ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 79

બલદેવઃ - રાજ-વિદ્યેતિ । વિદ્યાનાં શાણ્ડિલ્ય-વૈશ્વાનર-દહરાદિ-શબ્દ-પૂર્વાણાં રાજા રાજ-વિદ્યા । ગુહ્યાનાં જીવાત્મ-યાથાત્મ્યાદિ-રહસ્યાનાં રાજા રાજ-ગુહ્યમ્ ઇદં ભક્તિ-રૂપં જ્ઞાનમ્ । રાજ-દન્તાદિત્વાદ્ ઉપસર્જનસ્ય પર-નિપાતઃ । તથાત્વે પ્રતિપાદયિતું વિશિનષ્ટિ - ઉત્તમં પવિત્રં લિઙ્ગ-દેહ-પર્યન્ત-સર્વ-પાપ-પ્રશમનાત્ । યદ્ ઉક્તં પાદ્મે-
અપ્રારબ્ધ-ફલં પાપં કૂટં બીજં ફલોન્મુખમ્ ।
ક્રમેણૈવ પ્રલીયન્તે વિષ્ણુ-ભક્તિ-રતાત્મનામ્ ॥ ઇતિ ।
ક્રમો ઽત્ર પર્ણ-શતક-વેધવદ્ બોધ્યઃ । પ્રત્યક્ષાવગમમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ અવગમો વિષયઃ । સ યસ્મિન્ પ્રત્યક્ષે ઽસ્તિ શ્રવણાદિકે ઽભ્યસ્ત્યમાને તસ્મિંસ્ તદ્-વિષયઃ પુરુષોત્તમો ઽહમ્ આવિર્ભવામિ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ - પ્રકાશશ્ ચ કર્મણ્ય્ અભ્યાસાત્ ઇતિ । ધર્મ્યં ધર્માદ્ અનપેતં ગુરુ-શુશ્રૂષાદિ-ધર્મૈર્ નિત્યં પુષ્યમાણમ્ । શ્રુતિશ્ ચ આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ ઇત્ય્ આદ્યા ।
કર્તું સુસુખં સુખ-સાધ્યમ્ । શ્રોત્રાદિ-વ્યાપાર-માત્રત્વાત્ તુલસી-પાત્રામ્બુ-ચુલુક-માત્રોપકરણત્વાચ્ ચ । અવ્યયમ્ અવિનાશિ-મોક્ષે ઽપિ તસ્યાનુવૃત્તેઃ । એવં વક્ષ્યતિ ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ ઇત્ય્ આદિના । કર્મ-યોગાદિકં તુ નેદૃશમ્ અતો ઽસ્ય રાજ-વિદ્યાત્વમ્ । તત્રાહુઃ રાજ્ઞાં વિદ્યા, રાજ્ઞાં ગુહ્યમ્ ઇતિ રાજ્ઞામ્ ઇવોદાર-ચેતસાં કારુણિકાનામ્ ઇવ દિવમ્ અપિ તુચ્છીકુર્વતામ્ ઇયઃ વિદ્યા ન તુ શીઘ્રં પુત્રાદિ-લિપ્સયા દેવાન્ અભ્યર્ચતાં દીન-ચેતસાં કર્મિણામ્ । રાજાનો હિ મહારત્નાદિ-સમ્પદ્ અપ્ય્ અનિહ્નુવાનાઃ સ્વ-મન્ત્રં યથાતિયત્નાન્ નિહ્નૂયતે તથાન્યાં વિદ્યામ્ અનિહ્નુવાના મદ્-ભક્તા એતામ્ અતિયત્નાન્ નિહ્નુવીરન્ન્ ઇતિ । સમાનમ્ અન્યત્

ભ્ગ્ 9.3
અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય પરંતપ ।
અપ્રાપ્ય માં નિવર્તન્તે મૃત્યુ-સંસાર-વર્ત્મનિ

શ્રીધરઃ - નન્વ્ એવમ્ અસ્યાતિસુકરત્વે કે નામ સંસારિણઃ સ્યુઃ । તત્રાહ અશ્રદ્દધાના ઇતિ । અસ્ય ભક્તિ-સહિત-જ્ઞાન-લક્ષણસ્ય । ધર્મસ્યેતિ કર્મણિ ષષ્ઠી । ઇમં ધર્મમ્ અશ્રદ્દધાના આસ્તિક્યેનાસ્વીકુર્વન્ત ઉપાયાન્તરૈર્ મત્-પ્રાપ્તયે કૃત-પ્રયત્ના અપિ મામ્ અપ્રાપ્ય મૃત્યુ-યુક્તે સંસાર-વર્ત્મનિ નિમિત્તે નિવર્તન્તે । મૃત્યુ-વ્યાપ્તે સંસાર-માર્ગે પરિભ્રમન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - એવમ્ અસ્ય સુકરત્વે સર્વોત્કૃષ્ટત્વે ચ સર્વે ઽપિ કુતો ઽત્ર ન પ્રવર્તન્તે, તથા ચ ન કો ઽપિ સંસારી સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ અશ્રદ્દધાના ઇતિ । અસ્યાત્મ-જ્ઞાનાખ્યસ્ય ધર્મસ્ય સ્વરૂપે સાધને ફલે ચ શાસ્ત્ર-પ્રતિપાદિતે ઽપિ અશ્રદ્દધાના વેદ-વિરોધિ-કુહેતુ-દર્શન-દૂષિતાન્તઃકરણતયા પ્રામાણ્યમ્ અમન્યમાનાઃ પાપ-કારિણો ઽસુર-સમ્પદમ્ આરૂઢાઃ સ્વ-મતિ-કલ્પિતેનોપાયેન કથંચિદ્ યતમાના અપિ શાસ્ત્ર-વિહિતોપાયાભાવાદ્ અપ્રાપ્ય માં મત્-પ્રાપ્તિ-સાધનમ્ અપ્ય્ અલબ્ધ્વા નિવર્તન્તે નિશ્ચયેન વર્તન્તે । ક્વ મૃત્યુ-યુક્તે સંસાર-વર્ત્મનિ સર્વદા જનન-મરણ-પ્રબન્ધેન નારકિ-તિર્યગ્-આદિ-યોનિષ્વ્ એવ ભ્રમન્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- નન્વ્ એવમ્ અસ્યાતિસુખ-કરત્વે સતિ કો નામ સંસારી સ્યાત્ । તત્રાહ અશ્રદ્દધાના ઇતિ । અસ્યેતિ કર્મણિ ષષ્ઠી આર્ષી । ઇમં ધર્મમ્ અશ્રદ્દધાનાઃ શાસ્ત્ર-વાક્યૈઃ પ્રતિપાદિતં ભક્તેઃ સર્વોત્કર્ષં સ્તુત્ય્-અર્થ-વાદમ્ એવ મન્યમાના આસ્તિક્યેન ન સ્વીકુર્વન્તિ યે, ત ઉપાયાન્તરૈર્ મત્-પ્રાપ્તયે કૃત-પ્રયત્ના અપિ મામ્ અપ્રાપ્ય મૃત્યુ-વ્યાપ્તે સંસાર-વર્ત્મનિ નિતરામ્ અતિશયેન વર્તન્તે

બલદેવઃ -- નન્વ્ એવં સુકરે ધર્મે સ્થિતે ન કો ઽપિ સંસારેદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ અશ્રદ્દધાના ઇતિ । ધર્મસ્યેતિ કર્મણિ ષષ્ઠી । ઇમં મદ્-ભક્તિ-લક્ષણં ધર્મમ્ શ્રુત્ય્-આદિ-પ્રસિદ્ધ-પ્રભાવમ્ અપ્ય્ અશ્રદ્દધાના દૃઢ-વિશ્વાસેન તમ્ અગૃહ્ણતઃ સ્તુતિ-માત્રમ્ એવૈતદ્ ઇતિ યે મન્યન્તે, તે મત્-પ્રાપ્તયે સાધનાન્તરાણ્ય્ અનુતિષ્ઠન્તો ઽપિ ભક્ત્ય્-અવહેલનાન્ મામ્ અપ્રાપ્ય મૃત્યુ-યુક્તે સંસાર-વર્ત્મનિ નિતરામ્ વર્તન્તે

ભ્ગ્ 9.4
મયા તતમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ અવ્યક્ત-મૂર્તિના ।
મત્-સ્થાનિ સર્વ-ભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વ્ અવસ્થિતઃ

શ્રીધરઃ - તદ્ એવં વક્તવ્યતયા પ્રસ્તુતસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્તુત્યા શ્રોતારમ્ અભિમુખીકૃત્ય તદ્ એવ જ્ઞાનં કથયતિ મયેતિ દ્વાભ્યામ્ । અવ્યક્તા ઽતીન્દ્રિયા મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્ય । તાદૃશેન મયા કારણ-ભૂતેન સર્વમ્ ઇદં જગત્ તતં વ્યાપ્તમ્ । તત્ સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રાવિશત્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । અતએવ કારણ-ભૂતે મયિ તિષ્ઠન્તીતિ મત્-સ્થાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ ચરાચરાણિ । એવમ્ અપિ ઘટાદિષુ કાર્યેષુ મૃત્તિકેવ તેષુ ભૂતેષુ નાહમ્ અવસ્થિતઃ । આકાશવદ્ અસઙ્ગત્વાત્

મધુસૂદનઃ - તદ્ એવં વક્તવ્યતયા પ્રતિજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિધિ-મુખેનેતર-નિષેધ-મુખેન ચ સ્તુત્યાભિમુખીકૃતમ્ અર્જુનં પ્રતિ તદ્ એવાહ દ્વાભ્યામ્ મયેતિ । ઇદં જગત્ સર્વં ભૂત-ભૌતિક-તત્-કારણ-રૂપં દૃશ્ય-જાતં મદ્-અજ્ઞાન-કલ્પિતં માયાધિષ્ઠાનેન પરમાર્થ-સતા સદ્-રૂપેણ સ્ફુરણ-રૂપેણ ચ તતં વ્યાપ્તં રજ્જુ-ખણ્ડેનેવ તદ્-અજ્ઞાન-કલ્પિતં સર્પ-ધારાદિ । ત્વયા વાસુદેવેન પરિચ્છિન્નેન સર્વં જગત્ કથં વ્યાપ્તં પ્રત્યક્ષ-વિરોધાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ અવ્યક્તા સર્વ-કરણાગોચરીભૂતા સ્વ-પ્રકાશાદ્વય-ચૈતન્ય-સદ્-આનન્દ-રૂપા મૂર્તિર્ યસ્ય તેન મયા વ્યાપ્તમ્ ઇદં સર્વં ન ત્વ્ અનેન દેહેનેત્ય્ અર્થઃ
। અત એવ સન્તીવ સ્ફુરન્તીવ મદ્-રૂપેણ સ્થિતાનિ મત્-સ્થાનિ સર્વ-ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ જઙ્ગમાનિ ચ । પરમાર્થતસ્ તુ ન ચ નૈવાહં તેષુ કલ્પિતેષુ ભૂતેસ્વ્ અવસ્થિતઃ કલ્પિતાકલ્પિતયોઃ સમ્બન્ધાયોગાત્ । અતએવોક્તં યત્ર યદ્ અધ્યસ્તં તત્-કૃતેન ગુણેન દોષેણ વાણુ-માત્રેણાપિ ન સ સમ્બધ્યત ઇતિ

વિશ્વનાથઃ --- યદ્ દાસ્ય-ભક્તાવ્ એતન્-માત્રં મદ્-ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનં મદ્-ભક્તૈર્ અપેક્ષિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ સપ્તભિઃ । અવ્યક્તા ઽતીન્દ્રિયા મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્ય તેન મયા કારણ-ભૂતેન સર્વમ્ ઇદં જગત્ તતં વ્યાપ્તમ્ । અતએવ મત્-સ્થાનિ મયિ કારણ-ભૂતે પૂર્ણ-ચૈતન્ય-સ્વરૂપે સ્થિતાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ ચરાચરાણિ સન્તિ । એવમ્ અપિ ઘટાદિષુ સ્વ-કાર્યેષુ મૃગાદિવત્તેષુ ભૂતેષુ નાહમ્ અવસ્થિતો ઽસઙ્ગત્વાત્

બલદેવઃ - અથ સ્વ-ભક્ત્ય્-ઉદ્દીપકમ્ અદ્ભુત-સ્વૈશ્વર્યમ્ આહ મયેતિ । અવ્યક્તા ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યા મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્ય તેન મયા સર્વમ્ ઇદં જગત્ તતં ધર્તું નિયન્તું ચ વ્યાપ્તમ્ । અતએવ સર્વાણિ ચરાચરાણિ ભૂતાનિ વ્યાપકે ધારકે નિયામકે ચ મયિ સ્થિતાનિ ભવન્તીતિ તેષાં સ્થિતિસ્ તદ્-અધીના નેત્ય્ અર્થઃ । ઇહ નિખિલ-જગદ્-અન્તર્યામિણા સ્વાંશેનાન્તઃ પ્રવિશ્ય નિયચ્છામિ દધામિ ચેત્ય્ ઉક્તમ્ । આહ ચૈવં શ્રુતિઃ યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠત્ ઇત્ય્ આદિના । ઇહાપિ વક્ષ્યતિ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ ઇત્ય્ આદિ

ભ્ગ્ 9.5
ન ચ મત્-સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ।
ભૂત-ભૃન્ ન ચ ભૂત-સ્થો મમાત્મા ભૂત-ભાવનઃ

શ્રીધરઃ - કિં ચ ન ચેતિ । ન ચ મયિ સ્થિતાનિ ભૂતાનિ । અસઙ્ગત્વાદ્ એવ મમ । નનુ તર્હિ વ્યાપકત્વમ્ આશ્રયત્વં ચ પૂર્વોક્તં વિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ પશ્યેતિ । મે મમ ઐશ્વર્યમ્ અસાધારણં યોગં યુક્તિમ્ અઘટન-ઘટના-ચાતુર્યં પશ્ય । મદીય-યોગ-માયા-વૈભવસ્યાવિર્તર્ક્યત્વાન્ ન કિઞ્ચિદ્ વિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્યદ્ અપ્ય્ આશ્ચર્યં પશ્યેત્ય્ આહ ભૂતેતિ । ભૂતાનિ બિભર્તિ ધારયતીતિ ભૂત-ભૃત્ । ભૂતાનિ ભાવયતિ પાલયતીતિ ભૂત-ભાવનઃ । એવં ભૂતો ઽપિ મમાત્મા પરં સ્વરૂપં ભૂતસ્થો ન ભવતીતિ । અયં ભાવઃ - યથા દેહં બિભ્રત્ પાલયંશ્ ચ જીવો ઽહઙ્કારેણ તત્-સંશ્લિષ્ટસ્ તિષ્ઠત્ય્ એવમ્ અહં
ભૂતાનિ ધારયન્ પાલયન્ન્ અપિ તેષુ ન તિષ્ઠામિ । નિરહઙ્કારત્વાદ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ - અતએવ ન ચેતિ । દિવિષ્ઠ ઇવાદિત્યે કલ્પિતાનિ જલ-ચલનાદીનિ મયિ કલ્પિતાનિ ભૂતાનિ પરમાર્થતો મયિ ન સન્તિ । ત્વમ્ અર્જુનઃ પ્રાકૃતીં મનુષ્ય-બુદ્ધિં હિત્વા પશ્ય પર્યાલોચય મે યોગં પ્રભાવમ્ ઐશ્વરમ્ અઘટન-ઘટના-ચાતુર્યં માયાવિન ઇવ મમાવલોકયેત્ય્ અર્થઃ । નાહં કસ્યચિદ્ આધેયો નાપિ કઅસ્યચિદ્ આધારસ્ તથાપ્ય્ અહં સર્વેષુ ભૂતેષુ મયિ ચ સર્વાણિ ભૂતાનીતિ મહતીયં માયા । યતો ભૂતાનિ સર્વાણિ કાર્યાણ્ય્ ઉપાદાનતયા બિભર્તિ ધારયતિ પોષયતીતિ ચ ભૂત-ભૃત્ । ભૂતાનિ સર્વાણિ કર્તૃતયોત્પાદયતીતિ ભૂત-ભાવનઃ । એવમ્ અભિન્ન-નિમિત્તોપાદાન-ભૂતો ઽપિ મમાત્મા મમ પર્મઆર્થ-સ્વરૂપ-ભૂતઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનો ઽસઙ્ગાદ્વિતીય-સ્વરૂપત્વાચ્
ચ ભૂતસ્થઃ પરમાર્થતો ન ભૂત-સમ્બન્ધી સ્વપ્ન-દૃગ્ ઇવ ન પરમાર્થતઃ સ્વ-કલ્પિત-સમ્બન્ધીત્ય્ અર્થઃ । મમાત્મેતિ રાહોઃ શિર ઇતિવત્ કલ્પનયા ષષ્ઠી

વિશ્વનાથઃ --- તત એવ મયિ સ્થિતાન્ય્ અપિ ભૂતાનિ ન મત્-સ્થાનિ મમાસઙ્ગત્વાદ્ એવેતિ ભાવઃ । નનુ તર્હિ તવ જગદ્-વ્યાપકત્વમ્ જગદ્-આશ્રયત્વં ચ પૂર્વોક્તં વિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ અસાધારણં યોગૈશ્વર્યમ્ અઘટિત-ઘટના-ચાતુર્ય-મયમ્ । અન્યદ્ અપ્ય્ આશ્ચર્યં પશ્યેત્ય્ આહ ભૂતાનિ બિભર્તિ ધારયતીતિ ભૂત-ભૃત્ । ભૂતાનિ ભાવયતિ પાલયતીતિ ભૂત-ભાવનઃ । એવં ભૂતો ઽપિ મમાત્મા ભૂત-સ્થો ન ભવતીતિ મમેતિ ભગવતિ દેહ-દેહિ-વિભાગાભાવાત્ । રાહોઃ શિરઃ ઇતિવદ્ અભેદે ઽપિ ષષ્ઠી । અયં ભાવઃ - યથા જીવો દેહં દધત્ પાલયન્ન્ અપિ તસ્મિન્ આસક્ત્યા દેહ-સ્થ એવ ભવતિ, એવમ્ અહં ભૂતાનિ દધત્ પાલયન્ન્ અપિ માયિક-સર્વ-ભૂત-શરીરો ઽપિ
ન તત્રસ્થો નિઃસઙ્ગત્વાદ્ ઇતિ

બલદેવઃ - નન્વ્ અતિગુરું ભારં વહતસ્ તે મહાન્ ખેદઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ન ચેતિ । ઘટાદાવ્ ઉદકાદીનીવ ભાર-ભૂતાનિ ચભૂતાનિ સંસૃષ્ટાનિ મયિ ન સન્તિ । તર્હિ મત્-સ્થાનિ સઅર્વ-ભૂતાનીત્ય્-ઉક્તિ-વિરુદ્ધેતેતિ મયિ ન સન્તિ । તર્હિ મત્-સ્થાનિ સર્વ-ભૂતાનીત્ય્-ઉક્તિર્ વિરુદ્ધેતેતિ ચેત્ તત્રહ પશ્યેતિ । મમૈશ્વરં મદ્-અસાધારણં યોગં પશ્ય જાનીહિ યુજ્યતે ઽનેન દુર્ઘટેષુ કાર્યેષુ ઇતિ નિરુક્તેર્ યોગો ઽવિચિન્ત્ય-શક્તિ-વપુઃ સત્ય-સઙ્કલ્પતા-લક્ષણો ધરમસ્ તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ એવ વિસ્ફુટયતિ ભૂત-ભૃદ્ ઇતિ ભૂત-ભૃત્ ભૂતાનાં ધારકઃ પાલકશ્ ચાહં ભૂતસ્થો ભૂત-સંપૃક્તો નૈવ ભવામિ । યતો મામ્ આત્મા મન એવ ભૂત-ભાવનઃ
સત્ય-સઙ્કલ્પતા -લક્ષણેનૈશ્વરેણ યોગેનૈવાહં ભૂતાનાં ધારણં પાલનં ચ કરોમિ, ન તુ સ્વ-મૂર્તિ-વ્યાપારેણેત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમ્ અસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠત એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દ્યાવ્ આપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃ [બૌ 3.7.9] ઇત્ય્ આદિના । યદ્યપિ સ્વરૂપાન્ ન મનો ભિન્નં, તથાપિ સત્તા સતીત્ય્ આદિવદ્ વિશેષાદ્ વાસ્તવં ભેદ-કાર્યમ્ આદાયૈવ તથોક્તં બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 9.6
યથાકાશ-સ્થિતો નિત્યં વાયુઃ સર્વત્ર-ગો મહાન્ ।
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ મત્-સ્થાનીત્ય્ ઉપધારય

શ્રીધરઃ - અસંશ્લિષ્ટયોર્ અપ્ય્ આધારાધેય-ભાવં દૃષ્ટાન્તેનાહ યયેતિ । અવકાશં વિનાવસ્થાનાનુપપત્તેર્ નિત્યમ્ આકાશે સ્થિતો વાયુઃ સર્વત્ર-ગો ઽપિ મહાન્ અપિ નાકાશેન સંશ્લિષ્યતે । નિરવયવત્વેન સંશ્લેષાયોગાત્ । તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ મયિ સ્થિતાનીતિ જાનીહિ

મધુસૂદનઃ - અસંશ્લિષ્ટયોર્ અપ્ય્ આધારાધેય-ભાવં દૃષ્ટાન્તેનાહ યથેતિ । યથૈવાસઙ્ગ-સ્વભાવ આકાશે સ્થિતો નિત્યં સર્વદોત્પત્તિ-સ્થિતિ-સંહાર-કાલેષુ વાતીતિ વાયુઃ સર્વદા ચલન-સ્વભાવઃ । અતએવ સર્વત્ર ગચ્છતીતિ સર્વત્ર-ગઃ । મહાન્ પરિમાણતઃ । એતાદૃશો ઽપિ ન ન કદાપ્ય્ આકાશેન સહ સંસૃજ્યતે । તથૈવાસઙ્ગ-સ્વભાવે મયિ સંશ્લેષમ્ અન્તરેણૈવ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ આકાશાદીનિ મહાન્તિ સર્વત્રગાનિ ચ સ્થિતાનિ નાપિ સ્થિતાનીત્ય્ ઉપધારય વિમૃશ્યાવધારય

વિશ્વનાથઃ --- અસઙ્ગે મયિ ભૂતાનિ સ્થિતાન્ય્ અપિ ન સ્થિતાનિ, તેષ્વ્ અપ્ય્ અહં સ્થિતો ઽપિ ન સ્થિત ઇત્ય્ અત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । યથૈવાસઙ્ગ-સ્વભાવે આકાશે નિત્યં વાતીતિ વાયુઃ સર્વદા ચલન-સ્વભાવઃ । અતએવ સર્વત્ર ગચ્છતીતિ સર્વત્ર-ગો મહાન્ પરિમાણતઃ યથા સ્વાકાશસ્ય અસઙ્ગત્વાત્ તત્ર સ્થિતો ઽપિ ન સ્થિતઃ । આકાશો ઽપિ વાયૌ સ્થિતો ઽપિ ન સ્થિતો ઽસઙ્ગત્વાદ્ એવ તથૈવાસઙ્ગ-સ્વભાવે મયિ સર્વાણિ ભૂતાનિ આકાશાદીનિ મહાન્તિ સર્વત્રગાનિ સ્થિતાનિ નાપિ સ્થિતાનીત્ય્ ઉપધારય વિમૃશ્ય નિશ્ચિનુ । નનુ તર્હિ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તં યોગૈશ્વર્યસ્યાતર્ક્યત્વં કથં સિદ્ધમ્ અભૂત્ ? દૃષ્ટાન્ત-લાભાત્ । ઉચ્યતે - આકાશસ્ય જડત્વા એવાસઙ્ગત્વમ્ । ચેતનસ્ય ત્વ્ અસઙ્ગત્વં
જગદ્-અધિષ્ઠાનાધિષ્ઠાતૃત્વે પરમેશ્વરં વિના નાન્યત્રાસ્તીત્ય્ અતર્ક્યત્વં સિદ્ધમ્ એવ । તદ્ અપ્ય્ આકાશ-દૃષ્ટાન્તો લોક-બુદ્ધિ-પ્રવેશાર્થ એવ જ્ઞેયઃ

બલદેવઃ - ચરાચરાણાં સર્વેષાં ભૂતાનાં મત્-સઙ્કલ્પાયત્તા સ્થિતિર્ વૃત્તિશ્ ચેત્ય્ અત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । યથા નિરાલમ્બે મહત્ય્ આકાશે નિરાલમ્બો મહાન્ વાયુઃ સ્થિતઃ સર્વત્ર ગચ્છતિ । તસ્ય તસ્ય ચ નિરાલમ્બતયા સ્થિતિર્ મત્-સઙ્કલ્પાદ્ એવ પ્રવૃત્તિશ્ ચેત્ય્ અન્તર્યામિ-બ્રાહ્મણાત્ યદ્ ભીષા વાતઃ પવતે ઇતિ શ્રુત્ય્-અન્તરાચ્ ચોપધારયેતિ, તથા સર્વાણિ સ્થિર-ચરાણિ ભૂતાનિ મત્-સ્થાનિ તૈર્ અન્સંતુષ્ટે મયિ સ્થિતાનિ મયૈવ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ ધૃતાનિ નિત્યમિતાનિ ચેત્ય્ ઉપધારય । અન્યથા આકાશાદીનિ વિભ્રંશેરન્ન્ ઇતિ

ભ્ગ્ 9.7
સર્વ-ભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ ।
કલ્પ-ક્ષયે પુનસ્ તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્ય્ અહમ્

શ્રીધરઃ - તદ્ એવમ્ અસઙ્ગસ્યૈવ યોગમાયયા સ્થિતિ-હેતુત્વમ્ ઉક્તમ્ । તયૈવ સૃષ્ટિ-પ્રયલ-હેતુત્વં ચાહ સર્વેતિ । કલ્પ-ક્ષયે પ્રલય-કાલે સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રકૃતિં યાન્તિ । ત્રિગુણાત્મિકાયાં માયાયાં લીયન્તે । પુનઃ કલ્પાદૌ સૃષ્ટિ-કાલે તાનિ વિસૃજામિ વિશેષેણ સૃજામિ

મધુસૂદનઃ - એવમ્ ઉત્પત્તિ-કાલે સ્થિતિ-કાલે ચ કલ્પિતેન પ્રપઞ્ચેનાસઙ્ગસ્યાત્મનો ઽસંશ્લેષમ્ ઉક્ત્વા પ્રલયે ઽપિ તમ્ આહ સર્વેતેઇ । સર્વાણિ ભૂતાનિ કલ્પ-ક્ષયે પ્રલય-કાલે મામિકાં મચ્-છક્તિત્વેન કલ્પિતાં પ્રકૃતિં ત્રિગુણાત્મિકાં માયાં સ્વ-કારણ-ભૂતાં યાન્તિ તત્રૈવ સૂક્ષ્મ-રૂપેણ લીયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । હે કૌન્તેયેત્ય્ ઉક્તાર્થમ્ । પુનસ્ તાનિ કલ્પાદૌ સર્ગ-કાલે વિસૃજામિ પ્રકૃતાવ્ અવિભાગાપન્નાનિ વ્યનજ્મિ અહં સર્વજ્ઞઃ સર્વ-શક્તિર્ ઈશ્વરઃ

વિશ્વનાથઃ --- નન્વ્ અધુના દૃશ્યમાન્ય્ એતાનિ ભૂતાનિ ત્વયિ સ્થિતાનીત્ય્ અવગમ્યતે । મહા-પ્રલયે ક્વ યાસ્યન્તીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ સર્વેતિ । મામિકાં મદીયાં મમ ત્રિગુણાત્મિકાયાં માયા-શક્તૌ લીયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કલ્પ-ક્ષયે પ્રલયાન્તે સૃષ્ટિ-કાલે તાનિ વિશેષેણ સૃજામિ

બલદેવઃ - સ્વ-સઙ્કલ્પાદ્ એવ ભૂતાનાં સ્થિતિર્ ઉક્તા । અથ તસ્માદ્ એવ તેષાં સર્ગ-પ્રલયાવ્ આહ સર્વેતિ । હે કૌન્તેય ! કલ્પ-ક્ષયે ચતુર્મુખાવસાન-કાલે સર્વાણિ ભૂતાનિ મત્-સઙ્કલ્પાદ્ એવ મામિકાં પ્રકૃતિં યાનિત્ । પ્રકૃતિ-શક્તિકે મયિ વિલીયન્તે કલ્પાદૌ પુનસ્ તાન્ય્ અહમ્ એવ બહુ સ્યામ્ ઇતિ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ વૈવિધ્યેન સૃજામિ

ભ્ગ્ 9.8
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ ।
ભૂત-ગ્રામમ્ ઇમં કૃત્સ્નમ્ અવશં પ્રકૃતેર્ વશાત્

શ્રીધરઃ - નન્વ્ અસઙ્ગો નિર્વિકારશ્ ચ ત્વં કથં સૃજસીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ - પ્રકૃતિમ્ ઇતિ । સ્વાં સ્વીયાં સ્વાધીનાં પ્રકૃતિમ્ અવષ્ટભ્યાધિષ્ઠાય । પ્રલયે લીનં સન્તં ચતુર્વિધમ્ ઇમં સર્વં ભૂત-ગ્રામં કર્માદિ-પરવશં પુનઃ પુનર્ વિવિધં સૃજામિ । વિશેષેણ સૃજામિ ઇતિ વા । કથમ્ ? પ્રકૃતેર્ વશાત્ પ્રાચીન-કર્મ-નિમિત્ત-તત્-તત્-સ્વભાવ-વશાત્

મધુસૂદનઃ - કિં-નિમિત્તા પરમેશ્વર-સ્થેયં સૃષ્ટિર્ ન તાવત્ સ્વ-ભોગાર્થા તસ્ય સર્વ-સાક્ષિ-ભૂત-ચૈતન્ય-માત્રસ્ય ભોક્તૃત્વાભાવાત્ તથાત્વે વા સંસારિત્વેનેશ્વરત્વ-વ્યાઘાતાત્ । નાપ્ય્ અન્યો ભોક્તા યદ્ અર્થેયં સૃષ્ટિઃ । ચેતનાન્તરાભાવાત્ । ઈશ્વરસ્યૈવ સર્વત્ર જીવ-રૂપેણ સ્થિતત્વાત્ । અચેતનસ્ય ચાભોક્તૃત્વાત્ । અતએવ નાપવર્ગાર્થાપિ સૃષ્ટિઃ । બન્ધાભાવાદ્ અપવર્ગ-વિરોધિત્વાચ્ ચેત્ય્ આદ્ય્-અનુપપત્તિઃ સૃષ્ટેર્ માયા-મયત્વં સાધયન્તી નાસ્માકં પ્રતિકૂલેતિ ન પરિહર્તવ્યેત્ય્ અભિપ્રેત્ય માયામયત્વાન્ મિથ્યાત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય વક્તુમ્ આરભતે ત્રિભિઃ પ્રકૃતિમ્ ઇતિ ।
પ્રકૃતિં માયાખ્યામ્ અનિર્વચનીયાં સ્વાં સ્વસ્મિન્ કલ્પિતામ્ અવષ્ટભ્ય સ્વસત્તા-સ્ફૂર્તિભ્યાં દૃઢીકૃત્ય તસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ માયાયા વશાદ્ અવિદ્યાસ્મિતા-રાગ-દ્વેષાભિનિવેશ-કારણાવરણ-વિક્ષેપાત્મક-શક્તિ-પ્રભાવાજ્ જાયમાનમ્ ઇમં સર્વ-પ્રમાણ-સંનિધાપિતં ભૂત-ગ્રામમ્ આકાશાદિ-ભૂત-સમુદાયમ્ અહં માયાવીવ પુનઃ પુનર્ વિસૃજામિ વિવિધં સૃજામિ કલ્પના-માત્રેણ સ્વપ્ન-દૃગ્ ઇવ ચ સ્વપ્ન-પ્રપઞ્ચમ્

વિશ્વનાથઃ --- નન્વ્ અસઙ્ગો નિર્વિકારશ્ ચ ત્વં કથં સૃજસીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ - પ્રકૃતિમ્ ઇતિ । સ્વાં સ્વીયામ્ અવષ્ટભ્યાધિષ્ઠાય પ્રકૃતેર્ વશાત્ સ્વીય-સ્વભાવ-વશાત્ પ્રાચીન-કર્મ-નિમિત્તાદ્ ઇતિ યાવત્ । અવશં કર્માદિ-પરતન્ત્રમ્

બલદેવઃ -- પ્રકૃતિમ્ ઇતિ । સ્વામ્ આત્મીયાં ત્રિ-ગુણાં પ્રકૃતિમ્ અવષ્ટભ્યાધિષ્ઠાય સઙ્કલ્પ-માત્રેણ મહદ્-આદ્યાન્ મના પરિણમય્યેમં ચતુર્વિધમ્ ભૂત-ગ્રામં વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ કાલે કાલે । કીદૃશમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રકૃતેઃ પ્રાચીન-કર્મ-વાસનાયા વશાત્ પ્રભાવાદ્ અવશં પરતન્ત્રં તથા ચાચિન્ત્ય-શક્તેર્ અસઙ્ગ-સ્વભાવસ્ય મમ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ તત્ તત્ કુર્વતો ન તત્-સંસર્ગ-ગન્ધો ન ચ કો ઽપિ ખેદ-લેશ ઇતિ

ભ્ગ્ 9.9
ન ચ માં તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનંજય ।
ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ અસક્તં તેષુ કર્મસુ

શ્રીધરઃ - નન્વ્ એવં નાના-વિધાનિ કર્માણિ કુર્વતસ્ તવ જીવવદ્-બન્ધઃ કથં ન સ્યાદ્ ઇતિ ? અત આહ ન ચ મામ્ ઇતિ । તાનિ વિશ્વ-સૃષ્ટ્ય્-આદીનિ કર્માણિ માં ન નિબધ્નન્તિ । કર્માસક્તિર્ હિ બદ્ધ-હેતુઃ સા ચાપ્ત-કામત્વાન્ મમ નાસ્તિ । અત ઉદાસીનત્વાનુપપત્તેર્ ઉદાસીનવત્ સ્થિતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

મધુસૂદનઃ - અતઃ ન ચેતિ । ન ચ નૈવ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયાખ્યાનિ તાનિ માયાવિનેવ સ્વપ્ન-દૃશેવ ચ મયા ક્રિયમાણાનિ માં નિબન્ધ્નન્તિ અનુગ્રહ-નિગ્રહાભ્યાં ન સુકૃત-દુષ્કૃત-ભાગિનં કુર્વન્તિ મિથ્યા-ભૂતત્વાત્ । હે ધનઞ્જય યુધિષ્ઠિર-રાજસૂયાર્થં સર્વાન્ રાજ્ઞો જિત્વા ધનમ્ આહૃતવાન્ ઇતિ મહાન્ પ્રભાવઃ સૂચિતઃ પ્રોત્સાહનાર્થમ્ ।
તાનિ કર્માણિ કુતો ન બધ્નન્તિ તત્રાહ ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ । યથા કશ્ચિદ્ ઉપેક્ષકો દ્વયોર્ વિવદમાનયોર્ જય-પરાજયાસંસર્ગી તત્-કૃત-હર્ષ-વિષાદાભ્યામ્ અસંસૃષ્ટો નિર્વિકાર આસ્તે તદ્વન્ નિર્વિકારતયાસીનમ્ । દ્વયોર્ વિવદમાનયોર્ ઇહાભાવાદ્ ઉપેક્ષકત્વ-માત્ર-સાધર્મ્યેણ વતિ-પ્રત્યયઃ । અતએવ નિર્વિકારત્વાત્ તેષુ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્મસ્વ્ અસક્તમ્ અહં કરોમીત્ય્ અભિમાન-લક્ષેણ સઙ્ગેન રહિતં માં ન નિબદ્નન્તિ કર્માણીતિ યુક્તમ્ એવ । અન્યસ્યાપિ હિ કર્તૃત્વાભાવે ફલ-સઙ્ગાભાવે ચ કર્માણિ ન બન્ધ-કારણાનીત્ય્ ઉક્તમ્ અનેન । તદ્-ઉભય-સત્ત્વે તુ કોશ-કાર ઇવ કર્મભિર્ બધ્યતે મૂઢ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- નન્વ્ એવં ચ નાના-કર્માણિ કુર્વતસ્ તવ જીવવદ્-બન્ધઃ કથં ન સ્યાદ્ ? અત આહ ન ચેતિ । તાનિ સૃષ્ટ્ય્-આદીનિ । કર્માસક્તિર્ હિ બદ્ધ-હેતુઃ સા ચાપ્ત-કામત્વાન્ મમ નાસ્તિ । ઉદાસીનવદ્ ઇતિ । અન્ય ઉદાસીનો યથા વિવદમાનાનાં દુઃખ-શોકાદિ-સંસૃષ્ટો ન ભવતિ તથૈવાહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ -- નનુ વિષમાણિ સૃષ્ટિ-પોઆલન-લક્ષણાનિ વૈષમ્યાદિના ત્વાં બધ્નીયુર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ન ચેતિ । તાનિ વિષમ-સૃષ્ટ્ય્-આદીનિ કર્માણિ ન મયિ વૈષમ્યાદિ-પ્રસઞ્જયન્તિ । તત્ર હેતુ-ગર્ભ-વિશેષણમ્ ઉદાસીનવદ્ ઇતિ । જીવાનાં દેવ-માનવ-તિર્યગ્-આદિ-ભાવે તત્-તદ્-અભ્યુદય-તારતમ્યે ચ તેષાં પૂર્વાર્જિતાનિ કર્માણ્ય્ એવ કારણાનિ । અહં તુ તેષુ વિષમેષુ કર્મસ્વ્ ઔદાઈન્યેન સ્થિતો ઽસક્ત ઇતિ ન મયિ વૈષમ્યાદિ-દોષ-ગન્ધઃ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે ન [વ્સ્. 2.1.35] ઇત્ય્ આદિના । ઉદાસીનત્વે કર્તૃત્વં ન સિદ્ધ્યેદ્ અત ઉક્તમ્ ઉદાસીનવદ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 9.10
મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સ-ચરાચરમ્ ।
હેતુનાનેન કૌન્તેય જગદ્ વિપરિવર્તતે

શ્રીધરઃ - તદ્ એવોપપાદયતિ મયેતિ । મયાધ્યક્ષેણાધિષ્ઠાત્રા નિમિત્ત-ભૂતેન પ્રકૃતિઃ સ-ચરાચરં વિશ્વં સૂયતે જનયતિ । અનેન મદ્-અધિષ્ઠાનેન હેતુનેદં જગદ્ વિપરિવર્તતે પુનઃ પુનર્ જાયતે । સન્નિધિ-માત્રેણાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ કર્તૃત્વમ્ ઉદાસીનત્વં ચાવિરુદ્ધમ્ ઇતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ - ભૂત-ગ્રામમ્ ઇમં વિસૃજામ્ય્ ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ ઇતિ ચ પરસ્પર-વિરુદ્ધમ્ ઇતિ શઙ્કા-પરિહારાર્થં પુનર્ માયામયત્વમ્ એવ પ્રકટયતિ મયેતિ । મયા સર્વતો-દૃશિ-માત્ર-સ્વરૂપેણાવિક્રિયેણાધ્યક્ષેણ નિયન્ત્રા ભાસકેનાવભાસિતા પ્રકૃતિસ્ ત્રિગુણાત્મિકા સત્ત્વાસત્ત્વાદિભિર્ અનિર્વાચ્યા માયા સૂયત ઉત્પાદયતિ સ-ચરાચરં જગન્ માયાવિનાધિષ્ઠિતેવ માયા કલ્પિત-ગજ-તુરગાદિકમ્ । ન ત્વ્ અહં સ્વ-કાર્ય-માયાભાસનમ્ અન્તરેણ કરોમિ વ્યાપારાન્તરમ્ । હેતુના નિમિત્તેનાનેનાધ્યક્ષત્વેન હે કૌન્તેય ! જગત્ સ-ચરાચરં વિપરિવર્તતે વિવિધં પરિવર્તતે જન્માદિ-વિનાશાન્તં દિત્ય્-આદેર્ ઇવ કર્તૃત્વાભાવાદ્ ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ન વિરોધઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
અસ્ય દ્વૈતેન્દ્ર-જાલસ્ય યદ્ ઉપાદાન-કારણમ્ ।
અજ્ઞાનં તદ્ ઉપાશ્રિત્ય બ્રહ્મ કારણમ્ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ।
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-વાદાશ્ ચાત્રાર્થે સહસ્રશ ઉદાહાર્યાઃ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તુસ્ તવેદમ્ ઔદાસીન્યં ન પ્રત્યેમીત્ય્ અત આહ મયેતિ । અધ્યક્ષેણ મયા નિમિત્ત-ભૂતેન પ્રકૃતિઃ સ-ચરાચરં જગત્ સૂયતે । પ્રકૃતિર્ એવ જગત્ જનયતિ । મમાત્રાધ્યક્ષતા-માત્રમ્ । યથા કસ્યચિદ્ અમ્બરીષાદેર્ ઇવ ભૂપતેઃ પ્રકૃતિભિર્ એવ રાજ્ય-કૃત્યં નિર્વાહ્યતે । અત્રોદાસીનસ્ય ભૂપતેઃ સત્તા-માત્રમ્ ઇતિ યથા તસ્ય રાજ-સિંહાસને સત્તા-માત્રેણ વિના પ્રકૃતિભિઃ કિમ્ અપિ ન શક્યતે કર્તુમ્ । તથૈવ મમાધિષ્ઠાન-લક્ષણમ્ અધ્યક્ષત્વં વિના પ્રકૃતિર્ અપિ જડા કિમ્ અપિ કર્તું ન શક્નોતીતિ ભાવઃ । અનેન મદ્-અધિષ્ઠાનેન હેતુનેદં જગત્ વિપરિવર્તતે પુનઃ પુનર્
જાયતે

બલદેવઃ - તત્ પ્રતિપાદયતિ મયેતિ । સત્ય-સઙ્કલ્પેન પ્રકૃત્ય્-અધ્યક્ષેણ મયા સર્વેશ્વરેણ જીવ-પૂર્વ-પૂર્વ-કર્માનુગુણતયા વીક્ષિતા પ્રકૃતિઃ સ-ચરાચરં જગત્ સૂયતે જનયતિ । વિષમ-ગુણા સતી અનેન જીવ-પૂર્વ-કર્માનુગુણેન મદ્-વીક્ષણેન હેતુના તજ્ જગદ્ વિપરિવર્તતે પુનઃ પુનર્ ઉદ્ભવતિ । હે કૌન્તેય । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ-
વિકાર-જનનીમ્ અજ્ઞામ્ અષ્ટ-રૂપામ્ અજાં ધ્રુવામ્ ।
ધ્યાયતે ઽધ્યાસિતા તેન તન્યતે પ્રેરિતા પુનઃ ।
સૂયતે પુરુષાર્થં ચ તેનૈવાધિષ્ઠિતા જગત્ ॥
ઇતિ સન્નિધિ-માત્રેણાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ કર્તૃત્વમ્ ઉદાસનિં ચ ન વિરુદ્ધમ્ । યથા સન્નિધિ-માત્રેણગન્ધઃ ક્ષોભાય જાયતે ઇત્ય્ આદિ સ્મરણાચ્ ચૈતદ્ એવં મદ્-અધિષ્ઠાતૃ-માત્રં ખલુ પ્રેકૃતેર્ અપેક્ષ્યમ્ । મદ્-વિના કિમ્ અપિ કર્તું ન સા પ્રભવેત્ ન હ્ય્ અસતિ રાજ્ઞઃ સિંહાસનાધિષ્ઠાતૃત્વે તદ્-અમાત્યાઃ કાર્યે પ્રભવઃ

ભ્ગ્ 9.11
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમ ભૂત-મહેશ્વરમ્

શ્રીધરઃ - નન્વ્ એવંભૂતં પરમેશ્વરં ત્વાં કિમ્ ઇતિ કેચિન્ નાદ્રિયન્તે ? તત્રાહ અવજાનન્તીતિ દ્વાભ્યામ્ । સર્વ-ભૂત-મહેશ્વર-રૂપં મદીયં પરં ભાવં તત્ત્વમ્ અજાનન્તો મૂઢા મૂર્ખા મામ્ અવજાનન્તિ મામ્ અવમન્યન્તે । અવજ્ઞાને હેતુઃ શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયીમ્ અપિ તનું ભક્તેચ્છા-વશાન્ મનુષ્યાકારામ્ આશ્રિતવન્તમ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ - એવં નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત-સ્વભાવં સર્વ-જન્તૂનામ્ આત્માનમ્ આનન્દ-ઘનમ્ અનન્તમ્ અપિ સન્તમ્ અવજાનન્તીતિ । અવજાનન્તિ માં સાક્ષાદ્ ઈશ્વરો ઽયમ્ ઇતિ નાદ્રિયન્તે નિન્દન્તિ વા મૂઢા અવિવેકિનો જનાઃ । તેષામ્ અવજ્ઞા-હેતું ભ્રમં સૂચયતિ માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતં મનુષ્યતયા પ્રતીયમાનાં મૂર્તિમ્ આત્મેચ્છયા ભક્તાનુગ્રહાર્થં ગૃહીતવન્તં મનુષ્યતયા પ્રતીયમાનેન દેહેન વ્યવહરન્તમ્ ઇતિ યાવત્ । તતશ્ ચ મનુષ્યો ઽયમ્ ઇતિ ભ્રાન્ત્યાચ્છાદિતાન્તઃકરણા મમ પરં ભાવં પ્રકૃષ્ટં પઆરમર્થિકં તત્ત્વં સર્વ-ભૂતાનાં
મહાન્તર્મ્ ઈશ્વરમ્ અજાનન્તો યન્ નાદ્રિયન્તે નિન્દન્તિ વા તદ્-અનુરૂપમ્ એવ મૂઢત્વસ્ય

વિશ્વનાથઃ --- નનુ ચ સત્યમ્ અનન્ત-કોટિ-બ્રહ્માણ્ડ-વ્યાપી સચ્ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહઃ કારણાર્ણવ-શાયી મહા-પુરુષઃ સ્વ-પ્રકૃત્યા જગત્ સૃજતીતિ યઃ પ્રસિદ્ધઃ । સ એવ હિ ભવાન્ । કિન્તુ વસુદેવ-સૂનોસ્ તવેયં માનુષી તનુર્ ઇત્ય્ એતદ્-અંશેનૈવ કેચિત્ તવ નિકર્ષં વદન્તીત્ય્ અત આહ અવજાનન્તીતિ । મમ માનુષ્યાસ્ તનોર્ અસ્યા પરં ભાવં કારણાર્ણવ-શાયિ-મહા-પુરુષાદિભ્યો ઽપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટં સ્વરૂપમ્ અજાનન્ત એવ તે । કીદૃશમ્ ? ભૂતં સત્યં યદ્ બ્રહ્મ તચ્ ચ તન્ મહેશ્વરં ચેતિ । તન્ મહેશ્વર-પદં સત્યાન્તર-વ્યાવર્તકમ્ અત્ર જ્ઞેયમ્ યુક્તે ક્ષ્માદાવૃતે ભૂતમ્ ઇતિ અમરઃ ।
તમ્ એકં ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહં વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-ભાવનાસીનં સતતં સ-મરુદ્-ગણો ઽહં પરમયા સ્તુત્યા તોષયામિ ઇતિ (ગ્તુ 1.33) શ્રુતેઃ ।[*એન્દ્નોતે]
નરાકૃતિ પર-બ્રહ્મ ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ ।
મમાસ્યા માનુષ્યાસ્ તનોઃ સચ્ચિદ્-આનન્દ-મયત્વં મદ્-અભિજ્ણ-ભક્તૈર્ ઉચ્યત એવ, તથા સર્વ-બ્રહ્માણ્ડ-વ્યાપિત્વં ચ બાલ્યે યન્-માત્રા શ્રી-યશોદયા દૃષ્ટમ્ એવ । યદ્ વા માનુષીં તનુમ્ એવ વિશિનષ્ટિ પરમ્ ઉત્કૃષ્ટં ભાવં સત્તાં વિશુદ્ધં સત્ત્વં સચ્ચિદાનન્દ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભાવઃ સત્તા સ્વભાવાભિપ્રાયઃ ઇત્ય્ અમરઃ । પરં ભાવમ્ અપિ વિશિનષ્ટિ મમ ભૂત-મહેશ્વરં મમ સૃજ્યાનિ ભૂતાનિ યે બ્રહ્માદ્યાસ્ તેષામ્ અપિ મહાન્તમ્ ઈશ્વરમ્ । તસ્માત્ જીવસ્યેવ મમ પરમેશ્વરસ્ય તનુર્ ન ભિન્ના । તનુર્ એવાહમ્ । અહમ્ એવ તનુઃ સાક્ષાદ્ બ્રહ્મૈવ શાબ્દં
બ્રહ્મ દધદ્ વપુઃ [ભ્પ્ 3.21.8] ઇતિ મદ્-અભિજ્ઞ-શુકોક્તેર્ ઇતિ ભવાદૃશૈસ્ તુ વિશ્વસ્યતામ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - નન્વ્ ઈદૃશ-મહિમાનં ત્વાં કિમ્ ઇતિ કેચિન્ નાદ્રિયન્તે ? તત્રાહ અવજાનન્તીતિ । ભૂત-મહેશ્વરં નિખિલ-જગદ્-એક-સ્વામિનં સત્ય-સઙ્કલ્પં સર્વજ્ઞં મહા-કારુણિકં ચ માં મૂઢાસ્ તે ઽવજાનન્તિ । અત્ર પ્રકારં દર્શયન્ વિશિનષ્ટિ માનુષીમ્ ઇતિ માનુષ-સન્નિવેશિનીં માનુષ-ચેષ્ટા-બહુલાં તનું શ્રી-મૂર્તિમ્ આશ્રિતં તાદાત્મ્ય-સમ્બન્ધેન નિત્યં પ્રાપ્તં મામ્ ઇતર-રાજ-કુમાર-તુલ્યઃ કશ્ચિદ્ ઉગ્ર-પુણ્યો મનુષ્યો ઽયમ્ ઇતિ બુદ્ધ્યાવમન્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । માનુષી તનુઃ ખલુ પાઞ્ચભૌતિક્યેન ન ચ ભગવત્-તનુસ્ તાદૃક્ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપાય
કૃષ્ણાય ઇતિ, તમ્ એકં ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ ઇતિ શ્રવણાત્ । તથાત્વે તદ્-અવજ્ઞાતૄણાં મૌઢ્યાન્ધ્ય-યોગાદ્ બ્રહ્માદિ-વન્દ્યત્વાયોગાચ્ ચ ।
એવં બુદ્ધિસ્ તેષાં કુતો યયા તે મૂઢા ભણ્યન્તે ? તત્રાહ પરમ્ ઇતિ । પરમ્ અસાધારણં ભાવં સ્વભાવમ્ અજાનન્તઃ માનુષાકૃતેસ્ તસ્ય જ્ઞાનાન્ન્દાત્મત્વ-સર્વેશત્વ-મોક્ષદત્વાદિ-સ્વભાવાનભિજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ સતિ તનુમ્ આશ્રિતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તિ-વિશેષ-વિભાતં ભેદ-કાર્યમ્ આદાય બોધ્યા । યત્ તુ વસુદેવ-સૂનોર્ દ્વારકાધિપતેઃ સૂતિકા-ગૃહાવિર્ભૂતમ્ એવ સ્વરૂપં નૈજં ચતુર્ભુજત્વાત્ તતો વ્રજં ગચ્છતઃ સ્વરૂપં તુ માનુષં દ્વિભુજત્વાદ્ અત ઉક્તમ્ બભૂવ પ્રાકૃતઃ શિશુઃ ઇતિવત્ । અસ્તિ તન્-નિરવધાનમ્ માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ ઇતિ તદ્-ઉક્તેઃ
। તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્-ભુજેન ઇતિ પાર્થ-વાક્યાચ્ ચ તસ્માન્ માનુષ્ય-સંનિવેશિત્વમ્ એવ તત્-તનોર્ મનુષ્યત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ યત્રાવતીર્ણં કૃષ્ણાખ્યં પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ ઇતિ શ્રી-વૈષ્ણવે । ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ ઇતિ શ્રી-ભાગવતે ચ । મનુષ્ય-ચેષ્ટા-પ્રાચ્યુર્યાચ્ ચ તસ્યાસ્ તત્ત્વમ્ । યથા મનુષ્યો ઽપિ રાજા દેવવત્ સિંહવચ્ ચ વિચેષ્ટનાન્ નૃ-દેવો નૃ-સિંહશ્ ચ વ્યપદિશ્યતે ।
તસ્માદ્ દ્વિભુજશ્ ચતુર્ભુજશ્ ચ સ મનુષ્ય-ભાવેનોક્ત-હેતુ-દ્વયાદ્ વ્યપદિશ્યઃ । ન ખલુ ભુજ-ભૂમ્ના પરેશત્વમ્ । કાર્તવીર્યાદૌ વ્યભિચારાત્ । વિભુ-ચૈતન્યત્વં જગજ્ જન્માદિ-હેતુત્વં વા પરશત્વમ્ । તચ્ ચ દ્વિભુજે તસ્મિન્ન્ અસ્ત્ય્ એવ તચ્ છ્રુતં ન ચ દ્વિભુજત્વં સાદિ -
સત્-પુણ્ડરીક-નયનં મેઘાભં વૈદ્યુતામ્બરમ્ ।
દ્વિ-ભુજં મૌન-મુદ્રાઢ્યં વન-માલિનમ્ ઈશ્વરમ્ ॥ [ગ્તુ 1.9]
ઇતિ તસ્યાનાદિ-સિદ્ધત્વ-શ્રવણાત્ પ્રાકૃતઃ શિશુર્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રકૃત્યા સ્વરૂપેણૈવ વ્યક્તઃ શિશુર્ ઇત્ય્ એવાર્થઃ । તસ્માદ્ વૈદૂર્ય-મણૌ નાના-રૂપાણિ ઇવ તસ્મિન્ દ્વિભુજત્વાદીનિ યુગપત્ સિદ્ધાન્ય્ એવ યથારુચ્ય્-ઉપાસ્યાનીતિ શાન્તોદિતત્વ-નિત્યોદિતત્વ-કલ્પના દૂરોત્સારિતા

ભ્ગ્ 9.12
મોઘાશા મોઘ-કર્માણો મોઘ-જ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમ્ આસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ

શ્રીધરઃ - કિં ચ મોઘાશા ઇતિ । મત્તો ઽન્યદ્ દેવતાન્તરં ક્ષિપ્રં ફલં દાસ્યતીત્ય્ એવં ભૂતા મોઘા નિષ્ફલૈવાશા યેષાં તે । અતએવ મદ્-વિમુખત્વાન્ મોઘાનિ નિષ્ફલાનિ કર્માણિ યેષાં તે । મોઘમ્ એવ નાના-કુતર્કાશ્રિતં શાસ્ત્ર-જ્ઞાનં યેષાં તે । અતએવ વિચેતસો વિક્ષિપ્ત-ચિત્તાઃ । સર્વત્ર હેતુઃ રાક્ષસીં તામસીં હિંસાદિ-પ્રચુરામ્ આસુરીં ચ રાજસીં કામ-દર્પાદિ-બહુલાં મોહિનીં બુદ્ધિ-ભ્રંશ-કરીં પ્રકૃતિં સ્વભાવં શ્રિતા આશ્રિતાઃ
સન્તઃ । મામ્ અવજાનન્તીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ - તે ચ ભગવદ્-અવજ્ઞાન-નિન્દન-જનિત-મહા-દુરિત-પ્રતિબદ્ધ-બુદ્ધયો નિરન્તરં નિરય-નિવાસાર્હા એવ મોઘાશા ઇતિ । ઈશ્વરમ્ અન્તરેણ કર્માણ્ય્ એવ નઃ ફલં દાસ્યન્તીત્ય્ એવંરૂપા મોઘા નિષ્ફલૈવાશા ફલ-પ્રાર્થના યેષાં તે । અતએવેશ્વર-વિમુખત્વાન્ મોઘાનિ શ્રમ-માત્ર-રૂપાણ્ય્ અગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણિ યેષાં તે । તથા મોઘમ્ ઈશ્વરાપ્રતિપાદક-કુતર્ક-શાસ્ત્ર-જનિતં જ્ઞાનં યેષાં તે । કુત એવં યતો વિચેતસો ભગવદ્-અવજ્ઞાન-જનિત-દુરિત-પ્રતિબદ્ધ-વિવેક-વિજ્ઞાતાઃ । કિં ચ તે ભગવદ્-અવજ્ઞાન-વશાદ્ રાક્ષસીં તામસીમ્ અવિહિત-હિંસા-હેતુ-દ્વેષ-પ્રધાનામ્ આસુરીં
ચ રાજસીં શાસ્ત્રાનભ્યનુજ્ઞાત-વિષય-ભોગ-હેતુ-રાગ-પ્રધાનાં ચ મોહિનીં શાસ્ત્રીય-જ્ઞાન-ભ્રંશ-હેતું પ્રકૃતિં સ્વભાવમ્ આશ્રિતા એવ ભવન્તિ । તતશ્ ચ - ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમ્ આત્મનઃ । કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભઃ ઇત્ય્ ઉક્ત-નરક-દ્વાર-ભાગિતયા નરક-યાતનામ્ એવ તે સતતમ્ અનુભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ યે માનુષીં માયા-મયીં તનુમ્ આશ્રિતો ઽયમ્ ઈશ્વર ઇતિ મત્વા ત્વામ્ અવજાનન્તિ । તેષાં કા ગતિસ્ તત્રાહ મોઘાશા ઇતિ । યદિ ભક્તા અપિ સ્યુસ્ તદ્ અપિ મોઘાશા ભવન્તિ । મત્-સાલોક્યાદિમ્ અભિવાઞ્છિતં ન પ્રાપ્નુવન્તિ । યદિ તે કર્મિણસ્ તદા મોઘ-કર્માણઃ કર્મ-ફલં સ્વર્ગાદિકં ન લભન્તે । યદિ તે જ્ઞાનિનસ્ તર્હિ મોઘ-જ્ઞાના જ્ઞાન-ફલં મોક્ષં ન વિદન્તિ । તર્હિ તે કિં પ્રાપુન્વન્તીત્ય્ અત આહ રાક્ષસીમ્ ઇતિ । તે રાક્ષસીં પ્રકૃતિં રાક્ષસાનાં સ્વભાવં શ્રિતાઃ પ્રાપ્તા ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ -- નનુ પાઞ્ચભૌતિક-માનુષ-તનુમ્ આનુગ્ર-પુણ્યઃ પુરુ-તેજાઃ કો ઽપ્ય્ અયમ્ ઇતિ ભાવેન ત્વામ્ અવજાનતાં કા ગતિઃ સ્યાત્ તત્રાહ મોઘેતિ । યદિ તે ઈશ્વર-ભક્તા અપિ સ્યુસ્ તદ્ અપિ મોઘાશા નિષ્ફલ-મોક્ષ-વાઞ્છાઃ સ્યુઃ । યદિ તે ઽગ્નિ-હોત્રાદિ-કર્મ-નિષ્ઠાસ્ તદા મોઘ-કર્માણઃ પરિશ્રમ-રૂપાગ્નિહોત્રાદિકાઃ સ્યુઃ । યદિ તે જ્ઞાનાય વેદાન્તાદિ-શાસ્ત્ર-પરિશીલનસ્ તદા મોઘ-જ્ઞાના નિષ્ફલ-તદ્-બોધાઃ સ્યુઃ । એવં કુતઃ ? યતસ્ તે વિચેતસઃ । નિત્ય-સિદ્ધ-મનુષ્ય-સંનિવેશિ-સાક્ષાત્-પર-બ્રહ્મ-મદ્-અવજ્ઞા-જનિત-પાપ-પ્રતિબદ્ધ-વિવેક-જ્ઞાના ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવમ્ ઉક્તં
બૃહદ્-વૈષ્ણવે-
યો વેત્તિ ભૌતિકં દેહં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સ સર્વસ્માદ્ બહિષ્કાર્યઃ શ્રૌત-સ્માર્ત્ અ-વિધાનતઃ ।
મુખં તસ્યાવલોક્યાપિ સ-ચેલં સ્નાનમ્ આચરેત્ ॥ ઇતિ ।
તર્હિ તે કિં ફલં લભન્તે ? તત્રાહ રાક્ષસીં હિંસાદિ-પ્રચુરામ્ તામસીમ્ આસુરીં કામ-ગર્વાદિ-પ્રચુરાં રાજસીં મોહિનીં વિવેક-વિલોપિન્ં પ્રકૃતિં સ્વભાવં શ્રિતા નરકે નિવાસાર્હાસ્ તિષ્ઠન્તિ

ભ્ગ્ 9.13
મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્ય-મનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધરઃ - કે તર્હિ ત્વામ્ આરાધયન્તીતિ । અત આહ - મહાત્માન ઇતિ । મહાત્માનઃ કામાદ્ય્-અનભિભૂત-ચિત્તાઃ । અતએવ મધ્-વ્યતિરેકેન નાસ્ત્ય્ અન્યસ્મિન્ મનો યેષામ્ । તે તુ ભૂતાદિં જગત્-કારણમ્ અવ્યયં ચ માં જ્ઞાત્વા ભજન્તિ

મધુસૂદનઃ - ભગવદ્-વિમુખાનાં ફલ-કામનાયાસ્ તત્-પ્રયુક્તસ્ય નિત્ય-નૈમિત્તિક-કામ્ય-કર્માનુષ્ઠાનસ્ય તત્-પ્રયુક્તસ્ય શાસ્ત્રીય-જ્ઞાનસ્ય ચ વૈયર્થ્યાત્ પારલૌકિક-ફલ-તત્-સાધન-શૂન્યાસ્ તે । નાપ્ય્ ઐહલૌકિકં કિંચિત્ ફલમ્ અસ્તિ તેષાં વિવેક-વિજ્ઞાન-શૂન્યતયા વિચેતસો હિ તે । અતઃ સર્વ-પુરુષાર્થ-બાહ્યાઃ શોચ્યા એવ સર્વેષાં તે વરાકા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અધુના કે સર્વ-પુરુષાર્થ-ભાજો ઽશોચ્યા યે ભગવદ્-એક-શરણા ઇત્યુચ્યતે મહાત્માન ઇતિ ।
મહાન્ અનેક-જન્મ-કૃત-સુકૃતૈઃ સંસ્કૃતઃ ક્ષુદ્ર-કામાદ્ય્-અનભિભૂત આત્માન્તઃકરણં યેષાં તે ઽઅતએવ અભયં સત્ત્વ-સંશુદ્ધિઃ ઇત્ય્ આદિ-વક્ષ્યમાણાં દૈવીં સાત્ત્વિકીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ । અતએવાન્યસ્મિન્ મદ્-વ્યતિરિક્તે નાસ્તિ મનો યેષાં તે ભૂતાદિં સર્વ-જગત્-કારણમ્ અવ્યયમ્ અવિનાશિનં ચ મામ્ ઈશ્વરં જ્ઞાત્વા ભજન્તિ સેવન્તે

વિશ્વનાથ - તસ્માદ્ યે મહાત્માનો યાદૃચ્છિક-મદ્-ભક્ત-કૃપયા મહાત્મત્વં પ્રાપ્તાસ્ તે તુ માનુષા અપિ દૈવીં પ્રકૃતિં દેવાનાં સ્વભાવં પ્રાપ્તાઃ સત્તો માં માનુષાકારમ્ એવ ભજન્તે । ન વિદ્યતે ઽન્યત્ર જ્ઞાન-કર્માણ્ય્ અકામનાદૌ મનો યેષાં તે । માં ભૂતાદિં મયા તતમ્ ઇદં સર્વં ઇત્ય્ આદિ મદ્-ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનેન ભૂતાનાં બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તાનાં કારણમ્ । અવ્યયં સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહત્વાદ્ અનશ્વરં જ્ઞાત્વેતિ મમાવ્યયત્વે મદ્-ભક્તૈર્ એતાવન્-માત્રં મજ્-જ્ઞાનમ્ અપેક્ષિતવ્યમ્ । ઇયમ્ એવ ત્વં પદાર્થ-જ્ઞાન-કર્માદ્ય્-અનપેક્ષા ભક્તિર્ અનન્યા સર્વ-શ્રેષ્ઠા
રાજ-વિદ્યા રાજ-ગુહ્યમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

બલદેવઃ - તર્હિ કે ત્વામ્ આદિર્યન્તે ? તત્રાહ મહાત્માન ઇતિ । યે નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મ-મત્-તત્ત્વવિત્ સત્-પ્રસઙ્ગેન તાદૃશ-મન્-નિષ્ઠયા વિસ્તીર્ણાગાધ-મનસો મદીયે ઽપિ સહસ્ર-શીર્ષાદ્ય્-આકારે ઽરુચયસ્ તે મનુષ્યા અપિ દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ સન્તો નરાકૃતિં માં મધ્ય-ભૂતાદિ-વિધિ-રુદ્રાદિ-સર્વ-કારણમ્ અવ્યયં નિત્યં ચ જ્ઞાત્વા નિશ્ચિત્ય ભજન્તિ સેવન્તે । અનન્ય-મનસો નરાકાર એવ મયિ નિખાત-ચિત્તાઃ

ભ્ગ્ 9.14
સતતં કીર્તયન્તો માં યતન્તશ્ ચ દૃઢવ્રતાઃ ।
નમસ્યન્તશ્ ચ માં ભક્ત્યા નિત્યયુક્તા ઉપાસતે

શ્રીધરઃ - તેષાં ભજન-પ્રકારમ્ આહ સતતમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સતતં સર્વદા સ્તોત્ર-મન્ત્રાદિભિઃ કીર્તયન્તઃ કેચિન્ મામ્ ઉપાસતે સેવન્તે । દૃઢાનિ વ્રતાનિ નિયમા યેષાં તાદૃશાઃ સન્તઃ । યતન્તશ્ ચ ઈશ્વર-પૂજાદિષુ ઇન્દિર્યોપસંહારાદિષુ પ્રયત્નં કુર્વન્તઃ । કેચિદ્ ભક્ત્યા નમસ્યન્તઃ પ્રણમન્તશ્ ચ । અન્યે નિત્ય-યુક્તા અનવરતમ્ અવહિતા સેવન્તે । ભક્ત્યેતિ નિત્ય-યુક્તા ઇતિ ચ કીર્તનાદિષ્વ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્

મધુસૂદનઃ - તે કેન પ્રકારેણ ભજન્તીત્ય્ ઉચ્યતે દ્વાભ્યામ્ સતતમ્ ઇતિ । સતતં સર્વદા બ્રહ્મ-નિષ્ઠં ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય વેદાન્ત-વાક્ય-વિચારેણ ગુરૂપસદનેતર-કાલે ચ પ્રણવ-જપોપનિષદ્-આવર્તનાદિભિર્ માં સર્વોપનિષત્-પ્રતિપાદ્યં બ્રહ્મ-સ્વરૂપં કીર્તયન્તો વેદાન્ત-શાસ્ત્રાધ્યયન-રૂપ-શ્રવણ-વ્યાપાર-વિષયીકુર્વન્ત ઇતિ યાવત્ । તથ દૃઢ-વ્રતા દૃઢાનિ પ્રતિપક્ષૈશ્ ચાલયિતુમ્ અશક્યાનિ અહિંસા-સત્યાસ્તેય-બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહાદીનિ વ્રતાનિ યેષાં તે શમ-દમાદિ-સાધન-સમ્પન્ના ઇતિ યાવત્ । તથા ચોક્તં પતઞ્જલિના અહિંસાસ્તયાસ્તેય-બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ [ય્સ્ 2.30] તે ત્ય્ જાતિ-દેશ-કાલ-સમયાનવચ્છિન્નાઃ સાર્વભૌમા મહા-વ્રતમ્ [ય્સ્
2.31] ઇતિ । જાત્યા બ્રાહ્મણત્વાદિકયા દેશેન તીર્ત્યાદિના કાલેન ચતુર્દશ્યાદિના સમયેન યજ્ઞાદ્ય્-અન્યત્વેનાનવચ્છિન્ના અહિંસાદયઃ સાર્વભૌમાઃ ક્ષિપ્ત-મૂઢ-વિક્ષિપ્ત-ભૂમિષ્વ્ અપિ ભાવ્યમાનાઃ કસ્યામ્ અપિ જાતૌ કસ્મિન્ન્ અપિ દેશે કસ્મિન્ન્ અપિ કાલે યજ્ઞાદિ-પ્રયોજને ઽપિ હિંસાં ન કરિષ્યામીત્ય્ એવં-રૂપેણ કિંચિદ્ અપ્ય્ અપર્યુદસ્ય સામાન્યેન પ્રવૃત્તા એતે મહા-વ્રતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા નમસ્યન્તશ્ ચ માં કાય-વાઙ્-મનોભિર્ નમસ્કુર્વન્તશ્ ચ માં ભગવન્તં વાસુદેવં સકલ-કલ્યાણ-ગુણ-નિધાનમ્ ઇષ્ટ-દેવતા-રૂપેણ ગુરુ-રૂપેણ ચ સ્થિતમ્ । ચ-કારાત્-
શ્રવણં કીર્તનં વિષ્ણોઃ સ્મરણં પાદ-સેવનમ્ ।
અર્ચનં વન્દનં દાસ્યં સખ્યમ્ આત્મ-નિવેદનમ્ ॥ [ભ્પ્ 7.5.23]
ઇતિ વન્દન-સહચરિતં શ્રવણાદ્ય્ અપિ બોધવ્યમ્ । અર્ચનં પાદ-સેવનમ્ ઇત્ય્ અપિ ગુરુ-રૂપે તસ્મિન્ સુકરમ્ એવ ।
અત્ર મામ્ ઇતિ પુનર્ વચનં સ-ગુણ-રૂપ-પરામર્શાર્થમ્ । અન્યથા વૈયર્થ્ય-પ્રસઙ્ગાત્ । તથા ભક્ત્યા મદ્-વિષયેણ પરેણ પ્રેમ્ણા નિત્ય-યુક્તાઃ સર્વદા સંયુક્તાઃ એતેન સર્વ-સાધન-પૌષ્કલ્યં પ્રતિબન્ધકાભાવશ્ ચ દર્શિતઃ ।
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિઃ યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્ય્ અર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ॥ [શ્વેતુ 6.23]
પતઞ્જલિના ચોક્તં તતઃ પ્રત્યક્-ચેતનાધિગમો ઽપ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચ [ય્સ્ 1.29] ઇતિ । તત ઈશ્વર-પ્રણિધાનાત્ પ્રત્યક્-ચેતનસ્ય ત્વં-પોઅદ-લક્ષ્યસ્યાધિગમઃ સાક્ષાત્કારો ભવતિ । અન્તરાયાણાં વિઘ્નાનાં ચાભાવો ભવતીતિ સૂત્રસ્યાર્થઃ ।
તદ્ એવં શમ-દમાદિ-સાધન-સમ્પન્ના વેદાન્ત-શ્રવણ-મનન-પરાયણાઃ પરમેશ્વરે પરમ-ગુરૌ પ્રેમ્ણા નમસ્કારાદિના ચ વિગત-વિઘ્નાઃ પરિપૂર્ણ-સર્વ-સાધનાઃ સન્તો મામ્ ઉપાસતે વિજાતીય-પ્રત્યયાનન્તરિતેન સજાતીય-પ્રત્યય-પ્રવાહેણ શ્રવણ-મનનોત્તર-ભાવિના સતતં ચિન્તયન્તિ મહાત્માનઃ । અનેન નિદિધ્યાસનં ચરમ-સાધનં દર્શિતમ્ । એતાદૃશ-સાધન-પૌષ્કલ્યે સતિ યદ્ વેદાન્ત-વાક્યજમ્ અખણ્ડ-ગોચરં સાક્ષાત્કાર-રૂપમ્ અહં બ્રહ્માસ્મીતિ જ્ઞાનં તત્-સર્વ-શઙ્કા-કલઙ્કાસ્પષ્ટં સર્વ-સાધન-ફલ-ભૂતં સ્વોત્પત્તિ-માત્રેણ દીપ ઇવ તમઃ સકલમ્ અજ્ઞાનં તત્-કાર્યં ચ નાશયતીતિ નિરપેક્ષમ્
એવ સાક્ષાન્-મોક્ષ-હેતુર્ ન તુ ભૂમિ-જય-ક્રમેણ ભ્રૂ-મધ્યે પ્રાણ-પ્રવેશનં મૂર્ધન્યયા નાડ્યા પ્રાણોત્ક્રમણમ્ અર્ચિર્-આદિ-માર્ગેણ બ્રહ્મ-લોક-ગમનં તદ્-ભોગાન્ત-કાલ-વિલમ્બં વા પ્રતીક્ષતે । અતો યત્-પ્રાક્-પ્રતિજ્ઞાતમ્ ઇદં તુ તે ગુહ્યતમં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ ઉઅનસૂયવે જ્ઞાનમ્ ઇતિ તદ્ એતદ્ ઉક્તમ્ । ફલં ચાસ્યાશુભાન્ મોક્ષણં પ્રાગ્ ઉક્તમ્ એવેતીહ પુનર્ નોક્તમ્ । એવમ્ અત્રાયં ગમ્ભીરો ભગવતો ઽભિપ્રાયઃ । ઉત્તાનાર્થ્યસ્ તુ પ્રકટ એવ

વિશ્વનાથઃ - ભજન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્-ભજનમ્ એવ કિમ્ ઇત્ય્ અત આહ સતતં સદેતિ નાત્ર કર્મ-યોગ ઇવ કાલ-દેશ-પાત્ર-શુદ્ધાદ્ય્-અપેક્ષા કર્તવ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
ન દેશ-નિયમસ્ તત્ર ન કાલ-નિયમસ્ તથ ।
નોચ્છિષ્ઠાદૌ નિષેધો ઽ સ્તિ શ્રી-હરેર્ નામ્નિ લુબ્ધક ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
યતન્તો યતમાનઃ । યથા કુટુમ્બ-પાલનાર્થં દીના ગૃહસ્થા ધનિક-દ્વારાદૌ ધનાર્થં યતન્તે, તથૈવ મદ્-ભક્તાઃ કીર્તનાદિ-ભક્તિ-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં ભક્ત-સભાદૌ યતન્તે. પ્રાપ્ય ચ ભક્તિમ્ અધીયમાનમ્ શાસ્ત્રમ્ પઠત ઇવ પુનઃ પુનર્ અભ્યસ્યન્તિ ચ । એતાવન્તિ નામ-ગ્રહણાનિ, એતાવત્યઃ પ્રણતયઃ, એતાવત્યઃ પરિચર્યાશ્ ચાવશ્ય-કર્તવ્યા ઇત્ય્ એવં દૃઢાનિ વ્રતાનિ નિયમા યેષાં તે. યદ્ વા, દૃઢાન્ય્ અપતિતાન્ય્ એકાદશ્ય્-આદિ-વ્રતાનિ નિયમા યેષાં તે.। નમસ્યન્તશ્ ચ ચ-કારઃ શ્રવણ-પાદ-સેવનાદ્ય્-અનુક્ત-સર્વ-ભક્તિ-સઙ્ગ્રહાર્થઃ । નિત્ય-યુક્તા ભાવિનં મન્-નિત્ય-સંયોગમ્ આકાઙ્ક્ષન્ત આશંસાયાં ભૂતવચ્
ચેતિ વર્તમાને ઽપિ ભૂત-કાલિકઃ ક્ત-પ્રત્યયઃ । અત્ર માં કીર્તયન્ત એવ મામ્ ઉપાસત ઇતિ મત્-કીર્તનાદિકમ્ એવ મદ્-ઉપાસનમ્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ । અતો મામ્ ઇતિ ન પૌન્રુક્ત્યમ્ આશઙ્કનીયમ્

બલદેવઃ - ભક્તિ-પ્રકારમ્ આહ સતતમ્ ઇતિ દ્વયેન । સતતં સર્વદા દેશ-કાલાદિ-વિશુદ્ધિ-નૈરપેક્ષેણ માં કીર્તયન્તઃ સુધા-મધુરાણિ મમ કલ્યાણ-ગુણ-કર્માનુબન્ધીનિ ગોવિન્દ-ગોવર્ધનોદ્ધરણાદીનિ નામાન્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉચ્ચારયન્તો મામ્ ઉપાસતે । નમસ્યન્તશ્ચ્ અ મદ્-અર્ચના-નિકેતેષુ ગત્વા ધૂલિ-પઙ્કાપ્તેષુ ભૂ-તલેષુ દણ્ડવત્-પ્રણિપતન્તો ભક્ત્યા પ્રીતિ-ભરેણ । કીર્તયન્તો મામ્ ઉપાસત ઇતિ મત્-કીર્તનાદિકમ્ એવ મદ્-ઉપાસનમ્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ । અતો મામ્ ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ । ચ-શબ્દો ઽનુક્તાનાં શ્રવણાર્ચન-વન્દનાદીનાં સમુચ્ચાયકઃ । યતન્તઃ સમાનાશયૈઃ સાધુભિઃ સાર્ધં મત્-સ્વરૂપ-ગુણાદિ-યાથાત્મ્ય-નિર્ણયાય યતમાનાઃ । દૃઢ-વ્રતા દૃઢાન્ય્
અસ્ખલિતાન્ય્ એકાદશી-જન્માષ્ટમ્ય્-ઉપોષણાદીનિ વ્રતાનિ યેષાં તે । નિત્ય-યુક્તા ભાવિનં મન્-નિત્ય-સંયોગં વાઞ્છન્તઃ આશંસાયાં ભૂતવચ્ ચ [પાણ્ 3.3.132] ઇતિ સૂત્રાદ્ વર્તમાને ઽપિ ભૂત-કાલિક-ક્ત-પ્રત્યયઃ

ભ્ગ્ 9.15
જ્ઞાન-યજ્ઞેન ચાપ્ય્ અન્યે યજન્તો મામ્ ઉપાસતે ।
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન બહુધા વિશ્વતો-મુખમ્

શ્રીધરઃ - કિં ચ જ્ઞાનેતિ । વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇત્ય્ એવં સર્વાત્મત્વ-દર્શનં જ્ઞાનમ્ । તદ્ એવ યજ્ઞઃ । તેન જ્ઞાન-યજ્ઞેન માં યજન્તં પૂજયન્તો ઽન્યે ઽપ્ય્ ઉપાસતે । તત્રાપિ કેચિદ્ એકત્વેનાભેદ-ભાવનયા । કેચિત્ પૃથક્ત્વેન પૃથગ્-ભાવનયા દાસો ઽહમ્ ઇતિ । કેચિત્ તુ વિશ્વતો-મુખં સર્વાત્મકં માં બહુધા બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-રૂપેણોપાસતે

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીં યે એવમ્ ઉક્ત-શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનાસમર્થાસ્ તે ઽપિ વિવિધા ઉત્તમા મધ્યમા મન્દાશ્ ચેતિ સર્વે ઽપિ સ્વાનુરૂપ્યેણ મામ્ ઉપાસત ઇત્ય્ આહ જ્ઞાન-યજ્ઞેનેતિ । અન્યે પૂર્વોક્ત-સાધનાનુષ્ઠાનાસમર્થા જ્ઞાન-યજ્ઞેન ત્વં વા અહમ્ અસ્મિ ભગવો દેવતે અહં વૈ ત્વમ્ અસિ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુત્ય્-ઉક્તમ્ અહઙ્ગ્રહોપાસનં જ્ઞાનં સ એવ પરમેશ્વર-યજન-રૂપત્વાદ્ યજ્ઞસ્ તેન । ચ-કાર એવાર્થે । અપિ-શબ્દઃ સાધનાન્તર-ત્યાગાર્થઃ । કેચિત્ સાધનાન્તર-નિસ્પૃહાઃ સન્ત ઉપાસ્યોપાસકાભેદ-ચિન્તા-રૂપેણ જ્ઞાન-યજ્ઞેનૈકત્વેન ભેદ-વ્યાવૃત્ત્યા મામ્ એવોપાસતે ચિન્તયન્ત્ય્ ઉત્તમાઃ । અન્યે તુ કેચિન્ મધ્યમાઃ પૃથક્ત્વેનોપાસ્યોપાસકયોર્ ભેદેન આદિત્યો બ્રહ્મેત્ય્ આદેશઃ [છાઉ 3.19.1] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુત્ય્-ઉક્તેન પ્રતીકોપાસન-રૂપેણ
જ્ઞાન-યજ્ઞેન મામ્ એવોપાસતે । અન્યે ત્વ્ અહઙ્ગ્રહોપાસને પ્રતીકોપાસને વાસમર્થાઃ કેચિન્ મન્દા કાંચિદ્ અન્યાં દેવતાં ચોપાસીનાઃ કાનિચિત્ કર્માણિ વા કુર્વાણા બહુધા તૈસ્ તૈર્ બહુભિઃ પ્રકારૈર્ વિશ્વ-રૂપં સર્વાત્માનં મામ એવોપાસતે । તેન તેન જ્ઞાન-યજ્ઞેનેતિ ઉત્તરોત્તરાણાં ક્રમેણ પૂર્વ-પૂર્વ-ભૂમિ-લાભઃ

વિશ્વનાથઃ --- તદ્ એવમ્ અત્રાધ્યાયે પૂર્વાધ્યાયે ચાનન્ય-ભક્ત એવ મહાત્મ-શબ્દ-વાચ્ય આર્તાદિ-સર્વ-ભક્તેભ્યો ન્યૂનાઃ । અહઙ્ગ્રહોપાસકાઃ પ્રતીકોપાસકા વિશ્વરૂપોપાસકાસ્ તાન્ દર્શયતિ જ્ઞાન-યજ્ઞેનેતિ । અન્યે ન મહાત્મનઃ પૂર્વોક્ત-સાધનાનુષ્ઠાનાસમર્થઃ ઇત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાન-યજ્ઞેન ત્વં વા અહમ્ અસ્મિ ભગવો દેવતા અહં વૈ ત્વમ્ અસિ ઇત્ય્ આદિ શ્રુત્ય્-ઉક્તમ્ અહઙ્ગ્રહોપાસનં જ્ઞાનમ્ । સ એવ પરમેશ્વર-યજન-રૂપત્વાદ્ યજ્ઞસ્ તેન । ચ-કાર એવાર્થે । અપિ શબ્દઃ સાધનાન્તર-ત્યાગાર્થઃ । એકત્વેન ઉપાસ્યોપાસકયોર્ અભેદ-ચિન્તન-રૂપેણ । તતો ઽપિ ન્યૂના અન્યે પૃથક્ત્વેન ભેદ-ચિન્તન-રૂપેણ આદિત્યો બ્રહ્મેત્ય્-આદેશઃ [છાઉ 3.19.1] ઇત્ય્ આદિ શ્રુત્ય્-ઉક્તેન પ્રતીકોપાસનેન જ્ઞાન-યજ્ઞેન । અન્યે તતો ઽપિ મન્દા બહુધા
બહુભિઃ પ્રકારૈર્ વિશ્વતોમુખં વિશ્વ-રૂપં સર્વાત્માનં મામ એવોપાસતે ઇતિ મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાનાં વ્યાખ્યા ।
અત્ર નાદેવો દેવમ્ અર્ચયેત્ ઇતિ તાન્ત્રિક-દૃષ્ટ્યા ગોપાલો ઽહમ્ ઇતિ ભાવનાવત્ત્વે યા ગોપાલોપાસના સા અહઙ્ગ્રહોપાસના । તથા યઃ પરમેશ્વરો વિષ્ણુઃ સ હિ સૂર્ય એષ નાન્યઃ । સ હિ ઇન્દ્ર એવ નાન્યઃ । સ હિ સોમ એવ નાન્યઃ ઇત્ય્ એવં ભેદેનૈકસ્યા એવ ભગવદ્-વિભૂતેર્ યા ઉપાસના સા પ્રતીકોપાસના । વિષ્ણુઃ સર્વ ઇતિ સમસ્ત-વિભૂત્ય્-ઉપાસના વિશ્વરૂપોપાસનેતિ જ્ઞાન-યજ્ઞસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ । યદ્ વા એકત્વેન પૃથક્ત્વેન ઇત્ય્ એક એવ અહઙ્ગ્રહોપાસના ગોપાલો ઽહં ગોપાલસ્ય દાસો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉભય-ભાવના-મયી સમુદ્ર-ગામિની નદીવ સમુદ્ર-ભિન્નો ઽભિન્ના ચેતિ । તદા ચ જ્ઞાન-યજ્ઞસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્

બલદેવઃ -- એવં કેવલ-સ્વરૂપ-નિષ્ઠાન્ કીર્તનાદિ-શુદ્ધ-ભક્તિ-પ્રધાનાન્ મહાત્મ-શબ્દિતાન્ અભિધાય ગુણી-ભૂત-તત્-કીર્તનાદિ-જ્ઞાન-પ્રધાનાન્ ભક્તાન્ આહ જ્ઞાનેતિ । પૂર્વતો ઽન્યે કેચન ભક્તાઃ પૂર્વોક્તેન કીર્તનાદિ-જ્ઞાન-યજ્ઞેન ચ યજન્તો મામ્ ઉપાસતે । તત્ર પ્રકારમ્ આહ બહુધા બહુ-પ્રકારેણ પૃથક્ત્વેન પ્રપઞ્ચાકારેણ પ્રધાન-મહદ્-આદ્યાત્મના વિશ્વતોમુખમ્ ઇન્દ્રાદિ-દૈવતાત્મના ચાવસ્થિતં મામ્ એકત્વેનોપાસતે । અયમ્ અત્ર નિષ્કર્ષઃ - સૂક્ષ્મ-ચિદ્-અચિચ્-છક્તિમાન્ સત્ય-સઙ્કલ્પઃ કૃષ્ણો બહુ સ્યામ્ ઇતિ સ્વીયેન સઙ્કલ્પેન સ્થૂલ-ચિદ્-અચિચ્-છક્તિમાન્ એક એવ બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બાન્ત-વિચિત્ર-જગદ્-રૂપતયાવતિષ્ઠત ઇત્ય્ અનુસન્ધિના તાદૃશસ્ય મમ કીર્તનાદિના ચ મામ્ ઉપાસત ઇતિ

ભ્ગ્ 9.16-19
અહં ક્રતુર્ અહં યજ્ઞઃ સ્વધાહમ્ અહમ્ ઔષધમ્
મન્ત્રો ઽહમ્ અહમ્ એવાજ્યમ્ અહમ્ અગ્નિર્ અહં હુતમ્

પિતાહમ્ અસ્ય જગતો માતા ધાતા પિતામહઃ ।
વેદ્યં પવિત્રમ્ ઓંકાર ઋક્ સામ યજુર્ એવ ચ

ગતિર્ ભર્તા પ્રભુઃ સાક્ષી નિવાસઃ શરણં સુહૃત્ ।
પ્રભવઃ પ્રલયઃ સ્થાનં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્

તપામ્ય્ અહમ્ અહં વર્ષં નિગૃહ્ણામ્ય્ ઉત્સૃજામિ ચ ।
અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ ચ સદ્ અસચ્ ચાહમ્ અર્જુન

શ્રીધરઃ - સર્વાત્મતાં પ્રપઞ્ચયતિ અહં ક્રતુર્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । ક્રતુઃ શ્રૌતો ઽગ્નિષ્ટોમાદિઃ । યજ્ઞઃ સ્માર્તઃ પઞ્ચ-મહા-યજ્ઞાદિઃ । સ્વધા પિત્ર્ય્-અર્થં શ્રાદ્ધાદિઃ । ઔષધમ્ ઔષધિ-પ્રભવમ્ અન્નમ્ । ભેષજં વા । મન્ત્રો યાજ્ય-પુરોધો-વાક્યાદિઃ । આજ્યં હોમાદિ-સાધનમ્ । અગ્નિર્ આહવનીયાદિઃ । હુતં હોમઃ । એતત્ સર્વમ્ અહમ્ એવ

કિં ચ પિતેતિ । ધાતા કર્મ-ફલ-વિધાતા । વેદ્યં જ્ઞેયં વસ્તુ । પવિત્રં શોધકમ્ । પ્રાયશ્ચિત્તાત્મકં વા । ઓઙ્કારઃ પ્રણવઃ । ઋગ્-આદયો વેદાશ્ ચાહમ્ એવ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

કિં ચ ગતિર્ ઇતિ । ગમ્યત ઇતિ ગતિઃ ફલમ્ । ભર્તા પોષણ-કર્તા । પ્રભુર્ નિયન્તા । સાક્ષી શુભાશુભ-દ્રષ્ટા । નિવાસો ભોગ-સ્થાનમ્ । શરણં રક્ષકઃ । સુહૃદ્ ધિત-કર્તા । પ્રકર્ષેણ ભવત્ય્ અનેનેતિ પ્રભવઃ સ્રષ્ટા । પ્રલીયતે ઽનેનેતિ પ્રલયઃ સંહર્તા । તિષ્ઠત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સ્થાનમ્ આધારઃ । નિધીયતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ નિધાનં લય-સ્થાનમ્ । બીજં કારણમ્ । તથાપ્ય્ અવ્યયમ્ અવિનાશિ । ન તુ બ્રીહ્ય્-આદિ-બીજવન્ નશ્વરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

કિં ચ તપામ્ય્ અહમ્ ઇતિ । આદિત્યાત્મના સ્થિત્વા નિદાઘ-કાલે તપામિ જગતસ્ તાપં કરોમિ । વૃષ્ટિ-સમયે ચ વર્ષમ્ ઉત્સૃજામિ વિમુઞ્ચામિ । કદાચિત્ તુ વર્ષં નિગૃહ્ણામ્ય્ આકર્ષામિ । અમૃતં જીવનં મૃત્યુશ્ ચ નાશઃ । સત્ સ્થૂલં દૃશ્યમ્ । અસચ્ ચ સૂક્ષ્મ-દૃશ્યમ્ । એતં સર્વમ્ અહમ્ એવેતિ । એવં મત્વા મામ્ એવ બહુધોપાસત ઇતિ પૂર્વેનૈવાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ - યદિ બહુધોપાસતે તર્હિ કથં ત્વામ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્યાત્મનો વિશ્વરૂપત્વં પ્રપઞ્ચયતિ ચતુર્ભિઃ અહમ્ ઇતિ । સર્વસ્વ-રૂપો ઽહમ્ ઇતિ વક્તવ્યે તત્ તદ્ એક-દેશ-કથનમ્ અવયુત્યાનુવાદેન વૈશ્વાનરે દ્વાદશક-પાલે ઽષ્ટાકપાલત્વાદિ-કથનવત્ । ક્રતુઃ શ્રૌતો ઽગ્નિષ્ટોમાદિઃ । યજ્ઞાઃ સ્માર્તો વૈશ્વદેવાદિર્ મહા-યજ્ઞત્વેન શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પ્રસિદ્ધઃ । સ્વધા ઽન્નં પિતૃભ્યો દીયમાનમ્ । ઔષધમ્ ઔષધિ-પ્રભવમ્ અન્નં સર્વૈઃ પ્રાણિભિર્ ભુજ્યમાનં ભેષજં વા । મન્ત્રો યાજ્યાપુરોનુવાક્યાદિર્ યેનોદ્દિશ્ય હવિર્ દીયતે દેવેભ્યઃ । આજ્યં ઘૃતં સર્વ-હવિર્ ઉપલક્ષણમ્ ઇદમ્ । અગ્નિર્ આહવનીયાદિર્
હવિષ્પ્રક્ષેપાધિકરણમ્ । હુતં હવનં હવિષ્પ્રક્ષેપઃ એતત્ સર્વમ્ અહં પરમેશ્વર એવ । એતદ્ એકૈક-જ્ઞાનમ્ અપિ ભગવદ્-ઉપાસનમ્ ઇતિ કથયિતું પ્રત્યેકમ્ અહં-શબ્દઃ । ક્રિયા-કારક-ફલ-જાતં કિમ્ અપિ ભગવદ્ અતિરિક્તં નાસ્તીતિ સૌમાયાર્થઃ

કિં ચ । અસ્ય જગતઃ સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય પિતા જનયિતા । માતા જનયિત્રી । ધાતા પોષયિતા તત્-તત્-કર્મ-ફલ-વિધાતા વા । પિતામહઃ પિતુઃ પિતા । વેદ્યં વેદયિતવ્યં વસ્તુ । પૂયતે ઽનેનેતિ પવિત્રં પાવનં શુદ્ધિ-હેતુર્ ગઙ્ગા-સ્નાન-ગાયત્રી-જપાદિ । વેદિતવ્યે બ્રહ્મણિ વેદન-સાધનમ્ ઓંકારઃ । નિયતાક્ષર-પાદા ઋક્ । ગીતિ-વિશિષ્ટા સૈવ સામ । સામ-પદં તુ ગીતિ-માત્રસ્યૈવાભિધાયકમ્ ઇત્ય્ અન્યત્ । ગીતિ-રહિતમ્ અનિયતાક્ષરં યજુઃ । એતત્ ત્રિવિધં મન્ત્ર-જાતં કર્મોપયોગિ । ચ-કારાદ્ અથર્વાઙ્ગિરસો ઽપિ ગૃહ્યન્તે । એવ-કારો ઽહમ્ એવેત્ય્ અવધારણાર્થઃ

કિં ચ ગતિર્ ઇતિ । ગમ્યત ઇતિ ગતિઃ કર્મ-ફલમ્ ।
બ્રહ્મા વિશ્વ-સૃજો ધર્મો મહાન્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ।
ઉત્તમાં સાત્ત્વિકીમ્ એતાં ગતિમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥ ઇત્ય્ [મનુ 12.50] એવં મન્વાદ્ય્-ઉક્તમ્ ।
ભર્તા પોષ્ટા સુખ-સાધનસ્યૈવ દાતા । પ્રભુઃ સ્વામી મદીયો ઽયમ્ ઇતિ સ્વીકર્તા । સાક્ષી સર્વ-પ્રાણિનાં શુભાશુભ-દ્રષ્ટા । નિવસન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ નિવાસો ભોગ-સ્થાનમ્ । શીર્યતે દુઃખમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ શરણં પ્રપન્નાનામ્ આર્તિ-હૃત્ । સુહૃત્ પ્રત્યુપકારાનપેક્ષઃ સન્નુપકારી । પ્રભવ ઉત્પત્તિઃ । પ્રલયો વિનાશઃ । સ્થાનં સ્થિત્ઃ । યદ્ વા પ્રકર્ષેણ ભવન્ત્ય્ અનેનેતિ પ્રભવઃ સ્રષ્ટા । પ્રકર્ષેણ લીયન્તે ઽનેનેતિ પ્રલયઃ સંહર્તા । તિષ્ઠન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સ્થાનમ્ આધારઃ । નિધીયતે નિક્ષિપ્યતે તત્-કાલ-ભોગ્યતયા કાલાન્તરોપભોગ્યં વસ્ત્વ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ નિધાનં
સૂક્ષ્મ-રૂપ-સર્વ-વસ્ત્વ્-અધિકરણં પ્રલય-સ્થાનમ્ ઇતિ યાવત્ । શઙ્ખ-પદ્માદિ-નિધિર્ વા । બીજમ્ ઉત્પત્તિ-કારણમ્ । અવ્યયમ્ અવિનાશિ ન તુ બ્રીહ્ય્-આદિવદ્ વિનશ્વરમ્ । તેનાનાદ્ય્-અનન્તં યત્ કારણં તદ્ અપ્ય્ અહમ્ એવેતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ

કિં ચ તપામ્ય્ અહમ્ ઇતિ । તપામ્ય્ અહમ્ આદિત્યઃ સન્ । તતશ્ ચ તાપ-વશાદ્ અહં વર્ષં પૂર્વ-વૃષ્ટિ-રૂપં રસં પૃથિવ્યા નિગૃહ્ણામ્ય્ આકર્ષામિ કૈશ્ચિદ્ રશ્મિભિર્ અષ્ટસુ માસેષુ । પુનસ્ તમ્ એવ નિગૃહીતં રસં ચતુર્ષુ માસેષુ કૈશ્ચિદ્ રશ્મિભિર્ ઉત્સૃજામિ ચ વૃષ્ટિ-રૂપેણ પ્રક્ષિપામિ ચ ભૂમૌ । અમૃતં ચ દેવાનાં સર્વ-પ્રાણિનાં જીવનં વા । એવ-કારસ્યાહમ્ ઇત્ય્ અનેન સમ્બન્ધઃ । મૃત્યુશ્ ચ મર્ત્યાનાં સર્વ-પ્રાણિનાં વિનાશો વા । સત્ યત્ સમ્બન્ધિતયા યદ્ વિદ્યતે તત્ તત્ર સત્ । અસચ્ ચ યત્-સમ્બન્ધિતયા યચ્ ચ વિદ્યતે તત્ તત્રાસત્ । એતં સર્વમ્ અહમ્ એવ હે ઽર્જુન
। તસ્માત્ સર્વાત્માનં માં વિદિત્વા સ્વ-સ્વાધિકારાનુસારેણ બહુભિઃ પ્રકારૈર્ મામ્ એવોપાસત ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્

વિશ્વનાથઃ --- બહુધોપાસતે કથં ત્વામ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્યાત્મનો વિશ્વરૂપત્વં પ્રપઞ્ચયતિ ચતુર્ભિઃ । ક્રતુઃ શ્રૌતો ઽગ્નિષ્ટોમાદિઃ યજ્ઞઃ સ્માર્તો વૈશ્વદેવાદિઃ । ઔષધમ્ ઔષધિ-પ્રભવમ્ અન્નમ્ । પિતા વ્યષ્ટિ-સમષ્ટિ-સર્વ-જગદ્-ઉત્પાદનાત્ । માતા જગતો ઽસ્ય સ્વકુક્ષિ-મધ્ય એવ ધારણાત્ । ધાતા જગતો ઽસ્ય પોષણાત્ । પિતામહઃ જગત્ સ્રષ્ટુઃ બ્રહ્મણો ઽપિ જનકત્વાત્ । વેદ્યં જ્ઞેયં વસ્તુ । પવિત્રં શોધકં વસ્તુ । ગતિઃ ફલમ્ । ભર્તા પતિઃ । પ્રભુર્ નિયન્તા । સાક્ષી શુભાશુભ-દ્રષ્ટા । નિવાસ આસ્પદમ્ । શરણં વિપદ્ભ્યસ્
ત્રાતા । સુહૃન્ નિરુપાધિ-હિત-કારી । પ્રભવાદ્યાઃ સૃષ્ટિ-સંહાર-સ્થિતયઃ ક્રિયાશ્ ચાહમ્ । નિધાનં નિધિઃ પદ્મ-શઙ્ખાદિઃ । બીજં કારણમ્ । અવ્યયમ્ અવિનાશિ ન તુ બ્રીહ્ય્-આદિવન્ નશ્વરમ્ ॥16-18॥
આદિત્યો ભૂત્વા નિદાઘે તપામિ પ્રાવૃષિ વર્ષમ્ ઉત્સૃજામિ । કદાચિચ્ ચૈવ ગ્રહ-રૂપેણ વર્ષં નિગૃહ્ણામિ ચ । અમૃતં મોક્ષં મૃત્યુઃ સંસારઃ । સદ્ અસત્ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મઃ । એતત્ સર્વમ્ અહમ્ એવેતિ મત્વા વિશ્વતોમુખં મામ્ ઉપાસત ઇતિ પૂર્વેનાન્વયઃ

બલદેવઃ - અહમ્ એવ જગ-રૂપતયાવસ્થિત ઇત્ય્ એતત્ પ્રદર્શયતિ અહમ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । ક્રતુર્ જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ શ્રૌતો, યજ્ઞો વૈશ્વદેવાદિઃ સ્માર્તઃ । સ્વધા પિત્ર્-અર્થે શ્રાદ્ધાદિઃ । ઔષધમ્ ભેષજમ્ ઔષધિ-પ્રભવમ્ અન્નં વા । મન્ત્રો યાજ્યાપુરો નુ વાક્યાદિર્ યેનોદ્દિશ્ય હવિર્ દેવેભ્યો દીયતે । આજ્યં ઘૃત-હોમાદિ-સાધનમ્ । અગ્નિર્ હોમાદિ-કારણમ્ આહવનીયાદિઃ । હુતં હોમો હવિઃ-પ્રક્ષેપઃ । એતત્ સર્વાત્મનાહમ્ એવાસ્થિતઃ । પિતાહમ્ ઇતિ । અસ્ય સ્થિર-ચરસ્ય જગતસ્ તત્ર તત્ર પિતૃત્વેન માતૃત્વેન પિતામહત્વેન ચાહમ્ એવ સ્થિતઃ । ધાતા ધારકત્વેન પોષકત્વેન ચ તત્ર તત્ર સ્થિતો રાજાદિશ્ ચાહમ્ એવ ચિદ્-અચિચ્-છક્તિમતસ્ તદ્-અન્તર્યામિણો
મત્ તેષામ્ અનતિરેકાત્ વેદ્યં જ્ઞેયં વસ્તુ પવિત્રં શુદ્ધિકરં ગઙ્ગાદિ-વારિ । જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ જ્ઞાન-હેતુર્ ઓઙ્કારઃ સર્વ-વેદ-બીજ-ભૂતઃ । ઋગ્-આદિસ્ ત્રિવિધો વેદશ્ ચ-શબ્દાદ્ અથર્વ ચ ગ્રાહ્યમ્ । તેષુ નિયતાક્ષરઃ પાદા ઋક્, સૈવ ગીતિ-વિશિષ્ટા સામ, સામ-પદં તુ ગીતિમાત્રસ્યૈવ વાચકમ્ ઇત્ય્ અન્યત્ । ગીતિ-શૂન્યમ્ અમિતાક્ષરં યજુઃ । એતત્ ત્રિવિધં કર્મોપયોગિ-મન્ત્ર-જાતમ્ અહમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
ગતિઃ સાધ્ય-સાધન-ભૂતા ગમ્યત ઇયમ્ અનયા ચ ઇતિ નિરુક્તેઃ । ભર્તા પતિઃ । પ્રભુર્ નિયન્તા । સાક્ષી શુભાશુભ-દ્રષ્ટા । નિવાસો ભોગ-સ્થાનં નિવસત્ય્ અત્ર ઇતિ નિરુક્તેઃ । શરણં પ્રપન્નાર્તિ-હૃત શીર્ષ્યતે દુઃખમ્ અસ્મિન્ ઇતિ નિરુક્તેઃ । સુહૃન્ નિમિત્ત-હિત-કૃત્ । પ્રભવાદ્યાઃ સ્વર્ગ-પ્રલય-સ્થિતયઃ ક્રિયાઃ । નિધાનં નિધિર્ મહા-પદ્માદિર્ નવ-વિધઃ । બીજં કારણમ્ અવ્યયમ્ અવિનાશિ । ન તુ બ્રીહ્ય્-આદિવદ્ વિનાશિ ।
તપામીતિ । સૂર્ય-રૂપેણાહમ્ એવ નિદાઘે જગત્ તપામિ । પ્રાવૃષિ વર્ષમ્ જલં વિસૃજામિ મેઘ-રૂપેણ વર્ષં નિગૃહ્ણામિ આકર્ષામિ । અમૃતં મોક્ષં । મૃત્યુઃ સંસારઃ । સત્ સ્થૂલં । અસત્ સૂક્ષ્મમ્ । એતત્ સર્વમ્ અહમ્ એવ તથા ચૈવં બહુવિધ-નામ-રૂપાવસ્થ-નિખિલ-જગદ્-રૂપતયા સ્થિત એક એવ શક્તિમાન્ વાસુદેવ ઇત્ય્ એકત્વાનુસન્ધિના જ્ઞાન-યજ્ઞેન ચૈકે યજન્તો મામ્ ઉપાસતે ॥16-19॥
ભ્ગ્ 9.20
ત્રૈવિદ્યા માં સોમપાઃ પૂત-પાપા
યજ્ઞૈર્ ઇષ્ટ્વા સ્વર્-ગતિં પ્રાર્થયન્તે ।
તે પુણ્યમ્ આસાદ્ય સુરેન્દ્ર-લોકમ્
અશ્નન્તિ દિવ્યાન્ દિવિ દેવ-ભોગાન્

શ્રીધરઃ - તદ્ એવમ્ અવજાનન્તિ માં મૂઢા ઇત્ય્ આદિ શ્લોક-દ્વયેન ક્ષિપ્ર-ફલાશયા દેવતાન્તરં યજન્તો માં નાદ્રિયન્ત ઇત્ય્ અભક્તા દર્શિતાઃ । મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થેત્ય્ આદિના ચ મદ્-ભક્તા ઉક્તાઃ । તત્રૈકત્વેન પૃથક્ત્વેન વા યે પરમેશ્વરં ન ભજન્તિ તેષાં જન્મ-મૃત્યુ-પ્રવાહો દુર્વાર ઇત્ય્ આહ ત્રૈવિદ્યા ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ઋગ્ યજુઃ સામ લક્ષણાસ્ તિસ્રો વિદ્યાયેષાં તે ત્રિવિદ્યાઃ । ત્રિવિદ્યા એવ ત્રૈવિદ્યાઃ । સ્વાર્થે તદ્-ધિતઃ । ત્રિસ્રો વિદ્યા અધીયતે જાનન્તિ વા । ત્રૈવિદ્યા વેદ-ત્રયોક્ત-કર્મ-પરાઃ ઇત્ય્ અર્થઃ । વેદ-ત્રય-વિહિત-યજ્ઞૈર્ મામ્ ઇષ્ટ્વા મમૈવ રૂપં દેવતાનતરમ્ ઇત્ય્ અજાનન્તો ઽપિ વસ્તુત
ઇન્દ્રાદિ-રૂપેણ મામ્ એવેષ્ટ્વા સમ્પૂજ્ય । યજ્ઞ-શેષં સોમં પિબન્તીતિ સોમપાઃ । તેનૈવ પૂત-પાપાઃ શોધિત-કલ્મષાઃ સન્તઃ સ્વર્ગતિં સ્વર્ગં પ્રતિ ગતિં યે પ્રાર્થયન્તે તે પુણ્ય-ફલ-રૂપં સુરેન્દ્ર-લોકં સ્વર્ગમ્ આસાદ્ય પ્રાપ્ય । દિવિ સ્વર્ગે । દિવ્યાનુત્તમાન્ દેવાનાં ભોગાન્ । અશ્નન્તિ ભુઞ્જતે

મધુસૂદનઃ - એવમ્ એકત્વેન પૃથક્ત્વેન બહુધા ચેતિ ત્રિવિધા અપિ નિષ્કામાઃ સન્તો ભગવન્તમ્ ઉપાસીનાઃ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાનોત્પત્તિ-દ્વારેણ ક્રમેણ મુચ્યન્તે । યે તુ સકામાઃ સન્તો ન કેનાપિ પ્રકારેણ ભગવન્તમ્ ઉપાસતે કિન્તુ સ્વ-સ્વ-કામ-સાધનાનિ કામ્યાન્ય્ એવ કર્માણ્ય્ અનુતિષ્ઠન્તિ તે સત્ત્વ-શોધકાભાવેન જ્ઞાન-સાધનમ્ અનધિરૂણાઃ પુનઃ પુનર્ જન્મ-મરણ-પ્રબન્ધેન સર્વદા સંસાર-દુઃખમ્ એવાનુભવન્તીત્ય્ આહ ત્રૈવિદ્યેતિ દ્વાભ્યામ્ ।
ઋગ્-વેદ-યજુર્-વેદ-સામ-વેદ-લક્ષણા હૌત્રાધ્વર્ય-વૌદ્ગાત્ર-પ્રતિપત્તિ-હેતવસ્ તિસ્રો વિદ્યા યેષાં તે ત્રિ-વિદ્યાસ્ ત્રિ-વિદ્યા એવ સ્વાર્થિક-તદ્-ધિતેન ત્રૈવિદ્યાસ્ તિસ્રો વિદ્યા વિદન્તીત્ વા વેદ-ત્રય-વિદો યાજ્ઞિકા યજ્ઞૈર્ અગ્નિષ્ટોમાદિભિઃ ક્રમેણ સવન-ત્રયે વસુ-રુદ્રાદ્ ઇત્ય્ અરૂપિણં મામ્ ઈશ્વરમ્ ઇષ્ટ્વા તદ્-રૂપેણ મામ્ અજાનન્તો ઽપિ વસ્તુ-વૃત્તેન પૂજયિત્વાભિષુત્ય હુત્વા ચ સોમં પિબન્તીતિ સોમપાઃ સન્તસ્ તેનૈવ સોમ-પાનેન પૂત-પાપા નિરસ્ત-સ્વર્ગ-ભોગ-પ્રતિબન્ધક-પાપાઃ સકામતયા સ્વર્-ગતિં પ્રાર્થયન્તે ન તુ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાનોત્પત્ત્ય્-આદિ । તે દિવિ સ્વર્ગે લોકે પુણ્યં પુણ્ય-ફલં સર્વોત્કૃષ્ટં સુરેન્દ્ર-લોકં શત-ક્રતોઃ સ્થાનમ્ આસાદ્ય દિવ્યાન્ મનુષ્યૈર્
અલભ્યાન્ દેવ-ભોગાન્ દેવ-દેહોપભોગ્યાન્ કામાન્ અશ્નન્તિ ભુઞ્જતે

વિશ્વનાથઃ --- એવં ત્રિવિધોપાસનાવન્તો ઽપિ ભક્તા એવ મામ્ એવ પરમેશ્વરં જાનન્તો મુચ્યન્તે । યે તુ કર્મિણસ્ તે ન મુચ્યન્ત એવેત્ય્ આહ દ્વાભ્યાં ત્રૈવિદ્યા ઇતિ । ઋગ્-યજુઃ-સામ-લક્ષણાસ્ તિસ્રો વિદ્યા અધીયન્તે જાનન્તિ વા ત્રૈવિદ્યા વેદ-ત્રયોક્ત-કર્મ-પરા ઇત્ય્ અર્થઃ । યજ્ઞૈર્ મામ્ ઇષ્ટ્વેન્દ્રાદયો મમૈવ રૂપાણિ ઇત્ય્ અજાનન્તો ઽપિ વસ્તુત ઇન્દ્રાદિ-રૂપેણ મામ્ એવેષ્ટ્વા યજ્ઞ-શેષં સોમં પિબન્તીતિ સોમપાસ્ તે પુણ્યં પ્રાપ્ય

બલદેવઃ - એવં સ્વભક્તાનાં વૃત્તમ્ અભિધાય તેષામ્ એવ વિશેષં બોધયિતું સ્વ-વિમુખાનાં વૃત્તિમ્ આહ ત્રૈવિદ્યા ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । તિસૄણાં વિદ્યાનાં સમાહારસ્ ત્રિવિદ્યં । તદ્ યે ઽધીયન્તે વિદન્તિ ચ તે ત્રૈવિદ્યાઃ । તદ્ અધીતે તદ્ વેદ ઇતિ સૂત્રાદ્ અણ્ । ઋગ્-યજુઃ-સામોક્ત-કર્મ-પરા ઇત્ય્ અર્થઃ । ત્રયી-વિહિતૈર્ જ્યોતિષ્ટોમાદિભિર્ યજ્ઞૈર્ મામ્ ઇષ્ટ્વેન્દ્રાદયો મમૈવ રૂપાણ્ય્ અવિદ્વન્તો ઽપિ વસ્તુતસ્ તત્-તદ્-રૂપેણાવસ્થિતં મામ્ એવારધ્યેત્ય્ અર્થઃ । સોમપા યજ્ઞ-શેષં સોમં પિબન્તઃ । પૂત-પાપા વિનષ્ટ્-સ્વર્ગાદિ-પ્રાપ્તિ-વિરોધ-કલ્મષાઃ સન્તો યે સ્વર્ગતિં
પ્રાર્થયન્તે તે પુણ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ વિસ્ફુટાર્થઃ । મયૈવ દત્તમ્ ઇતિ શેષઃ

ભ્ગ્ 9.21
તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગ-લોકં વિશાલં
ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્ય-લોકં વિશન્તિ ।
એવં ત્રયી-ધર્મમ્ અનુપ્રપન્ના
ગતાગતં કામ-કામા લભન્તે

શ્રીધરઃ - તતશ્ ચ તે તમ્ ઇતિ । તે સ્વર્ગ-કામાસ્ તં પ્રાર્થિતં વિપુલં સ્વર્ગ-લોકં તત્-સુખં ભુક્ત્વા ભોગ-પ્રાપકે પુણ્યે ક્ષીણે સતિ મર્ત્ય-લોકં વિશન્તિ । પુનર્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વેદ-ત્રય-વિહિતં ધર્મમ્ અનુગતાઃ કામ-કામા ભોગાન્ કામયમાના ગતાગતં યાતાયાતં લભન્તે

મધુસૂદનઃ - તતઃ કિમ્ અનિષ્ટમ્ ઇતિ તદાહ તે તમ્ ઇતિ । તે સકામાસ્ તં કામ્યેન પુણ્યેન પ્રાપ્તં વિશાલં વિસ્તીર્ણં સ્વર્ગ-લોકં ભુક્ત્વા તદ્-ભોગ-જનકે પુણ્યે ક્ષીણે સતિ તદ્-દેહ-નાશાત્ પુનર્ દેહ-ગ્રહણાય મર્ત્ય-લોકં વિશન્તિ પુનર્ ગર્ભ-વાસાદિ-યાતના અનુભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ પુનર્ એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારેણ । હિઃ પ્રસિદ્ધ્ય્-અર્થઃ । ત્રૈધર્મ્યં હૌત્રાધ્વર્યવૌદ્ગાત્ર-ધર્મ-ત્રયાહ જ્યોતિર્ષ્ટોમાદિકં કામ્યં કર્મ । ત્રયી-ધર્મમ્ ઇતિ પાઠે ઽપિ ત્રય્યા વેદ-ત્રયેણ પ્રતિપાદિતં ધર્મમ્ ઇતિ સ એવાર્થઃ । અનુપપન્ના અનાદૌ સંસારે પૂર્વ-પ્રતિપત્ત્ય્-અપેક્ષયાનુ-શબ્દઃ
। પૂર્વ-પ્રતિપત્ત્ય્-અનન્તરં મનુષ્ય-લોકમ્ આગત્ય પુનઃ પ્રતિપન્નાઃ । કામ-કામા દિવ્યાન્ ભોગાન્ કામયમાના એવં ગતાગતં લભન્તે કર્મ કૃત્વા સ્વર્ગં યાન્તિ તત આગત્ય પુનઃ કર્મ કુર્વન્તીત્ય્ એવં ગર્ભ-વાસાદિ-યાતના-પ્રવાહસ્ તેષામ્ અનિશમ્ અનુવર્તત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- ગતાગતં પુનઃ પુનર્ મૃત્યુ-જન્મની

બલદેવઃ - તતશ્ ચ તે તમ્ ઇતિ તે સ્વર્ગ-પ્રાર્થકાઃ પ્રાર્થિતં તં સ્વર્ગ-લોકં ભુક્ત્વા તત્-પ્રાપકે પુણ્યે ક્ષીણે સતિ મર્ત્ય-લોકં વિશન્તિ પઞ્ચાગ્નિ-વિદ્યોક્ત-રીત્યા ભુવિ બ્રાહ્મણાદિ-જન્માનિ લભન્તે પુનર્ અપ્ય્ એવમ્ એવ ત્રયી-વિહિતં ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠન્તઃ કામ-કામાઃ સ્વર્ગ-ભોગેચ્છવો ગતાગતં લભન્તે સંસરન્તીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 9.22
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્

શ્રીધરઃ - મદ્-ભક્તાસ્ તુ મત્-પ્રસાદેન કૃતાર્થા ભવન્તીત્ય્ આહ અનન્યાઃ ઇતિ । અનન્યા નાસ્તિ મદ્-વ્યતિરેકેણાન્યત્ કામયં યેષાં તે । તથાભૂતા યે જના માં ચિન્તયન્તઃ સેવન્તે તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં સર્વદા મદ્-એક-નિષ્ઠાનાં યોગં ધનાદિ-લાભં ક્ષેમં ચ તત્-પાલનં મોક્ષં વા । તૈર્ અપ્રાર્થિતમ્ અપ્ય્ અહમ્ એવ વહામિ પ્રાપયામિ

મધુસૂદનઃ - નિષ્કામાઃ સમ્યગ્-દર્શિનસ્ તુ અનન્યા ઇતિ । અન્યો ભેદ-દૃષ્ટિ-વિષયો ન વિદ્યતે યષાં તે ઽનન્યાઃ સર્વાદ્વૈત-દર્શિનઃ સર્વ-ભોગ-નિઃસ્પૃહાઃ । અહમ્ એવ ભગવાન્ વાસુદેવઃ સર્વાત્મા ન મદ્-વ્યતિરિક્તં કિંચિદ્ અસ્તીતિ જ્ઞાત્વા તમ્ એવ પ્રત્યઞ્ચં સદા ચિન્તયન્તો માં નારાયણમ્ આતત્વેન યે જનાઃ સાધન-ચતુષ્ટય-સમ્પન્નાઃ સંન્યાસિનઃ પરિ સર્વતો ઽનવચ્છિન્નતયા પશ્યન્તિ તે મદ્-અનન્યતયા કૃતકૃત્યા એવેતિ શેષઃ ।
અદ્વૈત-દર્શન-નિષ્ઠાનામ્ અત્યન્ત-નિષ્કામાનાં તેષાં સ્વયમ્ અપ્રયતમાનાં કથં યોગ-ક્ષેમૌ સ્યાતામ્ ઇત્ય્ અત આહ તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં નિત્યમ્ અનવરતમ્ આદરેણ ધ્યાને વ્યાપૃતાનાં દેહ-યાત્રા-માત્રાર્થમ્ અપ્ય્ અપ્રયતમાનાનાં યોગં ચ ક્ષેમં ચ । અલબ્ધસ્ય લાભં લબ્ધસ્ય પરિરક્ષણં ચ શરીર-સ્થિત્ય્-અર્થં યોગ-ક્ષેમમ્ અકામયમાનાનામ્ અપિ વહામિ પ્રાપયામ્ય્ અહં સર્વેશ્વરઃ ।
તેષાં જ્ઞાની નિત્ય-યુક્ત એક-ભક્તિર્ વિશિષ્યતે ।
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ ॥ [ગીતા 7.17] ઇતિ હ્ય્ ઉક્તમ્ ।
યદ્યપિ સર્વેષામ્ અપિ યોગ-ક્ષેમં વહતિ ભાગવાંસ્ તથાપ્ય્ અન્યેષાં પ્રયત્નમ્ ઉત્પાદ્ય તદ્-દ્વારા વહતિ જ્ઞાનિનાં તુ તદ્-અર્થં પ્રયત્નમ્ ઉત્પાદ્ય વહતીતિ વિશેષઃ

વિશ્વનાથઃ --- મદ્-અનન્ય-ભક્તાનાં સુખં તુ ન કર્મ-પ્રાપ્યં કિન્તુ મદ્-દત્તમ્ એવેત્ય્ આહ અનન્યા ઇતિ । નિત્યમ્ એવ સદૈવાભિયુક્તાનાં પણ્ડિતાનામ્ ઇતિ તદ્ અન્યે નિત્યમ્ અપણ્ડિતા ઇતિ ભાવઃ । યદ્ વા નિત્ય-સંયોગ-સ્પૃહાવતાં યોગો ધનાદિ-લાભઃ ક્ષેમં તત્-પાલનં ચ તૈર્ તૈર્ અનપેક્ષિતમ્ અપ્ય્ અહમ્ એવ વહામ્ય્ અત્ર કરોમીત્ય્ અપ્રયુજ્ય વહામીતિ પ્રયોગાત્ તેષાં શરીર-પોષણ-ભારો મયૈવોહ્યતે યથા સ્વકલત્ર-પુત્રાદિ-પોષણ-ભારો ગૃહસ્થેનેતિ ભાવઃ । ન ચ અન્યેષામ્ ઇવ તેષામ્ અપિ યોગ-ક્ષેમં કર્મ-પ્રાપ્યમ્ એવેત્ય્ અત આત્મારામસ્ય સર્વેતોદાસીનસ્ય પરમેશ્વરસ્ય તવ કિં
તદ્-વહનેનેતિ વાચ્યમ્ । ભક્તિર્ અસ્ય ભજનં તદ્ ઇહામુત્રોપાધિ-નૈરાસ્યેનામુષ્મિન્ મનઃ-કલ્પનમ્ એતદ્ એવ નૈષ્કર્મ્યમ્ । ઇતિ શ્રુતેર્ મદ્-અન્ય-ભક્તાનાં નિષ્કામત્વેન નૈષ્કર્મ્યાત્ તેષુ દૃષ્ટં સુખં મદ્-દત્તમ્ એવ । તત્ર મમ સર્વત્રોદાસીનસ્યાપિ સ્વ-ભક્ત-વાત્સલ્યમ્ એવ હેતુર્ જ્ઞેયઃ । ન ચૈવં ત્વયિ સ્વેષ્ટ-દેવે સ્વ-નિર્વાહ-ભારં દદાનાસ્ તે ભક્તાઃ પ્રેમ-શૂન્યા ઇતિ વાચ્યમ્ । તૈર્ મયિ સ્વ-ભારસ્ય સર્વથૈવાનર્પણાત્ મયૈવ સ્વેચ્છયા ગ્રહણાત્ । ન ચ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ વિશ્વ-સૃષ્ટ્ય્-આદિ કર્તું મમાયં ભારો જ્ઞેયઃ । યદ્ વા ભક્ત-જનાસક્તસ્ય મમ સ્વ-ભોગ્ય-કાન્તાભાર-વહનમ્ ઇવ તદીય-યોગ-ક્ષેમ-વહનમ્
અતિસુખ-પ્રદમ્ ઇતિ

બલદેવઃ - અથ સ્વ-ભક્તાનાં વિશેષઅ નિરૂપયતિ અનન્યા ઇતિ । યે જના અનન્યા મદ્-એક-પ્રયોજના માં ચિન્તયન્તો ધ્યાયન્તઃ પરિતઃ કલ્યાણ-ગુણ-રત્નાશ્રયતયા વિચિત્રાદ્ભુત-લીલા-પીયૂષાશ્રયતયા દિવ્ય-વિહ્બૂત્ય્-આશ્રયતયા ચોપાસતે ભજન્તિ તેષાં નિત્યં સર્વદૈવ મય્ય્ અભિયુક્તાનાં વિસ્મૃત-દેહ-યાત્રાણામ્ અહમ્ એવ યોગ-ક્ષેમમ્ અન્નાદ્ય્-આહરણં તત્-સંરક્ષણં ચ વહામિ । અત્ર કરોમીત્ય્ અનુક્ત્વા વહામીત્ય્ ઉક્તિસ્ તુ તત્-પોષણ-ભારો મયૈવ વોઢવ્યો ગૃહસ્થસ્યેવ કુટુમ્બ-પોષણ-ભાર ઇતિ વ્યનક્તિ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ સ્વામિનઃ ફલ-શ્રુતેર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ [વ્સ્ 3.4.44] ઇતિ । અત્રાહુઃ તેષાં
નિત્યં મયા સાર્ધમ્ અભિયોગં વાઞ્છતાં યોગં મત્-પ્રાપ્તિ-લક્ષણં ક્ષેમં ચ મત્તો ઽપુનર્-આવૃત્તિ-લક્ષણમ્ અહમ્ એવ વહામિ । તેષાં મત્-પ્રાપણ-ભારો મમૈવ । ન ત્વ્ અર્ચિર્-આદેર્ દેવ-ગણસ્યેતિ । એવમ્ એવાભિધાસ્યતિ દ્વાદશે - યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ ઇત્ય્ આદિ-દ્વયેન । સૂત્રકારો ઽપ્ય્ એવમ્ આહ વિશેષં ચ દર્શયતિ [વ્સ્ 4.3.16] ઇતિ

ભ્ગ્ 9.23
યે ઽપ્ય્ અન્ય-દેવતા-ભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તે ઽપિ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિ-પૂર્વકમ્

શ્રીધરઃ - નનુ ચ ત્વદ્-વ્યતિરેકેણ વસ્તુતો દેવતાન્તરસ્યાભાવાદિન્દ્રાદિ-સેવિનો ઽપિ ત્વદ્-ભક્તા એવેતિ કથં તે ગતાગતં લભેરન્ ? તત્રાહ યે ઽપીતિ । શ્રદ્ધયોપેતા ભક્તાઃ સન્તો યે જના અન્ય-દેવતા ઇન્દ્રાદિ-રૂપા યજન્તે તે ઽપિ મામ્ એવ યજન્તીતિ સત્યં કિન્તુ અવિધિ-પૂર્વકમ્ । મોક્ષ-પ્રાપકં વિધિં વિના યજન્તિ । અતસ્ તે પુનર્ આવર્તન્તે

મધુસૂદનઃ - નન્વ્ અન્યા અપિ દેવતાસ્ ત્વમ્ એવ ત્વદ્-વ્યતિરિક્તસ્ય વસ્ત્વ્-અન્તરસ્યાભાવાત્ । તથા ચ દેવતાન્તર-ભક્તા અપિ ત્વામ્ એવ ભજન્ત ઇતિ ન કો ઽપિ વિશેષઃ સ્યાત્ । તેન ગતાગતં કામ-કામા વસુ-રુદ્રાદિત્યાદિ-ભક્તા લભન્તે । અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં તુ કૃત-કૃત્યા ઇતિ કથમ્ ઉક્તં તત્રાહ યે ઽપીતિ । યથા મદ્-ભક્તા મામ્ એવ યજન્તિ તથા યે ઽન્ય-દેવતાનાં વસ્વ્-આદીનાં ભક્તા યજન્તે જ્યોતિષ્ટોમાદિભિઃ શ્રદ્ધયાસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યા ઽન્વિતાઃ । તે ઽપિ મદ્-ભક્તા ઇવ હે કૌન્તેય તત્-તદ્-દેવતા-રૂપેણ સ્થિતં મામ્ એવ યજન્તિ પૂજયન્તિ । અવિધિ-પૂર્વકમ્ અવિધિર્ અજ્ઞાનં તત્-પૂર્વકં સર્વાત્મત્વેન મામ્ અજ્ઞાત્વા મદ્-ભિન્નત્વેન વસ્ત્વ્-આદીન્ કલપયિત્વા યજન્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ ચ જ્ઞાન-યજ્ઞેન ચાપ્ય્ અન્યે ઇત્ય્ અનેન ત્વયા સ્વસ્યૈવોપાસના ત્રિવિધોક્તા । તત્ર બહુધા વિશ્વતો-મુખમ્ ઇતિ તૃતીયાયા ઉપાસનાયા જ્ઞાપનાર્થમ્ । અહં ક્રતુર્ અહં યજ્ઞઃ ઇત્ય્ આદિ સ્વસ્ય વિશ્વ-રૂપત્વં દર્શિતં । અતઃ કર્મ-યોગેન કર્માઙ્ગ-ભૂતેન્દ્રાદિ-યાજકાસ્ તથા પ્રાધાન્યેનૈવ દેવતાન્તર-ભક્તા અપિ ત્વદ્-ભક્તા એવ । કથં તર્હિ તે ન મુચ્યન્તે ? યદ્ ઉક્તં ત્વયા ગતાગતં કામ-કામા લભન્તે ઇતિ । અન્તવત્ તુ ફલં તેષામ્ ઇતિ ચ । તત્રાહ યે ઽપીતિ સત્યં મામ્ એવ યજન્તીતિ । કિન્ત્વ્ અવિધિ-પૂર્વકમ્ મત્-પ્રાપકં વિધિં વિનૈવ યજન્ત્ય્ અતઃ પુનર્ આવર્તન્તે

બલદેવઃ - નન્વ્ ઇન્દ્રાદિ-યાજિનો ઽપિ વસ્તુતસ્ ત્વદ્-યાજિન એવ તેષાં કુતો ગતાગતમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યે ઽપીતિ । યે જના અન્ય-દેવતા-ભક્તાઃ કેવલેષ્વ્ ઇન્દ્રાદિષુ ભક્તિમન્તઃ શ્રદ્ધયા અતએવ ફલ-પ્રદા ઇતિ દૃઢ-વિશ્વાસેનોપેતાઃ સન્તો યજન્તે યજ્ઞૈસ્ તાન્ અર્ચયન્તિ । તે ઽપિ મામ્ એવ યજન્તિ ઇતિ સત્યમ્ એતત્ । કિન્ત્વ્ અવિધિ-પૂર્વકં તે યજન્તિ યેન વિધિના ગતાગત-નિવર્તકા મત્-પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્ તં વિધિં વિનૈવ । અતસ્ તત્ તે લભન્તે

ભ્ગ્ 9.24
અહં હિ સર્વ-યજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ ।
ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ ચ્યવન્તિ તે

શ્રીધરઃ - એતદ્ એવ વિવૃણોતિ અહમ્ ઇતિ । સર્વેષાં યજ્ઞાનાં તત્-તદ્-દેવતા-રૂપેણાહમ્ એવ ભોક્તા । પ્રભુશ્ ચ સ્વામી । ફલ-દાતા ચાપ્ય્ અહમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ભૂતં માં તે તત્ત્વેન યથાવન્ નાભિજાનન્તિ । અતશ્ ચ્યવન્તિ પ્રચ્યવન્તે પુનર્ આવર્તન્તે । યે તુ સર્વ-દેવતાસુ મામ્ એવાતર્યામિનં પશ્યન્તો યજન્તિ તે તુ નાવર્તન્તે

મધુસૂદનઃ - અવિધિ-પૂર્વકત્વં વિવૃણ્વન્ ફલ-પ્રચ્યુતિમ્ અમીષામ્ આહ અહમ્ હીતિ । અહં ભગવાન્ વાસુદેવ એવ સર્વેષાં યજ્ઞાનાં શ્રૌતાનાં સ્માર્તાનાં ચ તત્-તદ્-દેવતા-રૂપેણ ભોક્તા ચ સ્વેનાન્તર્યામિ-રૂપેણાધિયજ્ઞત્વાત્ પ્રભુશ્ ચ ફલ-દાતા ચેતિ પ્રસિદ્ધમ્ એતત્ । દેવતાન્તર-યાજિનસ્ તુ મામ્ ઈદૃશં તત્ત્વેન ભોક્તૃત્વેન પ્રભુત્વેન ચ ભગવાન્ વાસુદેવ એવ વસ્ત્વ્-આદિ-રૂપેણ યજ્ઞાનાં ભોક્તા સ્વેન રૂપેણ ચ ફલ-દાતા ન તદ્-અન્યો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ આરાધ્ય ઇત્ય્ એવં-રૂપેણ ન જાનન્તિ । અતો મત્-સ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાન્ મહતાયાસેનેષ્ટ્વાપિ મય્ય્ અનર્પિત-કર્માણસ્ તત્-તદ્-દેવ-લોકં ધૂમાદિ-માર્ગેણ ગત્વા તદ્-ભોગાન્તે ચ્યવન્તિ પ્રચ્યવન્તે તદ્-ભોગ-જનક-કર્મ-ક્ષયાત્ તદ્-દેહાદિ-વિયુક્તાઃ
પુનર્ દેહ-ગ્રહણાય મનુષ્ય-લોકં પ્રત્યાવર્તન્તે । યે તુ તત્-તદ્-દેવતાસુ ભગવન્તમ્ એવ સર્વાન્તર્યામિણં પશ્યન્તો યજન્તે તે ભગવદ્-અર્પિત-કર્માણસ્ તદ્-વિદ્યા-સહિત-કર્મ-વશાદ્ અર્ચિર્-આદિ-માર્ગેણ બ્રહ્મ-લોકં ગત્વા તત્રોત્પન્ન-સમ્યગ્-દર્શનાસ્ તદ્-ભોગાન્તે મુચ્યન્ત ઇતિ વિવેકઃ

વિશ્વનાથઃ --- અવિધિ-પૂર્વકત્વં એવાહ અહમ્ ઇતિ । દેવતાન્તર-રૂપેણાહમ્ એવ ભોક્તા પ્રભુઃ સ્વામી ફલ-દાતા ચાહમ્ એવતિ । માં તુ તત્ત્વેન ન જાનન્તિ । યથા સૂર્યસ્યાહમ્ ઉપાસકઃ । સૂર્ય એવ મયિ પ્રસીદતુ । સૂર્ય એવ મદ્-અભીષ્ટં ફલં દદાતુ । સૂર્ય એવ પરમેશ્વર ઇતિ તેષાં બુદ્ધિઃ । ન તુ પરમેશ્વરો નારાયણ એવ સૂર્યઃ । સ એવ તાદૃશ-શ્રદ્ધોત્પાદકઃ । સ એવ મહ્યં સૂર્યોપાસના-ફલ-પ્રદઃ । ઇતિ બુદ્ધિ-રતસ્ તત્ત્વતો મદ્-અભિજ્ઞાનાભાવાત્ તે ચ્યવન્તે । ભગવાન્ નારાયણ એવ સૂર્યાદિ-રૂપેણારાધ્યતે ઇતિ ભાવનયા વિશ્વતો-મુખં મામ્ ઉપાસીનાસ્ તુ મુચ્યન્ત એવ । તસ્માન્ મદ્-વિભૂતિષુ સૂર્યાદિષુ પૂજા મદ્-વિભૂતિ-જ્ઞાન-પૂર્વિકૈવ
કર્તવ્યા । ન ત્વ્ અન્યથા ઇતિ દ્યોતિતમ્

બલદેવઃ - અવિધિ-પૂર્વકતાં દર્શયતિ અહં હીતિ । અહમ્ એવેન્દ્રાદિ-રૂપેણ સર્વેષાં યજ્ઞાનાં ભોક્તા પ્રભુઃ સ્વામી પાલકઃ ફલદશ્ ચેત્ય્ એવં તત્ત્વેન માં નાભિજાનન્તિ । અતસ્ તે ચ્યવન્તિ સંસરન્તિ

ભ્ગ્ 9.25
યાન્તિ દેવ-વ્રતા દેવાન્ પિતૄન્ યાન્તિ પિતૃ-વ્રતાઃ ।
ભૂતાનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા યાન્તિ મદ્-યાજિનો ઽપિ મામ્

શ્રીધરઃ - તદ્ એવોપપાદયતિ યાન્તીતિ । દેવેષ્વ્ ઇન્દ્રાદિષુ વ્રતં નિયમો યેષાં તે અન્તવન્તો દેવાન્ યાન્તિ । અતઃ પુનર્ આવર્તન્તે । પિતૄષુ વ્રતં યેષાં શ્રાદ્ધાદિ-ક્રિયા-પરાણાં તે પિતૄન્ યાન્તિ । ભૂતેષુ વિનારકમાતૃપણાદિષુ ઇજ્યા પૂજા યેષાં તે ભૂતેજ્યા ભૂતાનિ યાન્તિ । માં યષ્ટું શીલં યેષાં તે મદ્-યાજિનઃ । તે મામ્ એવાક્ષયં પરમાનન્દ-સ્વરૂપં યાન્તિ

મધુસૂદનઃ - દેવતાન્તર-યાજિનામ્ અનાવૃત્તિ-ફલાભાવે ઽપિ તત્-તદ્-દેવતાયામ્ આનુરૂપ-ક્ષુદ્ર-ફલાવાપ્તિર્ ધ્રુવેતિ વદન્ ભગવદ્-યાજિનાં તેભ્યો વૈલક્ષણ્યમ્ આહ યાન્તીતિ । અવિધિ-પૂર્વક-યાજિનો હિ ત્રિવિધા અન્તઃકરણોપાધિ-ગુણ-ત્રય-ભેદાત્ । તત્ર સાત્ત્વિકા દેવ-વ્રતાઃ । દેવા વસુ-રુદ્રાદિત્યાદયસ્ તત્-સમ્બન્ધિ-વ્રતં બલ્ય્-ઉપહાર-પ્રદક્ષિણ-પ્રહ્વી-ભાવાદિ-રૂપં પૂજનં યેષાં તે તાન્ એવ દેવાન્ યાન્તિ તં યથા યથોપાસતે તદ્ એવ ભવતિ ઇતિ શ્રુતેઃ । રાજસાસ્ તુ પિતૃ-વ્રતાઃ શ્રાદ્ધાદિ-ક્રિયાભિર્ અગ્નિષ્વ્ આત્તાદીનાં પિતૄણામ્ આરાધકાસ્ તાન્ એવ પિતૄન્ યાન્તિ । તથા તામસા ભૂતેજ્યા યક્ષ-રક્ષો-વિનાયક-માતૃ-ગણાદીનાં
ભૂતાનાં પૂજકાસ્ તાન્ય્ એવ ભૂતાનિ યાન્તિ । અત્ર દેવ-પિતૃ-ભૂત-શબ્દાનાં તત્-સમ્બન્ધિ-લક્ષણયોષ્ટ્ર-મુખ-ન્યાયેન સમાસઃ । મધ્યમ-પદ-લોપિ-સમાસાનઙ્ગીકારાન્ પ્રકૃતિ-વિકૃતિ-ભાવાભાવેન ચ તાદર્થ્ય-ચતુર્થી-સમાસાયોગાત્ । અન્તે ચ પૂજાવાચીજ્યાશબ્દ-પ્રયોગાત્ પૂર્વ-પર્યાય-દ્વયે ઽપિ વ્રત-શબ્દઃ પૂજા-પર એવ ।
એવં દેવતાન્તરારાધનસ્ય તત્-તદ્-દેવતા-રૂપત્વમ્ અન્તવત્ ફલમ્ ઉક્ત્વા ભગવદ્-આરાધનસ્ય ભગવદ્-રૂપત્વમ્ અનન્તં ફલમ્ આહ માં ભગવન્તં યષ્ટું પૂજયિતું શીલં યેષાં તે મદ્-યાજિનઃ સર્વાસુ દેવતાસુ ભગવદ્-ભાવ-દર્શિનો ભગવદ્-આરાધન-પરાયણા માં ભગવન્તમ્ એવ યાન્તિ । સમાને ઽપ્ય્ આયાસે ભગવન્તમ્ અનતર્યામિણમ્ અનન્ત-ફલ-દમ્ અનારાધ્ય દેવતાન્તરમ્ આરાધ્યાન્તવત્-ફલં યાન્તીત્ય્ અહો દુર્દૈવ-વૈભવમ્ અજ્ઞાનામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ ચ તત્-તદ્-દેવતા-પૂજા-પદ્ધતૌ યો યો વિધિર્ ઉક્તસ્ તેનૈવ વિધિના સા સા દેવતા પૂજ્યત એવ । યથા વિષ્ણુ-પૂજા-પદ્ધતૌ ય એવ વિધિસ્ તેનૈવ વૈષ્ણવા વિષ્ણું પૂજયન્તિ । અતો દેવતાન્તર-ભક્તાનાં કો દોષ ઇતિ ચેત્ સત્યમ્ । તર્હિ તાં તાં દેવતાં તદ્-ભક્તાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ એવ ઇત્ય્ અયં ન્યાય એવ ઇત્ય્ આહ યાન્તીતિ । તેન તત્-તદ્-દેવતાનામ્ અપિ નશ્વરત્વાત્ તત્-તદ્-દેવતા-ભક્તાઃ કથમ્ અનશ્વરો ભવન્તુ ? અહં ત્વ્ અનશ્વરો નિત્યો મદ્-ભક્તા અપ્ય્ અનશ્વરાઃ ઇતિ તે નિત્યા એવેતિ દ્યોતિતમ્ । ભવાન્ એકઃ શિષ્યતે શેષ-સંજ્ઞઃ [ભ્પ્ 10.3.25] ઇતિ । એકો નારાયણ એવાસીન્ ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ ઇતિ । પરાર્ધાન્તે
સો ઽબુધ્યત ગોપ-રૂપો મે પુરસ્તાદ્ આવિર્બભૂવ [ગ્તુ 1.25] ઇતિ । ન ચ્યવન્તે ચ મદ્-ભક્તા મહતિ પ્રલયે ઽપિ [સ્કન્દપ્ કાશી-ખણ્ડે] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-સ્મૃતિભ્યઃ

બલદેવઃ - વસ્તુતો મમ તત્ તદ્ દેવતાદિ-રૂપતયા સ્થિતત્વે ઽપિ તદ્-રૂપતયા મજ્-જ્ઞાનાભાવાદ્ એવ તેમાં નાપ્નુવન્તીત્ય્ આહ યાન્તીતિ । અત્રાદ્ય્-અપઅર્યાયે વ્રત-શબ્દઃ પૂજાભિધાયી પરત્રેજ્યા-શબ્દાત્ । દેવ-વ્રતા દેવ-પૂજકાઃ સાત્ત્વિક-દર્શ-પૌર્ણમાસ્ય્-આદિ-કર્મભિર્ ઇન્દ્રાદીન્ યજન્તસ્ તાન્ એવ યાન્તિ । પિતૃ-વ્રતા રાજસાઃ શ્રાદ્ધાદિ-કર્મભિઃ પિતૄન્ યજન્તસ્ તાન્ એવ યાન્તિ । ભૂતેજ્યાસ્ તામસાસ્ તત્-તદ્-બલિભિર્ યક્ષ-રક્ષો-વિનાયકાન્ પૂજયન્તસ્ તાન્ય્ એવ ભૂતાનિ યાન્તિ । મદ્-યાજિનસ્ તુ નિર્ગુણાઃ સુલભૈર્ દ્રવ્યૈર્ મામ્ અર્ચયન્તો મામ્ એવ યાન્તિ । અપિર્ અવધારણે । અયમ્ અર્થઃ - ઇન્દ્રાદીનાં વયમ્ ઉપાસકાસ્ ત એવાસ્માકમ્ ઈશ્વરાઃ પૂજાભિઃ પ્રસીદન્તઃ ફલાન્ય્ અભીષાતાનિ દદ્યુર્ ઇતિ મદ્-અન્ય-દેવ-સેવકાનાં
ભાવના । સર્વ-શક્તિઃ સર્વેશ્વરો વાસુદેવસ્ તદ્-દેવતાદિ-રૂપેણાવસ્થિતો ઽસ્મત્-સ્વામી સુલભોપચારૈઃ કર્મભિર્ આરાધિતઃ સર્વાણ્ય્ અસ્મદ્-અભીષ્ટાનિ દદ્યાદ્ ઇતિ મત્-સેવકાનાં ભાવના । તતશ્ ચ સમાનાન્ય્ એવ કર્માણ્ય્ અનુતિષ્ઠન્તો ઽપિ દેવાદિ-સેવિનો મદ્-ભાવના-વૈમુખ્યાત્ તાન્ નિજેષ્ટાન્ એવાચિરાયુષો ઽલ્પ-વિભૂતીન્ આસાદ્ય તૈઃ સહ પરિમિતાન્ ભોગાન્ ભુક્ત્વા તદ્-વિનાશે વિનશ્યન્તિ । મત્-સેવિનસ્ તુ મામ્ અનાદિ-નિધનં સત્ય-સઙ્કલ્પમ્ અનન્ત-વિભૂતિં વિજ્ઞાનાનન્દ-મયં ભક્ત-વત્સલં સર્વેશ્વરં પ્રાપ્ય મત્તઃ પુનર્ ન નિવર્તન્તે । મયા સાકમ્ અનન્તાનિ સુખાનિ અનુભવન્તે મદ્-ધામ્નિ દિવ્યે વિલસન્તીતિ

ભ્ગ્ 9.26
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદ્ અહં ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ અશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ

શ્રીધરઃ - તદ્ એવં સ્વ-ભક્તાનામ્ અક્ષય-ફલમ્ ઉક્તમ્ । અનાયાસત્વં ચ સ્વ-ભક્તેર્ દર્શયતિ પત્રમ્ ઇતિ । પત્ર-પુષ્પાદિ-માત્રમ્ અપિ મહ્યં ભક્ત્યા પ્રીત્યા યઃ પ્રયચ્છતિ તસ્ય્ અપ્રયતાત્મનઃ શુદ્ધ-ચિત્તસ્ય નિષ્કામ-ભક્તસ્ય તત્-પત્ર-પુષ્પાદિકં ભક્ત્યા તેન ઉપહૃતં સમર્પિતમ્ અહમ્ અશ્નામિ । ન હિ મહા-વિભૂતિ-પતેઃ પરમેશ્વરસ્ય મમ ક્ષુદ્ર-દેવતાનામ્ ઇવ બહુ-વિત્ત-સાધ્ય-યોગાદિભિઃ પરિતોષઃ સ્યાત્ । કિન્તુ ભક્તિ-માત્રેણ । અતો ભક્તેન સમર્પિતં યત્ કિઞ્ચિત્ પત્રાદિ-માત્રમ્ અપિ તદ્-અનુગ્રહાર્થમ્ એવાશ્નામીતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ - તદ્ એવં દેવતાન્તરાણિ પરિત્યજ્યાનન્ત-ફલત્વાદ્ ભગવત એવારાધનં કર્તવ્યમ્ અતિસુકરત્વાચ્ ચેત્ય્ આહ પત્રમ્ ઇતિ । પત્રં પુષ્પં ફલં તોયમ્ અન્યદ્ વાનાયાસ-લભ્યં યત્ કિંચિદ્ વસ્તુ યઃ કશ્ચિદ્ અપિ નરો મે મહ્યમ્ અનન્ત-મહા-વિભૂતિ-પતયે પરમેશ્વરાય ભક્ત્યા ન વાસુદેવાત્ પરમ્ અસ્તિ કિંચિત્ ઇતિ બુદ્ધિ-પૂર્વિકયા પ્રીત્યા પ્રચ્છતીશ્વરાય ભૃત્યવદ્ ઉપકલ્પયતિ મત્-સ્વત્વાના આસ્પદ-દ્રવ્યાભાવાત્ સર્વસ્યાપિ જગતો મયૈવાર્જિતત્વાત્ । અતો મદીયમ્ એવ સર્વં મહ્યમ્ અર્પયતિ જનઃ । તસ્ય પ્રીત્યા પ્રયચ્છતઃ પ્રયતાત્મનઃ શુદ્ધ-બુદ્ધેસ્ તત્-પત્ર-પુષ્પાદિ-તુચ્છમ્ અપિ વસ્તુ અહં સર્વેશ્વરો ઽશ્નામિ અશનવત્ પ્રીત્યા સ્વીકૃત્ય તૃપ્યામિ । અત્ર વાચસ્યાત્યન્ત-તિરસ્કારાદ્
અશન-લક્ષિતેન સ્વીકાર-વિશેષેણ પ્રીત્ય્-અતિશય-હેતુત્વં વ્યજ્યતે । ન હ વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્ય્ એતદ્ એવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કસ્માત્ તુચ્છમ્ અપિ તદ્ અશ્નાસિ ? યસ્માદ્ ભક્ત્ય્-ઉપહૃતં ભક્ત્યા પ્રીત્યા સમર્પિતં તેન પ્રીત્યા સમર્પણં મત્-સ્વીકાર-નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ભક્ત્યા પ્રયચ્છતીત્ય્ ઉક્ત્વા પુનર્ ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ ઇતિ વદન્ન્ અભક્તસ્ય બ્રાહ્મણત્વ-તપસ્વિત્વાદિ મત્-સ્વીકાર-નિમિત્તં ન ભવતીતિ પરિસઙ્ખ્યાં સૂચયતિ । શ્રીદામ-બ્રાહ્મણાનીત-તણ્ડુલ-કણ-ભક્ષણવત્ પ્રીતિ-વિશેષ-પ્રતિબદ્ધ-ભક્ષ્યાભક્ષ્ય-વિજ્ઞાનો બાલ ઇવ માત્રાદ્ય્-અર્પિતં પત્ર-પુષ્પાદિ ભક્તાર્પિતં સાક્ષાદ્ એવ ભક્ષયામીતિ વા । તેન ભક્તિર્ એવ મત્-પરિતોષ-નિમિત્તં ન તુ દેવતાન્તરવદ્ બલ્ય્-ઉપહારાદિ બહુ-વિત્ત-વ્યયાયાસ-સાધ્યં કિંચિદ્ ઇતિ દેવતાન્તરમ્ અપહાય મામ્ એવ ભજેતેત્ય્
અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- વરં દેવાન્તર-ભક્તાવાયાસાધિક્યં ન તુ મદ્-ભક્તાવ્ ઇત્ય્ આહ પત્રમ્ ઇતિ । અત્ર ભક્ત્યેતિ કરણમ્ । તૃતીયાયાં ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ ઇતિ પૌનરુક્તં સ્યાત્ । અતઃ સહાર્થે તૃતીયા । ભક્ત્યા સહિતો મદ્-ભક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । તેન મદ્-ભક્ત-ભિન્નો જનસ્ તાત્કાલિક્યા ભક્ત્યા યત્ પ્રયચ્છતિ તત્ તેનોપહૃતમ્ અપિ પત્ર-પુષ્પાદિકં નૈવાશ્નામીતિ દ્યોતિતમ્ । તતશ્ ચ મદ્-ભક્ત એવ પત્રાદિકં યદ્ દદાતિ તત્ તસ્યાહમ્ અશ્નામિ યથોચિતમ્ ઉપયુઞ્જે । કીદૃશમ્ ? ભક્ત્યોપહૃતમ્ । ન તુ કસ્યચિદ્ અનુરોધાદિના દત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ મદ્-ભક્તસ્યાપ્ય્ અપવિત્ર-શરીરત્વે સતિ નાશ્નામીત્ય્ આહ પ્રયતાત્મનઃ શુદ્ધ-શરીરસ્યેતિ રજઃસ્વલાદયો વ્યાવૃત્તાઃ । યદ્ વા પ્રયતાત્મનઃ શુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય
મદ્-ભક્તં વિના નાન્યઃ શુદ્ધાન્તઃકરણ ઇતિ । ધૌતાત્મા પુરુષઃ કૃષ્ણ-પાદ-મૂલં ન મુઞ્ચતિ [ભ્પ્ 2.8.5] ઇતિ પરીક્ષિદ્-ઉક્તેર્ મત્-પાદ-સેવા-ત્યાગાસામાર્થ્યમ્ એવ શુદ્ધ-ચિત્તત્વ-ચિહ્નમ્ । અતઃ ક્વચિત્ કામ-ક્રોધાદિ-સત્ત્વે ઽપિ ઉત્ખાત-દંષ્ટ્રોરગ-દંશવત્ તસ્યાકિંચિત્-કરત્વં જ્ઞેયમ્

બલદેવઃ - એવમ્ અક્ષયાનન્ત-ફલત્વાન્ મદ્-ભક્તિઃ કાર્યેત્ય્ ઉક્ત્વા સુખ-સાધ્યત્વાચ્ ચ સા કાર્યેત્ય્ આહ પત્રમ્ ઇતિ । પત્રં વા પુષ્પં વાન્યદ્ વા । યત્ સુલભં વસ્તુ યો ભક્ત્યા પ્રીતિ-ભરેણ મે સર્વેશ્વરાય પ્રયચ્છતિ, તસ્ય ભક્ત્ય્-ઉપહૃતં પ્રીત્ય્-અર્પિતં તત્-તદ્-અનન્ત-વિભૂતિઃ પૂર્ણ-કામો ઽપ્ય્ અહમ્ અશ્નામિ યથોચિતમ્ ઉપભુઞ્જે । તત્-પ્રીત્ય્-ઉદિત-ક્ષુત્-તૃષ્ણઃ સન્ તદ્-ભક્ત્યાવેશાત્ તત્ સર્વમ્ અદ્મીતિ વા । તસ્ય કીદૃશસ્યેત્ય્ આહ પ્રયતાત્મનો વિશુદ્ધ-મનસો નિષ્કામસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તથીઅ ચ નિષ્કામેણ મદ્-અનુરક્તેનાર્પિતં તદ્ અશ્નામિ । તદ્-વિપરીતેનાર્પિતં તુ નાશ્નામીત્ય્ ઉક્તમ્ । ભક્ત્યા ઇત્ય્ ઉક્ત્વાપિ પુનર્ ભક્ત્ય્-ઉપહૃતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તિર્ ભક્તિર્ એવ મત્-તોષિકા
। ન તુ દિવ્જત્વ-તપસ્વિત્વાદ્ ઇતિ સૂચયતિ । ઇહ સતતમ્ અનન્યઃ પત્રમ્ ઇત્ય્ આદિભિસ્ ત્રિભિર્ ઉક્તા કીર્તનાદિ-રૂપ-વિશુદ્ધ-ભક્તિર્ અર્પિતૈવ ક્રિયેત, ન તુ કૃત્વાર્પિતેતિ ।
ઇતિ પુંસાર્પિતા વિષ્ણૌ ભક્તિશ્ ચેન્ નવ-લક્ષણા ।
ક્રિયેત ભગવત્ય્ અદ્ધા તન્ મન્યે ઽધીતમ્ ઉત્તમમ્ [ભ્પ્ 7.5.19]
ઇતિ પ્રહ્લાદ-વાક્યાત્ । અતસ્ તથાત્ર નોક્તેઃ

ભ્ગ્ 9.27
યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ યજ્ જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્ તપસ્યસિ કૌન્તેય તત્ કુરુષ્વ મદ્-અર્પણમ્

શ્રીધરઃ - ન ચ પત્ર-પુષ્પાદિકમ્ અપિ યજ્ઞાર્થ-પશુ-સોમાદિ-દ્રવ્યવન્ મદ્-અર્થમ્ એવોદ્યમૈર્ આપાદ્ય સમર્પણીયમ્ । કિં તર્હિ ? યત્ કરોષીતિ સ્વભાવતઃ શાસ્ત્રતો વા યત્ કિઞ્ચિત્ કર્મ કરોષિ । તથા યદ્ અશ્નાસિ । યજ્ જુહોષિ । યદ્ દદાસિ । યત્ તપસ્યસિ તપઃ કરોષિ । તત્ સર્વં મય્ય્ અર્પિતં યથા ભવત્ય્ એવં કુરુષ્વ

મધુસૂદનઃ - કીદૃશં તે ભજનં તદ્ આહ યત્ કરોષીતિ । યત્ કરોષિ શાસ્ત્રાદ્ ઋતે ઽપિ રાગાત્ પ્રાપ્તં ગમનાદિ યદ્ અશ્નાસિ સ્વયં તૃપ્ત્ય્-અર્થં કર્મ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં વા । તથા યજ્ જુહોષિ શાસ્ત્ર-બલાન્ નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિ-હોમં નિર્વર્તયસિ । શ્રૌત-સ્માર્ત-સર્વ-હોમોપલક્ષણમ્ એતત્ । તથા યદ્ દદાસિ અતિથિ-બ્રાહ્મણાદિભ્યો ઽન્ન-હિરણ્યાદિ । તથા યત્ તપસ્યસિ પ્રતિસંવત્સરમ્ અજ્ઞાત-પ્રામાદિક-પાપ-નિવૃત્તયે ચાન્દ્રાયણાદિ ચરસિ ઉચ્છૃઙ્ખલ-પ્રવૃત્તિ-નિરાસાય શરીરેન્દ્રિય-સંઘાતં સંયમયસીતિ વા । એતચ્ ચ સર્વેષાં નિત્ય-નૈમિત્તિક-કર્મણામ્ ઉપલક્ષણમ્ । તેન યત્ તવ પ્રાણિ-સ્વભાવ-વશાદ્ વિનાપિ શાસ્ત્રમ્ અવશ્યમ્ભાવિ ગમનાશનાદિ, યચ્ ચ
શાસ્ત્ર-વશાદ્ અવશ્યમ્ભાવિ હોમ-દાનાદિ હે કૌન્તેય તત્ સર્વં લૌકિકં વૈદિકં ચ કર્માન્યેનૈવ નિમિત્તેન ક્રિયમાણં મદ્-અર્પણં મય્ય્ અર્પિતં યથા સ્યાત્ તથા કુરુષ્વ । આત્મનેપદેન સમર્પક-નિષ્ઠમ્ એવ સમર્પણ-ફલં ન તુ મયિ કિંચિદ્ ઇતિ દર્શયતિ । અવશ્યમ્ભાવિનાં કર્મણાં મયિ પરમ-ગુરૌ સમર્પણમ્ એવ મદ્-ભજનં ન તુ તદ્-અર્થં પૃથગ્-વ્યાપારઃ કશ્ચિત્ કર્તવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ ચ આર્તો જિજ્ઞાસુર્ અર્થાર્થી જ્ઞાની ઇત્ય્ આરભ્ય એતાવતીષુ ત્વદ્-ઉક્તાસુ ભક્તિષુ મધ્યે ખલ્વ્ અહં કાં ભક્તિં કરવૈ ? ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં ભો અર્જુન સામ્પ્રતં તાવત્ તવ કર્મ-જ્ઞાનાદીનાં ત્યક્તુમ્ અશક્યત્વાત્ સર્વોત્કૃષ્ટાયાં કેવલાયામ્ અનન્ય-ભક્તૌ નાધિકારો નાપિ નિકૃષ્ટાયાં સકામ-ભક્તૌ । તસ્માત્ ત્વં નિષ્કામાં કર્મ-જ્ઞાન-મિશ્રાં પ્રધાની-ભૂતામ્ એવ ભક્તિં કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ યત્ કરોષીતિ દ્વાભ્યામ્ । લૌકિકં વૈદિકં વા યત્ કર્મ ત્વં કરોષિ । યદ્ અશ્નાસિ વ્યવહારતો ભોજન-પાનાદિકં યત્ કરોષિ તત્ તપસ્યસિ
તપઃ કરોષિ તત્ સર્વં મય્ય્ એવાપણં યસ્ય તદ્ યથા સ્યાત્ તથા કુરુ । ન ચાયં નિષ્કામ-કર્મ-ય્યોગ એવ, ન તુ ભક્તિ-યોગ ઇતિ વાચ્યમ્ । નિષ્કામ-કર્મિભિઃ શાસ્ત્ર-વિહિતં કર્મૈવ ભગવત્ય્ અર્પ્યતે, ન તુ વ્યવહારિકં કિમ્ અપિ કૃતમ્ । તથૈવ સર્વત્ર દૃષ્ટેઃ । ભક્તૈસ્ તુ સ્વાત્મ-મનઃ-પ્રાણેન્દ્રિય-વ્યાપાર-માત્રમ્ એવ સ્વેષ્ટ-દેવે ભગવત્ય્ અર્પ્યતે । યદ્ ઉક્તં ભક્તિ-પ્રકરણ એવ -
કાયેન વાચા મનસેન્દ્રિયૈર્ વા
બુદ્ધ્યાત્મના વાનુસૃત-સ્વભાવાત્ ।
કરોતિ યદ્ યત્ સકલં પરસ્મૈ
નારાયણાયેતિ સમર્પયેત્ તમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.2.34] ઇતિ ।
નનુ ચ જુહોષીતિ હવનમ્ ઇદમ્ અર્ચન-ભક્ત્ય્-અઙ્ગ-ભૂતં વિષ્ણૂદ્દેશયકમ્ એવ । તપસ્યસીતિ । તપો ઽપ્ય્ એતદ્ એકાદશ્ય્-આદિ-વ્રત-રૂપમ્ એવ । અત ઇયમ્ અનન્યૈવ ભક્તિઃ કિમ્ ઇતિ નોચ્યતે ? સત્યમ્ અનન્યા ભક્તિર્ હિ કૃત્વાપિ ન ભગવત્ય્ અર્પ્યતે, કિન્તુ ભગવત્ય્ અર્પિતૈવ જ્ઞાયતે । યદ્ ઉક્તં શ્રી-પ્રહ્લાદેન - શ્રવણં કીર્તનં વિષ્ણોઃ સ્મરણમ્ ઇત્ય્ અત્ર ઇતિ પુંસાર્પિતા વિષ્ણૌ ભક્તિશ્ ચેન્ નવ-લક્ષણા ક્રિયેત [ભ્પ્ 7.5.18-19] ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યા ચ શ્રી-સ્વામિ-ચરણાનાં ભગવતિ વિષ્ણૌ ભક્તિઃ ક્રિયતે, સા ચાર્પિતૈવઅ સતી યદિ ક્રિયેત, ન તુ કૃતા સતી પશ્ચાદ્ અર્પ્યતે ઇત્ય્ અતઃ પદ્યમ્ ઇદં ન કેવલાયાં પર્યવસેદ્ ઇતિ

બલદેવઃ - સતતમ્ ઇત્ય્ આદિભિર્ નિરપેક્ષાણાં ભક્તિર્ મયા ત્વાં પ્રત્ય્ ઉક્તા । ત્વયા તુ પરિનિષ્ઠિતેન કીર્તનાદિકાં ભક્તિં કુર્વતાપિ લોક-સઙ્ગ્રહાય નિખિલ-કર્માર્પણાન્ મમાપિ ભક્તિઃ કાર્યેતિ ભાવેનાહ્ યદ્ ઇતિ । યત્ ત્વં દેહ-યાત્રા-સાધકં લૌકિકં કર્મ કરોષિ, યચ્ ચ દેહ-ધારણાર્થમ્ અન્નાદિકમ્ અશ્નાસિ, તથા યજ્ જુહોષિ વૈદિકમ્ અગ્નિહોત્રાદિ-હોમમ્ અનુતિષ્ઠસિ, યચ્ ચ સત્-પાત્રેભ્યો ઽન્ન-હિરણ્યાદિકં દદાસિ, પ્રત્યબ્દમ્ અજ્ઞાત-દુરિત-ક્ષતયે ચાન્દ્રાયણાદ્ય્ આચરસિ, તત્ સર્વં મદ્-અર્પણં યથા સ્યાત્ તથા કુરુષ્વ । તેન મન્-નિમિત્તસ્યાસ્ય લોકસ્ય સઙ્ક્ગ્રહાત્ ત્વયિ મત્-પ્રસાદો ભૂયાન્ ભાવીતિ । ન ચેયં સર્વ-કર્માર્પણ-રૂય્પા
ભક્તિઃ સ-નિષ્ઠાનામ્ ઇતિ વાચ્યમ્, તૈર્ વૈદિકાનામ્ એવ તત્રાર્પ્યમાણાત્ । કિન્તુ પરિનિષ્ઠિતાનામ્ એવેયમ્ । તૈર્ યત્ કરોષિ ઇત્ય્ આદિ સ્વામિ-નિર્દેશેન સર્વ-કર્મણાં તત્રાર્પણાત્ । તે હિ સ્વામિનો લોક-સઙ્ગ્રહં પ્રયાસમ્ અપનિનીષવસ્ તથા તાન્ય્ આચરન્તસ્ તં પ્રસાદયન્તીતિ

ભ્ગ્ 9.28
શુભાશુભ-ફલૈર્ એવં મોક્ષ્યસે કર્મ-બન્ધનૈઃ ।
સંન્યાસ-યોગ-યુક્તાત્મા વિમુક્તો મામ્ ઉપૈષ્યસિ

શ્રીધરઃ - એવં ચ યત્ ફલં પ્રાપ્સ્યસિ તત્ શૃણુ શુભાશુભેતિ । એવં કુર્વન્ કર્મ-બન્ધનૈઃ કર્મ-નિમિત્તૈર્ ઇષ્ટાનિષ્ટ-ફલૈર્મુક્તો ભવિષ્યસિ કર્મણાં મયિ સમર્પિતત્વેન તવ તત્-ફલ-સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ । તૈશ્ ચ વિમુક્તઃ સન્ । સંન્યાસ-યોગ-યુક્તાત્મા સંન્યાસઃ કર્મણાં મદ્-અર્પણમ્ । સ એવ યોગઃ । તેન યુક્ત આત્મા ચિત્તં યસ્ય । તથાભૂતસ્ ત્વં માં પ્રાપ્સ્યસિ

મધુસૂદનઃ - એતાદૃશસ્ય ભજનસ્ય ફલમ્ આહ શુભાશુભેતિ । એવમ્ અનાયાસ-સિદ્ધે ઽપિ સર્વ-કર્મ-સમર્પણ-રૂપે મદ્-ભજને સતિ શુભાશુભે ઇષ્ટાનિષ્ઠે ફલે યેષાં તૈઃ કર્મ-બન્ધનૈર્ બન્ધ-રૂપૈઃ કર્મભિર્ મોક્ષ્યસે મયિ સમર્પિતઅત્વાત્ તવ તત્-સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ કર્મભિસ્ તત્-ફલૈશ્ ચ ન સંસ્રક્ષ્યસે । તતશ્ ચ સંન્યાસ-યોગ-યુક્તાત્મા સંન્યાસઃ સર્વ-કર્મણાં ભગવતિ સમર્પણં સ એવ યોગ ઇવ ચિત્ત-શોધકત્વાદ્ યોગસ્ તેન યુક્તઃ શોધિત આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સ ત્વં ત્યક્ત-સર્વ-કર્મા વા કર્મ-બન્ધનૈર્ જીવન્ન્ એવ વિમુક્તઃ સન્ સમ્યગ્-દર્શનેનાજ્ઞાનાવરણ-નિવૃત્ત્યા મામ્ ઉપૈષ્યસિ
સાક્ષાત્-કરિષ્યસ્ય્ અહં બ્રહ્માસ્મીતિ । તતઃ પ્રારબ્ધ-કર્મ-ક્ષયાત્ પતિતે ઽસ્મિન્ શરીરે વિદેહ-કૈવલ્ય-રૂપં મામ્ ઉપૈષ્યસિ । ઇદાનીમ્ અપિ મદ્-રૂપઃ સન્ સર્વોપાધિ-નિવૃત્ત્યા માયિક-ભેદ-વ્યવહાર-વિષયો ન ભવિષ્યસીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- શુભાશુભ-ફલૈર્ અનન્તૈઃ કર્મ-રૂપૈર્ બન્ધનૈર્ વિમોક્ષ્યસે । ભક્તિર્ અસ્ય ભજનમ્ । તદ્ ઇહામુત્રોપાધિ-નૈરાસ્યેનૈવામુષ્મિન્ મનઃ-કલ્પનમ્ । એતદ્ એવ ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ [ગ્તુ 1.14] ઇતિ શ્રુતેઃ । સંન્યાસઃ કર્મ-ફલ-ત્યાગઃ સ એવ યોગસ્ તેન યુક્ત આત્મા મનો યસ્ય સઃ । ન કેવલં મુક્ત એવ ભવિષ્યસ્ય્ અપિ તુ વિમુક્તો મુક્તેષ્વ્ અપિ વિશિષ્ટઃ સન્ મામ્ ઉપૈષ્યસિ સાક્ષાત્ પરિચરિતું મન્-નિકટમ્ એષ્યસિ -
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહામુને ॥ [ભ્પ્ 6.14.5] ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્ [ભ્પ્ 5.6.18] ઇતિ શુકોક્તેઃ ।
મુક્તેઃ સકાશાદ્ અપિ સાક્ષાન્ મત્-પ્રેમ-સેવાયા ઉત્કર્ષો ઽયમ્ એવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ -ઈદૃશ-ભક્તેઃ ફલમ્ આહ શુભેતિ । એવં મન્-નિદેશ-કૃતાયાં સર્વ-કર્માર્પણ-લક્ષણાયાં ભક્તૌ સત્યાં કર્મ-રૂપૈર્ બન્ધનૈસ્ ત્વં મોક્ષ્યસે । કીદૃશૈર્ ઇત્ય્ આહ શુભેતીષ્ટાનિષ્ટ-ફલૈસ્ તત્-પ્રાપ્તિ-પ્રતીપૈઃ પ્રાચીનૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ સંન્યાસેતિ મયિ કર્માર્પણં સંન્યાસઃ । સ એવ ચિત્ત-વિશોધકત્વાદ્ યોગસ્ તદ્-યુક્ત આત્મા મનો યસ્ય સઃ । ન કેવલં મુક્ત એવ કર્મભિર્ ભવિષ્યસ્ય્ અપિ તુ વિમુક્તઃ સન્ મામ્ ઉપૈષ્યસિ । મુક્તેષુ વિશિષ્ટઃ સન્ માં સાક્ષાત્ સેવિતું મદ્-અન્તિકં
પ્રાપ્સ્યસિ

ભ્ગ્ 9.29
સમો ઽહં સર્વભૂતેષુ ન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃ ।
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્

શ્રીધરઃ - યદિ ભક્તેભ્ય એવ મોક્ષં દદાસિ નાભક્તેભ્યસ્ તર્હિ તવાપિ કિં રાદ-દ્વેષાદિ-કૃતં વૈષમ્યમ્ અસ્તિ ? નેત્ય્ આહ સમો ઽહમ્ ઇતિ । સમો ઽહં સર્વેષ્વ્ અપિ ભૂતેષુ । અતો મે મમ પ્રિયશ્ ચ દ્વેષ્યશ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ । એવં સત્ય્ અપિ યે માં ભજન્તિ તે ભક્તા મયિ વર્તન્તે । અહમ્ અપિ તેષ્વ્ અનુગ્રાહકતયા વર્તે । અયં ભાવઃ - યથા અગ્નેઃ સ્વલેવકેષ્વ્ એવ તમઃ-શીતાદિ-દુઃખમ્ અપાકુર્વતો ઽપિ ન વૈષમ્યમ્ । યથા વા કલ્પ-વૃક્ષસ્ય । તથૈવ ભક્ત-પક્ષ-પાતિનો ઽપિ મમ વૈષમ્યં નાસ્ત્ય્ એવ । કિન્તુ મદ્-ભક્તેર્ એવાયં મહિમેતિ

મધુસૂદનઃ - યદિ ભક્તાન્ એવાનુગૃહ્ણાસિ નાભક્તાન્ । તતો રાગ-દ્વેષવત્ત્વેન કથં પરમેશ્વરઃ સ્યા ઇતિ નેત્ય્ આહ સમો ઽહમ્ ઇતિ । સર્વેષુ પ્રાણિષુ સમસ્ તુલ્યો ઽહં સદ્-રૂપેણ સ્ફુરણ-રૂપેણાનન્દ-રૂપેણ ચ સ્વાભાવિકેનૌપાધિકેન ચાન્તર્યામિત્વેન । અતો નમમ દ્વેષ-વિષયઃ પ્રીતિ-વિષયો વા કશ્ચિદ્ અસ્તિ સાવિત્રસ્યેવ ગગન-મણ્ડલ-વ્યાપિનઃ પ્રકાશાસ્ય । તર્હિ કથં ભક્તાભક્તયોઃ ફલ-વૈષમ્યં તત્રાહ યે ભજન્તિ તુ યે તુ ભજન્તિ સેવન્તે માં સર્વ-કર્મ-સમર્પણ-રૂપયા ભક્ત્યા । અભક્તાપેક્ષયા ભક્તાનાં વિશેષ-દ્યોતનાર્થસ્ તુ-શબ્દઃ । કો ઽસૌ ? મયિ તે યે મદ્-અર્પિતૈર્ નિષ્કામૈઃ
કર્મભિઃ શોધિતાન્તઃકરણાસ્ તે નિરસ્ત-સમસ્ત-રજસ્-તમો-મલસ્ય સત્ત્વોદ્રેકેણાતિસ્વચ્છસ્યાન્તઃકરણસ્ય સદા મદ્-આકારા વૃત્તિમ્ ઉપૈન્પન્-માનેનોત્પાદયન્તો મયિ વર્તન્તે । અહમ્ અપ્ય્ અતિસ્વચ્છાયાં તદીય-ચિત્ત-વૃત્તૌ પ્રતિબિમ્બિતસ્ તેષુ વર્તે । ચ-કારો ઽવધારણાર્થસ્ ત એવ મયિ તેષ્વ્ એવાહમ્ ઇતિ ।
સ્વચ્છસ્ય હિ દ્રવ્યસ્યાયમ્ એવ સ્વભાવો યેન સમ્બધ્યતે તદ્-આકારં ગૃહ્ણાતીતિ । સ્વચ્છ-દ્રવ્ય-સમ્બદ્ધસ્ય ચ વસ્તુન એષ એવ સ્વભાવો યત્ તત્ર પ્રતિફલતીતિ । તથાસ્વચ્છ-દ્રવ્યસ્યાપ્ય્ એષ એવ સ્વભાવો યત્ સ્વ-સમ્બદ્ધસ્યાકારં ન ગૃહ્ણાતીતિ । અસ્વચ્છ-દ્રવ્ય-સમ્બદ્ધસ્ય ચ વસ્તુન એષ એવ સ્વભાવો યત્ તત્ર ન પ્રતિફલતીતિ । યથા હિ સર્વત્ર વિદ્યમાનો ઽપિ સાવિત્રઃ પ્રકાશઃ સ્વચ્છે દર્પણાદાવ્ એવાભિવ્યજ્યતે ન ત્વ્ અસ્વચ્છે ઘટાદૌ । તાવતા ન દર્પણે રજ્યતિ ન વા દ્વેષ્ટિ ઘટમ્ । એવં સર્વત્ર સમો ઽપિ સ્વચ્છે ભક્ત-ચિત્તે ઽભિવ્યજ્યમાનો ઽસ્વચ્છે ચાભક્તિ-ચિત્તે ઽનભિવ્યજ્ય-માનો ઽહં ન રજ્યામિ કુત્રચિત્ । ન વા દ્વેષ્મિ કંચિત્ । સામગ્રી-મર્યાદયા જાયમાનસ્ય કારય્સાપર્યનુયોજ્યત્વાત્ । વહ્નિવત્ કલ્પ-તરુવચ્ ચાવૈષમ્યં
વ્યાખ્યેયમ્

વિશ્વનાથ - નનુ ભક્તાન્ એવ વિમુક્તીકૃત્ય સ્વં પ્રાપયસિ । ન ત્વ્ અભક્તાન્ ઇતિ ચેત્ તર્હિ તવાપિ કિં રાગ-દ્વેષાદિ-કૃતં વૈષમ્યમ્ અસ્તિ ? નેત્ય્ આહ સમો ઽહમ્ ઇતિ । તે ભક્તા મયિ વર્તન્તે ઽહમ્ અપિ તેષુ વર્ત ઇતિ વ્યાખ્યાને ભગવત્ય્ એવ સર્વ-જગદ્ વર્તત એવ । ભગવાન્ અપિ સર્વ-જગત્સુ વર્તત એવેતિ નાસ્તિ વિશેષઃ । તસ્માત્ યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ [ગીતા 4.11] ઇતિ ન્યાયેન । મયિ તે આસક્તા ભક્તા વર્તન્તે યથા તથાહમપિ તેષ્વ્ આસક્ત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । અત્ર કલ્પ-વૃક્ષાદિ-દૃષ્ટાન્તસ્ ત્વ્ એકાંશેનૈવ જ્ઞેયઃ । ન હિ કલ્પ-વૃક્ષ-ફલાકાઙ્ક્ષયા તદ્ આશ્રિતા આસજ્જન્તિ । નાપિ કલ્પ-વૃક્ષઃ સ્વાશ્રિતેષ્વ્ આસક્તઃ
। નાપિ સ આશ્રિતસ્ય વૈરિણો દ્વેષ્ટિ । ભગવાંસ્ તુ સ્વભક્ત-વૈરિણં સ્વહસ્તેનૈવ હિનસ્તિ । યદ્ ઉક્તં પ્રહ્રાદાય યદા દ્રુહ્યેદ્ ધનિષ્યે ઽપિ વરોર્જિતમ્ [ભ્પ્ 7.4.28] ઇતિ કેચિત્ તુ તુ-કારસ્ય ભિન્નોપક્રમાર્થત્વમ્ આખ્યાય ભક્ત-વાત્સલ્ય-લક્ષણં તુ વૈષમ્યં મયિ વિદ્યત એવેતિ તચ્ ચ ભગવતો ભૂષણં, ન તુ દૂષણમ્ ઇતિ વ્યાચક્ષતે । તથા હિ ભગવતો ભક્ત-વાત્સલ્યમ્ એવ પ્રસિદ્ધમ્ । ન તુ જ્ઞાનિ-વાત્સલ્યં યોગિ-વાત્સલ્યં વા, યથા હ્ય્ અન્યો જનઃ સ્વ-દાસેષ્વ્ એવ વત્સલો નાન્ય-દાસેષુ, તથૈવ ભગવાન્ અપિ સ્વ-ભક્તેષ્વ્ એવ વત્સલો ન રુદ્ર-ભક્તેષુ નાપિ દેવી-ભક્તેષ્વ્ ઇતિ

બલદેવઃ -- નનુ ભક્તાન્ એવ વિમોચ્યાન્તિકં નયસિ । નાભક્તાન્ ઇતિ તવાપિ કિં સર્વેશ્વરસ્ય રાગ-દ્વેષ-કૃતં વૈષમ્યમ્ અસ્તિ ? તત્રાહ સમો ઽહમ્ ઇતિ । દેવ-મનુષ્ય-તિર્યક્-સ્થાવરાદિષુ જાત્યાકૃતિ-સ્વભાવૈર્ વિષમેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ તત્-તત્-કર્માનુગુણ્યેન સૃષ્ટિ-પાલન-કૃત્ સર્વેશ્વરો ઽહંસમઃ પર્જન્ય ઇવ નાના-વિધેષુ તત્-તદ્-બીજેષુ, ન તેષુ મે કો ઽપિ દ્વેષ્યઃ પ્રિયો વેત્ય્ અર્થઃ । ભક્તાનામ્ અભક્તેભ્યો વિશેસં બોધયિતુમ્ ઇહ તુ-શબ્દઃ । યે તુ માં ભજન્તિ શ્રવણાદિ-ભક્તિભિર્ અનુકૂલયન્તિ, તે ભક્ત્યાનુરક્ત્યા મયિ વર્તન્તે । તેષ્વ્ અહં
ચ સર્વેશ્વરો ઽપિ ભક્ત્યા વર્તે, મણિ-સુવર્ણ-ન્યાયેન ભગવતો ઽપિ ભક્તેષુ ભક્તિર્ અસ્તિ । બહ્ગવાન્ ભક્ત-ભક્તિમાન્ ઇત્ય્ આદિ શ્રી-શુક-વાક્યાદ્ ઇતિ પ્રેમ્ણા મિથો વર્તન-વિશેષો દર્શિતઃ । અન્યથા ત્વ્ અવિશેષાપત્તિઃ । તસ્ય પ્રતિજ્ઞા ત્વ્ ઈદૃશ્ય્ એવાવગમ્યતે યે યથા મામ્ ઇત્ય્ આદિના । કલ્પ-દ્રુમ-દૃષ્ટાન્તો ઽપ્ય્ અત્રાંશિક એવ । તત્ર મિથઃ પ્રીત્ય-અપ્રતીતેઃ પક્ષપાતાપ્રતીતેશ્ ચ । તથા ચ સર્વત્રાવિષમે ઽપિ મયિ સ્વાશ્રિત-વાત્સલ્ય-લક્ષણં વૈષમ્યમ્ અસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ ઉપપદ્યતે ચાભ્યુપલભ્યતે ચ [વ્સ્ 2.1.37] ઇતિ ।
નનુ ભક્તેર્ અપિ કર્મત્વાનુસારેણ તેષુ તદ્-વાત્સલ્યાન્ ન તલ્-લક્ષણે તદ્ ઇતિ । ચેન્ મૈવમ્ એતત્ । સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તેર્ ભક્તેઃ કર્માન્યત્વાત્ । શ્રુતિશ્ ચ સચ્-ચિદ્-આનન્દૈક-રસે ભક્તિ-યોગે તિષ્ઠતિ [ગ્તુ 2.78] ઇતિ । ન ચ સ્વરૂપ-પ્રયુક્તત્વાદ્ દૂષણમ્ એતદ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । ગુણ-શ્રેષ્ઠત્વેન સ્તૂયમાનત્વાત્

ભ્ગ્ 9.30
અપિ ચેત્ સુદુરાચારો ભજતે મામ્ અનન્ય-ભાક્ ।
સાધુર્ એવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્ વ્યવસિતો હિ સઃ

શ્રીધર: અપિ ચ મદ્-ભક્તેર્ એવાયમ્ અવિતર્ક્યં પ્રભાવ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ અપિ ચેદ્ ઇતિ । અત્યન્તં દુરાચારો ઽપિ નરો યદ્યપ્ અપૃથક્ત્વેન પૃથગ્-દેવતાપિ વાસુદેવ એવેતિ બુદ્ધ્યા દેવતાન્તર-ભક્તિમ્ અકુર્વન્ મામ્ એવ પરમેશ્વરં ભજતે તર્હિ સાધુઃ શ્રેષ્ઠ એવ સ મન્તવ્યઃ । યતો ઽસૌ સમ્યગ્-વ્યવસિતઃ પરમેશ્વર-ભજનેનૈવ કૃતાર્થો ભવિષ્યામીતિ શોભનમ્ અધ્યવસાયં કૃતવાન્

મધુસૂદનઃ -કિં ચ મદ્-ભક્તેર્ એવાયં મહિમા યત્ સમે ઽપિ વૈષમ્યમ્ આપાદયતિ શૃણુ તન્-મહિમાનમ્ અપિ ચેદ્ ઇતિ । યઃ કશ્ચિત્ સુદુરાચારો ઽપિ ચેદ્ અજામિલાદિર્ ઇવાનન્ય-ભાક્ સન્ માં ભજતે કુતશ્ચિદ્ ભાગ્યોદયાત્ સેવતે સ પ્રાગ્ અસાધુર્ અપિ સાધુર્ એવ મન્તવ્યઃ । હિ યસ્માત્ સમ્યગ્-વ્યવસિતઃ સાધુ-નિશ્ચયવાન્ સઃ

વિશ્વનાથ : સ્વ-ભક્તેષ્વ્ આસક્તિર્ મમ સ્વાભાવિક્ય્ એવ ભવતિ, સા દુરાચારે ઽપિ ભક્તે નાપયાતિ । તમ્ અપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટમ્ એવ કરોમીત્ય્ આહ અપિ ચેદ્ ઇતિ । સુદુરાચારઃ પર-હિંસા પર-દાર-પર-દ્રવ્યાદિ-ગ્રહણ-પરાયણે ઽપિ માં ભજતે ચેત્, કીદૃગ્-ભજનવાન્ ઇત્ય્ અત આહ, અનન્ય-ભાક્ મત્તો ઽન્ય-દેવતાન્તરમ્ । મદ્-ભક્તેર્ અન્યત્ કર્મ-જ્ઞાનાદિકમ્, મત્-કામનાતો ઽન્યાં રાજ્યાદિ-કામનાં ન ભજતે, સ સાધુઃ ।
નન્વ્ એતાદૃશે કદાચારે દૃષ્ટે સતિ, કથં સાધુત્વમ્ ? તત્રાહ, મન્તવ્યો મનનીયઃ । સાધુત્વેનૈવ સ જ્ઞેય ઇતિ યાવત્ । મન્તવ્યમ્ ઇતિ વિધિ-વાક્યમ્ અન્યથા પ્રત્યવાયઃ સ્યાત્ । અત્ર મદ્-આજ્ઞૈવ પ્રમાણમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ત્વાં ભજતે ઇત્ય્ એતદ્-અંશેન સાધુઃ પર-દારાદિ-ગ્રહણાંશેનાસાધુશ્ ચ સ મન્તવ્યસ્ તત્રાહ એવેતિ । સર્વેણાપ્ય્ અંશેન સાધુર્ એવ મન્તવ્યઃ । કદાપિ તસ્યાસાધુત્વં ન દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । સમ્યગ્ વ્યવસિતં નિશ્ચયો યસ્ય સઃ । દુસ્ત્યજેન સ્વ-પાપેન નરકં તિર્યગ્-યોનિર્ વા યામિ ઐકાન્તિકં શ્રી-કૃષ્ણ-ભજનં તુ નૈવ જિહાસામીતિ સ શોભનમ્ અધ્યવસાયં કૃતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ - મમ શુદ્ધ-ભક્તિ-વશ્યતા-લક્ષણઃ સ્વભાવો દુસ્ત્યજ એવ । યદ્ અહં જુગુપ્સિત-કર્મણ્ય્ અપિ ભક્તે ઽનુરજ્યંસ્ તમ્ ઉત્કર્ષયામીતિ પૂર્વાર્થં પુષ્ણન્ન્ આહ અપિ ચેદ્ ઇતિ । અનન્ય-ભાક્ જનશ્ ચેત્ સુદુરાચારો ઽતિવિગર્હિત-કર્માપિ સન્ માં ભજતે મત્-કીર્તનાદિભિર્ માં સેવતે તદ્ અપિ સ સાધુર્ એવ મન્તવ્યઃ । મત્તો ઽન્યાં દેવતાં ન ભજ્ત્ય્ આશ્રયતીતિ મદ્-એકાન્તી મામ્ એવ સ્વામિનં પરમ-પુમર્થં ચ જાનન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉભયથા વર્તમાનો ઽપિ સાધુત્વેન સ પૂજ્ય ઇતિ બોધયિતુમ્ એવ-કારઃ । તસ્ય તથાત્વે મનને મન્તવ્ય ઇતિ સ્વ-નિદેશ-રૂપો વિધિશ્ ચ દર્શિતઃ । ઇતરથા પ્રત્યવાયાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ઉભયથાપિ વર્તમાનસ્ય સાધુત્વમ્
એવેત્ય્ અત્રોક્તં હેતું પુષ્ણન્ન્ આહ સમ્યગ્ ઇતિ । યદ્ અસૌ સમ્યગ્-વ્યવસિતો મદ્-એકાન્ત-નિષ્ઠા-રૂપ-શ્રેષ્ઠ-નિશ્ચયવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ ઉક્તં નારસિંહે-
ભગવતિ ચ હરાવ્ અનન્ય-ચેતા
ભૃશમ્ અલિનો ઽપિ વિરાજતે મનુષ્યઃ ।
ન હિ શશ-કલુષ-ચ્છવિઃ કદાચિત્
તિમિર-પરાભવતામ્ ઉપૈતિ ચન્દ્રઃ ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 9.31
ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા શશ્વચ્છાન્તિં નિગચ્છતિ ।
કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ

શ્રીધરઃ - નનુ કથં સમીચીનાધ્યવસાય-માત્રેણ સાધુર્ મન્તવ્યઃ ? તત્રાહ ક્ષિપ્રમ્ ઇતિ । સુદુરાચારો ઽપિ માં ભજન્ શીઘ્રં ધર્મ-ચિત્તો ભવતિ । તતશ્ ચ શશ્વચ્-છાન્તિં ચિત્તોપપ્લવોપરમ-રૂપાં પરમેશ્વર-નિષ્ઠાં નિતરાં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । કુતર્ક-કર્કશ-વાદિનો નૈતાત્મન્યેરન્ન્ ઇતિ શઙ્કાકુલમ્ અર્જુનં પ્રોત્સાહયતિ હે કૌન્તેય પટહાદિ-મહા-ઘોષ-પૂર્વકં વિવદમાનાનાં સભાં ગત્વા બાહુમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય નિઃશઙ્કં પ્રતિજાનીહિ પ્રતિજ્ઞાં કુરુ । કથમ્ ? મે પરમેશ્વરસ્ય ભક્તઃ સુદુરાચારો ઽપિ ન પ્રણશ્યતિ । અપિ તુ કૃતાર્થ એવ ભવતીતિ । તતશ્ ચ તે તં
પ્રૌઢિ-વિજૃમ્ભ-વિધ્વંસિત-કુતર્કાઃ સન્તો નિઃસંશયં ત્વામ્ એવ ગુરુત્વેનાશ્રયેરન્

મધુસૂદનઃ - અસ્માદ્ એવ સમ્યગ્-વ્યવસાયાત્ સ હિત્વા દુરાચારતાં ક્ષિપ્રમ્ ઇતિ । ચિર-કાલમ્ અધર્માત્માપિ મદ્-ભજન-મહિમ્ના ક્ષિપ્રં શીઘ્રમ્ એવ ભવતિ ધર્માત્મા ધર્માનુગત્-ચિત્તો દુરાચારત્વં ઝટિત્ય્ એવ ત્યક્ત્વા સદ્-આચારો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ શશ્વન્ નિત્યં શાન્તિં વિષય-ભોગસ્પૃહા-નિવૃત્તિં નિગચ્છતિ નિતરાં પ્રાપ્નોત્ય્ અતિનિર્વેદાત્ ।
કશ્ચિત્ ત્વદ્-ભક્તઃ પ્રાગ્ અભ્યસ્તં દુરાચારત્વમ્ અત્યજન્ ન ભવેદ્ અપિ ધર્માત્મા । તથા ચ સ નશ્યેદ્ એવેતિ નેત્ય્ આહ ભક્તાનુકમ્પાપરવશતયા કુપિત ઇવ ભગવાન્ । નૈતદ્ આશ્ચર્યં મન્વીથા હે કૌન્તેય નિશ્ચિતમ્ એવેદૃશં મદ્-ભક્તેર્ માહાત્મ્યમ્ । અતો વિપ્રતિપન્નાનાં પુરસ્તાદ્ અપિ ત્વં પ્રતિજાનીહિ સાવજ્ઞં સ-ગર્વં ચ પ્રતિજ્ઞાં કુરુ । ન મે વાસુદેવસ્ય ભત્કો ઽતિદુરાચારો ઽપિ પ્રાણ-સઙ્કટમ્ આપન્નો ઽપિ સુદુર્લભમ્ અયોગ્યઃ સન્ પ્રાર્તહય્માનો ઽપિ અતિમૂઢો ઽશરણો ઽપિ ન પ્રણશ્યતિ કિં તુ કૃતાર્થ એવ ભવતીતિ । દૃષ્ટાન્તાશ્ ચાજામિલ-પ્રહ્લાદ-ધ્રુવ-ગજેન્દ્રાદયઃ પ્રસિદ્ધા એવ । શાસ્ત્રં ચ ન વાસુદેવ-ભક્તાનામ્ અશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ તાદૃશસ્યાધર્મિણઃ કથં ભજનં ત્વં ગૃહ્ણાસિ ? કામ-ક્રોધાદિ-દૂષિતાન્તઃકરણેન નિવેદિતમ્ અન્ન-પાનાદિકં કથમ્ અશ્નાસીત્ય્ અત આહ ક્ષિપ્રં શીઘ્રમ્ એવ સ ધર્માત્મા ભવતિ । અત્ર ક્ષિપ્રં ભાવી સ ધર્માત્મા શશ્વચ્-છાન્તિં ગમિષ્યતીતિ અપ્રયુજ્ય ભવતિ ગચ્છતીતિ વર્તમાન-પ્રયોગાત્ અધર્મ-કરણાનન્તરમ્ એવ મામ્ અનુસ્મૃત્ય કૃતાનુતાપઃ ક્ષિપ્રમ્ એવ ધર્માત્મા ભવતિ । હન્ત હન્ત મત્-તુલ્યઃ કો ઽપિ ભક્ત-લોકં કલઙ્કયન્ન્ અધમો નાસ્તિ । તદ્ વિદ્યામ્ ઇતિ શશ્વત્ પુનઃ પુનર્ અપિ શાન્તિં નિર્વેદં નિતરાં ગચ્છતિ । યદ્ વા કિયતઃ સમયાદ્ અનન્તરં
તસ્ય ભાવિ ધર્માત્મત્વં તદાનીમ્ અપિ સૂક્ષ્મ-રૂપેણ વર્તત એવં તન્ મનસિ ભક્તેઃ પ્રેવેશાત્ યથા પીતે મહૌષધિ સતિ તદાનીં કિય-કાલ-પર્યન્તં નશ્યદ્-અવસ્થો જ્વર-દાહો વિષ-દાહો વા વર્તમાનો ઽપિ ન ગણ્યત ઇતિ ધ્વનિઃ ।
તતશ્ ચ તસ્ય ભક્તસ્ય દુરાચારત્વ-ગમકાઃ કામ-ક્રોધાદ્યા ઉત્ખાત-દંષ્ટ્રોરગ-દંશવદ્ અકિઞ્ચિત્કરા એવ જ્ઞેયા ઇતિ અનુધ્વનિઃ । અતએવ શશ્વત્ સર્વદૈવ શાન્તિં કામ-ક્રોધાદ્ય્-ઉપશમં નિતરાં ગચ્છત્ય્ અતિશયેન પ્રાપ્નોતીતિ દુરાચારત્વ-દશાયામ્ અપિ સ શુદ્ધાન્તઃકરણ એવ ઉચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ યદિ સ ધર્માત્મા સ્યાત્ તદા નાસ્તિ કો ઽપિ વિવાદઃ । કિન્તુ કશ્ચિદ્ દુરાચાર-ભક્તો મરણ-પર્યન્તમ્ અપિ દુરાચારત્વં ન જહાતિ, તસ્ય કા વાર્તા ઇત્ય્ અતો ભક્ત-વત્સલો ભગવાન્ સ-પ્રૌઢિ સ-કોપમ્ ઇવાહ કૌન્તેયેતિ । મમ ભક્તો ન પ્રણશ્યતિ । તદ્ અપિ પ્રાણ-નાશે અધઃપાતં ન યાતિ । કુતર્ક-કર્કશ-વાદિનો નૈતન્ મન્યેરન્ન્ ઇતિ શોક-શઙ્કા-વ્યાકુલમ્ અર્જુનં પ્રોત્સાહયતિ હે કૌન્તેય પટહકાહલાદિ-મહા-ઘોષ-પૂર્વકં વિવદમાનાનાં સભાં ગત્વા બાહુમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય નિઃશઙ્કં પ્રતિજાનીહિ પ્રતિજ્ઞાં કુરુ । કથમ્ ? મે મમ પરમેશ્વરસ્ય ભક્તો દુરાચારો ઽપિ ન પ્રણેશ્યેત્ય્ અપિ તુ કૃતાર્થ એવ ભવતિ । તતશ્ ચ તે તં પ્રૌઢિ-વિજૃમ્ભિત-વિધ્વંસિત-કુતર્કાઃ સન્તો
નિઃસંશયં ત્વામ્ એવ ગુરુત્વેનાશ્રયેરન્ ઇતિ સ્વામિ-ચરણાઃ ।
નનુ કથં ભગવાન્ સ્વયમ્ અપ્રતિજ્ઞાય પ્રતિજ્ઞાતુમ્ અર્જુનમ્ એવાતિદિદેશ । યથૈવાગ્રે મામ્ એવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયો ઽસિ મે ઇતિ વક્ષ્યતે । તથૈવાત્રાપિ કૌન્તેય પ્રતિજાને ઽહં ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ ઇતિ કથં નોક્તમ્ ? ઉચ્યતે - ભગવતા તદાનીમ્ એવ વિચારિતં ભક્ત-વત્સલેન મયા સ્વ-ભક્તાપકર્ષ-લેશમ્ અપ્ય્ અસહિષ્ણુના સ્વ-પ્રતિજ્ઞાં ખણ્ડયિત્વાપિ સ્વાપ-કર્ષમ્ અઙ્ગીકૃત્યાપિ ભક્ત-પ્રતિજ્ઞૈવ રક્ષિતા બહુત્ર । યથા તત્રૈવ ભીષ્મ-યુદ્ધે સ્વ-પ્રતિજ્ઞામ્ અપ્ય્ અપાકૃત્ય ભીષ્મ-પ્રતિજ્ઞૈવ રક્ષિષ્યતે, બહિર્મુખા વાદિનો વૈતણ્ડિકા મત્-પ્રતિજ્ઞાં શ્રુત્વા હસિષ્યન્તિ અર્જુન-પ્રતિજ્ઞા તુ પાષાણ-રેખૈવેતિ તે પ્રતિયન્તિ
। અતો ઽર્જુનમ્ એવ પ્રતિજ્ઞાં કારયામીતિ । અત્ર એતાદૃશ-દુરાચારસ્યાપિ અનન્ય-ભક્તિ-શ્રવણાદ્ અનન્ય-ભક્તાભિધાયક-વાક્યેષુ સર્વત્ર ન વિદ્યતે ઽન્યત્-સ્ત્રી-પુત્રાદ્યાસક્તિ-વિધર્મ-શોક-મોહ-કામ-ક્રોધાદિકં યત્રેતિ કુપણ્ડિત-વ્યાખ્યા ન ગ્રાહ્યેતિ

બલદેવઃ -- ઇતિ । સુદુરાચારો ઽપિ માં ભજન્ શીઘ્રં ધર્મ-ચિત્તો ભવતિ । તતશ્ ચ શશ્વચ્- છાન્તિં ચિત્તોપપ્લવોપરમ-રૂપાં પરમેશ્વર-નિષ્ઠાં નિતરાં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । કુતર્ક-કર્કશ-વાદિનો નૈતાત્મન્યેરન્ન્ ઇતિ શઙ્કાકુલમ્ અર્જુનં પ્રોત્સાહયતિ હે કૌન્તેય પટહાદિ-મહા-ઘોષ-પૂર્વકં વિવદમાનાનાં સભાં ગત્વા બાહુમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય નિઃશઙ્કં પ્રતિજાનીહિ પ્રતિજ્ઞાં કુરુ । કથમ્ ? મે પરમેશ્વરસ્ય ભક્તઃ સુદુરાચારો ઽપિ ન પ્રણશ્યતિ । અપિ તુ કૃતાર્થ એવ ભવતીતિ । તતશ્ ચ તે ત્વત્ પ્રૌઢિ-વિજૃમ્ભ-વિધ્વંસિત-કુતર્કાઃ સન્તો નિઃસંશયં ત્વામ્ એવ ગુરુત્વેનાશ્રયેરન્

ભ્ગ્ 9.32
માં હિ પાર્થ વ્યપાશ્રિત્ય યે ઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ ।
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્ તથા શૂદ્રાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ - સ્વાચાર-ભ્રષ્ટં મદ્-ભક્તિઃ પવિત્રીકરોતીતિ કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્ ? યતો મદ્-ભક્તિર્ દુષ્કુલાન્ અપ્ય્ અનધિકારિણો ઽપિ સંસારાન્ મોચયતીત્ય્ આહ માં હીતિ । યે ઽપિ પાપ-યોનયઃ સ્યુર્ નિકૃષ્ટ-જન્માનો ઽન્ત્યજાદયો ભવેયુઃ । યે ઽપિ વૈશ્યાઃ કેવલં કૃષ્યાદિ-નિરતાઃ । સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાશ્ ચાપ્ય્ અધ્યયનાદિ-રહિતાઃ । તે ઽપિ માં વ્યાપાશ્રિત્ય સંસેવ્ય પરાં ગતિં યાન્તિ । હિ નિશ્ચિતમ્

મધુસૂદનઃ - એવમ્ આગન્તુક-દોષેણ દુષ્ટાનાં ભગવદ્-ભક્તિ-પ્રભાવાન્ નિસ્તારમ્ ઉક્ત્વા સ્વાભાવિક-દોષેણ દુષ્ટાનામ્ અપિ તમ્ આહ માં હીતિ । હિ નિશ્ચિતં હે પાર્થ માં વ્યપાશ્ચિત્ય શરણમ્ આગત્ય યે ઽપિ સ્યુઃ પાપ-યોનયો ઽન્ત્યજાસ્ તિર્યઞ્ચો વા જાતિ-દોષેણ દુષ્ટાઃ । તથીઅ વેદાધ્યયનાદિ-શૂન્યતયા નિકૃષ્ટાઃ સ્ત્રિયો વૈશ્યાઃ કૃષ્યાદિ-માત્ર-રતાઃ । તથા શૂદ્રા જાતિતો ઽધ્યયનાદ્ય્-અભાવેન ચ પરમ-ગત્ય્-અયોગ્યાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્ । અપિ-શબ્દાત્ પ્રાગ્-ઉક્ત-દુરાચારા અપિ

વિશ્વનાથઃ --- એવં કર્મણા દુરાચારાણામ્ આગન્તુકાન્ દોષાન્ મદ્-ભક્તિર્ ન ગણયતિ ઇતિ કિં ચિત્રમ્ ? યતો જાત્યૈવ દુરાચારાણાં સ્વાભાવિકાન્ અપિ દોષાન્ મદ્-ભક્તિર્ ન ગણયતીત્ય્ આહ મામ્ ઇતિ । પાપ-યોનયો ઽન્ત્યજા મ્લેચ્છા અપિ । યદ્ ઉક્તમ્-
કિરાત-હૂણાન્ધ્ર-પુલિન્દ-પુલ્કશા
આભીર-શુમ્ભા યવનાઃ ખસાદયઃ ।
યે ઽન્યે ચ પાપા યદ્-અપાશ્રયાશ્રયાઃ
શુધ્યન્તિ તસ્મૈ પ્રભવિષ્ણવે નમઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.18] ઇતિ ।
અહો બત શ્વ-પચો ઽતો ગરીયાન્
યજ્-જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તુભ્યમ્ ।
તેપુસ્ તપસ્ તે જુહુવુઃ સસ્નુર્ આર્યા
બ્રહ્માનૂચુર્ નામ ગૃણન્તિ યે તે ॥ [ભ્પ્ 3.33.6-7]
કિં પુનઃ સ્ત્રી-વૈશ્યાદ્યા અશુદ્ધ્ય્-અલીકાદિમન્તઃ

બલદેવઃ - મહા-ઘોષ-પૂર્વકં વિવદમાનાનાં સભાં ગત્વા બાહુમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય નિઃશઙ્કં પ્રતિજાનીહિ પ્રતિજ્ઞાં કુરુ સર્વેશ્વરો ઽહં મદ્-એકાન્તિનાં આગન્તુક-દોષાન્ વિધુનોમીતિ કિં ચિત્રમ્ ? યદ્ અતિપાપિનો ઽપિ મદ્-ભક્ત-પ્રસઙ્ગાદ્ વિધૂતાવિદ્યા વિમુચ્યન્ત ઇત્ય્ આહ માંહીતિ । યે પાપ-યોનયો ઽન્ત્યજાઃ સહજ-દુરાચારાઃ સ્યુસ્ તે ઽપિ મદ્-ભક્ત-પ્રસઙ્ગેન માં સર્વેશં વસુદેવ-સુતં વ્યપાશ્રિત્ય શરણમ્ આગત્ય પરાં યોગિ-દુર્લભાં ગતિં મત્-પ્રાપ્તિં યાન્તિ હિ નિશ્ચિતમ્ એતત્ । એવમ્ આહ શ્રીમાન્ શુકઃ-
કિરાત-હૂણાન્ધ્ર-પુલિન્દ-પુલ્કશા
આભીર-શુમ્ભા યવનાઃ ખસાદયઃ ।
યે ઽન્યે ચ પાપા યદ્-અપાશ્રયાશ્રયાઃ
શુધ્યન્તિ તસ્મૈ પ્રભવિષ્ણવે નમઃ ॥ [ભ્પ્ 2.4.18] ઇતિ ।
અત્રાસ્ય લોકસ્યાનિત્યત્વં કણ્ઠતો બ્રુવન્ હરિર્ મિથ્યાત્વં તસ્ય નિરાસાત્

ભ્ગ્ 9.33
કિં પુનર્ બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્ તથા ।
અનિત્યમ્ અસુખં લોકમ્ ઇમં પ્રાપ્ય ભજસ્વ મામ્

શ્રીધરઃ - યદૈવં તદા સત્-કુલાઃ સદ્-આચારાશ્ ચ મદ્-ભક્તાઃ પરાં ગતિં યાન્તિ ઇતિ કિં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ કિં પુનર્ ઇતિ । પુણ્યાઃ સુકૃતિનો બ્રાહ્મણાઃ । તથા રાજાનશ્ ચ ત ઋષયશ્ ચ ક્ષત્રિયાઃ । એવં ભૂતાઃ પરાં ગતિં યાન્તીતિ કિં પુનર્ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતસ્ ત્વમ્ ઇમં રાજર્ષિ-રૂપં દેહં પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા માં ભજસ્વ । કિંચાનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અસુખં સુખ-રહિતં ચેમં મર્ત્ય-લોકં પ્રાપ્ય અનિત્યત્વાદ્ વિલમ્બમ્ અકુર્વન્ અસુખત્વાચ્ ચ સુખાર્થમ્ ઉદ્યમં હિત્વા મામ્ એવ ભજસ્વેત્ય્
અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - એવં ચેત્ પુણ્યાઃ સદાચારા ઉત્તમ-યોનયશ્ ચ બ્રાહ્મણાસ્ તથા રાજર્ષયઃ સૂક્ષ્મ-વસ્તુ-વિવેકિનઃ ક્ષત્રિયા મમ ભક્તાઃ પરાં ગતિં યાન્તીતિ કિં પુનર્ વાચ્યમ્ અત્ર કસ્યચિદ્ અપિ સન્દેહાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો મદ્-ભક્તેર્ ઈદૃશો મહિમાતો મહતા પ્રત્નેનેમં લોકં સર્વ-પુરુષાર્થ-સાધન-યોગ્યમ્ અતિદુર્લભં ચ મૌષ્ય-દેહમ્ અનિત્યમ્ આશુ-વિનાશિનમ્ અસુખં ગર્ભ-વાસાદ્ય્-અનેક-દુઃખ-બહુલં લબ્ધ્વા યાવદ્ અયં ન નશ્યતિ તાવદ્ અતિશીઘ્રમ્ એવ ભજસ્વ માં શરણમ્ આશ્રયસ્વ । અનિત્યત્વાદ્ ઔખત્વાચ્ ચાસ્ય વિલમ્બં સુખાર્થમ્ ઉદ્યમં
ચ મા કાર્ષીસ્ ત્વં ચ રાજર્ષિર્ અતો મદ્-ભજનેનાત્માનં સફલં કુરુ । અન્યથા હ્ય્ એતાદૃશં જન્મ નિષ્ફલમ્ એવ તે સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- તતો ઽપિ કિં પુનર્ બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યાઃ સત્-કુલાઃ સદાચારાશ્ ચ યે ભક્તાઃ । તસ્માત્ ત્વં માં ભજસ્વ

બલદેવઃ - કિમ્ ઇતિ । યદ્ય્ એવં તર્હિ બ્રાહ્મણા રાજર્ષયઃ ક્ષત્રિયાશ્ ચ સત્-કુલાઃ પુણ્યાઃ સદ્-આચારિણો ભક્તાઃ સન્તઃ પરાં ગતિં યાન્તીતિ કિં પુનર્ વાચ્યમ્ ? નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશય-લેશો ઽપિ । તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ રાજર્ષિર્ ઇમં લોકં પ્રાપ્ય માં ભજસ્વ અનિત્યં નશ્વરમ્ અસુખમ્ ઈષત્ સુખં વિનાશિન્ય્ અલ્પ-સુખે ઽસ્મિન્ લોકે રાજ્ય-સ્પૃહાં વિહાય નિત્યમ્ અનન્તાનન્દં મામ્ ઉપાસ્ય પ્રાપ્નુહીતિ ત્વરાત્ર વ્યજ્યતે । અત્રાસ્ય લોકસ્યાનિત્યત્વં કણ્ઠતો બ્રુવન્ હરિર્ મિથ્યાત્વં તસ્ય નિરાસાત્

ભ્ગ્ 9.34
મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તો મદ્-યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમ્ આત્માનં મત્-પરાયણઃ

શ્રીધરઃ - ભજન-પ્રકારં દશ્રયન્ન્ ઉપસંહરતિ મન્-મના ઇતિ । મય્ય્ એવ મનો યસ્ય સ મન્-મનાઃ તાદૃશસ્ ત્વં ભવ । તથા મમૈવ ભક્તઃ સેવકો ભવ । મદ્-યાજી મત્-પૂજન-શીલો ભવ । મામ્ એવ ચ નમસ્કુરુ । એવમ્ એભિઃ પ્રકારૈર્ મત્-પરાયણઃ સન્ન્ આત્માનં મનો મયિ યુક્ત્વા સમાધાય મામ્ એવ પરમાનન્દ-રૂપમ્ એષ્યસિ પ્રાપ્સ્યસિ

નિજમ્ ઐશ્વર્યમ્ આશ્ચર્યં ભક્તેશ્ ચાદ્ભુત-વૈભવમ્ ।
નવમે રાજ-ગુહ્યાખ્યે કૃપયાવોચદ્ અચ્યુતઃ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
રાજ-વિદ્યા-રાજ-ગુહ્ય-યોગો નામ નવમો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ - ભજન-પ્રકારં દર્શયન્ન્ ઉપસંહરતિ મન્-મના ભવેતિ । રાજ-ભક્તસ્યાપિ રાજ-ભૃત્યસ્ય પુત્રાદૌ મનસ્ તથા સ તન્-મના અપિ ન તદ્-ભક્ત ઇત્ય્ અત ઉક્તં મન્-મના ભવ મદ્-ભક્ત ઇતિ । તથા મદ્-યાજી મત્-પૂજન-શીલો માં નમસ્કુરુ મનો-વાક્-કાયૈઃ । એવમ્ એભિઃ પ્રકારૈર્ મત્-પરાયણો મદ્-એક-શરણઃ સન્ન્ આત્માનમ્ અન્તઃકરણં યુક્ત્વા મયિ સમાધાય મામ્ એવ પરમાનન્દ-ઘનં સ્વ-પ્રકાશં સર્વોપદ્રવ-શૂન્યમ્ અભયમ્ એષ્યસિ પ્રાપ્સ્યસિ

શ્રી-ગોવિન્દ-પદારવિન્દ-મકરન્દાસ્વાદ-શુદ્ધાશયાઃ
સંસારામ્બુધિમ્ ઉત્તરન્તિ સહસા પશ્યન્તિ પૂર્ણં મહઃ ।
વેદાન્તૈર્ અવધારયન્તિ પરમં શ્રેયસ્ ત્યજન્તિ ભ્રમં
દ્વૈતં સ્વપ્ન-સમં વિદન્તિ વિમલાં વિન્દન્તિ ચાનન્દતામ્ ॥
ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ અધિકારિ-ભેદેન રાજ-વિદ્યા-રાજ-ગુહ્ય-યોગો નામ નવમો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- ભજન-પ્રકારં દર્શયન્ન્ ઉપસંહરતિ મન્-મના ઇતિ । એવમ્ આત્માનં મનો દેહં ચ યુક્ત્વા મયિ નિયોજ્ય

પાત્રાપાત્ર-વિચારિત્વં સ્વ-સ્પર્શાત્ સર્વ-શોધનમ્ ।
ભક્તેર્ એવાત્રૈતદ્ અસ્યાઃ રાજ-ગુહ્યત્વમ્ ઈક્ષ્યતે ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ નવમો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ॥

બલદેવઃ - અથ પરિનિષ્ઠિતસ્યાર્જુનસ્યાભીષ્ટાં શુદ્ધાં ભક્તિમ્ ઉપદિશન્ન્ ઉપસંહરતિ મન્-મના ઇતિ । રાજ-ભક્તો ઽપિ રાજ-ભૃત્યઃ પત્ન્યાદિ-મનાસ્ તથા સ તન્-મના અપિ ન તદ્-ભક્તો ભવતિ । ત્વં તુ તદ્-વિલક્ષણ-ભાવેન મન્-મના મદ્-ભક્તો ભવ । મયિ નીલોત્પલ-શ્યામલત્વાદિ-ગુણવતિ વસુદેવ-સૂનૌ સ્વ-સ્વામિત્વ-સ્વ-પુમર્થત્વ-બુદ્ધ્યાનવચ્છિન્ન-મધુ-ધારાવત્ સતતં મનો યસ્ય સઃ । તથા મદ્-યાજી તાદૃશસ્યાતિમાત્ર-પ્રિયસ્ય મમાર્ચને નિરતો ભવ । તાદૃશં મામ્ અતિપ્રેમ્ણા નમસ્કુરુ દણ્ડવત્ પ્રણમ । એવમ્ આત્માનં મનો દેહં ચ યુક્તા મયિ નિવેદ્ય મત્-પરાયણો મદ્-એકાશ્રયઃ સન્ મામ્ ઉપૈષ્યસિ । એષા ભક્તિર્ અર્પિતૈવ ક્રિયેતેતિ બોધ્યમ્

પાત્રાપાત્ર-ધિયા શૂન્યા સ્પર્શાત્ સર્વાઘ-નાશિની ।
ગઙ્ગેવ ભક્તિર્ એવેતિ રાજ-ગુહ્યમ્ ઇહ સ્મૃતા ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે નવમો ઽધ્યાયઃ