર્ષય ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : નાત્ર મમ કો ઽપ્ય્ અવિશ્વાસ ઇત્ય્ આહ સર્વમ્ ઇતિ । કિં ચ તે ઋષયઃ પરં બ્રહ્મ-ધામાનં ત્વામ્ અજમ્ આહુર્ એવ । ન તુ તે વ્યક્તિં જન્મ વિદુઃ । પર-બ્રહ્મ-સ્વરૂપસ્ય તવાજત્વં જન્મવત્ત્વં ચ કિં પ્રકારમ્ ઇતિ તુ ન વિદુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ ન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ [ગીતા 10.2] ઇતિ યત્ ત્વયોક્તં તં સર્વમ્ ઋતં સત્યમ્ એવ મન્યે । હે કેશવ ! કો બ્રહ્મા ઈશો રુદ્રશ્ ચ તાવ્ અપિ વયસે સ્વતત્ત્વાજ્ઞાનેન બધ્નાસિ, કિં પુનઃ દેવ-દાનવાદ્યાસ્ ત્વાં ન વિદન્તીતિ વાચ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : સર્વમ્ ઇતિ । એતત્ સર્વમ્ અહમ્ ઋતં સત્યમ્ એવ । ન તુ પ્રશંસા-માત્રં મન્યે । હે કેશવેતિ । કેશૌ વિધિ-રુદ્રૌ વયસે સ્વ-તત્ત્વાપરિજ્ઞાનેન નિબધ્નાસિ પ્રજાપતિં ચ રુદ્રં ચ ઇત્ય્ આદિ ત્વદ્-ઉક્તઃ । હે સર્વેશ્વર ! હે ભગવન્ ! નિરવધિકાતિશય-ષડ્-ઐશ્વર્ય-નિધે ! તે વ્યક્તિં પર-બ્રહ્મત્વાદિ-ગુણાં શ્રી-મૂર્તિં દેવ-દાનવાશ્ ચ ન વિદુર્ યત્ તે ઽન્ય-સ્વજાતીયત્વ-બુદ્ધ્યા ત્વામ્ અવજાનન્તિ દ્રુહ્યન્તિ ચેતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 10.15
સ્વયમ્ એવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ ।
ભૂત-ભાવન ભૂતેશ દેવ-દેવ જગત્-પતે

શ્રીધરઃ : કિં તર્હિ ? સ્વયમ્ ઇતિ । સ્વયમ્ એવ ત્વમ્ આત્માનં વેત્થ જાનાસિ નાન્યઃ । તદ્ અપ્ય્ આત્મના સ્વેનૈવ વેત્થ । ન સાધનાન્તરેણ । અત્યાદરેણ બહુધા સમ્બોધયતિ હે પુરુષોત્તમ ! પુરુષોત્તમત્વે હેતુ-ગર્ભાણિ વિશેષણાનિ સમ્બોધનાનિ । હે ભૂત-ભાવન ભૂતોત્પાદક । ભૂતાનામ્ ઈશ નિયન્તઃ । દેવાનામ્ આદિત્યાદીનાં દેવ પ્રકાશક । જગત્-પતે વિશ્વ-પાલક

મધુસૂદનઃ : યતસ્ ત્વં તેષાં સર્વેષામ્ આદિર્ અશક્ય-જ્ઞાનશ્ ચાતઃ સ્વયમ્ ઇતિ । સ્વયમ્ એવાન્યોન્યપદેશાદિકમ્ અન્તરેણૈવ ત્વમ્ એવાત્માના સ્વરૂપેણાત્માનં નિરુપાધિકં સોપાધિકં ચ । નિરુપાધિકં પ્રત્યક્ત્વેનાવિષયતયા સોપાધિકં ચ નિરતિશય-જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિ-શક્તિમત્ત્વેન વેત્થ જાનાસિ નાન્યઃ કશ્ચિત્ । અન્યૈર્ જ્ઞાતુમ્ અશક્યમ્ અહં કથં જાનીયામ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપનુદન્ પ્રેમૌત્કણ્ઠ્યેન બહુધા સમ્બોધયતિ હે પુરુષોત્તમ ત્વદ્-અપેક્ષયા સર્વે ઽપિ પુરુષા અપકૃષ્ટા એવ । અતસ્ તેષામ્ અશક્યં સર્વોત્તમસ્ય તવ શક્યમ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । પુરુષોત્તમત્વમ્ એવ વિવૃણોતિ પુનશ્
ચતુર્ભિઃ સમ્બોધનૈઃ । ભૂતાનિ સર્વાણિ ભાવયત્ય્ ઉત્પાદયતીતિ હે ભૂત-ભાવન સર્વ-ભૂત-પિતઃ । પિતાપિ કશ્ચિન્ નેષ્ટસ્ તત્રાહ હે ભૂતેશ સર્વ-ભૂત-નિયન્તઃ । નિયન્તાપિ કશ્ચિન્ નારાધ્યસ્ તત્રાહ હે દેવ-દેવ દેવાનાં સર્વારાધ્યાનામ્ અપ્ય્ આરાધ્યઃ । આરાધ્યો ઽપિ કશ્ચિન્ ન પાલયિતૃત્વેન પતિસ્ તત્રાહ હે જગત્-પતે હિતાહિતોપદેશક-વેદ-પ્રણતૃત્વેન સર્વસ્ય જગતઃ પાલયિતઃ । એતાદૃશ-સર્વ-વિશેષણ-વિશિષ્ટસ્ ત્વં સર્વેષાં પિતા સર્વેષાં ગુરુઃ સર્વેષાં રાજાતઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈઃ સર્વેષામ્ આરાધ્ય ઇતિ કિં વાચ્યં પુરુષોત્તમસ્ ત્વં
તવેતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : તસ્માત્ ત્વં સ્વયમ્ એવાત્માનં વેત્થ ઇતિ એવ-કારેણ તવાર્જત્વ-જન્મવત્ત્વાદીનાં દુર્ઘટાનામ્ અપિ વાસ્તવત્વમ્ એવ ત્વદ્-ભક્તો વેત્તિ તચ્ ચ કેન પ્રકારેણેતિ તુ સો ઽપિ ન વેત્તીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ અપ્ય્ આત્મના સ્વેનૈવ વેત્થ ન સાધનાન્તરેણ । અતએવ ત્વં પુરુષેષુ મહત્-સ્રષ્ટાદિષ્વ્ અપિ મધ્ય ઉત્તમઃ । ન કેવલમ્ ઉત્તમ એવ, યતો ભૂત-ભાવનઃ । ભૂતા ભૂત-ભાવન-રૂપા યે તદ્-આદયઃ પરમેષ્ઠ્ય્-અન્તાસ્ તેષામ્ ઈશઃ । ન કેવલમ્ ઈશ એવ, યતો દેવૈસ્ તૈર્ એવ દેવઃ ક્રીડા યસ્યેતિ ત્વત્-ક્રીડોપકાર-ભૂતા એવ તે ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ અપ્ય્ અપારકારુણ્ય-વશાદ્ જગદ્-વર્તિના મન્ માદૃશાનામ્ અપિ ત્વમ્ એવ પતિર્ ભવસિ ઇતિ ચતૂર્ણાં સમ્બોધન-પદાનામ્
અર્થઃ । યદ્ વા પુરુષોત્તમત્વમ્ એવ વિવૃણોતિ હે ભૂત-ભાવન સર્વ-ભૂત-પિતઃ ! પિતાપિ કશ્ચિન્ નેષ્ટે ? તત્રાહ હે ભૂતેશ ! ભૂતેશો ઽપિ કશ્ચિન્ નારાધ્યસ્ તત્રાહ હે દેવદેવ ! દેવારાધ્યો ઽપિ કશ્ચિન્ ન પાલયતીતિ તત્રાહ હે જગત્-પતે

બલદેવઃ : સ્વયમ્ એવ ત્વમ્ આત્માના સ્વેનૈવ જ્ઞાનેનાત્માનં સંવેત્થ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇતિ જાનાસિ । યે દેવેષુ દાનવેષુ ચ ત્વદ્-ભક્તાસ્ તે તાદૃશીં ત્વન્-મૂર્તિં વસ્તુ-ભૂતાં જાનન્ત્ય્ એવ તસ્યાસ્ તથાત્વે કથં તાં ન જાનન્તીત્ય્ એવ-કારાત્ । હે પુરુષોત્તમ સર્વ-પુરુષેશ્વર ! પુરુષોત્તમસ્ ત્વં વિવૃણ્વન્ સમ્બોધયતિ હે ભૂત-ભાવન ! સર્વ-પ્રાણિ-જનક ! ભૂત-ભાવનો ઽપિ કશ્ચિન્ નેષ્ટો, તત્રાહ હે ભૂતેશ ! સર્વ-પ્રાણિ-નિયન્તઃ ! ભૂતેશો ઽપિ કશ્ચિન્ ન પૂજ્યસ્ તત્રાહ હે દેવદેવ ! સર્વારાધ્યાનામ્ અપિ દેવાનામ્ આરાધ્ય ! દેવદેવો ઽપિ કશ્ચિન્ ન રક્ષકસ્ તત્રાહ હે જગત્-પતે ! હિતાહિતોપદેશેન જીવિકાર્પણેન ચ વિશ્વ-પાલક ! ઈદૃશસ્ય તે તત્ત્વં સુસિદ્ધમ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 10.16
વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષેણ દિવ્યા હ્ય્ આત્મવિભૂતયઃ
યાભિર્ વિભૂતિભિર્ લોકાન્ ઇમાંસ્ ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ

શ્રીધરઃ : યસ્માત્ તવાભિવ્યક્તિં ત્વમ્ એવ વેત્સિ ન દેવાદયઃ । તસ્માત્ વક્તુમ્ ઇતિ । યા આત્મનસ્ તવ દિવ્યા અત્યદ્ભુતા વિભૂતયસ્ તા સર્વા વક્તું ત્વમ્ એવાર્હસિ યોગ્યો ઽસિ । યાભિર્ ઇતિ વિભૂતીનાં વિશેષણં સ્પષ્ટાર્થમ્

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ અન્યેષાં સર્વેષાં જ્ઞાતુમ્ અશક્યા અવશ્યં જ્ઞાતવ્યાશ્ ચ તવ વિભૂતયસ્ તસ્માત્ વક્તુમ્ ઇતિ । યાભિર્ વિભૂતિભિર્ ઇમાન્ સર્વાન્ લોકાન્ વ્યાપ્ય ત્વં તિષ્ઠસિ તાસ્ તવાસાધારણા વિભૂતયો દિવ્યા અસર્વજ્ઞૈર્ જ્ઞાતુમ્ અશક્યા હિ યસ્માત્ તસ્માત્ સર્વજ્ઞસ્ ત્વમ્ એવ તા અશેષેણ વક્તુમ્ અર્હસિ

વિશ્વનાથઃ : તવ તત્ત્વં દુર્ગમં તવ વિભૂતિષ્વ્ એવ મમ જિજ્ઞાસા જાયત ઇતિ દ્યોતયન્ન્ આહ વક્તુમ્ ઇતિ । દિવ્યા ઉત્કૃષ્ટા યા આત્મ-વિભૂતયસ્ તાવદ્ વક્તુમ્ અર્હસીત્ય્ અન્વયઃ । નન્વ્ અશેષેણ મદ્-વિભૂતયઃ સર્વા વક્તુમ્ અશક્યા એવ તત્રાહ યાભિર્ ઇતિ

બલદેવઃ : ત્વત્-સ્વરૂપ-યાથાત્મ્યં ખલુ કથં તથા દુર્ગમેવાતસ્ ત્વદ્-વિભૂતિષ્વ્ એવ મજ્-જિજ્ઞાસોપજાયત ઇતિ સૂચયન્ન્ આહ વક્તુમ્ ઇતિ । દિવ્યા ઉત્કૃષ્ટાસ્ તદ્-અસાધારણીયાત્મનો વિભૂતીર્ અશેષેણ વક્તુમ્ અર્હસિ દ્વિતીયાર્થે પ્રથમા । યાભિર્ વિશિષ્ટસ્ ત્વમ્ ઇમાન્ લોકાન્ વ્યાપ્ય નિયમ્ય તિષ્ઠસિ

ભ્ગ્ 10.17
કથં વિદ્યામ્ અહં યોગિંસ્ ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ ।
કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યો ઽસિ ભગવન્ મયા

શ્રીધરઃ : કથન-પ્રયોજનં દર્શયન્ પ્રાર્થયતે કથમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । હે યોગિન્ કથં કૈર્ વિભૂતિ-ભેદૈઃ સદા પરિચિન્તયન્ન્ અહં ત્વાં વિદ્યાં જાનીયામ્ ? વિભૂતિ-ભેદેન ચિન્ત્યો ઽપિ ત્વં કેષુ કેષુ પદાર્થેષુ મયા ચિન્તનીયો ઽસિ ?

મધુસૂદનઃ : કિં પ્રયોજનં તત્-કથનસ્ય તદ્ આહ કથમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । યોગો નિરતિશયૈશ્વર્યાદિ-શક્તિઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ હે યોગિન્ નિરતિશૈશ્વર્યાદિ-શક્તિ-શાલિન્ન્ અહમ્ અતિસ્થૂલમતિસ્ ત્વાં દેવાદિભિર્ અપિ જ્ઞાતુમ્ અશક્યં કથં વિદ્યાં જાનીયાં સદા પરિચિન્તયન્ સર્વદા ધ્યાયન્ । નનુ મદ્-વિભૂતિષુ માં ધ્યાયન્ જ્ઞાસ્યસિ તત્રાહ કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચેતનાચેતનાત્મકેષુ વસ્તુષુ ત્વદ્-વિભૂતિ-ભૂતેષુ મયા ચિન્ત્યો ઽસિ હે ભગવન્

વિશ્વનાથઃ : યોગો યોગ-માયા-શક્તિર્ વર્તતે યસ્ય હે યોગિન્ વનમાલીતિવત્ । ત્વામ્ અહં કથં પરિચિન્તયન્ સન્ ત્વાં સદા વિદ્યાં જાનીયામ્ ? ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ [ભ્પ્ 11.14.11] ઇતિ ત્વદ્-ઉક્તેઃ । તથા કેષુ ભાવેષુ પદાર્થેષુ ત્વં ચિન્ત્યઃ ત્વચ્-ચિન્તન-ભક્તિર્ મયા કર્તવ્યેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : નનુ કિમર્થં તત્-કથન્ં તત્રાહ કથમ્ ઇતિ । યોગો યોગ-માયા-શક્તિર્ અસ્ત્ય્ અસ્યેતિ હે યોગિન્ ! ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ સંસ્મરન્ન્ અહં કલ્યાણાનન્ત-ગુણ-યોગિનં કથં વિદ્યાં જાનીયામ્ ? કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ પદાર્થેષુ પ્રકાશમાનસ્ ત્વં મયા ચિન્ત્યો ધ્યેયો ઽસિ ? તદ્ એતદ્ ઉભયં વદ । તચ્ ચ વિભૂત્ય્-ઉદ્દેશેનૈવ સેત્સ્યતીતિ તામ્ ઉપદિશેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 10.18
વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન ।
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્ હિ શૃણ્વતો નાસ્તિ મે ઽમૃતમ્

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં બહિર્મુખો ઽપિ ચિત્તે તત્ર તત્ર વિભૂતિ-ભેદેન ત્વચ્-ચિન્તૈવ યથા ભવેત્ તથા વિસ્તરેણ કથયત્ય્ આહ વિસ્તરેણેતિ । આત્મનસ્ તવ યોગં સર્વજ્ઞત્વ-સર્વ-શક્તિત્વાદિ-લક્ષણં યોગૈશ્વર્યં વિભૂતિં ચ વિસ્તરેણ પુનઃ કથય । હિ યતસ્ તવ વાક્યમ્ અમૃત-રૂપં શૃણ્વતો મમ તૃપ્તિર્ અલં બુદ્ધિર્ નાસ્તિ

મધુસૂદનઃ : અતઃ વિસ્તરેણેતિ । આત્મનસ્ તવ યોગં સર્વજ્ઞત્વ-સર્વ-શક્તિત્વાદિ-લક્ષણમ્ ઐશ્વર્યાતિશયં વિભૂતિં ચ ધ્યાનાલમ્બનં વિસ્તરેણ સંક્ષેપેણ સપ્તમે નવમે ચોક્તમ્ અપિ ભૂયઃ કથય સર્વૈર્ જનૈર્ અભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ-પ્રયોજનં યાચ્યસ ઇતિ । હે જનાર્દન ! અતો મમાપિ યાચ્ઞા ત્વય્ય્ ઉચિતૈવ । ઉક્તસ્ય પુનઃ કથનં કુતો યાચસે તત્રાહ તૃપ્તિર્ અલં-પ્રત્યયેનેચ્છા-વિચ્છિત્તિર્ નાસ્તિ હિ યસ્માચ્ છૃણ્વતઃ શ્રવણેન પિબતસ્ ત્વદ્-વાક્યમ્ અમૃતમ્ અમૃતવત્ પદે પદે સ્વાદુ સ્વાદુ । અત્ર ત્વદ્-વાક્યમ્ ઇત્ય્ અનુક્તેર્ અપહ્નુત્ય્-અતિશયોક્તિ-રૂપક-સઙ્કરો ઽયં માધુર્યાતિશયાનુભવેનોત્કણ્ઠાતિશયં વ્યનક્તિ

વિશ્વનાથઃ : નન અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે [ગીતા 10.8] ઇત્ય્ અનેનૈવ સર્વે પદાર્થા મદ્-વિભૂતયો મદ્-ઉક્તા એવ વિભૂતયસ્ તથા ઇતિ મત્વા ભજન્તે મામ્ ઇતિ ભક્તિ-યોગશ્ ચોક્ત એવ । તત્રાહ વિસ્તરેણેતિ । હે જનાર્દનેતિ માદૃશ-જનાનાં ત્વમ્ એવ હિતોપદેશ-માધુર્યેણ લોભમ્ ઉત્પાદ્યાર્દયસે યાચયસીતિ વયં કિં કુર્મ ઇતિ ભાવઃ । ત્વદ્-ઉપદેશ-રૂપમ્ અમૃતં શૃણ્વતઃ શ્રુતિ-રસનયા સ્વાદયતઃ

બલદેવઃ : નનુ પૂર્વ-પૂર્વત્ર અજો ઽપિ સન્ન્ [ગીતા 4.6] ઇત્ય્ આદિનાજત્વાદિ-કલ્યાણ-ગુણ-યોગો રસો ઽહમ્ [ગીતા 7.8] ઇત્ય્ આદિના વિભૂતયશ્ ચાસકૃત્ કથિતાઃ, કિં પુનઃ પૃચ્છસીતિ ચેત્ તત્રાહ વિસ્તરેણેતિ । સ્ફુટાર્થં પદ્યમ્ । જનાર્દનેતિ પ્રાગ્વત્ । ત્વદ્-વાક્યમ્ અમૃતં શૃણ્વતઃ શ્રોત્ર-રસનયાસ્વાદયતો મમ તૃપ્તિર્ નાસ્તિ । અત્ર ત્વદ્-વાક્યમ્ ઇત્ય્ અનુક્તેર્ અપહ્નુતિઃ । પ્રથમાતિશયોક્તિર્ વા તયોઃ સઙ્કરો વાલઙ્કારઃ

ભ્ગ્ 10.19
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
હન્ત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યા હ્ય્ આત્મ-વિભૂતયઃ ।
પ્રાધાન્યતઃ કુરુ-શ્રેષ્ઠ નાસ્ત્ય્ અન્તો વિસ્તરસ્ય મે

શ્રીધરઃ : એવં પ્રાર્થિતઃ સન્ ભગવાન્ ઉવાચ હન્તેતિ । હન્તેત્ય્ અનુકમ્પ્ય સમ્બોધનમ્ । દિવ્યા યા મદ્-વિભૂતયસ્ તાઃ પ્રાધાન્યેન તે તુભ્યં કથયિષ્યામિ યતો ઽવાન્તરસ્ય વિભૂતિ-વિસ્તરસ્ય મદીયસ્યાન્તો નાસ્તિ । અતઃ પ્રધાન-ભૂતાઃ કતિચિદ્ વર્ણયિષ્યામિ

મધુસૂદનઃ : અત્રોત્તરમ્ । હન્તેત્ય્ અનુમતૌ । યત્ ત્વયા પ્રાર્થિતં તત્ કરિષ્યામિ મા વ્યાકુલો ભૂર્ ઇત્ય્ અર્જુનં સમાશ્વાસ્ય તદ્ એવ કર્તુમ્ આરભતે । કથયિષ્યામિ પ્રાધાન્યતસ્ તા વિભૂતીર્ યા દિવ્યા હિ પ્રસિદ્ધા આત્મનો મમાસાધારણા વિભૂતયો હે કુરુ-શ્રેષ્ઠ ! વિસ્તરેણ તુ કથનમ્ અશક્યં, યતો નાસ્ત્ય્ અન્ત્યો વિસ્તરસ્ય મે વિભૂતીનામ્ । અતઃ પ્રધાન-ભૂતાઃ કાશ્ચિદ્ એવ વિભૂતીર્ વક્ષ્યામીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : હન્તેત્ય્ અનુકમ્પાયાં પ્રાધાન્યતઃ પ્રાધાન્યેન યતસ્ તાસાં વિસ્તરસ્યાન્તો નાસ્તિ । વિભૂતયો વિભૂતીર્ દિવ્યા ઉત્તમા એવ ન તુ તૃણેષ્ટકાદ્યાઃ । અત્ર વિભૂતિ-શબ્દેન પ્રાકૃતાપ્રાકૃત-વસ્તૂન્ય્ એવોચ્યતે તાનિ સર્વાણ્ય્ એવ ભગવચ્-છક્તિ-સમુદ્ભૂતત્વાદ્ ભગવદ્-રૂપેણૈવ તારતમ્યેન ધ્યેયત્વેનાભિમતાનિ જ્ઞેયાનિ

બલદેવઃ : એવં પૃષ્ટઃ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ હન્તેતિ । હન્તેત્ય્ અનુકમ્પાર્થકમ્ । દિવ્યા ઉત્કૃષ્ટાઃ, ન તુ તૃણેષ્ટકાદ્યાઃ । વિભૂતય ઇતિ પ્રાગ્વત્ । પ્રાધાન્યતઃ પ્રાધાન્યેન યતસ્ તાસાં વિસ્તરસ્યાન્તો નાસ્તિ । ઇહ વિભૂતિ-શબ્દેન નિયામકત્વ-રૂપાણ્ય્ ઐશ્વર્યાણિ બોધ્યાનિ વિભૂતિર્ ભૂતિર્ ઐશ્વર્યમ્ ઇત્ય્ અમર-કોષાત્ । પ્રાકૃતાપ્રાકૃતાનિ ચ વસ્તૂનિ ભૂતિત્વેન વર્ણ્યાનિ । તાનિ સર્વાણિ સર્વેશ-શક્તિ-વ્યઙ્ગત્વાત્ સર્વેશાત્મ્નઆ તારતમ્યેન ભાવ્યાનિ । મતાનિ યાનિ સાક્ષાદ્ ઈશ્વર-રૂપાણિ તત્ત્વેનોક્તાનિ । તાનિ તુ તેન રૂપેણ ભાવનાર્થાન્ય્ એવ, ન ત્વ્ અન્યવત્ તચ્-છક્ત્ય્-એકદેશ-રૂપાણીતિ બોધ્યં સઙ્ગતેર્ ઇતિ

ભ્ગ્ 10.20
અહમ્ આત્મા ગુડાકેશ સર્વ-ભૂતાશય-સ્થિતઃ ।
અહમ્ આદિશ્ ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામ્ અન્ત એવ ચ

શ્રીધરઃ : તત્ર પ્રથમમ્ ઐશ્વરં રૂપં કથયતિ હે ગુડાકેશ ! સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આશયેષ્વ્ અન્તઃકરણેષુ સર્વજ્ઞત્વાદિ-ગુણૈર્ નિયન્તૃત્વેનાવસ્થિતઃ પરમાત્માહમ્ । આદિર્ જન્મ । મધ્યં સ્થિતિઃ । અન્તઃ સંહારઃ । સર્વ-ભૂતાનાં જન્માદિ-હેતુશ્ ચ અહમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તત્ર પ્રથમં તાવન્ મુખ્યં ચિન્તનીયં શૃણુ અહમ્ ઇતિ । સર્વ-ભૂતાનામ્ આશયે હૃદ્-દેશે ઽન્તર્યામિ-રૂપેણ પ્રત્યગ્-આત્મ-રૂપેણ ચ સ્થિત આત્મા ચૈતન્યાનન્દ-ઘનસ્ ત્વયાહં વાસુદેવ એવેતિ ધ્યેયઃ । હે ગુડાકેશ ! જિતનિદ્રેતિ ધ્યામ-સામર્થ્યં સૂચયતિ । એવં ધ્યાનાસામર્થ્યે તુ વક્ષ્યમાણાનિ ધ્યાનાનિ કાર્યાણિ । તત્રાપ્ય્ આદૌ ધ્યેયમ્ આહ - અહમ્ એવાદિશ્ ચોત્પત્તિર્ ભૂતાનાં પ્રાણિનાં ચેતનત્વેન લોકે વ્યવહ્રિયમાણાનાં મધ્યં ચ સ્થિતિર્ અન્તશ્ ચ નાશઃ સર્વ-ચેતન-વર્ગાણામ્ ઉત્પત્તિ-સ્થિત-નાશ-રૂપેણ તત્-કારણ-રૂપેણ ચાહમ્ એવ ધ્યેય ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : અત્ર પ્રથમં મામ્ એવૈકાંશેન સર્વ-વિભૂતિ-કારણં ત્વં ભાવયેત્ય્ આહ અહમ્ ઇતિ । આત્મા પ્રકૃત્ય્-અન્તર્યામી મહત્-સ્રષ્ટા પુરુષઃ પરમાત્મા । હે ગુડાકેશ જિત-નિદ્ર ઇતિ ધ્યાન-સામર્થ્યં સૂચયતિ ! સર્વ-ભૂતો યો વૈરાજસ્ તસ્યાશયે સ્થિત ઇતિ સમષ્ટિ-વિરાડ્ અન્તર્યામી । તથા સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આશયે સ્થિત ઇતિ વ્યષ્ટિ-વિરાડ્ અન્તર્યામી ચ । ભૂતાનાં આદિર્ જન્મ મધ્યં સ્થિતિર્ અન્તઃ સંહારઃ । તત્-તદ્-ધેતુર્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : તત્ર તાવન્ મામ્ એવ ત્વં મહત્-સ્રષ્ટાદિ-ત્રિ-રૂપેણ સ્વાંશેન નિખિલ-વિભૂતિ-હેતું વિચિન્તયેત્ય્ આશયેનાહ અહમ્ આત્મેતિ । હે ગુડાકેશેતિ વિજિત-નિદ્રસ્ય તદ્-વિચિન્તન-ક્ષમત્વં વ્યજ્યતે । આત્મા વિભૂતિ-વિજ્ઞાનાનન્દો મહત્-સ્રષ્ટાદિ-ત્રિ-રૂપઃ પરમાત્માહમ્ અસ્મચ્-છબ્દાર્થઃ સર્વ-ભૂતાશય-સ્થિતસ્ ત્વયા વિચિન્ત્યઃ । સર્વ-ભૂતા પ્રધાનાદિ-પૃથિવ્ય્-અન્ત-તત્ત્વ-રૂપા યા મૂલ-પ્રકૃતિસ્ તસ્યા આશયે ઽન્તઃ-કરણોદશય-રૂપેણાહમ્ એવ પ્રકૃત્ય્-અન્તર્યામી સ્થિતઃ । તથા સર્વ-ભૂતઃ સર્વ-જીવાભિમાની યો વૈરાજસ્ તસ્યાશયે ગર્ભોદશય-રૂપેણાહમ્ એવ સમષ્ટિ-વિરાડ્-અન્તર્યામી સ્થિતઃ । સર્વેષાં ભૂતાનામ્ જીવાનામ્ આશયે ક્ષીરોદ-શય-રૂપેણાહમ્
એવ વ્યષ્ટિ-વિરાડ્ અન્તર્યામી સ્થિત ઇતિ તાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ મદ્-વિભૂતિત્વેન ત્વયા વિન્ચિન્ત્યાનીત્ય્ અર્થઃ । સુબાલોપનિષદિ પ્રકૃત્ય્-આદિ-સર્વ-ભૂતાન્તર્યામી સર્વ-શેષી ચ નારાયણઃ પઠ્યતે । સાત્વત-તન્ત્રે ત્રયઃ પુરુષાવતારાઃ સ્મૃતાઃ -
વિષ્ણોસ્ તુ ત્રીણિ રૂપાણિ પુરુષાખ્યાન્ય્ અથો વિદુઃ ।
એકં તુ મહતઃ સ્રષ્ટૃ દ્વિતીયં તન્તુ-સંસ્થિતમ્ ।
તૃતીયં સર્વ-ભૂતસ્થં તાનિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ॥ ઇતિ ।
તે ચ વાસુદેવસ્ય કૃષ્ણસ્યાવતારાઃ -
યઃ કારણાર્ણવ-જલે ભજતિ સ્મ યોગ-
નિદ્રામ્ ઇત્ય્ આદિકા બ્રહ્મ-સંહિતા-પદ્ય-ત્રયાત્ । (5.47)
ભૂતાનામ્ આદિર્ ઉત્પત્તિર્ મધ્યં પાલનમ્ અન્તશ્ ચ સંહારસ્ તત્-તદ્-ધેતુર્ અહમ્ એવોક્ત-પુરુષ-લક્ષ્યસ્ ત્વયા ભાવ્યઃ

ભ્ગ્ 10.21
આદિત્યાનામ્ અહં વિષ્ણુર્ જ્યોતિષાં રવિર્ અંશુમાન્ ।
મરીચિર્ મરુતામ્ અસ્મિ નક્ષત્રાણામ્ અહં શશી

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં વિભૂતીઃ કથયતિ આદિત્યાનામ્ ઇત્ય્ આદિના યાવદ્-અધ્યાય-સમાપ્તિઃ । આદિત્યાનાં દ્વાદશાનાં મધ્યે વિષ્ણુર્ નામાદિત્યો ઽહમ્ । જ્યોતિષાં પ્રકાશકાનાં મધ્યે ઽંશુમાન્ વિશ્વ-વ્યાપિ-રશ્મિ-યુક્તો રવિઃ સૂર્યો ઽહમ્ । મરુતાં દેવ-વિશેષાણાં મધ્યે મરીચિ-નામાહમ્ અસ્મિ । યદ્ વા સપ્ત મરુદ્-ગણા વાયવઃ । તેષાં મધ્ય ઇતિ । તે ચ અવહઃ પ્રવહો વિવહઃ પરાવહ ઉદ્વહઃ સંવહ પરિવહ ઇતિ સ્પત મરુદ્-ગણાઃ । નક્ષત્રાણાં મધ્યે ચન્દ્રો ઽહમ્

મધુસૂદનઃ : એતદ્-અશક્તેન બાહ્યાનિ ધ્યાનાનિ કાર્યાણીત્ય્ આહ યાવદ્-અધ્યાય-સમાપ્તિઃ । આદિત્યાનાં દ્વાદશાનાં મધ્યે વિષ્ણુર્ વિસ્ણુ-નામાદિત્યો ઽહમ્ વામનાવતારો વા । જ્યોતિષાં પ્રકાશકાનાં મધ્યે ઽહં રવિર્ ંશુમાન્ વિશ્વ-વ્યાપી પ્રકાશકઃ । મરુતાં સપ્ત-સપ્તકાનાં મધ્યે મરીચિ-નામાહમ્ નક્ષત્રાણામ્ અધિપતિર્ અહં શશી ચન્દ્રમાઃ । નિર્ધારણે ષષ્ઠી । અત્ર પ્રાયેણ નિર્ધારણે ષષ્ઠી । ક્વચિત્ સમ્બન્ધે ઽપિ યથા ભૂતાનામ્ અસ્મિ ચેતનેત્ય્ આદૌ । વામન-રામાદયશ્ ચાવતારાઃ સર્વૈશ્વર્ય-શાલિનો ઽપ્ય્ અનેન રૂપેણ ધ્યાન-વિવક્ષયા વિભૂતિષુ પઠ્યન્તે । વૃષ્ણીનાં
વાસુદેવો ઽસ્મીતિ તેન રૂપેણ ધ્યાન-વિવક્ષયા સવસ્યાપિ સ્વ-વિભૂતિ-મધ્યે પાઠવત્ । અતઃ પરં ચ પ્રાયેણાયમ્ અધ્યાયઃ સ્પષ્ટાર્થ ઇતિ ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

વિશ્વનાથઃ : અથ નિર્ધારણ-ષષ્ઠ્યા ક્વચિત્ સમ્બન્ધ-ષષ્ઠ્યા ચ વિભુતીર્ આહ યાવદ્-અધ્યાય-સમાપ્તિઃ । આદિત્યાનાં દ્વાદશાનાં મધ્યે વિષ્ણુર્ અહમ્ ઇતિ તન્-નામા સૂર્યો મદ્-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં સર્વત્ર પ્રકાશકાનાં જ્યોતિષાં મધ્યે અંશુમાન્ મહા-કિરણ-માલી રવિર્ અહમ્ । મરીચિઃ પવન-વિશેષઃ

બલદેવઃ : આદિત્યાનાં દ્વાદશાનાં મધ્યે વિષ્ણુર્ વામનો ઽહમ્ । જ્યોતિષાં પ્રકાશાનાં મધ્યે ઽંશુમાન્ વિશ્વ-વ્યાપિ-રશ્મી રવિર્ અહમ્ । મરુતામ્ ઊન-પઞ્ચાશત્-સઙ્ખ્યકાનાં મધ્યે મરીચિર્ અહમ્ । નક્ષત્રાણામ્ અધિપતિઃ શશી સુધા-વર્ષી ચન્દ્રો ઽહમ્ । અત્ર નિર્ધારણે ષષ્ઠી પ્રાયેણ ક્વચિત્ સમ્બન્ધે ઽપીતિ બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 10.22
વેદાનાં સામવેદો ઽસ્મિ દેવાનામ્ અસ્મિ વાસવઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ ચાસ્મિ ભૂતાનામ્ અસ્મિ ચેતના

શ્રીધરઃ : વેદાનામ્ ઇતિ । વાસવ ઇન્દ્રઃ । ભૂતાનાં ચેતના જ્ઞાન-શક્તિર્ અહમ્ અસ્મિ

મધુસૂદનઃ : ચતૂર્ણાં વેદાનાં મધ્યે ગાન-માધુર્યેણાતિરમણીયઃ સામવેદો ઽહમ્ અસ્મિ । વાસવ ઇન્દ્રઃ સર્વ-દેવાધિપતિઃ । ઇન્દ્રિયાણામ્ એકાદશાનાં પ્રવર્તકં મનઃ । ભૂતાનાં સર્વ-પ્રાણિ-સમ્બન્ધિનાં પરિણામાનાં મધ્યે ચિદ્-અભિવ્યઞ્જિકા બુદ્ધેર્ વૃત્તિશ્ ચેતનાહમ્ અસ્મિ

વિશ્વનાથઃ : વાસવ ઇન્દ્રઃ । ભૂતાનાં સમ્બન્ધિની ચેતના જ્ઞાન-શક્તિઃ

બલદેવઃ : વેદાનાં મધ્યે ગીત-માધુર્યેણોત્કર્ષાત્ સામવેદો ઽહમ્ । દેવાનાં મધ્યે વાસવસ્ તેષાં રાજા ઇન્દ્રો ઽહમ્ । ઇન્દ્રિયાણાં મધ્યે દુર્જયં તેષાં પ્રવર્તકં ચ મનો ઽહમ્ । ભૂતાનાં સમ્બન્ધિની ચેતના જ્ઞાન-શક્તિર્ અહમ્

ભ્ગ્ 10.23
રુદ્રાણાં શંકરશ્ ચાસ્મિ વિત્તેશો યક્ષ-રક્ષસામ્ ।
વસૂનાં પાવકશ્ ચાસ્મિ મેરુઃ શિખરિણામ્ અહમ્

શ્રીધરઃ : રુદ્રાણામ્ ઇતિ । રક્ષસામ્ અપિ ક્રૂરત્વાદિ-સામ્યાદ્ યક્ષૈઃ સહૈકીકૃત્ય નિર્દેશઃ । તેષાં મધ્યે વિત્તેશઃ કુવેરો ઽસ્મિ । પાવકો ઽગ્નિઃ । શિખરિણાં શિખરતામ્ ઉચ્છ્રિતાનાં મધ્યે મેરુઃ

મધુસૂદનઃ : રુદ્રાણામ્ એકાદશાનાં મધ્યે શઙ્કરઃ । વિત્તેશો ધનાધ્યક્ષઃ કુબેરો યક્ષ-રક્ષસાં યક્ષાનાં રાક્ષસાનાં ચ । વસૂનામ્ અષ્ટાનાં પાવકો ઽસ્મિ । મેરુઃ સુમેરુઃ શિખરિણામ્ શિખરવતામ્ અત્યુચ્છ્રિતાનાં પર્વતાનામ્

વિશ્વનાથઃ : વિત્તેશઃ કુવેરઃ

બલદેવઃ : રુદ્રાણામ્ એકાદશાનાં મધ્યે શઙ્કરાખ્યો રુદ્રો ઽહમ્ । યક્ષ-રક્ષસામ્ આધિપો વિત્તેશઃ કુવેરો ઽહમ્ । વસૂનામ્ અષ્ટાનાં મધ્યે પાવકો ઽગ્નિર્ અહમ્ । શિખરિણામ્ અત્યુચ્છ્રિતાનાં મધ્યે મેરુઃ સ્વર્ણાચલો ઽહમ્

ભ્ગ્ 10.24
પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ ।
સેનાનીનામ્ અહં સ્કન્દઃ સરસામ્ અસ્મિ સાગરઃ

શ્રીધરઃ : પુરોધસામ્ ઇતિ । પુરોધસાં મધ્યે દેવ-પુરોહિતત્વાન્ મુખ્યં બૃહસ્પતિમ્ માં વિદ્ધિ । સેનાનીનાં મધ્યે દેવ-સેનાપતિઃ સ્કન્દો ઽહમ્ અસ્મિ । સરસામ્ સ્થિર-જલાશયાનાં મધ્યે સમુદ્રો ઽસ્મિ

મધુસૂદનઃ : ઇન્દ્રસ્ય સર્વ-રાજ-શ્રેષ્ઠત્વાત્ તત્-પુરોધસં બૃહસ્પતિં સર્વેષાં પુરોધસાં રાજ-પુરોહિતાનાં મધ્યે મુખ્યં શ્રેષ્ઠં મામ્ એવ હે પાર્થ વિદ્ધિ જાનીહિ । સેનાનીનામ્ સેનાપતીનાં મધ્યે દેવ-સેનાપતિઃ સ્કન્દો ગુહો ઽહમ્ અસ્મિ । સરસામ્ દેવ-ખાત-જલાશયાનાં મધ્યે સાગરઃ સગર-પુત્રૈઃ ખાતો જલાશયો ઽહમ્ અસ્મિ

વિશ્વનાથઃ : સેનાનીનામ્ ઇત્ય્ આર્ષમ્ । સ્કન્ધઃ કાર્તિકેયઃ

બલદેવઃ : ઇન્દ્રસ્ય સર્વ-રાજ-મુખ્યત્વાત્ તત્-પુરોહિતં બૃહસ્પતિં સર્વ-પતિં રાજ-પુરોહિતાનાં મુખ્યં માં વિદ્ધીતિ સો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સેનાનીનામ્ ઇતિ નુડાગમનસ્ ત્વ્ આર્ષઃ । સર્વ-રાજ-સેનાનાં મધ્યે સ્કન્દઃ કાર્ત્તિકેયો ઽહમ્ । સરસામ્ સ્થિર-જલાનાં મધ્યે સાગરો ઽહમ્

ભ્ગ્ 10.25
મહર્ષીણાં ભૃગુર્ અહં ગિરામ્ અસ્મ્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
યજ્ઞાનાં જપ-યજ્ઞો ઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ

શ્રીધરઃ : મહર્ષીણામ્ ઇતિ । ગિરાં વાચાં પદાત્મિકાનાં મધ્યે એકમ્ અક્ષરમ્ ઓઙ્કારાખ્યં પદમ્ અસ્મિ । યજ્ઞાનાં શ્રૌત-સ્માર્તાનાં મધ્યે જપ-રૂપ-યજ્ઞો ઽહમ્

મધુસૂદનઃ : મહર્ષીણાં સપ્ત-બ્રહ્મણાં મધ્યે ભૃગુર્ અતિતેજસ્વિત્વાદ્ અહમ્ । ગિરાં વાચાં પદ-લક્ષણાનાં મધ્ય એકમ્ અક્ષરમ્ પદમ્ ઓંકારો ઽહમ્ અસ્મિ । યજ્ઞાનાં મધ્યે જપ-યજ્ઞો હિંસાદિ-દોષ-શૂન્યત્વેનાત્યન્ત-શોધકો ઽહમ્ અસ્મિ । સ્થાવરાણાં સ્થિતિમતાં મધ્યે હિમાલયો ઽહં । શિખરવતાં મધ્યે હિ મેરુર્ અહમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અતઃ સ્થાવરત્વેન શિખરત્વેન ચાર્થ-ભેદાવ્ અદોષઃ

વિશ્વનાથઃ : એકમ્ અક્ષરં પ્રણવઃ

બલદેવઃ : મહર્ષીણાં બ્રહ્મ-પુત્રાણાં મધ્યે ઽતિતેજસ્વી ભૃગુર્ અહમ્ । ગિરાં પદ-લક્ષણાનાં વાચાં મધ્યે એકમ્ અક્ષરમ્ પ્રણવો ઽહમ્ અસ્મિ । યજ્ઞાનાં મધ્યે જપ- યજ્ઞો ઽસ્મિ । તસ્યાહિંસાત્મકત્વેનોત્કૃષ્ટત્વાત્ સ્થાવરાણાં સ્થિતિમતાં મધ્યે હિમાચલો ઽહં । અત્યુચ્ચત્વેનાતિસ્થૈર્યેણ ચાર્થ-ભેદાન્ મેરુ-હિમાલયયોર્ વિભૂત્યોર્ ભેદઃ

અશ્વત્થઃ સર્વ-વૃક્ષાણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ ।
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ

શ્રીધરઃ : અશ્વત્થ ઇતિ । દેવા એવ સન્તો યે મન્ત્ર-દર્શનેન ઋષિત્વં પ્રાપ્તાસ્ તેષાં મધ્યે નારદો ઽસ્મિ । સિદ્ધાનામ્ ઉત્પત્તિતઃ એવ અધિગત-પરમાર્થ-તત્ત્વાનાં મધ્યે કપિલાખ્યો મુનિર્ અસ્મિ

મધુસૂદનઃ : સર્વએષાં વૃક્ષાણાં વનસ્પતીનામ્ અન્યેષાં ચ । દેવા એવ સન્તો યે મન્ત્ર-દર્શિત્વેન ઋષિત્વં પ્રાપ્તાસ્ તે દેવર્ષયસ્ તેષાં મધ્યે નારદો ઽહમ્ અસ્મિ । ગન્ધર્વાણાં ગાન-ધર્મણાં દેવ-ગાયકાનાં મધ્યે ચિત્રરથો ઽહમ્ અસ્મિ । સિદ્ધાનાં જન્મનૈવ વિના પ્રયત્નં ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યૈશ્વર્યાતિશયં પ્રાપ્તાનામ્ અધિગત-પરમાર્થાનાં મધ્યે કપિલો મુનિર્ અહમ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : પૂજ્યત્વેન સર્વ-વૃક્ષાણાં મધ્યે શ્રેષ્ઠો ઽશ્વત્થો ઽહં દેવર્ષીણાં મધ્યે પરમ-ભક્તત્વેનોત્કૃષ્ટો નારદો ઽહમ્ । ગન્ધર્વાણાં મધ્યે ઽતિગાયકત્વેનોત્કૃષ્ટત્વાચ્ ચિત્રરથો ઽહમ્ । સિદ્ધાનાં સ્વાભાવિકાણિમાદિમતાં કપિલઃ કાર્દમિર્ મુનિર્ અહમ્

ભ્ગ્ 10.27
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ અશ્વાનાં વિદ્ધિ મામ્ અમૃતોદ્ભવમ્ ।
ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્

શ્રીધરઃ : ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ ઇતિ । અમૃતાર્થં ક્ષીરોદધિ-મન્થનાદ્ ઉદ્ભૂતમ્ ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ નામાશ્વં મદ્-વિભૂતિં વિદ્ધિ । અમૃતોદ્ભવમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઐરાવતે ઽપિ સમ્બધ્યતે । નરાધિપં રાજાનં માં મદ્-વિભૂતિં વિદ્ધિ

મધુસૂદનઃ : અશ્વાનાં મધ્ય ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ અમૃત-મથનોદ્ભવમ્ અશ્વં માં વિદ્ધિ । ઐરાવતં ગજમ્ અમૃત-મથનોદ્ભવમ્ ગજેન્દ્રાણાં મધ્યે માં વિદ્ધિ । નરાણાં ચ મધ્યે નરાધિપં રાજાનં માં વિદ્ધીત્ય્ અનુષજ્યતે

વિશ્વનાથઃ : અમૃતોદ્ભવમ્ અમૃત-મથનોદ્ભૂતમ્

બલદેવઃ : અશ્વાનાં મધ્યે ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ । ગજેન્દ્રાણાં મધ્યે ઐરાવતં ચ માં વિદ્ધિ । અમૃતોદ્ભવમ્ અમૃતાર્થકાત્ ક્ષીરાબ્ધિ-મથનાજ્ જાતમ્ ઇતિ દ્વયોર્ વિશેષણમ્ । નરાધિપં રાજાનં અસહ્ય-તેજસં ધર્મિષ્ઠમ્

ભ્ગ્ 10.28
આયુધાનામ્ અહં વજ્રં ધેનૂનામ્ અસ્મિ કામધુક્ ।
પ્રજનશ્ ચાસ્મિ કન્દર્પઃ સર્પાણામ્ અસ્મિ વાસુકિઃ

શ્રીધરઃ : આયુધાનામ્ ઇતિ । આયુધાનાં મધ્યે વજ્રમ્ અસ્મિ । કામાન્ દોગ્ધીતિ કામ-ધુક્ । પ્રજનઃ પ્રજોત્પત્તિ-હેતુઃ કન્દર્પઃ કામો ઽસ્મિ । ન કેવલં સમ્ભોગ-માત્ર-પ્રધાનઃ કામો મદ્-વિભૂતિર્ અશાસ્ત્રીયત્વાત્ । સર્પાણામ્ સવિધાનાં રાજા વાસુકિર્ અસ્મિ

મધુસૂદનઃ : આયુધાનાં અસ્ત્રાણાં મધ્યે વજ્રં દધીચેર્ અસ્થ્-સમ્ભવમ્ અસ્ત્રમ્ અહમ્ અસ્મિ । ધેનૂનાં દોગ્ધ્રીણાં મધ્યે કામં દોગ્ધીતિ કામ-ધુક્ । સમુદ્ર-મથનોદ્ભવા વસિષ્ઠસ્ય કામ-ધેનુર્ અહમ્ અસ્મિ । કામાનાં મધ્યે પ્રજનઃ પ્રજનયિતા પુત્રોત્પત્ત્ય્-અર્થો યઃ કન્દર્પઃ કામઃ સો ઽહમ્ અસ્મિ । ચ-કારસ્ ત્વ્ અર્થો રતિ-માત્ર-હેતુ-કામ-વ્યાવૃત્ત્ય્-અર્થઃ । સર્પાશ્ ચ નાગાશ્ ચ જાતિ-ભેદાદ્ ભિદ્યન્તે । તત્ર સર્પાણામ્ મધ્યે તેષાં રાજા વાસુકિર્ અહમ્ અસ્મિ

વિશ્વનાથઃ : કામ-ધુક્ કામ-ધેનુઃ । કન્દર્પાનાં મધ્યે પ્રજનઃ પ્રજોત્પત્તિ-હેતુઃ કન્દર્પો ઽહમ્

બલદેવઃ : આયુધાનાં મધ્યે વજ્રં પવિર્ અહમ્ । કામ-ધુક્ વાઞ્છિત-પૂરયિત્રી કામ-ધેનુર્ અહમ્ । પ્રજનઃ સન્તાનોત્પાદકઃ કન્દર્પઃ કામો ઽહમ્ । રતિ-સુખ-માત્ર-હેતુઃ સ નાહમ્ ઇતિ ચ-શબ્દાત્ । સર્પાણામ્ એક-શિરસાં મધ્યે વાસુકિર્ અહમ્

ભ્ગ્ 10.29
અનન્તશ્ ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામ્ અહમ્ ।
પિતૄણામ્ અર્યમા ચાસ્મિ યમઃ સંયમતામ્ અહમ્

શ્રીધરઃ : અનન્ત ઇતિ । નાગાનાં નિર્વિષાણાં રાજાનન્તઃ શેષો ઽહમ્ । યાદસામ્ જલ-ચરાણાં રાજા વરુણો ઽહમ્ । પિતૄણામ્ રાજાર્યમાસ્મિ । સંયમતામ્ નિયમનં કુર્વતાં મધ્યે યમો ઽસ્મિ

મધુસૂદનઃ : નાગાનાં જાતિ-ભેદાનાં મધ્યે તેષાં રાજાનન્તશ્ ચ શેષાખ્યો ઽહમ્ અસ્મિ । યાદસામ્ જલ-ચરાણાં મધ્યે તેષાં રાજા વરુણો ઽહમ્ અસ્મિ । પિતૄણામ્ મધ્યે ઽર્યમા નામ પિતૃ-રાજશ્ ચાહમ્ અસ્મિ । સંયમતામ્ સંયમં ધર્માધર્મ-ફલ-દાનેનાનુગ્રહં નિગ્રહં ચ કુર્વતાં મધ્યે યમો ઽહમ્ સ્મિ

વિશ્વનાથઃ : યાદસામ્ જલ-ચરાણાં । સંયમતામ્ દણ્ડયતામ્

બલદેવઃ : નાગાનામ્ અનેક-શિરસાં મધ્યે ઽનન્તઃ શેષો ઽહમ્ । યાદસામ્ જલ-જન્તૂનામ્ અધિપો વરુણો ઽહમ્ । પિતૄણામ્ રાજાર્યમાખ્યઃ પિતૃ-દેવો ઽહમ્ । સંયમતામ્ દણ્ડયતાં મધ્યે ન્યાય-દણ્ડ-કૃત્ યમો ઽહં છાદેશાભાવ આર્ષઃ

ભ્ગ્ 10.30
પ્રહ્લાદશ્ ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામ્ અહમ્ ।
મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રો ઽહં વૈનતેયશ્ ચ પક્ષિણામ્

શ્રીધરઃ : પ્રહ્લાદ ઇતિ । કલયતાં વશીકુર્વતાં ગણયતાં વા મધ્યે કાલો ઽહમ્ અસ્મિ । મૃગેન્દ્રઃ સિંહઃ । પક્ષિણાં મધ્યે વૈનતેયો ગરુડો ઽસ્મિ

મધુસૂદનઃ : દૈત્યાનાં દિતિ-વંશ્યાનાં મધ્યે પ્રકર્ષેણ હ્લાદયત્ય્ આનન્દયતિ પરમ-સાત્ત્વિકત્વેન સર્વાન્ ઇતિ પ્રહ્લાદશ્ ચાસ્મિ । કલયતાં સઙ્ખ્યાનં ગણનં કુર્વતાં મધ્યે કાલો ઽહમ્ । મૃગેન્દ્રઃ સિંહો મૃગાણાં પશૂનાં મધ્યે ઽહમ્ । વૈનતેયશ્ ચ પક્ષિણાં વિનતા-પુત્રો ગરુડઃ

વિશ્વનાથઃ : કલયતાં વશીકુર્વતામ્ । મૃગેન્દ્રઃ સિંહઃ । વૈનતેયો ગરુડઃ

બલદેવઃ : દૈત્યાનાં દિતિ-વંશ્યાનાં મધ્યે તેષામ્ અધિપતિર્ ભગવન્-નિષ્ઠાતિશયાદ્ વરીયાન્ પ્રહ્લાદો ઽહમ્ । કલયતાં વશીકુર્વતાં મધ્યે કાલો ઽહમ્ । મૃગાણાં પશૂનાં મધ્યે ઽતિવિક્રમેણોત્કૃષ્ટો મૃગેન્દ્રઃ સિંહો ઽહમ્ । પક્ષિણાં મધ્યે વિષ્ણુ-રથત્વેનાતિશ્રેષ્ઠો વૈનતેયો ગરુડો ઽહમ્

ભ્ગ્ 10.31
પવનઃ પવતામ્ અસ્મિ રામઃ શસ્ત્રભૃતામ્ અહમ્ ।
ઝષાણાં મકરશ્ ચાસ્મિ સ્રોતસામ્ અસ્મિ જાહ્નવી

શ્રીધરઃ : પવન ઇતિ । પવતાં પાવયિતૄણાં વેગવતાં વા મધ્યે વાયુર્ અહમ્ અસ્મિ । શસ્ત્ર-ભૃતામ્ વીરાણાં રામો દાશરથિઃ । યદ્ વા રામઃ પરશુરામઃ । ઝષાણાં મત્સ્યાનાં મધ્યે મકરો નામ મત્સ્ય-જાતિ-વિશેષો ઽહમ્ । સ્રોતસાં પ્રવાહોદકાનાં મધ્યે ભાગીરથી

મધુસૂદનઃ : પવતાં પાવયિતૄણાં વેગવતાં વા મધ્યે પવનો વાયુર્ અહમ્ અસ્મિ । શસ્ત્રભૃતામ્ શસ્ત્ર-ધારિણાં યુદ્ધ-કુશલાનાં મધ્યે રામો દાશરથિર્ અખિલ-રાક્ષસ-કુલ-ક્ષય-કરઃ પરમ-વીરો ઽહમ્ અસ્મિ । સાક્ષાત્-સ્વરૂપસ્યાપ્ય્ અનેન રૂપેણ ચિન્તનાર્થં વૃષ્ણીનાં વાસુદેવો ઽસ્મીતિવદ્ અત્ર પાઠ ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ । ઝષાણાં મત્સ્યાનાં મધ્યે મકરો નામ તજ્-જાતિ-વિશેષઃ । સ્રોતસામ્ વેગેન ચલજ્-જલાનાં નદીનાં મધ્યે સર્વ-નદી-શ્રેષ્ઠા જાહ્નવી ગઙ્ગાહમ્ અસ્મિ

વિશ્વનાથઃ : પવતાં વેગવતાં પવિત્રીકુર્વતાં વા મધ્યે રામઃ પરશુરામસ્ તસ્યાવેશાવતારત્વાદ્ આવેશાનાં ચ જીવ-વિશેષત્વાદ્ યુક્તમ્ એવ વિભૂતિત્વમ્ । તથા ચ ભાગવતામૃત-ધૃત-પાદ્મ-વાક્યં-
એતત્ તે કથિતં દેવિ જામદગ્નેર્ મહાત્મનઃ ।
શક્ત્યાવેશાવતારસ્ય ચરિતં શાર્ઙ્ગિણઃ પ્રભોઃ ॥ [લ્ભાગ્ 1.4.39]
આવિષ્ટો ભાર્ગવે ચાભૂત્ ઇતિ ચ ।
આવેશાવતાર-લક્ષણં ચ તત્રૈવ ભાગવતામૃતે યથા-
જ્ઞાન-શક્ત્ય્-આદિ-કલયા યત્રાવિષ્ટો જનાર્દનઃ ।
ત આવેશા નિગદ્યન્તે જીવા એવ મહત્તમાઃ ॥ [લ્ભાગ્ 1.1.18] ઇતિ ।
ઝષાણાં મત્સ્યાનાં મકરો મત્સ્ય-જાતિ-વિશેષઃ । સ્રોતસામ્ સ્રોતસ્વતીનામ્

બલદેવઃ : પવતાં પાવનાનાં વેગવતાં ચ મધ્યે પવનો વાયુર્ અહમ્ । રામઃ પરશુરામઃ । ઝષાણાં મત્સ્યાનાં મધ્યે મકરસ્ તજ્-જાતિ-વિશેષો ઽહમ્ । સ્રોતસામ્ પ્રવહજ્-જલાનાં મધ્યે જાહ્નવી ગઙ્ગાહમ્

ભ્ગ્ 10.32
સર્ગાણામ્ આદિર્ અન્તશ્ ચ મધ્યં ચૈવાહમ્ અર્જુન ।
અધ્યાત્મ-વિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામ્ અહમ્

શ્રીધરઃ : સર્ગાણામ્ ઇતિ । સૃજ્યન્ત ઇતિ સર્ગા આકાશાદયઃ । તેષામ્ આદિવન્તશ્ ચ મધ્યં ચૈવાહમ્ । અહમ્ આદિશ્ ચ મધ્યં ચેત્ય્ અત્ર સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તૃત્વં પારમૈશ્વર્યમ્ ઉક્તમ્ । અત્ર તૂત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલયા મદ્-વિભૂતિત્વેન ધ્યેયા ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ વિશેષઃ । અધ્યાત્મ-વિદ્યાત્મ-વિદ્યા । પ્રવદતાં વાદિનાં સમ્બન્ધિન્યો વાદ-જલ્પ-વિતણ્ડાખ્યાસ્ તિસ્રઃ કથાઃ પ્રસિદ્ધાઃ । તાસાં મધ્યે વાદો ઽહમ્ । યત્ર દ્વાભ્યામ્ અપિ પ્રમાણતસ્ તર્કતશ્ ચ સ્વપક્ષઃ સ્થાપ્યતે પર-પક્ષશ્ ચ ચ્છલ-જાતિ-નિગ્રહ-સ્થાનૈસ્ તત્-પક્ષં દૂષયતિ ન તુ સ્વ-પક્ષં સ્થાપયતિ, સા વિતણ્ડા નામ કથા । તત્ર જલ્પ-વિતણ્ડે
વિજિગીષમાણયોર્ વાદિનોઃ શક્તિ-પરીક્ષા-માત્ર-ફલે । વાદસ્ તુ વીત-રાગયોઃ શિષ્યાચાર્યયોર્ અન્યયોર્ વા તત્ત્વ-નિરૂપણ-ફલઃ । અતો ઽસૌ શ્રેષ્ઠત્વાન્ મદ્-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : સર્ગાણામ્ અચેતન-સૃષ્ટીનામ્ આદિર્ અન્તશ્ ચ મધ્યં ચોત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયા અહમ્ એવ । હે અર્જુન । ભૂતાનાં જીવાવિષ્ટાનાં ચેતનત્વેન પ્રસિદ્ધાનામ્ એવાદિર્ અન્તશ્ ચ મધ્યં ચેત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપક્રમે, ઇહ ત્વ્ અચેતન-સર્ગાણામ્ ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ । વિદ્યાનાં મધ્યે ઽધ્યાત્મ-વિદ્યા મોક્ષ-હેતુર્ આત્મ-તત્ત્વ-વિદ્યાહમ્ । પ્રવદતાં પ્રવદત્-સમ્બન્ધિનાં કથા-ભેદાનાં વાદ-જલ્પ-વિતણ્ડાત્મકાનાં મધ્યે વાદો ઽહમ્ । ભૂતાનામ્ અસ્મિ ચેતનેત્ય્ અત્ર યથા ભૂત-શબ્દેન તત્-સમ્બન્ધિનઃ પરિણામા લક્ષિતાસ્ તથેહ પ્રવદચ્-છબ્દેન તત્-સમ્બન્ધિનઃ કથા-ભેદા લક્ષ્યન્તે । અતો નિર્ધારણોપપત્તિઃ । યથા શ્રુતે તૂભયત્રાપિ સમ્બન્ધે ષષ્ઠી ।
તત્ર તત્ત્વ-બુભુત્સ્વોર્ વીતરાગયોઃ સ-બ્રહ્મચારિણોર્ ગુરુ-શિષ્યયોર્ વા પ્રમાણેન તર્કેણ ચ સાધન-દૂષણાત્મા સ-પક્ષ-પ્રતિપક્ષ-પરિગ્રહસ્ તત્ત્વ-નિર્ણય-પર્યન્તો વાદઃ । તદ્ ઉક્તં પ્રમાણ-તર્ક-સાધનોપાલમ્ભઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ પક્ષ-પ્રતિપક્ષ-પરિગ્રહો વાદઃ ઇતિ । વાદ-ફલસય તત્ત્વ-નિર્ણયસ્ય દુર્દુરૂઢ-વાદિ-નિરાકરણેન સંરક્ષણાર્થં વિજિગીષુ-કથે જલ્પ-વિતણ્ડે જય-પરાયજ-માત્ર-પર્યન્તે । તદ્ ઉક્તમ્ તત્ત્વાધ્યવસાય-સંરક્ષણાર્થં જલ્પ-વિતણ્ડે બીજ-પ્રરોહ-સંરક્ષણાર્થં કણ્ટક-શાખા-પ્રાવરણવત્ [ન્યાયદ્ 4.2.47] ઇતિ । છલ-જાતિ-નિગ્રહ-સ્થાનૈઃ
પર-પક્ષો દૂષ્યત ઇતિ જલ્પે વિતણ્ડાયાં ચ સમાનમ્ । તત્ર વિતણ્ડાયામ્ એકેન સ્વ-પક્ષઃ સ્થાપ્યત એવ, અન્યેન ચ સ દૂષ્યત એવ । જલ્પે તૂભાભ્યામ્ અપિ સ્વ-પક્ષઃ સ્થાપ્યત ઉભાભ્યામ્ અપિ પર-પક્ષો દૂષ્યત ઇતિ વિશેષઃ । તદ્ ઉક્તં યથોક્તોપપન્ન-ચ્છલ-જાતિ-નિગ્રહ-સ્થાન-સાધનોપલમ્ભો જલ્પઃ સ પ્રતિપક્ષ-સ્થાપના-હીનો વિતણ્ડા ઇતિ । અતો વિતણ્ડા-દ્વય-શરીરત્વાજ્ જલ્પો નામ નૈકા કથા, કિન્તુ શક્ત્ય્-અતિશય-જ્ઞાનાર્થં સમય-બન્ધ-માત્રેણ પ્રવર્તત ઇતિ ખણ્ડન-કારાઃ । તત્ત્વાધ્ય્વસાય-પર્યવસાયિત્વેન તુ વાદસ્ય શ્રેષ્ઠત્વમ્ ઉક્તમ્ એવ

વિશ્વનાથઃ : સૃજ્યન્ત ઇતિ સર્ગા આકાશાદયસ્ તેષામ્ આદિઃ સૃષ્ટિર્ અન્તઃ સંહારઃ । મધ્યં પાલનં ચેતિ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયા મદ્-વિભૂતિત્વેન ધ્યેયા ઇત્ય્ અર્થઃ । અહમ્ આદિશ્ ચ મધ્યં ચેત્ય્ અત્ર સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તા પરમેશ્વર એવોક્તઃ । વિદ્યાનાં જ્ઞાનાનાં મધ્યે અહમ્ આત્મ-વિદ્યા આત્મ-જ્ઞાનમ્ । પ્રવદતાં સ્વ-પક્ષં સ્થાપન-પર-પક્ષ-દૂષણાદિ-રૂપ-જલ્પ-વિતણ્ડાદિ-કુર્વતાં વાદસ્ તત્ત્વ-નિર્ણયઃ પ્રવૃત્તિ-સિદ્ધાન્તે યઃ સો ઽહમ્

બલદેવઃ : સર્ગાણાં મહદ્-આદીનાં જડ-સૃષ્ટીનામ્ આદિર્ અન્તો મધ્યં ચાહમ્ ઇતિ તેષાં સર્ગ-સંહાર-પાલનાનિ મદ્-વિભૂતિતયા ભાવ્યાનીત્ય્ અર્થઃ । અહમ્ આદિશ્ ચ ઇત્ય્ આદૌ મત્-સ્વાંશ-ચેતનાનાં ભૂતાનાં સર્ગાદિ-હેતુર્ મદ્-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમતો ન પુનઃ પુનર્-ઉક્તિઃ ।
અઙ્ગાનિ વેદાશ્ ચત્વારો મીમાંસા ન્યાય-વિસ્તરઃ ।
ધર્મ-શાસ્ત્રં પુરાણં ચ વિદ્યા હ્ય્ એતાશ્ ચતુર્દશ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તાનાં વિદ્યાનાં મધ્યે ઽધ્યાત્મ-વિદ્યા સપરિકર-પરમાત્મ-નિર્ણેત્રી ચતુર્લક્ષણી વેદાન્ત-વિદ્યાહમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । પ્રવદતાં સમ્બન્ધી યો વાદઃ સો ઽહમ્ । તેષાં ખલુ વાદ-જલ્પ-વિતણ્ડાસ્ તિસ્રઃ કથાઃ પ્રસિદ્ધાઃ । તત્રોભય-સાધનવતી વિજિગીષુ-કથા જલ્પઃ । યત્રોભાભ્યાં પ્રમાણેન તર્કેન્ણ સ્વ-પક્ષઃ સ્થાપ્યતે છલ-જાતિ-નિગ્રહ-સ્થાનૈઃ પર-પક્ષો દૂષ્યતે સ્વ-પક્ષ-સ્થાપન-હના પર-પક્ષ-દૂષણાવસાના કથા વિતણ્ડા । એતે પ્રવદતોર્ વિજિગીષ્વોઃ શક્તિ-માત્ર-પરીક્ષકે નિષ્ફલે તત્ત્વ-બુભુત્સુ-કથા વાદઃ
। સ ચ તત્ત્વ-નિર્ણય-ફલકત્વેનોત્કૃષ્ટત્વાન્ મદ્-વિભૂતિર્ ઇતિ

ભ્ગ્ 10.33
અક્ષરાણામ્ અકારો ઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ ।
અહમ્ એવાક્ષયઃ કાલો ધાતાહં વિશ્વતોમુખઃ

શ્રીધરઃ : અક્ષરાણામ્ ઇતિ । અક્ષરાણાં વર્ણાનાં મધ્યે અકારો ઽસ્મિ । તસ્ય સર્વ-વાઙ્મયત્વેન શ્રેષ્ઠત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ અકારો વૈ સર્વા વાક્ સૈષા સ્પર્શોષમ્ભિર્ વ્યજ્યમાના બહ્વી નાના-રૂપા ભવતિ [ઐ.આ. 1.3.6] ઇતિ । સામાસિકસ્ય સમાસ-સમૂહસ્ય મધ્યે દ્વન્દ્વઃ રામ-કૃષ્ણાવ્ ઇત્ય્-આદિ-સામાસો ઽસ્મિ । ઉભય-પદ-પ્રધાનત્વેન શ્રેષ્ઠત્વાત્ । અક્ષયઃ પ્રવાહ-રૂપઃ કાલો ઽહમ્ એવ । કાલઃ કલયતામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અત્રાયુર્ ગણનાત્મકઃ સંવત્સર-શતાદ્ય્-આયુઃ સ્વરૂપઃ કાલ ઉક્તઃ । સ ચ તસ્મિન્ન્ આયુષિ ક્ષીણે સતિ ક્ષીયતે । અત્ર તુ પ્રવાહાત્મકો ઽક્ષયઃ
કાલ ઉચ્યતે ઇતિ વિશેષઃ । કર્મ-ફલ-વિધાતૄણાં મધ્યે વિશ્વતોમુખો ધાતા । સર્વ-કર્મ-ફલ-વિધાતાહં ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : અક્ષરાણાં સર્વેષાં વર્ણાનાં મધ્યે ઽકારો ઽહમ્ અસ્મિ । અ-કારો વૈ સર્વા વાક્ [ઐ.આ. 1.3.6] ઇતિ શ્રુતેસ્ તસ્ય શ્રેષ્ઠત્વં પ્રસિદ્ધમ્ । દ્વન્દ્વઃ સમાસ ઉભય-પદાર્થ-પ્રધાનઃ સામાસિકસ્ય સમાસ-સમૂહસ્ય મધ્યે ઽહમ્ અસ્મિ । પૂર્વ-પદાર્થ-પ્રધાનો ઽવ્યયીભાવ ઉત્તર-પદાર્થ-પ્રધાનસ્ તત્પુરુષો ઽન્યપદાર્થ-પ્રધાનો બહુવ્રીહિર્ ઇતિ તેષામ્ ઉભય-પદાર્થ-સામ્યાભાવેનાપકૃષ્ટત્વાત્ । ક્ષયિ-કાલાભિમાન્ય્ અક્ષયઃ કાલઃ જ્ઞઃ કાલ-કાલો ગુણી સર્વ-વિદ્યઃ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધો ઽહમ્ એવ । કાલઃ કલયતામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અત્ર તુ ક્ષયી કાલ ઉક્ત ઇતિ ભેદઃ । કર્મ-ફલ-વિધાતૄણાં
મધ્યે વિશ્વતોમુખઃ સર્વતો મુખો ધાતા સર્વ-કર્મ-ફલ-દાતેશ્વરો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : સામાસિકસ્ય સમાસ-સમૂહસ્ય મધ્યે દ્વન્દ્વઃ ઉભય-પદાર્થ-પ્રધાનત્વેન તસ્ય સમાસેષુ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ । અક્ષયઃ કાલઃ સંહર્તૄણાં મધ્યે મહાકાલો રુદ્રો વિશ્વતોમુખશ્ ચતુર્ભ્યો ઽહં ધાતા સ્રષ્ટૄણાં મધ્યે બ્રહ્મા

બલદેવઃ : અક્ષરાણાં વર્ણાનાં મધ્યે ઽહમ્ અ-કારો ઽસ્મિ । અ-કારો વૈ સર્વા વાક્ [ઐ.આ. 1.3.6] ઇતિ શ્રુતિશ્ ચ । સામાસિકસ્ય સમાસ-સમૂહસ્ય મધ્યે દ્વન્દ્વો ઽહમ્ । અવ્યયીભાવ-તત્પુરુષ-બહુવ્રીહિષૂભય-પદાર્થ-પ્રધાનતા-વિરહિષુ મધ્યે તસ્યોભય-પદાર્થ-પ્રધાનતયોત્કૃષ્ટ્તત્વાત્ । સંહર્તૄણાં મધ્યે ઽક્ષયઃ । કાલઃ સઙ્કર્ષણ-મુખોત્થઃ કાલાગ્નિર્ અહમ્ । સ્રષ્ટૄણાં મધ્યે વિશ્વતોમુખશ્ ચતુર્-વક્ત્રો ધાતા વિધિર્ અહમ્

ભ્ગ્ 10.34
મૃત્યુઃ સર્વહરશ્ ચાહમ્ ઉદ્ભવશ્ ચ ભવિષ્યતામ્ ।
કીર્તિઃ શ્રીર્ વાક્ ચ નારીણાં સ્મૃતિર્ મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા

શ્રીધરઃ : મૃત્યુર્ ઇતિ । સંહારકાનાં મધ્યે સર્વહરો મૃત્યુર્ અહમ્ । ભવિષ્યતાં ભાવિ-કલ્યાણાનાં પ્રાણિનામ્ ઉદ્ભવો ઽભુદયો ઽહમ્ । નારીણાં મધ્યે કીર્ત્ય્-આદ્યાઃ સ્પત-દેવતા-રૂપાઃ સ્ત્રિયો ઽહમ્ । યાસામ્ આભાસ-માત્ર-યોગેન પ્રાણિનઃ શ્લાઘ્યા ભવન્તિ તાઃ કીર્ત્ય્-આદ્યાઃ સ્ત્રિયો મદ્-વિભૂતયઃ

મધુસૂદનઃ : સંહાર-કારિણાં મધ્યે સર્વ-હરઃ સર્વ-સંહાર-કારી મૃત્યુર્ અહમ્ । ભવિષ્યતાં ભાવિ-કલ્યાણાનાં ય ઉદ્ભવ ઉત્કર્ષઃ સ ચાહમ્ એવ । નારીણાં મધ્યે કીર્તિઃ શ્રીર્ વાક્ સ્મૃતિર્ મેધા ધૃતિઃ ક્ષમેતિ ચ સપ્ત ધર્મ-પત્ન્યો ઽહમ્ એવ । તત્ર કીર્તિર્ ધાર્મિકત્વ-નિમિત્તા પ્રશસ્તત્વેન નાના-દિગ્-દેશીય-લોક-જ્ઞાન-વિષયતા-રૂપા ખ્યાતિઃ । શ્રીર્ ધર્માર્થ-કામ-સમ્પત્ શરીર-શોભા વા કાન્તિર્ વા । વાક્ સરસ્વતી સર્વસ્યાર્થસ્ય પ્રકાશિકા સંસ્કૃતા વાણી । ચ-કારાન્ મૂર્ત્યાદયો ઽપિ ધર્મ-પત્ન્યો ગૃહ્યન્તે । સ્મૃતિશ્ ચિરાનુભૂતાર્થ-સ્મરણ-શક્તિઃ । અનેઇક-ગ્રન્થાર્થ-ધારણા-શક્તિર્ મેધા । ધૃતિર્ અવસાદે ઽપિ શરીરેન્દ્રિય-સંઘાતોત્તમ્ભન-શક્તિઃ
। ઉચ્છૃઙ્ખલ-પ્રવૃત્તિ-કારણેન ચાપલ-પ્રાપ્તૌ તન્-નિવર્તન-શક્તિર્ વા । ક્ષમા હર્ષ-વિષાદયોર્ અવિકૃત-ચિત્તતા । યાસામ્ આભાસ-માત્ર-સમ્બન્ધેનાપિ જનઃ સર્વ-લોકાદરણીયો ભવતિ તાસાં સર્વ-સ્ત્રીષૂત્તમત્વમ્ અતિપ્રસિદ્ધમ્ એવ

વિશ્વનાથઃ : પ્રાતિક્ષણિકાનાં મૃત્યૂનાં મધ્યે સર્વહરઃ સર્વ-સ્મૃતિ-હરો મૃત્યુર્ અહં યદ્ ઉક્તં મૃત્યુર્ અત્યન્ત-વિસ્મૃતિઃ ઇતિ । ભવિષ્યતાં ભાવિનાં પ્રાણિ-વિકારાણાં મધ્યે ઉદ્ભવઃ પ્રથમ-વિકારો જગ્માહમ્ । નારીણાં મધ્યે કીર્તિઃ ખ્યાતિઃ । શ્રીઃ કાન્તિઃ વાક્ સંસ્મૃતા વાણીતિ તિસ્રસ્ તથા સ્મૃત્ય્-આદયશ્ ચતસ્રઃ ચ-કારાત્ મૂર્ત્યાદયશ્ ચાન્યા ધર્મ-પત્ન્યશ્ ચાહમ્

બલદેવઃ : પ્રાતિક્ષણિકાનાં મૃત્યૂનાં મધ્યે સર્વ-સ્મૃતિ-હરો મૃત્યુર્ અહમ્ । ભવિષ્યતાં ભાવિનાં પ્રાણિ-વિકારાણામ્ ઉદ્ભવો જન્માખ્યઃ પ્રથમ-વિકારો ઽહમ્ । નારીણાં મધ્યે કીર્ત્ય્-આદયઃ સપ્ત મદ્-વિભૂતયઃ । દૈવતા હ્ય્ એતાઃ । યાસામ્ આભાસેનાપિ નરાઃ શ્લાઘ્યા ભવન્તિ । તત્ર કીર્તિર્ ધાર્મિકત્વાદિ-સાદ્ગુણ્ય-ખ્યાતિઃ । શ્રીસ્ ત્રિ-વર્ગ-સમ્પત્ કાય-દ્યુતિર્ વા । વાક્ સર્વાર્થ-વ્યઞ્જકા સંસ્કૃત-ભાષા । સ્મૃતિર્ અનુભૂતાર્થ-સ્મરણ-શક્તિઃ । મેધા બહુ-શાસ્ત્રાર્થાવધારણ-શક્તિઃ । ધૃતિશ્ ચાપલ્ય-પ્રાપ્તૌ તન્-નિવર્તન-શક્તિઃ । ક્ષમા હર્ષે વિષાદે ચ પ્રાપ્તે નિર્વિકાર-ચિત્તતા

ભ્ગ્ 10.35
બૃહત્-સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છન્દસામ્ અહમ્ ।
માસાનાં માર્ગશીર્ષો ઽહમ્ ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ

શ્રીધરઃ : બૃહત્-સામેતિ । ત્વામ્ ઇદ્ધિ હવામહે [ર્વ્ 6.46.1] ઇત્ય્ અસ્યામ્ ઋચિ ગીયમાનં બૃહત્-સામ । તેન ચેન્દ્રં સર્વેશ્વરત્વેન સ્થૂયત ઇતિ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ । છન્દ-વિશિષ્ટાનાં મન્ત્રાણાં મધ્યે ગાયત્રી મન્ત્રો ઽહમ્ । દ્વિજત્વાપાદકત્વેન સોમાહરણે ચ શ્રેષ્ઠત્વાત્ । કુસુમાકરો વસન્તઃ

મધુસૂદનઃ : વેદાનાં સામવેદો ઽસ્મીત્ય્ ઉક્તં તત્રાયમ્ અન્યો વિશેષઃ સામ્નામ્ ઋગ્-અક્ષરારૂઢાનાં ગીતિ-વિશેષાણાં મધ્યે ત્વામ્ ઇદ્ધિ હવામહ [ર્વ્ 6.46.1] ઇત્ય્ અસ્યામ્ ઋચિ ગીતિ-વિશેષો બૃહત્-સામ । તચ્ ચાતિરાત્રે પૃષ્ઠ-સ્તોત્રં સર્વેશ્વરત્વેનેન્દ્ર-સ્તુતિ-રૂપમ્ અન્યતઃ શ્રેષ્ઠત્વાદ્ અહમ્ । છન્દસાં નિયતાક્ષર-પાદત્વ-રૂપ-ચ્છન્દો-વિશિષ્ટાનામ્ ઋચાં મધ્યે દ્વિજાતેર્ દ્વિતીય-જન્મ-હેતુત્વેન પ્રાતઃ-સવનાદિ-સવન-ત્રય-વ્યાપિત્વેન તિર્ષ્ટુભ્-જગતીભ્યાં સોમાહરણાર્થં ગતાભ્યાં સોમો ન લબ્ધો ઽક્ષરાણિ ચ હારિતાનિ જગત્યા ત્રીણિ ત્રિષ્ટુભૈકમ્ ઇતિ ચત્વારિ
તૈર્ અક્ષરૈઃ સહ સોમસ્યાહરણેન ચ સર્વ-શ્રેષ્ઠા ગાયત્ર્ય્-ઋગ્ અહમ્ । ચતુર્-અક્ષરાણિ હ વા અગ્રે છન્દાંસ્ય્ આસુતતો જગતી સોમમ્ અચ્છાત્પત્ સા ત્રીણ્ય્ અક્ષરાણિ હિત્વા જગામ્ તતસ્ ત્રિષ્ટુપ્ સોમમ્ અચ્છાપતત્ સૈકમ્ અક્ષરં હિત્વાપતત્ તતો ગાયત્રી સોમમ્ અચ્છાપતત્ સા તાનિ ચાક્ષરાણિ હરન્ત્ય્ આગચ્છત્ સોમં ચ તસ્માદ્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય તદાહુર્ ગાયત્રાણિ વૈ સર્વાણિ સવનાનિ ગાયત્રી હ્ય્ એવૈતદ્ ઉપસૃજમાનૈઃ ઇતિ શતપથ-શ્રુતેઃ । ગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતમ્ ઇત્ય્-આદિ-છાન્દોગ્ય-શ્રુતેશ્ ચ ।
માસાનાં દ્વાદશાનાં મધ્યે ઽભિનિવશાલિ-વાસ્તૂક-શાકાદિ-શાલી શીર્તાતપ-શૂન્યત્વેન ચ સુખ-હેતુર્ માર્ગશીર્ષો ઽહમ્ । ઋતૂનાં ષણ્ણાં મધ્યે કુસુમાકરઃ સર્વ-સુગન્ધિ-કુસુમાનામ્ આકરો ઽતિરમણીયો વસન્તઃ । વસન્તે બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીત । વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદ્ અધીત । વસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેત । તદ્ વૈ વસન્ત એવાભ્યારભેત । વસન્તો વૈ બ્રાહમસ્ય ર્તુઃ । ઇત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-પ્રસિદ્ધો ઽહમ્ અસ્મિ

વિશ્વનાથઃ : વેદાનાં સામવેદો ઽસ્મીત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર સામ્નામ્ અપિ મધ્યે બૃહત્-સામ ત્વામ્ ઇદ્ધિ હવામહે [ર્વ્ 6.46.1] ઇત્ય્ અસ્યામ્ ઋચિ વિગીયમાનં બૃહત્-સામ । છન્દસાં મધ્યે ગાયત્રી નામ છન્દઃ । કુસુમાકરો વસન્તઃ

બલદેવઃ : વેદાનાં સામવેદો ઽસ્મીત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્ । તત્રાન્યં વિશેષમ્ આહ બૃહદ્ ઇતિ । સામ્નામ્ ઋગ્-અક્ષર-રૂઢાનાં ગીતિ-વિશેષાણાં મધ્યે ત્વામ્ ઇદ્ધિ હવામહે [ર્વ્ 6.46.1] ઇત્ય્ અસ્યામ્ ઋચિ ગીતિં વિશેષો બૃહત્-સામ તચ્ ચાતિરાત્રે પૃષ્ઠ-સ્તોત્રં સર્વેશ્વરત્વેન્દ્ર-સ્તુતિ-રૂપમ્ અન્ય-સામોત્કૃષ્ટત્વાદ્ અહમ્ । છન્દસાં નિયતાક્ષર-પાદત્વ-રૂપ-ચ્છન્દો-વિશિષ્ટાનામ્ ઋચાં મધ્યે ગાયત્રી ઋગ્ અહં દ્વિજાતેર્ દ્વિતીય-જન્મ-હેતુત્વેન તસ્યાઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ । ગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદ્ ઇદં કિં ચ ઇતિ બ્રહ્માવતારત્વ-શ્રવણાચ્ ચ । માર્ગશીર્ષો
ઽહમ્ ઇત્ય્ અભિનવ-ધાનાય્દિ-સમ્પત્ત્યા તસ્યાન્યેભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ । કુસુમાકરો વસન્તો ઽહમ્ ઇતિ શીતાતપાભાવેન વિવિધ-સુગન્ધિ-પુષ્પમયત્વેન મદ્-ઉત્સવ-હેતુત્વેન ચ તસ્યાન્યેભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્

ભ્ગ્ 10.36
દ્યૂતં છલયતામ્ અસ્મિ તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અહમ્ ।
જયો ઽસ્મિ વ્યવસાયો ઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામ્ અહમ્

શ્રીધરઃ : દ્યૂતમ્ ઇતિ । છલયતાં અન્યોન્ય-વઞ્ચન-પરાણાં સમ્બન્ધિ દ્યૂતમ્ અસ્મિ । તેજસ્વિનામ્ પ્રભાવવતાં તેજઃ પ્રભાવો ઽસ્મિ । જેતૄણાં જયો ઽસ્મિ । વ્યવસાયિનામ્ ઉદ્યમવતાં વ્યવસાય ઉદ્યમો ઽસ્મિ । સત્ત્વવતાં સાત્ત્વિકાનાં સત્ત્વમ્ અહમ્

મધુસૂદનઃ : છલયતાં છલસ્ય પર-વઞ્ચનસ્ય કર્તૄણાં સમ્બન્ધિ દ્યૂતમ્ અક્ષ-દેવનાદિ-લક્ષણં સર્વસ્વાપહારકારણમ્ અહમ્ અસ્મિ । તેજસ્વિનામ્ અત્યુગ્ર-પ્રભાવવતાં સમ્બન્ધિ તેજો ઽપ્રતિહતાજ્ઞત્વમ્ અહમ્ અસ્મિ । જેતૄણાં પરાજિતાપેક્ષયોત્કર્ષ-લક્ષણો જયો ઽસ્મિ । વ્યવસાયિનાં વ્યવસાયઃ ફલાવ્યભિચાર્ય્-ઉદ્યમો ઽહમ્ અસ્મિ । સત્ત્વવતાં સાત્ત્વિકાનાં ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યૈશ્વર્ય-લક્ષણં સત્ત્વ-કાર્યમ્ એવાત્ર સત્ત્વમ્ અહમ્

વિશ્વનાથઃ : છલયતામ્ અન્યો ઽન્ય-વઞ્ચન-પરાણાં સમ્બન્ધિ દ્યૂતમ્ અસ્મિ । જેતૄણાં જયો ઽસ્મિ । વ્યવસાયિનામ્ ઉદ્યમવતાં વ્યવસાયો ઽસ્મિ । સત્ત્વવતામ્ બલવતાં સત્ત્વં બલમ્ અસ્મિ

બલદેવઃ : છલતાં મિથો વઞ્ચનાં કુર્વતાં સમ્બન્ધિ દ્યૂતં સર્વસ્વ-હરમ્ અક્ષદેવનાદ્ય્ અહમ્ । તેજસ્વિનામ્ પ્રભાવતાં સમ્બન્ધિ તેજઃ પ્રભાવો ઽહમ્ । અસ્મિ । જેતૄણાં પરાજિતાપેક્ષયોત્કર્ષ-લક્ષણો જયો ઽસ્મિ । જેતૄણાં સમ્બન્ધિ જયો ઽહમ્ । વ્યવસાયિનામ્ ઉદ્યમિનાં સમ્બન્ધી વ્યવસાયઃ । ફલવાન્ ઉદ્યમો ઽહમ્ । સત્ત્વવતામ્ બલિનાં સમ્બન્ધી સત્ત્વં બલમ્ અહમ્

ભ્ગ્ 10.37
વૃષ્ણીનાં વાસુદેવો ઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ ।
મુનીનામ્ અપ્ય્ અહં વ્યાસઃ કવીનામ્ ઉશના કવિઃ

શ્રીધરઃ : વૃષ્ણીનામ્ ઇતિ । વાસુદેવો યો ઽહં ત્વામ્ ઉપદિશામિ । ધનઞ્જયસ્ ત્વમ્ એવ યદ્ વિભૂતિઃ । મુનીનાં વેદાર્થ-મનન-શીલાનાં વેદ-વ્યાસો ઽહમ્ । કવીનાં ક્રાન્ત-દર્શિનામ્ ઉશના નામ કવિઃ શુક્રઃ

મધુસૂદનઃ : સાક્ષાદ્ ઈશ્વરસ્યાપિ વિભૂતિ-મધ્યે પાઠસ્ તેન રૂપેણ ચિન્તનાર્થ ઇતિ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ । વૃષ્ણીનાં મધ્યે વાસુદેવો વસુદેવ-પુત્રત્વેન પ્રસિદ્ધસ્ ત્વદ્-ઉપદેષ્ટાયમ્ અહમ્ । તથા પાણ્ડવાનાં મધ્યે ધનઞ્જયસ્ ત્વમ્ એવાહમ્ । મુનીનાં મનન-શીલાનામ્ અપિ મધ્યે વેદ-વ્યાસો ઽહમ્ । કવીનાં ક્રાન્ત-દર્શિનાં સૂક્ષ્માર્થ-વિવેકિનાં મધ્યે ઉશના કવિર્ ઇતિ ખ્યાતઃ શુક્રો ઽહમ્

વિશ્વનાથઃ : વૃષ્ણીનાં મધ્યે વાસુદેવો વસુદેવો મત્-પિતા મદ્-વિભૂતિઃ । પ્રજ્ઞાદિત્વાત્ સ્વાર્થિકો ઽણ્ [પાણ્ 5.4.38] વૃષ્ણીનામ્ અહમ્ એવાસ્મિ ઇત્ય્ અનુક્તેર્ અસ્યાન્યાર્થતા નેષ્ટા

બલદેવઃ : વૃષ્ણીનાં મધ્યે વાસુદેવો વસુદેવ-પુત્રઃ સઙ્કર્ષણો ઽહમ્ । ન ચ વાસુદેવઃ કૃષ્ણો ઽહમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયં તસ્ય સ્વયંરૂપસ્ય વિભૂતિત્વાયોગાત્ । મહત્-સ્રષ્ટાદીનાં વામન-કપિલાદીનાં ચ સાક્ષાદ્ ઈશ્વરત્વે ઽપિ વિભૂતિત્વેનોક્તિઃ સ્વાંશાવતારત્વાત્ તેન રૂપેણ ચિન્ત્યત્વ-વિવક્ષયા વા યુજ્યતે । સ્વાંશત્વં ચાનભિવ્યઞ્જિત-સર્વ-શક્તિત્વં બોધ્યમ્ । પાણ્ડવાનાં મધ્યે ધનઞ્જયસ્ ત્વમ્ અહમ્ અસ્મિ । નાવતારત્વેનાન્યેભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ । મુનીનાં દેવાર્થ-મનન-પરાણાં મધ્યે વ્યાસો બાદરાયણો ઽહમ્ । મદ્-અવતારત્વેન તસ્યાન્યેભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્
। કવીનાં સૂક્ષ્માર્થ-વિવેચકાનાં મધ્યે ઉશનાઃ શુક્રો ઽહમ્ । યઃ કવિર્ ઇતિ ખ્યાતઃ

ભ્ગ્ 10.38
દણ્ડો દમયતામ્ અસ્મિ નીતિર્ અસ્મિ જિગીષતામ્ ।
મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામ્ અહમ્

શ્રીધરઃ : દણ્ડ ઇતિ । દમયતાં દમન-કર્તૄણાં સમ્બન્ધી દણ્ડો ઽસ્મિ । યેનાસંયતા અપિ સંયતા ભવન્તિ સ દણ્ડો મદ્-વિભૂતિઃ । જેતુમ્ ઇચ્છતાં સમ્બન્ધિની સામાદ્ અપ્ય્ ઉપાય-રૂપા નીતિર્ અસ્મિ । ગુહ્યાનાં ગોપ્યાનાં ગોપન-હેતુ-મૌનમ્ અવચનમ્ અહમ્ અસ્મિ । ન હિ તૂષ્ણીં સ્થિતસ્યાભિપ્રાયો જ્ઞાયતે । જ્ઞાનવતાં તત્ત્વ-જ્ઞાનિનાં યજ્ જ્ઞાનમ્ તદ્ અહમ્ અસ્મિ

મધુસૂદનઃ : દમયતામ્ અદાન્તાન્ ઉત્પથાન્ પથિ પ્રવર્તયતામ્ ઉત્પથ-પ્રવૃત્તૌ નિગ્રહ-હેતુર્ દણ્ડો ઽહમ્ અસ્મિ । જિગીષતાં જેતુમ્ ઇચ્છતાં નીતિર્ ન્યાયો જયોપાયસ્ય પ્રકાશકો ઽહમ્ અસ્મિ । ગુહ્યાનાં ગોપ્યાનાં ગોપન-હેતુર્ મૌનં વાચં-યમત્વમ્ અહમ્ અસ્મિ । નહિ તૂષ્ણીં સ્થિતસ્યાભિપ્રાયો જ્ઞાયતે । ગુહ્યાનાં ગોપ્યાનાં મધ્યે સ-સંન્યાસ-શ્રવણ-મનન-પૂર્વકમ્ આત્મનો નિદિધ્યાસન-લક્ષણં મૌનં વાહમ્ અસ્મિ । જ્ઞાનવતાં જ્ઞાનિનાં યચ્-છ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસન-પરિપાક-પ્રભવમ્ અદ્વિતીયાત્મ-સાક્ષાત્કાર-રૂપં સર્વાજ્ઞાન-વિરોધિ જ્ઞાનં તદ્ અહમ્ અસ્મિ

વિશ્વનાથઃ : દમન-કર્તૄણાં સમ્બન્ધી દણ્ડો ઽહમ્

બલદેવઃ : દમયતાં દણ્ડ-કર્તૄણાં સમ્બન્ધી દણ્ડો ઽહમ્ । યેનોત્પથગાઃ સત્-પથે ચરન્તિ સ દણ્ડો મદ્-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । જિગીષતાં જેતુમ્ ઇચ્છતાં સમ્બન્ધિની નીતિર્ ન્યાયો ઽહમ્ । ગુહ્યાનાં શ્રવણાદિભ્યાં તસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યાત્ । જ્ઞાનવતાં પરાવરત્-તત્ત્વ-વિદાં સમ્બન્ધી તત્-તદ્-વિષયક-જ્ઞાનમ્ અહમ્

ભ્ગ્ 10.39
યચ્ ચાપિ સર્વ-ભૂતાનાં બીજં તદ્ અહમ્ અર્જુન ।
ન તદ્ અસ્તિ વિના યત્ સ્યાન્ મયા ભૂતં ચરાચરમ્

શ્રીધરઃ : યચ્ ચાપીતિ । યદ્ અપિ ચ સર્વ-ભૂતાનાં બીજં પ્રરોહ-કારણં તદ્ અહમ્ । તત્ર હેતુઃ -મયા વિના યત્ સ્યાદ્ ભવેત્ તચ્ ચરમ્ અચરં વા ભૂતં નાસ્ત્ય્ એવેતિ

મધુસૂદનઃ : યદ્ અપિ ચ સર્વ-ભૂતાનાં પ્રરોહ-કારણં બીજં તન્-માયોપાધિકં ચૈતન્યમ્ અહમ્ એવ । હે અર્જુન ! મયા વિના યત્ સ્યાદ્ ભવે ચરમ્ અચરં વા ભૂતં વસ્તુ તન્ નાસ્ત્ય્ એવ યતઃ સર્વં મત્-કાર્યમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : બીજં પ્રરોહકારણં યત્ તદ્ અહમ્ અસ્મિ । તત્ર હેતુઃ -- મયા વિના યત્ સ્યાત્ ચરમ્ અચરં વા તન્ નૈવાસ્તિ મિથ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : યચ્ ચ સર્વ-ભૂતાનાં બીજં પ્રરોહ-કારણં તદ્ અપ્ય્ અહમ્ । તત્ર હેતુઃ - ન તદ્ ઇતિ । મયા સર્વ-શક્તિમતાં પરેશેન વિના યચ્ ચરમ્ અચરં ચ ભૂતં તત્ત્વં સ્યાત્ તન્ નાસ્તિ મૃષૈવેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 10.40
નાન્તો ઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં પરંતપ ।
એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્ વિસ્તરો મયા

શ્રીધરઃ : પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ નાન્તો ઽસ્તીતિ । અનન્તત્વાદ્ વિભૂતીનાં તાઃ સાકલ્યેન વક્તું ન શક્યતે । એષ તુ વિભૂતિ-વિસ્તર ઉદ્દેશત સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ

મધુસૂદનઃ : પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરન્ વિભૂતિં સંક્ષિપતિ નાન્તો ઽસ્તીતિ । હે પરન્તપ પરેષાં શત્રૂણાં કામ-ક્રોધ્ય-લોભાદીનાં તાપ-જનક ! મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનામ્ અન્ત ઇયત્તા નાસ્તિ । અતઃ સર્વજ્ઞેનાપિ સા ન શક્યતે જ્ઞાતું વક્તું વા સન્-માત્ર-વિષયત્વાત્ સર્વજ્ઞતાયાઃ । એષ તુ ત્વાં પ્રત્યુદ્દેશત એક-દેશેન પ્રોક્તો વિભૂતેર્ વિસ્તરો વિસ્તારો મયા

વિશ્વનાથઃ : પ્રકરણમ્ ઉપસંહરતિ નાન્તો ઽસ્તીતિ એષ તુ વિસ્તરો બાહુલ્યમ્ ઉદ્દેશતો નામ-માત્રત એવ કૃતઃ

બલદેવઃ : પ્રકરણમ્ ઉપસંહરતિ નાન્તો ઽસ્તીતિ । વિસ્તરો વિસ્તાર ઉદ્દેશત એક-દેશત એક-દેશેન પ્રોક્તઃ

ભ્ગ્ 10.41
યદ્ યદ્ વિભૂતિમત્ સત્ત્વં શ્રીમદ્ ઊર્જિતમ્ એવ વા ।
તત્ તદ્ એવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજો ઽંશસંભવમ્

શ્રીધરઃ : પુનશ્ ચ સાકઙ્ક્ષં પ્રતિ કથઞ્ચિત્ સાકલ્યેન કથયતિ યદ્ યદ્ ઇતિ । વિભૂતિમદ્ ઐશ્વર્ય-યુક્તમ્ । શ્રીમત્ સમ્પત્તિ-યુક્તમ્ । ઊર્જિતં કેનાપિ પ્રભાવ-બલાદિના ગુણેનાતિશયિતમ્ । યદ્ યત્ સત્ત્વં વસ્તુ-માત્રં ભવેત્, તત્ તદ્ એવ મમ તેજસઃ પ્રભાવસ્યાંશેન સમ્ભૂતં જાનીહિ

મધુસૂદનઃ : અનુક્તા અપિ ભગવતો વિભૂતીઃ સઙ્ગ્રહીતુમ્ ઉપલક્ષણમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે યદ્ યદ્ ઇતિ । યદ્ યત્ સત્ત્વં પ્રાણિ-વિભૂતિમદ્ ઐશ્વર્ય-યુક્તમ્, તથા શ્રીમત્ શ્રીર્ લક્ષ્મીઃ સમ્પત્, શોભા, કાન્તિર્ વા તયા યુક્તમ્ । તયોર્જિતં બલાદ્ય્-અતિશયેન યુક્તં તત્ તદ્ એવ મમ તેજસઃ શક્તેર્ અંશેન સમ્ભૂતં ત્વમ્ અવગચ્છ જાનીહિ

વિશ્વનાથઃ : અનુક્તા અપિ ત્રૈકાલિકીર્ વિભૂતીઃ સઙ્ગ્રહીતુમ્ આહ યદ્ યદ્ ઇતિ । વિભૂતિમદ્ ઐશ્વર્ય-યુક્તમ્ । શ્રીમત્ સમ્પત્તિ-યુક્તમ્ ઊર્જિતં બલ-પ્રભાવાદ્ય્-અધિકં સત્ત્વં વસ્તુ-માત્રમ્

બલદેવઃ : અનુક્તા વિભૂતીઃ સઙ્ગ્રહીતુમ્ આહ યદ્ યદ્ ઇતિ । વિભૂતિમદ્ ઐશ્વર્ય-યુક્તમ્ । શ્રીમત્ સૌન્દર્યેણ સમ્પત્ત્યા વા યુક્તમ્ ઊર્જિતં બલેન યુક્તં વા યદ્ યત્ સત્ત્વં વસ્તુ ભવતિ, તત્ તદ્ એવ મમ તેજો ઽંશેન શક્તિ-લેશેન સમ્ભવં સિદ્ધમ્ અવગચ્છ પ્રતીહીતિ સ્વાયત્તત્વ-સ્વવ્યાપ્યત્વાભ્યાં સર્વે ઽભેદ-નિર્દેશા નીતા વામનાદીનાં તન્-નિર્દેશાસ્ તુ સઙ્ગમિતાઃ સન્તિ

ભ્ગ્ 10.42
અથ વા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન ।
વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્

શ્રીધરઃ : અથવા કિમ્ એતેન પરિચ્છિન્ન-વિભૂતિ-દર્શનેન ? સર્વત્ર મદ્-દૃષ્ટિમ્ એવ કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ અથવેતિ । બહુના પૃથક્-જ્ઞાતેન કિં તવ કાર્યમ્ ? યસ્માદ્ ઇદં સર્વં જગદ્ એકાંશેનૈક-દેશ-માત્રેણ વિષ્ટભ્ય ધૃત્વા વ્યાપ્યેતિ વા અહમ્ એવ સ્થિતઃ । મદ્-વ્યતિરિક્તં કિંચિદ્ અસ્તિ પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદયામૃતં દિવિ [ર્વ્ 8.4.17.3] ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માત્ કિમ્ અનેન પરિચ્છિન્ન-દર્શનેન સર્વત્ર મદ્-દૃષ્ટિમ્ એવ કુર્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

ઇન્દ્રિય-દ્વારતશ્ ચિત્તે બહિર્ ધાવતિ સત્ય્ અપિ ।
ઈશ-દૃષ્ટિ-વિધાનાય વિભૂતિર્ દશમે ઽબ્રવીત્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
વિભૂતિ-યોગો નામ દશમો ઽધ્યાયઃ ॥

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અવયવશો વિભૂતિમ્ ઉક્ત્વા સાકલ્યેન તામ્ આહ અથવેતિ । અથવેતિ પક્ષાન્તરે । બહુનૈતેન સાવશેષેણ જ્ઞાતેન કિં તવ સ્યાત્ । હે અર્જુન ! ઇદં કૃત્સ્નં સર્વં જગદ્ એકાંશેનૈકદેશ-માત્રેણ વિષ્ટભ્ય વિધૃત્ય વ્યાપ્ય વાહમ્ એવ સ્થિતો ન મદ્-વ્યતિરિક્તં કિંચિદ્ અસ્તિ પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદયામૃતં દિવિ ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માત્ કિમ્ અનેન પરિચ્છિન્ન-દર્શનેન સર્વત્ર મદ્-દૃષ્ટિમ્ એવ કુર્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

કુર્વન્તિ કે ઽપિ કૃતિનઃ ક્વચિદ્ અપ્ય્ અનન્તે
સ્વાન્તં વિધાય વિષ્યાન્તર-શાન્તિમ્ એવ ।
ત્વત્-પાદ-પદ્મ-વિગલન્-મકરન્દ-બિન્દુમ્
આસ્વાદ્ય માદ્યતિ મુહુર્ મધુભિન્ મનો મે ॥
ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ અધિકારિ-ભેદેન વિભૂતિ-યોગો નામ દશમો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : બહુના પૃથક્-પૃથગ્-જ્ઞાતેન કિં ફલં સમુદિતમ્ એવ જાનીહીત્ય્ આહ વિષ્ટભ્યેતિ । એકાંશેનૈકેનૈવાંશેન પ્રકૃત્ય્-અન્તર્યામિના પુરુષ-રૂપેણૈવેદં સૃષ્ટં જગદ્ વિષ્ટભ્યાધિષ્ઠાનત્વાદ્ વિધૃત્યાધિષ્ઠાતૃત્વાદ્ અધિષ્ઠાય । નિયન્તૃત્વાન્ નિયમ્ય વ્યાપકત્વાદ્ વ્યાપ્ય કારણત્વાત્ સૃષ્ટ્વા સ્થિતો ઽસ્મિ

વિશ્વં શ્રી-કૃષ્ણ એવાતઃ સેવસ્ તદ્-દત્તયા ધિયા ।
સ એવાસ્વાદ્ય-માધુર્ય ઇત્ય્ અધ્યાયાર્થ ઈરિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ દશમો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ : એવમ્ અવયવશો વિભૂતીર્ અપવર્ણ્ય સામ્સત્યેન તાઃ પ્રાહ અથવેતિ । બહુના પૃથક્-પૃથગ્-ઉપદિશ્યમાનેન વિભૂતિ-વિષયકેણ જ્ઞાનેન તવ કિં પ્રયોજનમ્ । હે અર્જુન ! ચિદ્-અચિદ્-આત્મકં હર-વિરિઞ્ચિ-પ્રમુખં કૃત્સ્નં જગદ્ અહમ્ એકેનૈવ પ્રકૃત્યાદ્ય્-અન્તર્યામિણા પુરુષાખ્યેનાંશેન વિષ્ટભ્ય સ્રષ્ટૃત્વાત્ સ્રષ્ટા ધારકત્વાદ્ ધૃત્વા વ્યાપકત્વાદ્ વ્યાપ્ય પાલકત્વાત્ પાલયિત્વા ચ સ્થિતો ઽસ્મીતિ સર્જનાદીનિ મદ્-વિભૂતયો મદ્-વ્યાપ્તેષુ સર્વેષ્વ્ ઐશ્વર્યાદિ-સર્વાણિ વસ્તૂનિ મદ્-વિભૂતિતયા બોધ્યાનીતિ

યચ્ છક્તિ-લેશાત્ સૂર્યાદ્યા ભવન્ત્ય્ અત્યુગ્ર-તેજસઃ ।
યદ્-અંશેન ધૃતં વિશ્વં સ કૃષ્ણો દશમે ઽર્ચયેત્ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે દશમો ઽધ્યાયઃ