ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 70

વિશ્વનાથઃ --- નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ - અધિયજ્ઞઃ ક ઇતિ યજ્ઞમ્ અધિગત ઇન્દ્રાદિર્ વા વિષ્ણુર્ વા સ ઇતિ । કથમ્ ઇતિ તસ્યાધિયજ્ઞ-ભાવઃ કથમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતત્ સર્વં મત્-સન્દેહ-નિવારણં તવેષત્કરમ્ ઇતિ બોધયિતું સમ્બોધનં - હે મધુસૂદનેતિ । પ્રયાણેતિ તદા સર્વેન્દ્રિય-વ્યગ્રતયા ચિત્ત-સમાધાનાસ્મભવાદ્ ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 8.3
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ--
અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ।
ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ

શ્રીધરઃ - પ્રશ્ન-ક્રમેણૈવોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ અક્ષરમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । ન ક્ષરતિ ન ચલતીત્ય્ અક્ષરમ્ । નનુ જીવો ઽપ્ય્ અક્ષરઃ । પરમં યદ્ અક્ષરં જગતો મૂલ-કારણં તદ્ બ્રહમ્ । એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તીતિ શ્રુતેઃ । સ્વસ્યૈવ બ્રહ્મણ એવાંશતયા જીવ-રૂપેણ ભવનં સ્વભાવઃ । સ એવાત્માનં દેહમ્ અધિકૃત્ય ભોક્તૃત્વેન વર્તમાનો ઽધ્યાત્મ-શબ્દેનોચ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । ભૂતાનાં જરાયુજાદીનાં ભાવ ઉત્પત્તિઃ । ઉદ્ભવશ્ ચ ઉત્કૃષ્ટત્વેન ભવનમ્ ઉદ્ભવઃ ।
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજા ॥
ઇતિ ક્રમેણ વૃદ્ધિઃ । તૌ ભૂત-ભાવોદ્ભવૌ કરોતિ યો વિસર્ગો દેવતોદ્દેશેન દ્રવ્ય-ત્યાગ-રૂપો યજ્ઞઃ । સર્વ-કર્મણામ્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ સ ચ કર્મ-શબ્દ-વાચ્યઃ

મધુસૂદનઃ - એવં સપ્તાનાં પ્રશ્નાનાં ક્રમેણોત્તરં ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ । પ્રશ્ન-ક્રમેણ હિ નિર્ણયે પ્રષ્ટુર્ અભીષ્ટ-સિદ્ધિર્ અનાયાસેન સ્યાદિત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ ભગવાન્ અત્ર શ્લોકે પ્રશ્ન-ત્રયં ક્રમેણ નિર્ધારિતવાન્ । એવં દ્વિતીય-શ્લોકે ઽપિ પ્રશ્ન-ત્રયં તૃતીય-શ્લોકે ત્વ્ એકમ્ ઇતિ વિભાગઃ । નિરુપાધિકમ્ એવ બ્રહ્માત્ર વિવક્ષિતં બ્રહ્મ-શબ્દેન ન તુ સોપાધિકમ્ ઇતિ પ્રથમ-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ - અક્ષરં ન ક્ષરતીત્ય્ અવિનાશિ અશ્નુતે વા સર્વમ્ ઇતિ સર્વ-વ્યાપકમ્ । એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્ય્ અસ્થૂલમ્ અનણુ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉપક્રમ્ય એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યા-ચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ
તિષ્ઠતઃ નાન્યદ્ અતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ શ્રુતિર્ ઇત્યાદિ મધ્યે પરામૃશ્ય એતસ્મિન્ તુ ખલ્વ્ અક્ષરએ ગાર્ગ્ય્ આકાશ ઓતશ્ ચ પ્રોતશ્ ચ ઇત્ય્ ઉપસંહૃતં શ્રુત્યા । સર્વોપાધિ-શૂન્યં સર્વસ્ય પ્રશાસિતૃ, અવ્યાકૃતાકાશાન્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય ધારયિતૃ । અસ્મિંશ્ ચ શરીરેન્દ્રિય-સંઘાતે વિજ્ઞાતૃ । નિરુપાધિકં ચૈતન્યં તદ્ ઇહ બ્રહ્મેતિ વિવક્ષિતમ્ । એતદ્ એવ વિવૃણોતિ પરમમ્ ઇતિ । પરમં સ્વ-પ્રકાશ-પરમાનન્દ-રૂપં પ્રશાસનસ્ય કૃત્સ્ન-જડ-વર્ગ-ધારણસ્ય ચ લિઙ્ગસ્ય તત્રૈવોપપત્તેઃ । અક્ષરમ્ અમ્બરાન્ત-ધૃતેઃ (વ્સ્ 1.3.10) ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ન ત્વ્ ઇહાક્ષર-શબ્દસ્ય વર્ણ-માત્રે રૂઢત્વાચ્ છ્રુતિ-લિઙ્ગાધિકરણ-ન્યાય-મૂલકેન રૂઢિર્ યોગમ્ અપહરતિ ઇતિ ન્યાયેન રથકાર-શબ્દેન જાતિ-વિશેષવત્-પ્રણવાખ્યમ્ અક્ષરમ્ એવ ગ્રાહ્યં તત્રોક્ત-લિઙ્ગ-સમ્ભવાત્ । ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મેતિ ચ પરેણ વિશેષણાત્ આનઅર્થક્ય-પ્રતિહતાનાં વિપરીતં બલાબલમ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । વર્ષાસુ રથકાર આદધીત ઇત્ય્ અત્ર તુ જાતિ-વિશેષે નાસ્ત્ય્ અસમ્ભવ ઇતિ વિશેષઃ । અનન્યથા-સિદ્ધેન તુ લિઙ્ગેન શ્રુતેર્ બાધઃ આકાશસ્ તલ્-લિઙ્ગાત્ ઇત્ય્ આદૌ વિવૃતઃ । એતાવાંસ્ ત્વ્ ઇહ વિશેષઃ । અનન્યથા-સિદ્ધેન લિઙ્ગેન શ્રુતેર્ બાધે યત્ર યોગઃ સમ્ભવતિ તત્ર સ એવ ગૃહ્યતે મુખ્યત્વાત્ । યથાજ્યૈઃ સ્તુવતે પૃષ્ટૈઃ
સ્તુવત ઇત્ય્ આદૌ । યથા ચાત્રૈવાક્ષર-શબ્દે । યત્ર તુ યોગો ઽપિ ન સમ્ભવતિ તત્ર ગૌણી વૃત્તિર્ યથાકાશ-પ્રાણાદિ-શબ્દેષુ । આકાશ-શબ્દસ્યાપિ બ્રહ્મણિ આ સમન્તાત્ કાશત ઇતિ યોગઃ સમ્ભવતીતિ ચેત્ । સ એવ ગૃહ્યતામ્ ઇતિ પઞ્ચપાદીકૃતઃ । તથા ચ પરામર્ષં સૂત્રં પ્રસિદ્ધેશ્ ચ (વ્સ્ 1.3.17) ઇતિ । કૃતમ્ અત્ર વિસ્તરેણ ।
તદ્ એવં કિં તદ્ બ્રહ્મેતિ નિર્ણીતમ્ । અધુના કિમ્ અધ્યાત્મમ્ ઇતિ નિર્ણીયતે । યદ્ અક્ષરં બ્રહ્મેત્ય્ ઉક્તં તસ્યૈવ સ્વભાવઃ સ્વો ભાવઃ સ્વરૂપં પ્રત્યક્-ચૈતન્યં ન તુ સ્વસ્ય ભાવ ઇતિ ષષ્ઠી-સમાસઃ । લક્ષણાપ્રસઙ્ગાત્, ષષ્ઠી-તત્પુરુષ-બાધેન કર્મ-ધારય-પરિગ્રહસ્ય શ્રુત-પદાર્થાન્વયેન વિષાદ-સ્થપત્ય્-અધિકરણ-સિદ્ધત્વાત્ । તસ્માન્ ન બ્રહ્મણઃ સંબન્ધિ કિન્તુ બ્રહ્મ-સ્વરૂપમ્ એવ । આત્માનં દેહમ્ અધિકૃત્ય ભોક્તૃતયા વર્તમાનમ્ અધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ઽધ્યાત્મ-શબ્દેનાભિધીયતે ન કરણ-ગ્રામ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યાગ-દાન-હોમાત્મકં વૈદિકં કર્મૈવાત્ર કર્મ-શબ્દેન વિવિક્ષિતમ્ ઇતિ તૃતીય-પ્રશ્નોત્તરમ્ આહ ભૂતાનાં ભવન-ધર્મકાણાં સર્વેષાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનાં ભાવમ્ ઉત્પત્તિમ્ ઉદ્ભવં વૃદ્ધિં ચ કરોતિ યો વિસર્ગસ્ ત્યાગસ્ત-તચ્-છાસ્ત્ર-વિહિતો યાગ-દાન-હોમાત્મકઃ સ ઇહ કર્મ-સંજ્ઞિતઃ । કર્મ-શબ્દેનોક્ત ઇતિ યાવત્ । તત્ર દેવતોદ્દેશેન દ્રવ્ય-ત્યાગો યાગ ઉત્તિષ્ઠદ્ ધોમો વષટ્-કાર-પ્રયોગાન્તઃ । સ એવોપવિષ્ટ-હોમઃ સ્વાહા-કાર-પ્રયોગાન્ત આસેચન-પર્યન્તો હોમઃ । પર-સ્વત્વાપત્તિ-પર્યન્તઃ સ્વત્વ-ત્યાગો દાનમ્ । સર્વત્ર ચ ત્યાગાંશો ઽનુગતઃ । તસ્ય ચ ભાત-ભાવોદ્ભવ-કરત્વમ્-
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
તે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતઃ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેશ્ ચ

વિશ્વનાથઃ --- ઉત્તરમ્ આહ અક્ષરમ્ ઇતિ । ન ક્ષરતીતિ અક્ષરં નિત્યં યત્ પરમં તદ્ બ્રહ્મ-- એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તીતિ શ્રુતેઃ । સ્વભાવઃ સ્વાત્માનં દેહાધ્યાસ-વશાદ્ ભાવયતિ જનયતીતિ સ્વભાવઃ જીવઃ । યદ્ વા સ્વં ભાવયતિ પરમાત્માનં પ્રાપયતીતિ સ્વભાવઃ શુદ્ધ-જીવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે । અધ્યાત્મ-શબ્દ-વાચ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । ભૂતૈર્ એવ ભાવાનાં મનુષ્યાદિ-દેહાનામ્ ઉદ્ભવં કરોતીતિ સ વિસર્ગો જીવસ્ય સંસારઃ કર્મ-જન્યત્વાત્ કર્મ-સંજ્ઞઃ । કર્મ-શબ્દેન જીવસ્ય સંસાર ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ - એવં પૃષ્ટો ભગવાન્ ક્રમેણ સપ્તાનામ્ ઉત્તરમ્ આહ અક્ષરમ્ ઇતિ । ન ક્ષરતીતિ નિર્ક્તેર્ અક્ષરં યત્ પરમં દેહાદિ-વિવિક્તં જીવાત્મ-ચૈતન્યં તન્ મયા બ્રહ્મેત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્યાક્ષર-શબ્દત્વં બ્રહ્મ-શબ્દત્વં ચ-અવ્યક્તમ્ અક્ષરે લીયતે ઽક્ષરં તમસિ લીયતે તમ એકીભવતિ પરસ્મિન્ન્ ઇતિ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્ વેદ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્વભાવ ઇતિ । સ્વસ્ય જીવાત્મનઃ સમ્બન્ધી યો ભાવો ભૂત-સૂક્ષ્મ-તદ્-વાસના-લક્ષણ-પદાર્થઃ । પઞ્ચાગ્નિ-વિદ્યાયાં પઠિતસ્ તદ્-આત્મનિ સંબધ્યમાનત્વાન્ મયાધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ।
ભૂતેતિ તેષાં સૂક્ષ્માણાં ભૂતાનાં સ્થૂલૈસ્ તૈઃ સંપૃક્તાનાં ભાવો મનુષ્યાદિ-લક્ષણસ્ તદ્-ઉદ્ભવ-કરસ્ તદ્-ઉત્પાદકો યો વિસર્ગઃ સ કર્મ સંજ્ઞિતઃ । જ્યોતિષ્ટોમાદિ-કર્મણા સ્વર્ગમ્ આસાદ્ય તસ્મિન્ દેવ-દેહેન તત્-કર્મોપભુજ્ય-ભાણ્ડ-સંક્રાન્ત-ઘૃત-શેષવદ્-ભોગોર્વરિતો યઃ કર્મ-શેષો ભુવિ મનુષ્યાદિ-દેહ-લાભાય વિસૃષ્ટસ્ તન્ મયા કર્મોચ્યતે । છાન્દોગ્યે દ્યુ-પર્જન્ય-પૃથિવી-પુરુષ-યોષિત્સુ પઞ્ચસ્વ્ અગ્નિષુ શ્રદ્ધા-સોમ-વૃષ્ટ્ય્-અન્ન-રેતાંસિ ક્રમાત્ પઞ્ચાહુતયઃ પઠ્યન્તે । તત્રાયમ્ અર્થઃ - વૈદિકો જીવ ઇહ લોકે
ઽસ્મયાનિ દધ્ય્-આદીનિ શ્રદ્ધયા જુહોતિ । તા દધ્ય્-આદિમય્યઃ પઞ્ચીકૃતત્વાત્ પઞ્ચ-ભૂત-રૂપા આપઃ શ્રદ્ધયા હુતત્વાત્ શ્રદ્ધાખ્યાહુતિ-સ્વરૂપેણ તસ્મિન્ જીવે સંબદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ । અથ તસ્મિન્ મૃતે તદ્-ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાતારો દેવાસ્ તા દ્યુલોકાગ્નૌ જુહ્વતિ । તદ્વન્તં જીવં દિવં નયન્તીત્ય્ અર્થઃ । હુતાસ્તાઃ સોમ-રાજાખ્ય-દિવ્ય-દેહતયા પરિણમન્તે તેન દેહેન સ તત્ર કર્મ-ફલાનિ ભુઙ્ક્તે । તદ્-ભોગાવસાને ઽસ્મયો જીવવાન્ દેહૈસ્ તૈર્ દેવૈઃ પર્જન્યાગ્નૌ હુતો વૃષ્ટિર્ ભવતિ । વૃષ્ટિ-ભૂતાસ્ તાઃ સજીવાઃ પૃથિવ્ય્-અગ્નૌ તૈર્ હુતા બ્રીહ્ય્-આદ્ય્-અન્ન-ભાવં લભન્તે । અન્ન-ભૂતાઃ સજીવાસ્ તાઃ પુરુષાગ્નૌ હુતા રેતો-ભાવં ભજન્તે
। રેતો-ભૂતાઃ સ-જીવાસ્ તા યોષિદ્-અગ્નૌ તૈર્ હુતા ગર્ભાત્મના સ્થિતા મનુષ્ય-ભાવં પ્રયાન્તીતિ તદ્-ભાવ-હેતુર્ અનુશય-શબ્દ-વાચ્યઃ કર્મ-શેષઃ કર્મેતિ । એવમ્ એવોક્તં સૂત્રકૃતા તદ્-અન્તર-પ્રતિપત્તૌ ઇત્ય્ આદિભિઃ

ભ્ગ્ 8.4
અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ ચાધિદૈવતમ્ ।
અધિયજ્ઞો ઽહમ્ એવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર

શ્રીધરઃ - કિં ચ અધિભૂતમ્ ઇતિ । ક્ષરો વિનશ્વરો ભાવો દેહાદિ-પદાર્થઃ । ભૂતં પ્રાણિ-માત્રમ્ અધિકૃત્ય ભવતીત્ય્ અધિભૂતમ્ ઉચ્યતે । પુરુષો વૈરાજઃ સૂર્ય-મણ્ડલ-મધ્યવર્તી સ્વાંશ-ભૂત-સર્વ-દેવતાનામ્ અધિપતિર્ અધિદૈવતમ્ ઉચ્યતે । અધિદૈવતમ્ અધિષ્ઠાત્રી દેવતા ।
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત ॥ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અત્રાસ્મિન્ દેહે ઽન્તર્યામિત્વેન સ્થિતો ઽહમ્ એવાધિયજ્ઞો યજ્ઞાદિ-કર્મ-પ્રવર્તકસ્ તત્-ફલ-દાતા ચ । કથમ્ ઇત્ય્ અસ્યાપ્ય્ ઉત્તરમ્ અનેનૈવોક્તં ભ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્તર્યામિણો ઽસઙ્ગત્વાદિભિર્ ગુણૈર્ જીવ-વૈલક્ષણ્યેન દેહાન્તર્વર્તિત્વસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ-
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા
સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્ત્ય્
અનશ્નન્ન્ અન્યો ઽભિચાકશીતિ ॥ [મુણ્ડુ 7.1.1]
દેહ-ભૃતાં મધ્યે શ્રેષ્ઠેતિ સમ્બોધયંસ્ ત્વમ્ અપ્ય્ એવમ્ભૂતમ્ અન્તર્યામિણં પરાધીન-સ્વ-પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્ત્ય્-અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં બોદ્ધુમ્ અર્હસીતિ સૂચયતિ

મધુસૂદનઃ - સમ્પ્રત્ય્ અગ્રિમ-પ્રશ્ન-ત્રયસ્યોત્તરમ્ આહ અધિભૂતમ્ ઇતિ । ક્ષરતીતિ ક્ષરો વિનાશી ભાવો યત્ કિંચિજ્ જનિમદ્ વસ્તુ ભૂતં પ્રાણિ-જાતમ્ અધિકૃત્ય ભવતીત્ય્ અધિભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । પુરુષો હિરણ્યગર્ભઃ સમષ્ટિ-લિઙ્ગાત્મા વ્યષ્ટિ-સર્વ-કરણાનુગ્રાહકઃ આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીત્ પુરુષવિધઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય સ યત્ પૂર્વો ઽસ્માત્ સર્વસ્વ્માત્ સર્વાન્ પાપ્મન ઔષત્તસ્માત્ પુરુષઃ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુત્યા પ્રતિપાદિતઃ । ચ-કારાત્-
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત ॥
ઇત્ય્ આદિ-સ્મૃત્યા ચ પ્રતિપાદિતઃ । અધિદૈવતં દૈવતાન્ય્ આદિત્યાદીન્ અધિકૃત્ય ચક્ષુર્-આદિ-કરણાન્ય્ અનુગૃહ્ણાતીતિ । તથોચ્યતે અધિયજ્ઞઃ સર્વ-યજ્ઞાધિષ્ઠાતા સર્વ-યજ્ઞ-ફલ-દાયકશ્ ચ । સર્વ-યજ્ઞાભિમાનિની વિષ્ણ્વ્-આખ્યા દેવતા યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । સ ચ વિષ્ણુર્ અધિયજ્ઞો ઽહં વાસુદેવ એવ ન મદ્-ભિન્નઃ કશ્ચિત્ । અતએવ પર-બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્ અત્યન્તાભેદેનૈવ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ કથમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । સ ચાત્રાસ્મિન્ મનુષ્ય-દેહે યજ્ઞ-રૂપેણ વર્તતે બુદ્ધ્યાદિ-વ્યતિરિક્તો વિષ્ણુ-રૂપત્વાત્ । એતેન સ કિમ્ અસ્મિન્ દેહે તતો બહિર્ વા દેહે ચેત્ કો ઽત્ર બુદ્ધ્યાદિસ્ તદ્ વ્યતિરિક્તો વેતિ સન્દેહો નિરસ્તઃ । મનુષ્ય-દેહે ચ યજ્ઞસ્યાવસ્થાનં યજ્ઞસ્ય
મનુષ્ય-દેહ-નિર્વર્ત્યત્વાત્ । પુરુષો વૈ યજ્ઞઃ પુરુષસ્ તેન યજ્ઞો યદ્ એનં પુરુષસ્ તનુતે ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ ।
હે દેહ-ભૃતાં વર સર્વ-પ્રાણિનાં શ્રેષ્ઠેતિ સમ્બોધયન્ પ્રતિક્ષણં મત્-સમ્ભાષણાત્ કૃતકૃત્યસ્ ત્વમ્ એતદ્-બોધ-યોગ્યો ઽસીતિ પ્રોત્સાહયત્ય્ અર્જુનં ભગવાન્ । અર્જુનસ્ય સર્વ-પ્રાણિ-શ્રેષ્ઠત્વં ભગવદ્-અનુગ્રહાતિશય-ભાજનત્વાત્ પ્રસિદ્ધમ્ એવ

વિશ્વનાથઃ --- ક્ષરો નશ્વરો ભાવઃ પદાર્થો ઘટ-પટાદિર્ અધિભૂતમ્ અધિભૂત-શબ્દ-વાચ્યઃ પુરુષઃ સમષ્ટિ-વિરાડ્-અધિદૈવત-શબ્દ-વાચ્યઃ । અધિકૃત્ય વર્તમાનાનિ સૂર્યાદિ-દૈવતાનિ યત્ર ઇતિ તન્-નિરુક્તેઃ । અત્ર દેહે ઽધિયજ્ઞો યજ્ઞાદિ-કર્મ-પ્રવર્તકો ઽન્તર્યામ્ય્ અહં મદ્-અંશકત્વાદ્ અહમ્ એવેત્ય્ એવ-કારેણ કથં જ્ઞેય ઇત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ અન્તર્યામિત્વે ઽહમ્ એવ મદ્-અભિન્નત્વે નૈવ જ્ઞેયો ન તુ અધ્યાત્માદિર્ ઇવે મદ્-ભિન્નત્વેનેત્ય્ અર્થઃ । દેહે દેહ-ભૃતાં વરેતિ ત્વં તુ સાક્ષાન્ મત્-સખત્વાત્ સર્વ-શ્રેષ્ઠ એવ ભવસીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - અધીતિ । ક્ષરઃ પ્રતિક્ષણ-પરિણામી ભાવઃ સ્થૂલો દેહઃ સ મયાધિભૂતમ્ ઇત્ ઉચ્યતે । ભૂતં પ્રાણિનમ્ અધિકૃત્ય ભવતીતિ વ્યુત્પત્તેઃ । પુરુષઃ સમષ્ટિ-વિરાટ્ સ મયાધિદૈવમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે અધિકૃત્ય વર્તમાનાન્ય્ આદિત્યાદીનિ દૈવતાન્ય્ અત્રેતિ વ્યુત્પત્તેઃ । અત્ર દેહે ઽધિયજ્ઞો યજ્ઞમ્ અધિકૃત્ય વર્તત ઇતિ વ્યુત્પત્તેસ્ તત્-પ્રવર્તકસ્ તત્-ફલ-પ્રદશ્ ચાહમ્ એવ । પ્રત્યાખ્યેયાનિ તુ સ્વયમ્ એવોહ્યાનિ । એવ-કારેણ સ્વસ્માત્ તસ્ય ભેદો નિરાકૃતઃ । અનેન કથમ્ ઇત્ય્ અસ્યાપ્ય્ ઉત્તરમ્ ઉક્તં પ્રાદેશ-માત્ર-વપુસ્ત્વેનાન્તર્-નિયમયન્ન્ અહં યજ્ઞાદિ-પ્રવર્તક ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ મદ્-અર્ચા-સેવનાદ્ એતાન્ બ્રહ્માદીન્ સપ્તાર્થાન્ સ્વરૂપતો ઽ શ્રમેણ વિન્દતીતિ । તત્ર બ્રહ્માધિયજ્ઞૌ પ્રાપ્યતયાધ્યાત્માદીનિ
તુ હેયતયેતિ

ભ્ગ્ 8.5
અન્ત-કાલે ચ મામ્ એવ સ્મરન્ મુક્ત્વા કલેવરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ

શ્રીધરઃ - પ્રયાણ-કાલે ચ જ્ઞાયો ઽસીત્ય્ અનેન પૃષ્ટમ્ અન્ત-કાલે જ્ઞાનોપાયં તત્-ફલં ચ દર્શયતિ અન્ત-કાલ ઇતિ । મામ્ એવોક્ત-લક્ષણમ્ અન્તર્યામિ-રૂપં પરમેશ્વરં સ્મરન્ દેહં ત્યક્ત્વા યઃ પ્રકર્ષેણાર્ચિર્-આદિ-માર્ગેણોત્તરાયણ-પથા યાતિ સ મદ્-ભાવં મદ્-રૂપતાં યાતિ । અત્ર સંશયો નાસ્તિ । સ્મરણં જ્ઞાનોપાયઃ । મદ્-ભાવાપત્તિશ્ ચ ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીં પ્રયાણ-કાલે ચ કથં જ્ઞેયો ઽસીતિ સપ્તમસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ અન્ત-કાલે ચેતિ । મામ્ એવ ભગવન્તં વાસુદેવમ્ અધિયજ્ઞં સ-ગુણં નિર્ગુણં વા પરમમ્ અક્ષરં બ્રહ્મ ન ત્વ્ અધ્યાત્માદિકં સ્મરન્ સદા ચિન્તયંસ્ તત્-સંસ્કાર-પાટવાત્ સમસ્ત-કરણ-ગ્રામ-વૈયગ્ર્યવત્ય્ અન્ત-કાલે ઽપિ સ્મરન્ કલેવરં મુક્ત્વા શરીરે ઽહં-મમાભિમાનં ત્યક્ત્વા પ્રાણ-વિયોગ-કાલે યઃ પ્રયાતિ સ-ગુણ-ધ્યાન-પક્ષે ઽગ્નિજ્યોતિર્-અહઃ-શુક્લ ઇત્ય્ આદિ-વચ્યમાણેન દેવ-યાન-માર્ગેણ પિતૃ-યાન-માર્ગાત્ પ્રકર્ષેણ યાતિ સ ઉપાસકો મદ્-ભાવં મદ્-રૂપતાં નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-ભાવં હિરણ્ય-ગર્ભ-લોક-ભોગાન્તે
યાતિ પ્રાપ્નોતિ । નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-સ્મરણ-પક્ષે તુ કલેવરં ત્યક્ત્વા પ્રયાતીતિ લોક-દૃષ્ટ્ય્-અભિપ્રાયં ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્ય્ અત્રૈવ સમવનીયન્તે ઇતિ શ્રુતેસ્ તસ્ય પ્રાણોત્ક્રમણાભાવેન ગત્ય્-અભાવાત્ । સ મદ્-ભાવં સાક્ષાદ્ એવ યાતિ બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતિ (બૌ 4.4.6) ઇતિ શ્રુતેઃ । નાસ્ત્ય્ અત્ર દેહ-વ્યતિરિક્ત આત્મનિ મદ્-ભાવ-પ્રાપ્તૌ વા સંશયઃ । આત્મા દેહાદ્ય્-અતિરિક્તો ન વા, દેહ-વ્યતિરેકે ઽપિ ઈશ્વરાદ્ ભિન્નો ન વેતિ સન્દેહો ન વિદ્યતે છિદ્યન્તે સર્વ-સંશયાઃ (મુણ્ડુ 2.2.8) ઇતિ શ્રુતેઃ । અત્ર ચ કલેવરં મુક્ત્વા પ્રયાતીતિ દેહાદ્ ભિન્નત્વં મદ્-ભાવં યાતીતિ ચેશ્વરાદ્ અભિન્નત્વં જીવસ્યોક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ --- પ્રયાણ-કાલે કથં જ્ઞેયો ઽસીત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ-અન્ત-કાલે ચેતિ । મામ્ એવ સ્મરન્ન્ ઇતિ મત્-સ્મરણમ્ એવ મજ્-જ્ઞાનમ્ । ન તુ ઘટ-પટાદિર્ ઇવાહં કેનાપિ તત્ત્વતો જ્ઞાતું શક્ય ઇતિ ભાવઃ । સ્મરણ-રૂપ-જ્ઞાનસ્ય પ્રકારસ્ તુ ચતુર્દશ-શ્લોકે વક્ષ્યતે

બલદેવઃ -- પ્રયાણ-કાલે કથં જ્ઞેયો ઽસીત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ-અન્તેતિ । અત્ર સ્મરણાત્મકેન જ્ઞાનેન જ્ઞેયો ભવન્-મદ્-ભાવોપલમ્ભનં ચ તત્ ફલં પ્રયચ્છામીત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર મદ્-ભાવં મત્-સ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથાહમ્ અપહત-પાપ્મત્વાદિ-ગુણાષ્ટક-વિશિષ્ટ-સ્વભાવસ્ તાદૃશઃ સ મત્-સ્મર્તા ભવતીતિ

ભ્ગ્ 8.6
યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્ય્ અન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ

શ્રીધરઃ - ન કેવલં માં સ્મરન્ મદ્-ભાવં પ્રાપ્નોતીતિ નિયમઃ । કિં તર્હિ? યં યમ્ ઇતિ । યં યં ભાવં દેવતાન્તરં વાન્યમ્ અપિ વાન્ત-કાલે સ્મરન્ દેહં ત્યજતિ તં તમ્ એવ સ્મર્યમાણં ભાવં પ્રાપ્નોતિ । અન્ત-કાલે ભાવ-વિશેષ-સ્મરણે હેતુઃ । સદા તદ્-ભાવ-ભાવિત ઇતિ સર્વદા તસ્ય ભાવો ભાવના અનુચિન્તનમ્ । તેન ભાવિતો વાસિત-ચિત્તઃ

મધુસૂદનઃ - અન્ત-કાલે ભગવન્તમ્ અનુધ્યાયતો ભગવત્-પ્રાપ્તિર્ નિયતેતિ વદિતુમ્ અન્યદ્ અપિ યત્કિંચિદ્ અપિ યત્ કિંચિત્ તત્-કાલે ધ્યાયતો દેહં ત્યજતસ્ તત્-પ્રાપ્તિર્ અવશ્યમ્ભાવિનીતિ દર્શયતિ યં યમ્ ઇતિ । ન કેવલં માં સ્મરન્ મદ્-ભાવં યાતીતિ નિયમઃ કિં તર્હિ યં યં ચાપિ ભાવં દેવતા-વિશેષં ચ-કારાદ્ અન્યદ્ અપિ યત્ કિંચિદ્ વા સ્મરંશ્ ચિન્તયન્ન્ અન્તે પ્રાણ-વિયોગ-કાલે કલેવરં ત્યજતિ સ તં તમ્ એવ સ્મર્યમાણં ભાવમ્ એવ નાન્યમ્ એતિ પ્રાપ્નોતિ । હે કૌન્તેયેતિ પિતૃ-ષ્વસૃ-પુત્રત્વેન સ્નેહાતિશયં સૂચયતિ । તેન ચાવશ્યાનુગ્રાહ્યત્વં તેન ચ પ્રતારણાશઙ્કા-શૂન્યત્વમ્ ઇતિ ।
અન્ત-કાલે સ્મરણોદ્યમાસમ્ભવે ઽપિ પૂર્વાભ્યાસ-જનિતા વાસનૈવ સ્મૃતિ-હેતુર્ ઇત્ય્ આહ - સદા સર્વદા તસ્મિન્ દેવતા-વિશેષાદૌ ભાવો ભાવના વાસના તદ્-ભાવઃ સ ભાવિતઃ સમ્પાદિતો યેન સ તથા ભાવિત-તદ્-ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । આધિતાગ્ન્ય્-આદેર્ આકૃતિ-ગણત્વાદ્ ભાવિત-પદસ્ય પર-નિપાતઃ । તદ્-ભાવેન તચ્-ચિન્તનેન ભાવિતો વાસિત-ચિત્ત ઇતિ વા

વિશ્વનાથઃ --- મામ્ એવ સ્મરન્ માં પ્રાપ્નોતીતિવન્ મદ્-અન્યમ્ અપિ સ્મરન્ મદ્-અન્યમ્ એવ પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ યં યમ્ ઇતિ । તસ્ય ભાવેન ભાવનેનાનુચિન્તનેન ભાવિતો વાસિતસ્ તન્-મયી-ભૂતઃ

બલદેવઃ - ન ચ મત્-સ્મર્તેઇવ મદ્-ભાવં યાતીતિ નિયમઃ । કિન્ત્વ્ અન્ય-સ્મર્તાપ્ય્ અન્ય-ભાવં યાતીત્ય્ આહ યં યમ્ ઇતિ । ભાવં પદાર્થમ્ । તં તમ્ એવ ભાવ-દેહ-ત્યાગોત્તરમ્ એવૈતિ । યથા ભરતો દેહાન્તે મૃગં ચિન્તયન્ મૃગો ઽભૂત્ । અન્તિમ-સ્મૃતિશ્ ચ પૂર્વ-સ્મૃતિ-વિષયૈવ ભવતીત્ય્ આહ સદેતિ । તદ્-ભાવ-ભાવિતસ્ તત્-સ્મૃતિ-વાસિત-ચિત્તઃ

ભ્ગ્ 8.7
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મામ્ અનુસ્મર યુધ્ય ચ ।
મય્ય્ અર્પિતમનોબુદ્ધિર્ મામ્ એવૈષ્યસ્ય્ અસંશયઃ

શ્રીધરઃ - યસ્માત્ પૂર્વ-વાસનૈવાન્ત-કાલે સ્મૃતિ-હેતુઃ, ન તુ તદા વિવશસ્ય સ્મરણોદ્યમો સમ્ભવતિ તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માત્ સર્વદા મામ્ અનુસ્મર ચિન્તય । સતતં સ્મરણં ચ ચિત્ત-શુદ્ધિં વિના ન ભવતિ । અતો યુધ્ય ચ યુધ્યસ્વ । ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અર્થં યુદ્ધાદિકં સ્વધર્મમ્ અનુતિષ્ઠેત્ય્ અર્થઃ । એવં મય્ય્ અર્પિતં મનઃ સઙ્કલ્પાત્મકં બુદ્ધિશ્ ચ વ્યવસાયાત્મિકાયેન ત્વયા સ ત્વં મામે વ પ્રાપ્સ્યસિ । અસંશયઃ સંશયો ઽત્ર નાસ્તિ

મધુસૂદનઃ - યસ્માદ્ એવં પૂર્વ-સ્મરણાભ્યાસ-જનિતાન્ત્યા ભાવનૈવ તદાનીં પરવશસ્ય દેહાન્તર-પ્રાપ્તૌ કારણં તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માન્ મદ્-વિષયકાન્ત્ય-ભાવનોત્પત્ત્ય્-અર્થં સર્વેષુ કાલેષુ પૂર્વમ્ એવાદરેણ માં સગુણમ્ ઈશ્વરમ્ અનુસ્મર ચિન્તય । યદ્ય્ અન્તઃકરણાશુદ્ધિ-વશાન્ ન શક્નોષિ સતતમ્ અનુસ્મર્તું તતો ઽન્તઃકરણ-શુદ્ધયે યુધ્ય ચ । અન્તઃકરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં યુદ્ધાદિકં સ્વધર્મં કુરુ । યુધ્યેતિ યુધ્યસ્વેત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ નિત્ય-નૈમિત્તિક-કર્માનુષ્ઠાનેનાશુદ્ધિ-ક્ષયાન્ મયિ ભગવતિ વાસુદેવે ઽર્પિતે સઙ્કલ્પાધ્યવસાય-લક્ષણે મનો-બુદ્ધી યેન ત્વયા સ
ત્વમ્ ઈદૃશઃ સર્વદા મચ્-ચિન્તન-પરઃ સન્ મામ્ એવૈષ્યસિ પ્રાપ્સ્યસિ । અસંશયો નાત્ર સંશયો વિદ્યતે । ઇદં ચ સગુણ-બ્રહ્મ-ચિન્તનમ્ ઉપાસકાનામ્ ઉક્તં તેષામ્ અન્ત્ય-ભાવના-સાપેક્ષત્વાત્ । નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-જ્ઞાનિનાં તુ જ્ઞાન-સમ-કાલમ્ એવાજ્ઞાન-નિવૃત્તિ-લક્ષણાયા મુક્તેઃ સિદ્ધત્વાન્ નાસ્ત્ય્ અન્ત્ય-ભાવનાપેક્ષેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ --- મનઃ સઙ્કલ્પકાત્મકમ્ । બુદ્ધિર્ વ્યવસાયાત્મિકા

બલદેવઃ - યસ્માત્ પૂર્વ-સ્મૃતિર્ એવાન્તિમ-સ્મૃતિ-હેતુસ્ તસ્માત્ ત્વં સર્વેષુ કાલેષુ પ્રતિક્ષણં મામ્ અનુસ્મર યુધ્યસ્વ ચ લોક-સઙ્ગ્રહાય યુદ્ધાદીનિ સ્વોચિતાનિ કર્માણિ કુરુ । એવં મય્ય્ અર્પિતમનોબુદ્ધિસ્ ત્વં મામ્ એવૈષ્યસિ, ન ત્વ્ અન્યદ્ ઇય્ અત્ર સન્દેહસ્ તે માભૂત્

ભ્ગ્ 8.8
અભ્યાસ-યોગ-યુક્તેન ચેતસા નાન્ય-ગામિના ।
પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પાર્થાનુચિન્તયન્

શ્રીધરઃ - સન્તત-સ્મરણસ્ય ચાભ્યાસો ઽન્તરઙ્ગ-સાધનમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ અભ્યાસ-યોગેનેતિ । અભ્યાસઃ સજાતીય-પ્રત્યય-પ્રવાહઃ । સ એવ યોગ ઉપાયઃ । તેન યુક્તેનૈકાગ્રેણ । અતએવ નાન્યં વિષયં ગન્તું શીલં યસ્ય । તેન ચેતસા । દિવ્યં દ્યોતનાત્મકં પરમં પુરુષં પરમેશ્વરમ્ અનુચિન્તયન્ હે પાર્થ તમ્ એવ યાતીતિ

મધુસૂદનઃ - તદ્ એવં સપ્તાનામ્ અપિ પ્રશ્નાનામ્ ઉત્તરમ્ ઉક્ત્વા પ્રયાણ-કાલે ભગવદ્-અનુસ્મરણસ્ય ભગવત્-પ્રાપ્તિ-લક્ષણં ફલં વિવરીતુમ્ આરભતે અભ્યાસેતિ । અભ્યાસઃ સજાતીય-પ્રત્યય-પ્રવાહો મયિ વિજાતીય-પ્રત્યયાનન્તરિતઃ ષષ્ઠે પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતઃ । સ એવ યોગઃ સમાધિસ્ તેન યુક્તં તત્રૈવ વ્યાપૃતમ્ આત્માકાર-વૃત્તિ-શૂન્યં યચ્ ચેતસ્ તેન ચેતસાભ્યાસ-પાટવેન નાન્ય-ગામિના નાન્યત્ર વિષયાન્તરે નિરોધ-પ્રયત્નં વિનાપિ ગન્તું શીલમ્ અસ્યેતિ તેન પરમં નિરતિશયં પુરુષં પૂર્ણં દિવ્યં દિવિ દ્યોતનાત્મન્ય્ આદિત્યે ભવં યશ્ ચાસાવ્ આદિત્યે ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યાતિ ગચ્છતિ । હે પાર્થ । અનુચિન્તયન્ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમ્ અનુધ્યાયન્

વિશ્વનાથઃ --- તસ્માત્ સ્મરણાભ્યાસિન એવાન્ત-કાલે સ્વત એવ મત્-સ્મરણં ભવતિ । તેન ચ માં પ્રાપ્નોતીત્ય્ અતશ્ ચેતસો મત્-સ્મરણમ્ એવ પરમો યોગ ઇત્ય્ આહ અભ્યાસ-યોગ ઇતિ । અભ્યાસો મત્-સ્મરણસ્ય પુનઃ પુનર્ આવૃત્તિર્ એવ યોગસ્ તદ્-યુક્તેન ચેતસા, અતએવ નાન્યં વિષયં ગન્તું શીલં યસ્ય તેન । સ્મરણાભ્યાસેન ચિત્તસ્ય સ્વભાવ-વિજયો ઽપિ ભવતીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - સાર્વદિકી સ્મૃતિર્ એવાન્તિમ-સ્મૃતિકરીત્ય્ એવં દ્રઢયતિ અભ્યાસેન્તિ । અભ્યાસઃ સ્મરણાવૃત્તિર્ એવ યોગસ્ તદ્-યુક્તેનાતએવાનન્ય-ગામિના । તતો ઽન્યત્રાચલતા તદ્ એકાગ્રેણ ચેતસા દિવ્યં પુરુષં પરમં સ-શ્રીકં નારાયણં વાસુદેવમ્ અનુચિન્તયન્ તમ્ એવ કીટ-ભૃઙ્ગ-ન્યાયેન તત્-તુલાઃ સન્ યાતિ લભતે

ભ્ગ્ 8.9
કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્
અણોર્ અણીયાંસમ્ અનુસ્મરેદ્ યઃ ।
સર્વસ્ય ધાતારમ્ અચિન્ત્ય-રૂપમ્
આદિત્ય-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્

શ્રીધરઃ - પુનર્ અપ્ય્ અનુચિન્તનીયં પુરુષં વિશિનષ્ટિ કવિમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । કવિં સર્વજ્ઞં સર્વ-વિદ્યા-નિર્માતારં પુરાણં મનાદિ-સિદ્ધમ્ । અનુશાસિતારં નિયન્તારમ્ । અણોઃ સૂક્ષ્માદ્ અપ્ય્ અણીયાંસં અતિસૂક્ષ્મમ્ આકાશ-કાલ-દિગ્ભ્યો ઽપ્ય્ અતિસૂક્ષ્મતરમ્ । સર્વસ્ય ધાતારં પોષકમ્ । અપરિમિત-મહિમત્વાદ્ અચિન્ત્ય-રૂપં મલીમસયોર્ મનો-બુદ્ધ્યોર્ અગોચરમ્ । વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્ય-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ઇતિ શ્રુતેઃ

મધુસૂદનઃ - પુનર્ અપિ તમ્ એવાનુચિન્તયિતવ્યં ગન્તવ્યં ચ પુરુષં વિશિનષ્ટિ કવિમ્ ઇતિ । કવિં ક્રાન્ત-દર્શિનં તેનાતીતાનાગતાદ્ય્-અશેષ-વસ્તુ-દર્શિત્વેન સર્વજ્ઞમ્ । પુરાણં ચિરન્તનં સર્વ-કારણત્વાદ્ અનાદિમ્ ઇતિ યાવત્ । અનુશાસિતારં સર્વસ્ય જગતો નિયન્તારમ્ । અણોર્ અણીયાંસં સૂક્ષાદ્ અપ્ય્ આકાશાદેઃ સૂક્ષ્મતરં તદ્-ઉપાદાનત્વાત્ । સર્વસ્ય કર્મ-ફલ-જાતસ્ય ધાતારં વિચિત્રતયા પ્રાણિભ્યો વિભક્તારં ફલમ્ અત ઉપપત્તેઃ ઇતિ ન્યાયાત્ । ન ચિન્તયિતું શક્યમ્ અપરિમિતમ્ અહિમત્વેન રૂપં યસ્ય તમ્ । આદિત્યસ્યેવ સકલ-જગદ્-અવભાસકો વર્ણઃ પ્રકાશો યસ્ય તં
સર્વસ્ય જગતો ઽવભાસકમ્ ઇતિ યાવત્ । અતએવ તમસઃ પરસ્તાત્ તમસો મોહાન્ધકારાદ્ અજ્ઞાન-લક્ષણાત્ પરસ્તાત્ પ્રકાશ-રૂપત્વેન તમો-વિરોધિનમ્ ઇતિ યાવત્ । અનુસ્મરેચ્ ચિન્તયેદ્ યઃ કશ્ચિદ્ અપિ સ તં યાતીતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ । સ તં પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ દિવ્યમ્ ઇતિ પરેણ વા સમ્બન્ધઃ

વિશ્વનાથઃ --- યોગાભ્યાસં વિના મનસો વિષય-ગ્રામાન્ નિવૃત્તિર્ દુર્ઘટા । યચ્ ચ વિના સાતત્યેન ભગવત્-સ્મરણમ્ અપિ દુર્ઘટમ્ ઇતિ યુક્તમ્ । કેનચિત્ યોગાભ્યાસેન સહિતૈવ ભક્તિઃ ક્રિયત ઇતિ તાં યોગ-મિશ્રાં ભક્તિમ્ આહ કવિમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । કવિં સર્વજ્ઞં સર્વજ્ઞો ઽપ્ય્ અન્યઃ સનકાદિઃ સાર્વકાલિકો ન ભવત્ય્ અત આહ પુરાણમ્ અનાદિં સર્વજ્ઞો ઽનાદિર્ અપ્ય્ અન્તર્યામી સ ભક્ત્ય્-ઉપદેષ્ટા ન ભવત્ય્ અત આહ અનુશાસિતારમ્ । કૃપયા સ્વભક્તિ-શિક્ષકં કૃષ્ણ-રામાદિ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તાદૃશ-કૃપાલુર્ અપિ સુદુર્વિજ્ઞેય-તત્ત્વ એવ ઇત્ય્ આહ અણોઃ સકાશાદ્ અપ્ય્ અણીયાંસમ્ । તર્હિ સ કિં જીવ ઇવ પરમાણુ-પ્રમાણસ્ તત્રાહ સર્વસ્ય
ધાતારં સર્વ-વસ્તુ-માત્ર-ધારકત્વેન સર્વ-વ્યાપકત્વાત્ પરં મહા-પરિમાણમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । અતએવાચિન્ત્ય-રૂપમ્ । પુરુષ-વિધત્વેન મધ્યમ-પરિમાણમ્ અપિ તસ્યાનન્ય-પ્રકાશ્યત્વમ્ આહ આદિત્ય-વર્ણમ્ આદિત્યવત્ સ્વ-પર-પ્રકાશકો વર્ણઃ સ્વરૂપં યસ્ય । તથા તમસઃ પ્રકૃતેઃ પરસ્તાત્ વર્તમાનં માયા-શક્તિમન્તમ્ અપિ માયાતીત-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ - યોગાદ્ ઋતે ચેતસો ઽનન્ય-ગામિતા દુષ્કરેતિ યોગ-મિશ્રાં ભક્તિમ્ આહ કવિમ્ ઇત્ય્ આદિભિઃ પઞ્ચભિઃ । કવિં સર્વજ્ઞં । અનુશાસિતારમ્ રઘુનાથાદિ-રૂપેણ હિતોપદેષ્ટારમ્ । અણોર્ અણીયાંસં તેન ચાણુમ્ અપિ જીવમ્ અન્તઃ પ્રવિશતીતિ સિદ્ધમ્ । આહ ચૈવં શ્રુતિઃ અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનામ્ ઇતિ । અણીયસો ઽપિ તસ્ય વ્યાપ્તિમ્ આહ સર્વસ્યેતિ । કૃત્સ્નસ્ય જગતો ધાતારં ધારકમ્ ।
નનુ કથમ્ એવં સઙ્ગચ્છતે તત્રાહ અચિન્ત્ય-રૂપં અવિતર્ક્ય-સ્વરૂપં એકમ્ એવ બ્રહ્મ પુરુષ-વિધત્વેન મધ્યમ-પરિમાણમ્ અણોર્ અણીયાંસમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । પરમાણુ-પરિમાણં સર્વસ્ય ધાતારમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । પરં મહા-પરિમાણં ચેતિ । નાત્ર યુક્તેર્ અવકાશઃ । સ્વ-પરકાશતામ્ આહ આદિત્યેતિ સૂર્યવત્ સ્વ-પર-પ્રકાશકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । માયા-ગન્ધાસ્પર્શમ્ આહ તમસ ઇતિ । તમસો માયાયાઃ પરસ્તાત્ સ્થિતં । માયિનમ્ અપિ માયાતીતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતાદૃશં પુરુષં યો ઽનુક્ષણં સ્મરેત્ સ તં પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ ઇતિ પરેણાન્વયઃ

ભ્ગ્ 8.10
પ્રયાણ-કાલે મનસાચલેન
ભક્ત્યા યુક્તો યોગ-બલેન ચૈવ ।
ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સમ્યક્
સ તં પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ દિવ્યમ્

શ્રીધરઃ - પ્રયાણ-કાલ ઇતિ । સ-પ્રપઞ્ચ-પ્રકૃતિં ભિત્ત્વા યસ્ તિષ્ઠાતિ । એવંભૂતં પુરુષમ્ અન્ત-કાલે ભક્તિ-યુક્તો નિશ્ચલેન વિક્ષેપ-રહિતેન મનસા યો ઽનુસ્મરેત્ । મનો-નૈશ્ચલ્યે હેતુઃ । યોગ-બલેન સમ્યક્ સુષુમ્ણા માર્ગેણ ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્યેતિ । સ તં પરં પુરુષં પરમાત્મ-સ્વરૂપં દિવ્યં દ્યોતનાત્મકં પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ - કદા તદ્-અનુસ્મરણે પ્રત્રાતિરેકો ઽભ્યવર્તતે તદ્ આહ પ્રયાનેતિ । પ્રયાણ-કાલે ઽન્ત-કાલે ઽચલેનૈકાગ્રેણ મનસા તં પુરુષં યો ઽનુસ્મરેદ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે । કીદૃશઃ ભક્ત્યા પરમેશ્વર-વિષયેણ પરમેણ પ્રેમ્ણા યુક્તઃ । યોગસ્ય સમાધેર્ બલેન તજ્-જનિત-સંસ્કાર-સમૂહેન વ્યુત્થાન-સંસ્કાર-વિરોધિના ચ યુક્તઃ । એવં પ્રથમં હૃદય-પુણ્ડરીકે વશીકૃત્ય તત ઊર્ધ્વ-ગામિન્યા સુષુમ્ણયા નાડ્યા ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણ ભૂમિ-જય-ક્રમેણ ભ્રુવોર્ મધ્યે આજ્ઞા-ચક્રે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સ્થાપયિત્વા સમ્યગ્ અપ્રમત્તો બ્રહ્મ-રન્ધ્રાદ્ ઉત્ક્રામ્ય સ એવમ્ ઉપાસકસ્ તં કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્ ઇત્ય્-આદિ-લક્ષણં પરં
પુરુષં દિવ્યં દ્યોતનાત્મકમ્ ઉપૈતિ પ્રતિપદ્યતે

વિશ્વનાથઃ --- પ્રયાણ-કાલે ઽન્ત-કાલે ઽચલેન નિશ્ચલેન મનસા યા સતત-સ્મરણ-મયી ભક્તિસ્ તયા યુક્તઃ । કથં મનસો નૈશ્ચલ્યમ્ । અત આહ યોગસ્ય યોગાભ્યાસસ્ય બલેન । યોગ-પ્રકારં દર્શયતિ ભ્રુવોર્ મધ્યે આજ્ઞા-ચક્રે

બલદેવઃ -- યો જનો ભક્ત્યા પરમાત્મ-પ્રેમ્ણા યોગ-બલેન સમાધિ-જનિત-સંસ્કાર-નિચયેન ચ યુક્તઃ પ્રયાણ-કાલે મરણ-સમયે ઽચલેનૈકાગ્રેણ મનસા તં પુરુષમ્ અનુસ્મરેત્ । યોગ-પ્રકારમ્ આહ ભ્રુવોર્ ઇતિ । ભ્રુવોર્ મધ્યે આજ્ઞા-ચક્રે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સંસ્થાપ્ય સમ્યક્ સાવધાનઃ સન્ સ તં પુરુષમ્ ઉપૈતિ

ભ્ગ્ 8.11
યદ્ અક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ
વિશન્તિ યદ્ યતયો વીતરાગાઃ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્ તે પદં સંગ્રહેણ પ્રવક્ષ્યે

શ્રીધરઃ - કેવલાદ્ અભ્યાસ-યોગાદ્ અપિ પ્રણવાભ્યાસમ્ અન્તરઙ્ગં વિધિત્સુઃ પ્રતિજાનીતે-યદ્ અક્ષરમ્ ઇતિ । યદ્ અક્ષરં વેદાર્થજ્ઞા વદન્તિ । એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠત ઇતિ શ્રુતેઃ । વીતો રાગો યેભ્યસ્ તે વીત-રાગાઃ । યતયઃ પ્રયત્નવન્તો યદ્ વિશન્તિ । યચ્ ચ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છન્તો ગુરુકુલે બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ । તત્ તે તુભ્યં પદં પદ્યતે ગમ્યત ઇતિ પદં પ્રાપ્યમ્ । સઙ્ગ્રહેણ સંક્ષેપેણ પ્રવક્ષ્યે । તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયં કથયિષ્યામીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીં યેન કેનચિદ્ અભિધાનેન ધ્યાન-કાલે ભગવદ્-અનુસ્મરણે પ્રાપ્તે-
સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ
તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ ।
યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમ્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતત્ ॥ (કઠૌ 1.2.15)
ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-પ્રતિપાદિતત્વેન પ્રણવેનૈવાભિધાનેન તદ્-અનુસ્મરણં કર્તવ્યં નાન્યેન મન્ત્રાદિનેતિ નિયન્તુમ્ ઉપક્રમતે યદ્ અક્ષરમ્ ઇતિ । યદ્ અક્ષરમ્ અવિનાશિ ઓઙ્કારાખ્યં બ્રહ્મ વેદ-વિદો વદન્તિ એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્ય્ અસ્થૂલમ્ અણ્વ્ અહ્રસ્વમ્ અદીર્ઘમ્ ઇત્ય્ આદિ-વચનૈઃ સર્વ-વિશેષ-નિવર્તનેન પ્રતિપાદયન્તિ । પ્રમાણ-કુશલૈર્ એવ પ્રતિપન્નં કિં તુ મુક્તોપસૃપ્યતયા તૈર્ અપ્ય્ અનુભૂતમ્ ઇત્ય્ આહ-વિશન્તિ સ્વરૂપતયા સમ્યગ્-દર્શનેન યદ્ અક્ષરં યતયો યત્ન-શીલાઃ સંન્યાસિનો વીત-રાગા નિઃસ્પૃહાઃ । ન કેવલં સિદ્ધૈર્ અનુભૂતં સાધકાનામ્ અપિ સર્વો ઽપિ પ્રયાસસ્ તદ્-અર્થ ઇત્ય્ આહ યદ્-ઇચ્છન્તો જ્ઞાતું
નૈષ્ઠિકા બ્રહ્મચારિણો બ્રહ્મચર્યં ગુરુકુલ-વાસાદિ-તપશ્ ચરન્તિ યાવજ્-જીવં તદ્ અક્ષરાખ્યં પદં પદનીયં તે તુભ્યં સઙ્ગ્રહેણ સઙ્ક્ષેપેણાહં પ્રવક્ષ્યે પ્રકર્ષેણ કથયિષ્યામિ યથા તવ બોધો ભવતિ તથા । અતસ્ તદ્ અક્ષરં કથં મયા જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ આકુલો મા ભૂર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અત્ર ચ પરસ્ય બ્રહ્મણો વાચક-રૂપેણ પ્રતિમાવત્-પ્રતીક-રૂપેણ ચ યઃ પુનર્ એતં ત્રિમાત્રેણોમ્ ઇત્ય્ અનેઐવાક્ષરેણ પરં પુરુષમ્ અભિધ્યાયીત સ તમ્ અધિગચ્છતિ ઇત્ય્ આદિ-વચનૈર્ મન્દ-મધ્યમ-બુદ્ધીનાં ક્રમ-મુક્તિ-ફલકમ્ ઉપાસનમ્ ઉક્તં તદ્ એવેહાપિ વિવક્ષિતં ભગવતા । અતો યોગ-ધારણા-સહિતમ્ ઓઙ્કારોપાસનં તત્ ફલં સ્વ-સ્વરૂપં તતો ઽપુનર્-આવૃત્તિસ્ તન્-માર્ગશ્ ચેત્ય્ અર્થ-જાતમ્ ઉચ્યતે યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય ઇત્ય્ એતાવન્ માત્રોક્ત્યા યોગો ન જ્ઞાયતે, તસ્માત્ તત્ર યોગે પ્રકારઃ કઃ, કિં જપ્યં, કિં વા ધ્યેયમ્, કિં વા પ્રાપ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ સઙ્ક્ષેપેણ બ્રૂહીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । યદ્ એવાક્ષરમ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષર-વાચ્યં બ્રહ્મ યતયો વિશન્તિ તત્ પદં પદ્યતે ગમ્યત ઇતિ પદં પ્રાપ્યમ્ । સમ્યક્તયા ગૃહય્તે ઽનેનેતિ સઙ્ગ્રહસ્ તદ્-ઉપાયસ્ તેન સહ પ્રવક્ષ્યે શૃણુ

બલદેવઃ -- નનુ ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્યૈતાવતા યોગો નાવગમ્યતે, તસ્માત્ તસ્ય પ્રકારં તત્ર જપ્યં પ્રાપ્યં બ્રૂહીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદ્ અક્ષરમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । એકમ્ એવ બ્રહ્મ અક્ષરમ્ ઓમ્ ઇતિ વાચકં વદન્તિ । વીત-રાગા વિનષ્ટાવિદ્યા યતયો યદ્ બ્રહ્મ તદ્-વાચ્ય-ભૂતં વિજ્ઞાનૈક-રસં વિશન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । તદ્-ઉભય-ર્”પં બ્રહ્મ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છન્તો નૈષ્ઠિકા ગુરુકુલ-વસાદિ-લક્ષણં બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ । તત્ પદં પ્રાપ્યં સઙ્ગ્રહેણોપાયેન સહ પ્રવક્ષ્યે વક્ષ્યામિ યથાનાયસેન ત્વં તદ્-વિદ્યાં પ્રાપ્નુયાઃ । સમ્યગ્ ગૃહ્યતે તત્ત્વમ્ અનેન ઇતિ નિરુક્તેઃ
સઙ્ગ્રહ ઉપાયઃ

ભ્ગ્ 8.12-13
સર્વ-દ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ ।
મૂર્ધ્ન્ય્ આધાયાત્મનઃ પ્રાણમ્ આસ્થિતો યોગ-ધારણામ્

ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ મામ્ અનુસ્મરન્ ।
યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્ દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ - પ્રતિજ્ઞાતમ્ ઉપાયં સાઙ્ગમ્ આહ દ્વાભ્યાં સર્વેતિ । સર્વાણિ ઇન્દ્રિય-દ્વારાણિ સંયમ્ય પ્રત્યાહૃત્ય । ચક્ષુર્-આદિભિઃ બાહ્ય-વિષય-ગ્રહણં અકુર્વન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મનશ્ ચ હૃદિ નિરુધ્ય । બાહ્ય-વિષય-સ્મરણમ્ અકુર્વન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આધાય યોગસ્ય ધારણાં સ્થૈર્યમ્ આસ્થિતઃ આશ્રિતવાન્ સન્

ઓમ્ ઇતિ । ઓમ્ ઇત્ય્ એકં યદ્ અક્ષરં તદ્ એવ બ્રહ્મ-વાચકત્વાદ્ વા પ્રતિમાદિવદ્ બ્રહ્મ-પ્રતીકત્વાદ્ વા બ્રહ્મ । તદ્-વ્યાહરન્ ઉચ્ચારયંસ્ તદ્-વાચ્યં ચ મામ્ અનુસ્મરન્ન્ એવ દેહં ત્યજન્ યઃ પ્રકર્ષેણ યાતિ અર્ચિરાદિ-માર્ગેણ સ પરમાં શ્રેષ્ઠાં ગતિં મદ્-ગતિં યાતિ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ - તત્ર પ્રવક્ષ્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ અર્થં સોપકરણમ્ આહઅ દ્વાભ્યામ્ સર્વ-દ્વારાણીતિ । સર્વાણીન્દ્રિય-દ્વારાણિ સંયમ્ય સ્વ-સ્વ-વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહૃત્ય વિષય-દોષ-દર્શનાભ્યાસાત્ તદ્-વિમુખતામ્ આપાદિતૈઃ શ્રોત્રાદિભિઃ શબ્દાદિ-વિષય-ગ્રહણમ્ અકુર્વન્ । બાહેય્ન્દ્રિય-નિરોધે ઽપિ મનસઃ પ્રચારઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ, અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં ષષ્ઠે વ્યાખ્યાતાભ્યાં હૃદય-દેશે મનો નિરુધ્ય નિર્વૃત્તિકતામ્ આપાદ્ય ચ, અન્તર્ અપિ વિષય-ચિન્તામ્ અકુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં બહિર્ અન્તર્ ઉપલબ્ધિ-દ્વારાણિ સર્વાણિ સંનિરુધ્ય ક્રિયા-દ્વારં પ્રાણમ્ અપિ સર્વતો નિગૃહ્ય
ભૂમિ-જય-ક્રમેણ મૂર્ધ્ન્ય્ આધાય ભ્રુવોર્ મધ્યે તદ્-ઉપરિ ચ ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણાવેશ્યાત્મનો યોગ-ધારણામ્ આત્મ-વિષય-સમાધિ-રૂપાં ધારણામ્ આસ્થિતઃ । આત્મન ઇતિ દેવતા-દિવ્ય-વૃત્ત્ય્-અર્થમ્

ઓમ્ ઇત્ય્ એકમ્ અક્ષરં બ્રહ્મ-વાચકત્વાત્ પ્રતિમા-બદ્ધ-બ્રહ્મ-પ્રતીકત્વાદ્ વા બ્રહ્મ વ્યાહરન્ન્ ઉચ્ચરન્ । ઓમ્ ઇતિ વ્યાહરન્ન્ ઇત્ય્ એતાવતૈવ નિર્વાહ એકાક્ષરમ્ ઇત્ય્ અનાયાસ-કથનેન સ્તુત્ય્-અર્થમ્ । ઓમ્ ઇતિ વ્યાહરન્ન્ એકાક્ષરમ્ એકમ્ અદ્વિતીયમ્ અક્ષરમ્ અવિનાશિ સર્વ-વ્યાપકં બ્રહ્મ મામ્ ઓમ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થં સ્મરન્ન્ ઇતિ વા । તેન પ્રણવં જપંસ્ તદ્-અભિધેય-ભૂતં ચ માં ચિન્તયન્ મૂર્ધન્યયા નાડ્યા દેહં ત્યજન્યઃ પ્રયાતિ સ યાતિ દેવ-યાન-માર્ગેણ બ્રહ્મ-લોકં ગત્વા તદ્-ભોગાન્તે પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિં મદ્-રૂપામ્ ।
અત્ર પતઞ્જલિના તીવ્ર-સંવેગાનામ્ આસન્નઃ (ય્સ્ 1.21) સમાધિ-લાભઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ઈશ્વર-પ્રણિધાનાદ્ વા (1.23) ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રણિધાનં ચ વ્યાખ્યાતં તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ (1.27), તજ્-જપસ્ તદ્-અર્થ-ભાવનમ્ (1.28) ઇતિ । સમાધિ-સિદ્ધિર્ ઈશ્વર-પ્રણિધાનાત્ (2.45) ઇતિ ચ । ઇહ તુ સાક્ષાદ્ એવ તતઃ પરમ-ગતિ-લાભ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તસ્માદ્ અવિરોધયોમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ મામ્ અનુસ્મરન્ન્ આત્મનો યોગ-ધારણામ્ આસ્થિત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । વિચિત્ર-ફલત્વોપપત્તેર્ વા ન નિરોધ્યઃ

વિશ્વનાથઃ --- ઉક્તમ્ અર્થં વદન્ યોગે પ્રકારમ્ આહ સર્વાણિ ચક્ષુર્-આદીન્દ્રિય-દ્વારાણિ સંયમ્ય બાહ્ય-વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહૃત્ય મનશ્ ચ હૃદ્ય્ એવ નિરુધ્ય વિષયાન્તરેષ્વ્ અસઙ્કલ્પ્ય મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્ મધ્યે એવ પ્રાણમ્ આધાય યોગ-ધારણામ્ આનખ-શિખ-મન્-મૂર્તિ-ભાવનામ્ આશ્રિતઃ સન્ ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ-સ્વરૂપં વ્યાહરન્ ઉચ્ચારયન્ તદ્-વાચ્યં મામ્ અનુસ્મરન્ન્ અનુધ્યાયન્ પરમાં ગતિં મત્-સાલોક્યમ્ ॥12-13॥
બલદેવઃ - યોગ-પ્રકારમ્ આહ સર્વેતિ । સર્વાણિ બહિર્ જ્ઞાન-દ્વારાણિ શ્રોત્રાદીનિ સંયમ્ય શબ્દાદિભ્યો વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહૃત્ય દોષ-દર્શનાભ્યાસેન તદ્-વિમુખૈસ્ તૈસ્ તાન્ ગૃહ્ણન્ શ્રોત્રાદિ-સંયમે ઽપિ મનઃ પ્રચરેદ્ ઇત્ય્ અત આહ હૃદિ સ્થિતે મયિ અન્તર્-જ્ઞાન-દ્વારં મનો નિરુધ્ય નિવેશ્ય મનસાપિ તાન્ સ્મરન્ । અથ ક્રિયા-દ્વારં પ્રાણં ચ મૂર્ધ્નાધાયાદૌ હૃત્-પદ્મે વશીકૃત્ય તસ્માદ્ ઊર્ધ્વ-ગતયા સુષુમ્ણયા ગુરૂપદિષ્ટ-વર્ત્મના ભૂમિ-જય-ક્રમેણ ભ્રુવોર્ મધ્યે તદ્-ઉપરિ બ્રહ્મ-રન્ધ્રે ચ સંસ્થાપ્ય આત્મનો મમ યોગ-ધારણામ્ આઆદ-શિખં મદ્-ભાવનમ્ આસ્થિતઃ કુર્વન્ ।
ઓમ્ ઇતિ વાચકં બ્રહ્મ તત્ર વ્યાહરન્ અન્તર્ ઉચ્ચારયન્ તત્ સ્તૌતિ એકાક્ષરમ્ ઇતિ એકં પ્રધાનં ચ તદ્-અક્ષરમ્ અવિનાશિ ચેતિ તથા તદ્ વાચ્યં માં પર્માત્માનમ્ અનુસ્મરન્ ધ્યાયન્ યો દેહં ત્યજન્ પ્રયાતિ સ પરમાં ગતિં મત્-સાલોક્યતાં યાતિ ॥12-13॥
ભ્ગ્ 8.14
અનન્ય-ચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ।
તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્ય-યુક્તસ્ય યોગિનઃ

શ્રીધરઃ - એવં ચાન્ત-કાલે ધારણયા મત્-પ્રાપ્તિર્ નિત્યાભ્યાસવત એવ ભવતિ । નાન્યસ્યેતિ પૂર્વોક્તમ્ એવાનુસ્મારયતિ અનન્યેતિ । નાસ્ત્ય્ અન્યસ્મિંશ્ ચેતો યસ્ય । તથાભૂતઃ સન્ । યો માં સતતં નિરન્તરં નિત્યશઃ પ્રતિદિનં સ્મરતિ । તસ્ય નિત્ય-યુક્તસ્ય સમાહિતસ્યાહં સુખેન લભ્યો ઽસ્મિ નાન્યસ્ય

મધુસૂદનઃ - ય એવં વાયુ-નિરોધ-વૈધુર્યેણ પ્રાણમ્ આવેશ્ય મૂર્ધન્યયા નાડ્યા દેહં ત્યક્તું સ્વેચ્છયા ન શક્નોતિ કિં તુ કર્મ-ક્ષયેણૈવ પરવશો દેહં ત્યજતિ તસ્ય કિં સ્યાદ્ ઇતિ તદ્ આહ અનન્ય-ચેતા ઇતિ । ન વિદ્યતે મદ્-અન્ય-વિષયે ચેતો યસ્ય સો ઽનન્ય-ચેતાઃ સતતં નિરન્તરં નિત્યશો યાવજ્-જીવં યો માં સ્મરતિ તસ્ય સ્વ-વશતયા વા દેહં ત્યજતો ઽપિ નિત્ય-યુક્તસ્ય સતત-સમાહિત-ચિત્તસ્ય યોગિનઃ સુલભઃ સુખેન લભ્યો ઽહં પરમેશ્વર ઇતરેષામ્ અતિદુર્લભો ઽપિ હે પાર્થ તવાહમ્ અતિસુલભો મા ભૈષીર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અત્ર તસ્યેતિ ષષ્ઠ્.-શેષે સમ્બન્ધ-સામાન્યે । કર્તરિ ન લોકેત્ય્ આદિના નિષેધાત્ । અત્ર ચાનન્ય-ચેતસ્ત્વેન સત્-કારો ઽત્યાદરમ્ । સતતમ્ ઇતિ નૈરન્તર્યં નિત્યશ ઇતિ દીર્ઘ-કાલત્વં સ્મરણસ્યોક્તમ્ । તેન સ તુ દીર્ઘ-કાલ-નૈરન્તર્ય-સત્કારાસેવિતો દૃઢ-ભૂમિઃ (ય્સ્ 1.14) ઇતિ પાતઞ્જલં મતમ્ અનુસૃતં ભવતિ । તત્ર સ ઇત્ય્ અભ્યાસ ઉક્તો ઽપિ સ્મરણ-પર્યવસાયી । તેન યાવજ્-જીવં પ્રતિક્ષણં વિક્ષેપાન્તર-શૂન્યતયા ભગવદ્-અનુચિન્તનમ્ એવ પરમ-ગતિ-હેતુર્ મૂર્ધન્યયા નાડ્યા તુ સ્વેચ્છયા પ્રાણોત્ક્રમણં ભવતુ ન વેતિ નાતીવાગ્રહઃ

વિશ્વનાથઃ --- તદ્ એવમ્ આર્તઃ ઇત્ય્ આદિના કર્મ-મિશ્રામ્, જઅરા-મરણ-મોક્ષાય ઇત્ય્ અનેનાપિ કર્મ-મિશ્રામ્, કવિં પુરાણં ઇત્ય્ આદિભિર્ યોગ-મિશ્રાં ચ સપરિકરાં પ્રધાનીભૂતાં ભક્તિમ્ ઉક્ત્વા સર્વ-શ્રેષ્ઠાં નિર્ગુણાં કેવલાં ભક્તિમ્ આહ-અનન્ય-ચેતા ઇતિ । ન વિદ્યતે ઽન્યસ્મિન્ કર્મણિ જ્ઞાન-યોગે વાનુષ્ઠેયત્વેન । તથા દેવતાન્તરે વારાધ્યત્વેન । તથા સ્વર્ગાપર્ગાદાવ્ અપિ પ્રાપ્યત્વેન ચેતો યસ્ય । સતતં સદેતિ કાલ-દેશ-પાત્ર-શુદ્ધ્ય્-આદ્ય્-અનપેક્ષતયૈવ નિત્યશઃ પ્રતિદિનમ્ એવ યો માં સ્મરતિ, યસ્ય તેન ભક્તેનાહં સુલભઃ સુખેન લભ્યઃ । યોગ-જ્ઞાનાભ્યાસાદિ-દુઃખ-મિશ્રણાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ
। નિત્ય-યુક્તસ્ય નિત્ય-મદ્-યોગાકાઙ્ક્ષિણ આશંસાયાં ભૂતવચ્ ચેતિ ભાવિન્ય્ અપિ યોગ આશાંસિતે ક્ત-પ્રત્યયઃ । યોગિનો ભક્તિ-યોગવતઃ । યદ્ વા યોગ-સમ્બન્ધો દાસ્ય-સખ્યાદિસ્ તદ્વતઃ

બલદેવઃ - એવં મોક્ષ-માત્ર-કાઙ્ક્ષિણાં યોગ-મિશ્રાં ભક્તિમ્ ઉપદિશ્ય સ્વ-જ્ઞાનિનાં સ્વમ્ એવાકાઙ્ક્ષતામ્ એક-ભક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તાં શુદ્ધાં ભક્તિં ઉપદિશતિ અનન્યેતિ । યો જનો ઽનન્ય-ચેતા ન મત્તો ઽન્યસ્મિન્ કર્મ-યોગાદિકે સાધને સ્વર્ગ-મોક્ષાદિકે સાધ્યે વા ચેતો યસ્ય સ મદ્-એકાભિલાષવાન્ સતતં સર્વદા દેશ-કાલાદિ-વિશુદ્ધિ-નૈરપેક્ષેણ નિત્યશઃ પ્રત્યહં માં યશોદા-સ્તનન્ધયં નૃસિંહ-રઘુનાથાદિ-રૂપેણ બહુધાવિર્ભૂતં સર્વેશ્વરમ્ અતિમાત્ર-પ્રિયં સ્મરત્ય્ અર્ચન-જપાદિષ્વ્ અનુસન્ધત્તે તસ્યાહં તત્-પ્રીતિજ્ઞઃ સુલભઃ સુખેન
લભ્યઃ કર્માનુષ્ઠાન-યોગાભ્યાસાદિ-દુઃખ-સમ્પર્કાભાવાત્ । તસ્યેતિ સમ્બન્ધ-સામાન્યે ષષ્ઠી, ન લોકાવ્યય ઇત્ય્ આદિના કર્તરિ તસ્યાઃ પ્રતિષેધાત્ । તાદૃશસ્ય તસ્ય વિયોગમ્ અસહિષ્ણુર્ અહમ્ એવ તમ્ આત્માનં દર્શયામિ તત્-સાધન-પરિપાકં તત્-પ્રતિકૂલ-નિરાસં ચ કુર્વન્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - યમ્ એવૈષ વૃનુતે તેન લભ્યસ્ તસ્યૈષ આત્મા વિવિઋણુતે તનૂં સ્વામ્ ઇતિ । સ્વયં ચ વક્ષ્યતિ - દદામિ બુદ્ધિ-યોગં તં યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે ઇત્ય્ આદિના । કીદૃશસ્યેત્ય્ આહ નિત્યેતિ । સર્વદા મદ્-યોગં વાઞ્છતઃ આશંસાયાં ભૂતવચ્ ચ ઇતિ સૂત્રાદ્ આશાંસિતે યોગે ભવિષ્યત્ય્ અપિ ક્ત-પ્રત્યયઃ
। યોગિનો મદ્-દાસ્ય-સખ્યાદિ-સમ્બન્ધવતઃ

ભ્ગ્ 8.15
મામ્ ઉપેત્ય પુનર્ જન્મ દુઃખાલયમ્ અશાશ્વતમ્ ।
નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ

શ્રીધરઃ - યદ્ય્ એવં ત્વં સુલભો ઽસિ તતઃ કિં ? અત આહ મામ્ ઇતિ । ઉક્ત-લક્ષણા મહાત્માનો મદ્-ભક્તા માં પ્રાપ્ય પુનર્ દુઃખાશ્રયમ્ અન્તિયં ચ જન્મ ન પ્રાપ્નુવન્તિ । યતસ્ તે પરમાં સમ્યક્ સિદ્ધિં મોક્ષમ્ એવ પ્રાપ્તાઃ । પુનર્ જન્મનો દુઃખાનાં ચાલયં સ્થાનં તે મામ્ ઉપેત્ય ન પ્રાપ્નુવન્તીતિ વા

મધુસૂદનઃ - ભગવન્તં પ્રાપ્તાઃ પુનર્ આવર્તન્તે ન વેતિ સન્દેહે નાવર્તન્ત ઇત્ય્ આહ મામ્ ઇતિ । મામ્ ઈશ્વરં પ્રાપ્ય પુનર્ જન્મ મનુષ્યાદિ-દેહ-સમ્બન્ધં કીદૃશં દુઃખાલયં ગર્ભ-વાસ-યોનિ-દ્વાર-નિર્ગમનાદ્ય્-અનેક-દુઃખ-સ્થાનમ્ । અશાશ્વતમ્ અસ્થિરં દૃષ્ટ-નષ્ટ-પ્રાયં નાપ્નુવન્તિ પુનર્ નાવર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો મહાત્મ્નાનો રજસ્-તમો-મલ-રહિતાન્તઃ-કરણા શુદ્ધ-સત્ત્વાઃ સમુત્પન્ન-સમ્યગ્-દર્શના મલ્-લોક-ભોગાન્તે પરમાં સર્વોત્કૃષ્ટાં સંસિદ્ધિં મુક્તિં ગતાસ્ તે । અત્ર માં પ્રાપ્ય સિદ્ધિં ગતા ઇતિ વદતોપાસકાનાં
ક્રમ-મુક્તિર્ દર્શિતા

વિશ્વનાથઃ --- ત્વાં પ્રાપ્તવતસ્ તસ્ય કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ મામ્ ઇતિ । દુઃખાલયં દુઃખ-પૂર્ણમ્ । અશાશ્વતમ્ અનિત્યં ચ જન્મ નાપ્નુવન્તિ કિન્તુ સુખ-પૂર્ણં જન્મ મજ્-જન્મ-તુલ્યં પ્રાપ્નુવન્તિ । શાશ્વતસ્ તુ ધ્રુવો નિત્યઃ સદાનનઃ સનાતનઃ ઇત્ય્ અમરઃ । યદા વસુદેવ-ગૃહે સુખ-પૂર્ણં નિત્ય-ભૂતમ્ અપ્રાકૃતં મજ્-જન્મ ભવેત્ તદ્ એવ તેષાં મદ્-ભક્તાનામ્ અપિ મન્-નિત્ય-સઙ્ગિનાં જન્મ સ્યાન્ નાન્યદા ઇતિ ભાવઃ । પરમામ્ ઇતિ અન્યે ભક્તાઃ સંસિદ્ધિં પ્રાપ્નુવન્તિ અનન્ય-ચેતસસ્ તુ પરમાં સંસિદ્ધિં મલ્-લીલા-પરિકરતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તેનોક્ત-લક્ષણેભ્યઃ સર્વ-ભક્તેભ્યો દૃશ્ય-શ્રૈષ્ઠ્યં દ્યોતિતમ્

બલદેવઃ -- તાં લબ્ધવતઃ કિં ફલં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ મામ્ ઇતિ । મામ્ ઉક્ત-લક્ષણમ્ ઉપેત્ય પ્રાપ્ય પુનઃ પ્રપઞ્ચે જન્મ નાપ્નુવન્તિ નાવર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશં જન્મેત્ય્ આહ દુઃખાલયં ગર્ભ-વાસાદિ-બહુ-ક્લેશ-પૂર્ણમ્ । અશાશ્વતમ્ અનિત્યં દૃષ્ટ-નષ્ટ-પ્રાયમ્ શાશ્વતસ્ તુ ધ્રુવો નિત્યઃ ઇત્ય્ અમરઃ । યતસ્ તે પરમાં સર્વોત્કૃષ્ટાં સંસિદ્ધિં ગતિં મામ્ એવ ગતા લબ્ધવન્તઃ અવ્યક્તો ઽક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ । કીદૃશાસ્ તે મહાત્માનો ઽત્યુદાર-મ્નનસઃ
વિજ્ઞાનાનન્દ-નિધિં ભક્ત-પ્રસાદાભિમુખં ભક્તાયત્ત-સર્વસ્વં માં વિનાન્યત્ સાર્ષ્ટ્યાદિકમ્ અગણયન્તો મદે-એક-જીવાતવો ભવન્ત્ય્ અતસ્ તે મામ્ એવ સંસિદ્ધિં ગતાઃ । અત્રાનન્ય-ચેતસો ઽસ્ય સ્વૈકાન્તિનઃ સ્વ-નિષ્ઠેભ્યઃ સ્વ-ભક્તેભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યં ઉચ્યતે

ભ્ગ્ 8.16
આ બ્રહ્મ-ભુવનાલ્ લોકાઃ પુનર્-આવર્તિનો ઽર્જુન ।
મામ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્-જન્મ ન વિદ્યતે

શ્રીધરઃ - સર્વ એવ જીવા મહા-સુકૃતિનો ઽપિ જાયન્તે । મદ્-ભક્તાસ્ તુ તદ્વન્ ન જાયન્ત ઇત્ય્ આહ આ-બ્રહ્મેતિ । બ્રહ્મણો ભુવનં સત્ય-લોકઃ તમ્ અભિવ્યાપ્ય

મધુસૂદનઃ - ભગવન્તમ્ ઉપાગતાનાં સમ્યગ્-દર્શિનામ્ અપુનર્-આવૃત્તૌ કથિતાયાં તતો વિમુખાનામ્ અસમ્યગ્-દર્શિનાં પુનર્-આવૃત્તિર્ અર્થ-સિદ્ધેત્ય્ આહ આબ્રહ્મેતિ । આબ્રહ્મ-ભુવનાત્ ભવન્ત્ય્ અત્ર ભૂતાનીતિ ભુવનં લોકઃ । અભિવિધાવ્ આ-કારઃ । બ્રહ્મ-લોકેન સહ સર્વે ઽપિ લોકા મદ્-વિમુખાનામ્ અસમ્યગ્-દર્શિનાં ભોગ-ભૂતયઃ પુનર્-આવર્તિનઃ પુનર્-આવર્તન-શીલાઃ । બ્રહ્મ-ભવનાદ્ ઇતિ પાઠે ભવનં વાસ-સ્થાનમ્ ઇતિ સ એવાર્થઃ । હે ઽર્જુન સ્વતઃ-પ્રસિદ્ધ-મહા-પુરુષ ।
કિં તદ્વદ્ એવ ત્વાં પ્રાપ્તાનામ્ અપિ પુનર્ આવૃત્તિર્ નેત્ય્ આહ મામ્ ઈશ્વરમ્ એકમ્ ઉપેત્ય તુ । તુર્ લોકાન્તર-વૈલક્ષણ્ય-દ્યોતનાર્થો ઽવધારણાર્થો વા । મામ્ એવ પ્રાપ્ય નિર્વૃત્તાનાં હે કૌન્તેય માતૃતો ઽપિ પ્રસિદ્ધ-મહાનુભાવ પુનર્-જન્મ ન વિદ્યતે પુનર્-આવૃત્તિર્ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । અત્રાર્જુન કૌન્તેયેતિ સમ્બોધન-દ્વયેન સ્વરૂપતઃ કારણતશ્ ચ શુદ્ધિર્ જ્ઞાન-સંપત્તયે સૂચિતા ।
અત્રેયં વ્યવસ્થા । યે ક્રમ-મુક્તિ-ફલાભિરુપાસનાભિર્ બ્રહ્મ-લોકં પ્રાપ્તાસ્ તેષામ્ એવ તત્રોત્પન્ન-સમ્યગ્-દર્શનાનાં બ્રહ્મણા સહ મોક્ષઃ । યે તુ પઞ્ચાગ્નિ-વિદ્યાદિભિર્ અતત્-ક્રતવો ઽપિ તત્ર ગતાસ્ તેષામ્ અવશ્યમ્ભાવિ પુનર્-જન્મ । અતએવ ક્રમ-મુક્ત્ય્-અભિપ્રાયેણ બ્રહ્મ-લોકમ્ અભિસમ્પદ્યતે ન ચ પુનર્ આવર્તતે, અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ ઇતિ શ્રુતિ-સૂત્રયોર્ ઉપપત્તિઃ । ઇતરત્ર તેષામ્ ઇહ ન પુનર્ આવૃત્તિઃ ઇમં માનવમ્ આવર્તં નાવર્તન્તે ઇતીહેમમ્ ઇતિ ચ વિશેષણાદ્ ગમનાધિકરણ-કલ્પાદ્ અન્યત્ર પુનર્ આવૃત્તિઃ પ્રતીયતે

વિશ્વનાથઃ --- સર્વ એવ જીવા મહા-સુકૃતિનો ઽપિ જાયન્તે મદ્-ભક્તાસ્ તુ તવન્ ન જાયન્ત ઇત્ય્ આહ આબ્રહ્મેતિ । બ્રહ્મણો ભુવનં સત્ય-લોકસ્ તમ્ અભિવ્યાપ્ય

બલદેવઃ - મદ્-વિમુખાસ્ તુ કર્મ-વિશેષૈઃ સ્વર્ગાદિ-લોકાન્ પ્રાપ્તા અપિ તેભ્યઃ પતન્તીત્ય્ આહ આબ્રહ્મેતિ । અભિવિધાવાકારઃ બ્રહ્મ ભુવનં વ્યાપ્યેત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્મ-લોકેન સહ સર્વે સ્વર્ગાદયો લોકાસ્ તત્-તદ્-વર્તિનો જીવાસ્ તત્-તત્-કર્મ-ક્ષયે સતિ પુનર્ આવર્તિનો ભૂમૌ પુનર્ જન્મ લભન્તે । મામ્ ઉપેત્યેતિ પુનઃ કથનં દૃઢીકરણાર્થમ્ । અત્રેદં બોધ્યં પઞ્ચાગ્નિ-વિદ્યયા મહાહવ-મરણાદિના યે બ્રહ્મ-લોકં ગતાસ્ તેષાં ભોગાન્તે પાતઃ સ્યાત્ । યે તુ સ-નિષ્ઠાઃ પરેશ-ભક્તાઃ સ્વર્ગાદિ-લોકાન્ ક્રમેણાનુભવન્તસ્ તત્ર ગતાસ્ તેષાં તુ ન તસ્માત્ પાતઃ । કિન્તુ તલ્-લોક-વિનાશે તત્-પતિના સહ
પરેશ-લોક-પ્રાપ્તિર્ એવ -
બ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ ॥ ઇતિ સ્મરણાદ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 8.17
સહસ્ર-યુગ-પર્યન્તમ્ અહર્ યદ્ બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગ-સહસ્રાન્તાં તે ઽહોરાત્ર-વિદો જનાઃ

શ્રીધરઃ - નનુ ચ તપસ્વિનો દાન-શીલા વીત-રાગાસ્ તિતિક્ષવઃ । ત્રૈલોક્ય-સોપરિ-સ્થાનં લભન્તે લોક-વર્જિતમ્ । ઇત્ય્ આદિ પુરાણ-વાક્યૈસ્ ત્રૈલોક્યસ્ય સકાશાન્ મહર્લોકાદીનામ્ ઉત્કૃષ્ટત્વં ગમ્યતે । વિનાશિત્વે ચ સર્વેષામ્ અવશિષ્ટે કથમ્ અસૌ વિશેષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય બહ્વ્-અલ્પ-કાલ-સ્થાયિત્વ-નિમિત્તો ઽસૌ વિશેષ ઇત્ય્ આશયેન સ્વ-માનેન શત-વર્ષાયુષો બ્રહ્મણો ઽહન્ય્ અહનિ ત્રિલોક્ય ઉત્પત્તિઃ નિશિ નિશિ ચ પ્રલયો ભવતીતિ દર્શયિષ્યન્ બ્રહ્મણો ઽહોરાત્રયોઃ પ્રમાણમ્ આહ સહસ્રેતિ ।
સહસ્રં યુગાનિ પર્યન્તો ઽવસાનં ય્સ્ય તદ્ બ્રહ્મણો યદ્ અહસ્ તદ્ યે વિદુઃ યુગ-સહસ્રમ્ અન્તો યસ્યાસ્ તાં રાત્રિં ચ યોગ-બલેન યે વિદુસ્ ત એવ સર્વજ્ઞા જના અહો-રાત્ર-વિદઃ । યેષાં તુ કેવલં ચન્દ્રાદિત્ય-ગત્યૈવ જ્ઞાનં તે તથાહોરાત્ર-વિદો ન ભવન્તિ । અલ્પ-દર્શિત્વાત્ । યુગ-શબ્દેન અત્ર ચતુર્યુગમ્ અભિપ્રેતં ચતુર્યુગ-સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમ્ ઉચ્યતે ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણોક્તેઃ । બ્રહ્મણ ઇતિ ચ મહર્-લોકાદિ-વાસિનામ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્ । તત્રાયં કાલ-ગણના-પ્રકારઃ । મનુષ્યાણાં યદ્ વર્ષં તદ્ દેવાનામ્ અહો-રાત્રમ્ । તાદૃશૈર્ અહો-રાત્રૈઃ પક્ષ-માસાદિ-કલ્પનયા દ્વાદશભિર્ વર્ષ-સહસ્રૈશ્
ચતુર્-યુગં ભવતિ । ચતુર્-યુગ-સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમ્ । તાવત્ પરિમાણૈવ રાત્રિસ્ તાદૃશૈર્ અહો-રાત્રૈઃ પક્ષ-માસાદિ-ક્રમેણ વર્ષ-શતંઅ બ્રહ્મણઃ પરમાયુર્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ - બ્રહ્મ-લોક-સહિતાઃ સર્વે લોકાઃ પુનર્ આવર્તિનઃ । કસ્માત્ ? કાલ-પરિચ્છિન્નત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ સહસ્રેતિ । મનુષ્ય-પરિમાણેન સહસ્ર-યુગ-પર્યન્તં સહસ્રં યુગાનિ ચતુર્-યુગાનિ પર્યન્તો ઽવસાનં યસ્ય તત્ । ચતુર્યુગ-સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમ્ ઉચ્યતે ઇતિ હિ પૌરાણિકં વચનમ્ । તાદૃશં બ્રહ્મણઃ પ્રજાપતેર્ અહર્-દિનં યદ્ યે વિદુઃ તથા રાત્રિં યુગ-સહસ્રાન્તાં ચતુર્યુગ-સહસ્ર-પર્યન્તાં યે વિદુર્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે તે ઽહોરાત્ર-વિદસ્ ત એવાહો-રાત્ર-વિદો યોગિનો જનાઃ । યે તુ ચન્દ્રાર્ક-ગત્યૈવ વિદુસ્ તે નાહોરાત્ર-વિદઃ સ્વલ્પ-દર્શિત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- નનુ અમૃતં ક્ષેમમ્ અભયં ત્રિમૂર્ધ્નો ઽધાયિ મૂર્ધસુ (ભ્પ્ 2.6.19) ઇતિ દ્વિતીય-સ્કન્ધોક્ત્યા કેષાંચિન્ મતે બ્રહ્મ-લોકસ્ય અભયત્વ-શ્રવણાત્ । સન્ન્યાસિભિર્ અપિ જગમિષિતત્વાત્ તત્રત્યાનાં પાતો ન સમ્ભાવ્યતે ? મૈવં । તલ્-લોક-સ્વામિનો બ્રહ્મણો ઽપિ પાતઃ સ્યાત્ કિમ્ ઉતાન્યેષામ્ ઇતિ વ્યઞ્જયન્ન્ આહ સહસ્ર ઇતિ । સહસ્રં યુગાનિ પર્યન્તો ઽવસાનં યસ્ય તદ્ બ્રહ્મણો ઽહર્ દિનં યદ્ યે શાસ્ત્રાભિજ્ઞા વિદુર્ જાનન્તિ તે ઽહો-રાત્ર-વિદો જના રાત્રિમ્ અપિ તસ્ય યુગ-સહસ્રાન્તાં વિદુઃ । તેન તાદૃશાહો-રાત્રૈઃ પક્ષમ્ આસાદિ-ક્રમેણ વર્ષ-શતં બ્રહ્મણઃ પરમાયુર્ ઇતિ । એતદ્-અન્તે તસ્યાપિ પાતો ન કસ્યચિદ્ વૈષ્ણવસ્ય
તસ્ય બ્રહ્મણો મોક્ષશ્ ચેતિ વ્યઞ્જિતમ્

બલદેવઃ - સ્વર્ગાદયઃ સત્યાન્તાઃ સર્વે લોકાઃ કાલ-પરિચ્છિન્નત્વાદ્ વિનશ્યન્તીતિ ભાવેનાહ સહસ્રેતિ । યદ્ યે બ્રહ્મણશ્ ચતુર્મુખસ્યાહર્ દિનં નૃ-માણેન સહસ્ર-યુગ-પર્યન્તં વિદુઃ ચતુર્-યુગ-સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમ્ ઉચ્યતે ઇતિ સ્મૃતેઃ । સહસ્રં ચતુર્યુગાનિ પર્યન્તો ઽવસાનં યસ્ય તત્ । તસ્ય રાત્રિં ચ ચતુર્યુગ-સહસ્રાન્તાં વિદુસ્ ત એવ યોગિનો જના અહો-રાત્ર-વિદો ભવન્તિ । ન ત્વ્ અન્યે ચન્દ્રાર્ક-ગતિ-વિદો મહર્-લોકાદિ-સ્થિતાનામ્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । અયમ્ અર્થઃ નૄણાં વર્ષં દેવાનામ્ અહો-રાત્રં તાદૃશૈર્ અહો-રાત્રૈઃ પક્ષમ્ આસાદિ-ગણનયા દ્વાદશભ્રિ વર્ષ-સહસ્રૈશ્ ચતુર્-યુગં
ચતુર્-યુગાનાં સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનં રાત્રિશ્ ચ તાવત્ય્ એવ તાદૃશૈશ્ ચાહો-રાત્રૈઃ પક્ષાદિ-ગણનયા વર્ષ-શતં તસ્ય પરમાયુર્ ઇતિ । તદ્-અન્તે તલ્-લોકસ્ય તદ્-વર્તિનાં ચ વિનાશાદ્ આવૃત્તિઃ સિદ્ધેતિ

ભ્ગ્ 8.18
અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્ય્ અહરાગમે ।
રાત્ર્યાગમે પ્રલીયન્તે તત્રૈવાવ્યક્તસંજ્ઞકે

શ્રીધરઃ - તત્ર કિમ્ ? અત આહ અવ્યક્તાદ્ ઇતિ । કાર્યસ્યાવ્યક્તં રૂપં કારણાત્મકમ્ । તસ્માદ્ અવ્યક્તાત્ કારણ-રૂપાદ્ વ્યજ્યન્ત ઇતિ વ્યક્તયશ્ ચરાચરાણિ ભૂતાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । કદા ? અહર્-આગમે બ્રહ્મણો દિનસ્યોપક્રમે । તથા રાત્રેર્ આગમે બ્રહ્મ-શયને । તસ્મિન્ન્ એવાવ્યક્ત-સંજ્ઞકે કારણ-રૂપે પ્રલયં યાન્તિ । યદ્ વા તે ઽહોરાત્ર-વિદ ઇત્ય્ એતન્ ન વિધીયન્તે । કિન્તુ તે પ્રસિદ્ધા અહોરાત્ર-વિદો જના બ્રહ્મણો યદ્ અહર્ વિદુસ્ તસ્યાહ્ન આગમે ઽવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ પ્રભવન્તિ । યાં ચ રાત્રિં વિદુસ્ તસ્યા રાત્રેર્ આગમે પ્રલીયન્તે ઇતિ દ્વયોર્ અન્વયઃ

મધુસૂદનઃ - યથોક્તૈર્ અહો-રાત્રૈઃ પક્ષમ્ આસાદિ-ગણનયા પૂર્ણં વર્ષ-શતં પ્રજાપતેઃ પરમાયુર્ ઇતિ કાલ-પરિચ્છિન્નત્વેનાનિત્યો ઽસૌ । તેન તલ્-લોકાત્ પુનર્-આવૃત્તિ-યુક્તૈવ । યે તુ તતો ઽર્વાચીનાસ્ તેષાં તદ્ અહર્-માત્ર-પરિચ્છિન્નત્વાત્ તત્-તલ્-લોકેભ્યઃ પુનર્-આવૃત્તિર્ ઇતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ અવ્યક્તાદ્ ઇતિ । અત્ર દૈનન્દિન-સૃષ્ટિ-પ્રલયોર્ એવ વક્તુમ્ ઉપક્રાન્તત્વાત્ તત્ર ચાકાશાદીનાં સત્ત્વાદ્ અવ્યક્ત-શબ્દેનાખ્યાકૃતાવસ્થા નોચ્યતે । કિન્તુ પ્રજાપતેઃ સ્વાપાવસ્થૈવ । સ્વાપાવસ્થઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ યાવત્ । અહર્-આગમે પ્રજાપતેઃ પ્રબોધ-સમયે ઽવ્યક્તાત્ તત્-સ્વાપાવસ્થા-રૂપાદ્ વ્યક્તયઃ શરીર-વિષયાદિ-રૂપા ભોગ-ભૂતયઃ પ્રભવન્તિ વ્યવહાર-ક્ષમતયા
ઽભિવ્યજ્યન્તે । રાત્ર્ય્-આગમે તસ્ય સ્વાપ-કાલે પૂર્વોક્તાઃ સર્વા અપિ વ્યક્તયઃ પ્રલીયન્તે તિરો-ભવન્તિ યત આવિર્ભૂતાસ્ તત્રૈવાવ્યક્ત-સંજ્ઞકે કારણે પ્રાગ્-ઉક્તે સ્વાપાવસ્થે પ્રજાપતૌ

વિશ્વનાથઃ --- યે તુ તતો ઽર્વાચીનાસ્ ત્રિલોક-સ્થાસ્ તેષાં તુ તસ્યાહન્ય્ અહન્ય્ અપિ પાત ઇત્ય્ આહ અવ્યક્તાદ્ ઇતિ । અત્ર દૈનન્દિન-સૃષ્ટિ-પ્રલયયોર્ આકાશાદીનાં સત્ત્વાદ્ અવ્યક્ત-શબ્દેન સ્વાપાવસ્થઃ પ્રજાપતિર્ એવોચ્યતે ઇતિ મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાઃ । તતશ્ ચ અવ્યક્તાત્ સ્વાપાવસ્થાત્ પ્રજાપતેઃ સકાશાદ્ વ્યક્તયઃ શરીર-વિષયાદિ-રૂપા ભોગ-ભૂમયો ભવન્તિ વ્યવહાર-ક્ષમાઃ સ્યુઃ । રાત્ર્ય્-આગમે તસ્ય સ્વાપ-કાલે પ્રલીયન્તે તસ્મિન્ન્ એવ તિરોભવન્તિ

બલદેવઃ -- યે તુ તસ્માદ્ અર્વાચીનાસ્ ત્રિલોકી-વર્તિનસ્ તેષાં બ્રહ્મણો દિને પાતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ અવ્યક્તાદ્ ઇતિ । અહર્-આગમે બ્રહ્મણો જાગર-સમયે અવ્યક્તાત્ સ્વાપાવસ્થાત્ તસ્માત્ સર્વા શરીરેન્દ્રિય-ભોગ્ય-ભોગ-સ્થાન-રૂપા વ્યક્તયઃ પ્રભવન્ત્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । રાત્ર્ય્-આગમે તસ્ય સ્વાપ-સમયે તત્રૈવ બ્રહ્મણ્ય્ અવ્યક્ત-સંજ્ઞકે સ્વાપાવસ્થે કારણે તાઃ પ્રલીયન્તે તિરોભવન્તિ । અત્રાવ્યક્ત-શબ્દેન પ્રધાનં નાભિધેયં દૈનન્દિન-સૃષ્ટિ-પ્રલયયોર્ ઉપક્રમાત્ । તદા વિયદ્-આદીનાં સ્થિતત્વાચ્ ચ । કિન્તુ સ્વાપાવસ્થો બ્રહ્મૈવ તસ્યાર્થઃ

ભ્ગ્ 8.19
ભૂત-ગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે ।
રાત્ર્ય્-આગમે ઽવશઃ પાર્થ પ્રભવત્ય્ અહરાગમે

શ્રીધરઃ - અત્ર ચ કૃત-નાશાકૃતાભ્યાગમ-શઙ્કાં વારયન્ વૈરાગ્યાર્થં સૃષ્ટિ-પ્રય્લય-પ્રવાહસ્યાવિચ્છેદં દર્શયતિ ભૂત-ગ્રામ ઇતિ । ભૂતાનાં ચરાચર-પ્રાણિનામ્ । ગ્રામઃ સમૂહઃ । યઃ પ્રાગ્ આસીત્ સ એવાયમ્ અહર્-આગમે ભૂત્વા ભૂત્વા રાત્રેર્ આગમે પ્રલીયન્તે પ્રલીય પ્રલીય પુનર્ અપ્ય્ અહર્-આગમે ઽવશઃ કર્માદિ-પરતન્ત્રઃ સન્ પ્રભવતિ નાન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - એવમ્ આશુ-વિનાશિત્વે ઽપિ સંસાર-સ્થ ન નિવૃત્તિઃ ક્લેશ-કર્માદિભિર્ અવશતયા પુનઃ પુનઃ પ્રાદુર્ભાવાત્ પ્રાદુર્ભૂતસ્ય ચ પુનઃ ક્લેશાદિ-વશેનૈવ તિરોભાવાત્ । સંસારે વિપરિવર્તમાનાનાં સર્વેષામ્ અપિ પ્રાણિનામ્ અસ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અવશાનામ્ એવ જન્મ-મરણાદિ-દુઃખ-પ્રબન્ધ-સમ્બન્ધાદ્ અલમ્ અનેન સંસારેણેતિ-વૈરાગ્યોત્પત્ત્ય્-અર્થં સમાન-નામ-રૂપત્વેન ચ પુનઃ પુનઃ પ્રાદુર્ભાવાત્ કૃત-નાશાકૃતાભ્યાગમ-પરિહારાર્થં ચાહ ભૂત-ગ્રામ ઇતિ । ભૂત-ગ્રામો ભૂત-સમુદાયઃ સ્થાવર-જઙ્ગમ-લક્ષણો યઃ પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે સ્થિતઃ સ એવાયમ્ એતસ્મિન્ કલ્પે જાયમાનો ઽપિ ન તુ પ્રતિકલ્પમ્ અન્યો ઽન્યચ્ ચ । અસત્-કાર્ય-વાદાનભ્યુપગમાત્
।
સૂર્યા-ચન્દ્રમસૌ ધાતા યથા-પૂર્વમ્ અકલ્પયત્ ।
દિવં ચ પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષમ્ અથો સુવઃ ॥ ઇતિ શ્રુતેઃ । (મહાનારાયણૌ 1.65)
સમાન-નામ-રૂપત્વાદ્ આવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અવિરોધૌ દર્શનાત્ સ્મૃતેશ્ ચ (વ્સ્ 1.3.30) ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ । અવશ ઇત્ય્ અવિદ્યા-કામ-કર્માદિ-પરતન્ત્રઃ । હે પાર્થ સ્પષ્ટમ્ ઇતરત્

વિશ્વનાથઃ --- એવમ્ એવ ભૂતાનાં ચરાચર-પ્રાણિનાં ગ્રામઃ સમૂહઃ

બલદેવઃ - યે પ્રલીનાસ્ તે પુનર્ ન ભવિષ્યન્તીતિ કૃત-હાન્યાકૃતાભ્યાગમ-શઙ્કા સ્યાત્ તાં નિરસ્યન્ન્ આહ ભૂતેતિ । ભૂત-ગ્રામઃ સ્થિર-ચર-પ્રાણિ-સમૂહો ઽવશઃ કર્માધીનઃ સન્ તથા ચેદૃશ-જન્મ-મૃત્યુ-પ્રવાહ-સઙ્કુલે પ્રપઞ્ચે ઽસ્મિન્ વિવેકિનાં વૈરાગ્યં યુક્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 8.20
પરસ્ તસ્માત્ તુ ભાવો ઽન્યો ઽવ્યક્તો ઽવ્યક્તાત્ સનાતનઃ ।
યઃ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ

શ્રીધરઃ - લોકાનામ્ અનિત્યત્વં પ્રપઞ્ચ્ય પરમેશ્વર-સ્વરૂપસ્ય નિત્યત્વં પ્રપઞ્ચયતિ - પર ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । તસ્માચ્ ચરાચર-કારણ-ભૂતાદ્ અવ્યક્તાત્ પરસ્ તસ્યાપિ કારણ-ભૂતો યો ઽન્યસ્ તદ્-વિલક્ષણો ઽવ્યક્તશ્ ચક્ષુર્-આદ્ય્-અગોચરો ભાવઃ સનાતનો ઽનાદિઃ । સ તુ સર્વેષુ કાર્ય-કારણ-લક્ષણેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્વ્ અપિ ન વિનશ્યતિ

મધુસૂદનઃ - એઅમ્ અવશાનામ્ ઉત્પત્તિ-વિનાશ-પ્રદર્શનેનાબ્રહ્મ-ભુવનાલ્ લોકાઃ પુનર્ આવર્તિન ઇત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાતમ્ અધુના મામ્ ઉપેત્ય પુનર્ જન્મ ન વિદ્યત ઇત્ય્ એતદ્ વ્યાચષ્ટે દ્વાભ્યાં પરસ્ તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માચ્ ચરાચર-સ્થૂલ-પ્રપઞ્ચ-કારણ-ભૂતાદ્ ધિરણ્યગર્ભાખ્યાદ્ અવ્યક્તાત્ પરો વ્યતિરિક્તઃ શ્રેષ્ઠો વા તસ્યાપિ કારણ-ભૂતઃ । વ્યતિરેકે ઽપિ સાલક્ષણ્યં સ્યાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ-અન્યો ઽત્યન્ત-વિલક્ષણઃ ન તસ્ય પ્રતિમા અસ્તિ ઇતિ શ્રુતેઃ । અવ્યક્તો રૂપાદિ-હીનતયા ચક્ષુર્-આદ્ય્-અગોચરો ભાવઃ કલ્પિતેષુ સર્વેષુ કાર્યેષુ સદ્-રૂપેણાનુગતઃ । અતએવ સનાતનો નિત્યઃ । તુ-શબ્દો હેયાદ્ અનિત્યાદ્ અવ્યક્તાદ્ ઉપાદેયત્વં ન્તિયસ્યાવ્યક્તસ્ય
વૈલક્ષણ્યં સૂચયતિ । એતાદૃશો યો ભાવઃ સ હિરણ્યગર્ભ ઇવ સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સ્વ્ અપિ ન વિનશ્યતિ ઉત્પદ્યમાનેષ્વ્ અપિ નોત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । હિરણ્યગર્ભસ્ય તુ કાર્યસ્ય ભૂતાભિમાનિત્વાત્ તદ્-ઉત્પત્તિ-વિનાશાભ્યાં યુક્તાવ્ એવોત્પત્તિ-વિનાશૌ ન તુ તદ્-અનભિમાનિનો ઽકાર્યસ્ય પરમેશ્વરસ્યેતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ --- તસ્માદ્ ઉક્ત-લક્ષણાદ્ અવ્યક્તાત્ પ્રજાપતેર્ હિરણ્યગર્ભાત્ સકાશાત્ પરઃ શ્રેષ્ટઃ । હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ કારણભૂતો યો ઽન્યઃ ખલ્વ્ અવ્યક્તો ભાવઃ સનાતનો ઽનાદિઃ

બલદેવઃ - તદ્ એવં કર્મ-તન્ત્રાણાં જન્મ-વિનાશ-દર્શનેન આબ્રહ્મ-ભુવનાત્ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃતમ્ । અથ મામ્ ઉપેત્યૈતદ્ વિવૃણોતિ પરસ્ તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ ઉત્ક-રૂપાદ્ અવ્યક્તાદ્ બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભાદ્ અન્યો યો ભાવઃ પદાર્થઃ પરઃ શ્રેષ્ઠસ્ તતો ઽત્યન્ત-વિલક્ષણસ્ તસ્યોપાસ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । અતિવૈલક્ષણ્યમ્ આહ અવ્યક્ત ઇતિ । આતમ્-વિગ્રહત્વાત્ પ્રત્યક્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રસાદિતસ્ તુ પ્રત્યક્ષો ઽપિ ભવતીત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્ । સનાતનો ઽનાદિઃ । સ ખલુ હિરણ્યગર્ભ-પર્યન્તેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ ન વિનશ્યતિ

ભ્ગ્ 8.21
અવ્યક્તો ઽક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્ ।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ

શ્રીધરઃ - અવિનાશે પ્રમાણં દર્શયન્ન્ આહ અવ્યક્ત ઇતિ । યો ભાવો ઽવ્યક્તો ઽતીન્દ્રિયઃ । અક્ષરઃ પ્રવેશ-નાશ-શૂન્ય ઇતિ । તથાક્ષરાત્ સંભવતીહ વિશ્વં ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિષ્વ્ અક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તઃ । તં પરમાં ગતિં ગમ્યં પુરુષાર્થમ્ આહુઃ । પુરુષાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ઇત્ય્-આદિ-શ્રુતયઃ । પરમ-ગતિત્વમ્ એવાહ યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્ત ઇતિ । તચ્ ચ મમૈવ ધામ સ્વરૂપમ્ । મમેત્ય્ ઉપચારે ષષ્ઠી । રાહોઃ શિર ઇતિવત્ । અતો ઽહમ્ એવ પરમા ગતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - યો ભાવ ઇહાવ્યક્ત ઇત્ય્ અક્ષર ઇતિ ચોક્તો ઽન્યત્રાપિ શ્રુતિષુ સ્મૃતિષુ ચ તં ભાવમ્ આહુઃ શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ ચ પુરુષાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા પરમા ગતિઃ ઇત્ય્ આદ્યાઃ । પરમામ્ ઉત્પત્તિ-વિનાશ-શૂન્ય-સ્વ-પ્રકાશ-પરમાનન્દ-રૂપાં ગતિં પુરુષાર્થ-વિશ્રાન્તિમ્ । યં ભાવં પ્રાપ્ય ન પુનર્ નિવર્તન્તે સંસારાય તદ્-ધામ સ્વરૂપં મમ વિષ્ણોઃ પરમં સર્વોત્કૃષ્ટમ્ । મમ ધામેતિ રાહોઃ શિર ઇતિવદ્ ભેદ-કલ્પનયા ષષ્ઠી । અતો ઽહમ્ એવ પરમા ગતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- પૂર્વોક્ત-શ્લોકોક્તમ્ અવ્યક્ત-શબ્દં વ્યાચષ્ટે અવ્યક્ત ઇતિ । ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષરો નારાયણઃ એકો નારાયણ આસીન્ ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । મમ પરમં ધામ નિત્યં સ્વરૂપમ્ । યદ્ વા અક્ષરઃ પરં ધામ બ્રહ્મૈવ મદ્-ધામ મત્-તેજો-રૂપમ્

બલદેવઃ -- યો ભાવો મયેહાવ્યક્ત ઇત્ય્ અક્ષર ઇતિ ચોચ્યતે તં વેદાન્તાઃ પરમાં ગતિમ્ આહુઃ પુરુષાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા પરમા ગતિઃ ઇત્ય્ આદૌ । યં ભાવં પ્રાપ્યોપેત્ય જનાઃ પુનર્ ન નિવર્તન્તે જન્મ નાપ્નુવન્તિ સ ભાવો ઽહમ્ એવેત્ય્ આહ તદ્ ઇતિ । તન્ મમૈવ ધામ સ્વરૂપં પરમં શ્રીમત્ ષષ્ઠીયં ચૈતન્યમ્ આત્મનઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિવદ્ અવગન્તવ્યા

ભ્ગ્ 8.22
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા ।
યસ્યાન્તઃ-સ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્

શ્રીધરઃ - તત્-પ્રાપ્તૌ ચ ભક્તિર્ અન્તરઙ્ગોપાય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આહ પુરુષ ઇતિ । સ ચાહં પરઃ પુરુષો ઽનન્યયા । ન વિદ્યતે ઽન્યઃ શરણત્વેન યસ્યાં તયૈકાન્ત-ભક્ત્યૈવ લભ્યઃ । નાન્યથા । પરત્વમ્ એવાહ યસ્ય કારણ-ભૂતસ્યાન્તર્-મધ્યે ભૂતાનિ સ્થિતાનિ । યેન ચ કારણ-ભૂતેનેદં સર્વં જગત્ તતં વ્યાપ્તમ્

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીમ્ અનન્ય-ચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ તસ્યાહં સુલભઃ ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તં ભક્તિ-યોગમ્ એવ તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયમ્ આહ પુરુષ સ ઇતિ । સ પરો નિરતિશયઃ પુરુષઃ પરમાત્માહમ્ એવાનન્યયા ન વિદ્યતે ઽન્ય્હો વિષયો યસ્યાં તયા પ્રેમ-લક્ષણયા ભક્ત્યૈવ લભ્યો નાન્યથા ।સ ક ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યસ્ય પુરુસસ્યાન્તઃ-સ્થાન્ય્ અન્તર્વર્તીનિ ભૂતાનિ સર્વાણિ કાર્યાણિ કારણાન્તર્વર્તિત્વાત્ કાર્યસ્ય । અતએવ યેન પુરુષેણ સર્વમ્ ઇદં કાર્ય-જાતં તતં વ્યાપ્તમ્ -
યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ ।
વૃક્ષ એવ સ્તબ્ધો દિવિ તિસ્ઠત્ય્ એકસ્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ ।
યત્ કિંચિત્ જગત્ સર્વં દૃશ્યતે શ્રૂયતે ઽપિ વા ।
અન્તર્ બહિશ્ ચ તત્ સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ ॥
સ પર્યગાચ્ છુક્રમ્ ઇત્ય્-આદિ-શ્રુતિભ્યશ્ ચ

વિશ્વનાથઃ --- સ ચ મદ્-અંશઃ પરમઃ પુરુષઃ । ન વિદ્યતે ઽન્યત્ કર્મ-યોગ-કામનાદિકં યસ્યાં તયૈવ । અતએવ પૂર્વં મયોક્તં અનન્ય-ચેતાઃ સતતમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ -- અત્-પ્રાપ્તૌ ભક્તેઃ સૂપાયત્વમ્ આહ પુરુષઃ સ ઇતિ । સ મલ્-લક્ષણઃ પુરુષો ઽનન્યયા તદ્-એકાન્તયા અનન્ય-ચેતાઃ સતતમ્ ઇતિ પૂર્વોદિતયા ભક્ત્યૈવ લભ્યો લબ્ધું શક્યો યોગ-ભક્ત્યા તુ દુઃશક્યા તત્-પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તલ્-લક્ષણમ્ આહ યસ્યેતિ । સર્વમ્ ઇદં જગત્ યેન તતં વ્યાપ્તમ્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ-
એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્ય
એકો ઽપિ સન્ બહુધા યો ઽવભાતિ ।
વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્ય્ એકસ્
તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ ॥ ઇત્ય્ આદ્યા

ભ્ગ્ 8.23
યત્ર કાલે ત્વ્ અનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ ।
પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ

શ્રીધરઃ - તદ્ એવં પરમ્શ્વરોપાસકાસ્ તત્-પદં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે । અન્યે ત્વ્ આવર્તન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર કેન માર્ગેણ ગતા નાવર્તન્તે । કેન વા ગતાશ્ ચાવર્તન્તે । ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યત્રેતિ । યત્ર યસ્મિન્ કાલે પ્રયાતા યોગિનો ઽનાવૃત્તિં યાન્તિ યસ્મિંશ્ ચ કાલે પ્રયાતા આવૃત્તિં યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામીત્ય્ અન્વયઃ । અત્ર ચ રશ્મ્ય્-અનુસારી અતશ્ ચાયને ઽપિ દક્ષિણે ઇતિ સૂચિત-ન્યાયેનોત્તરાયઆદિ-કાલ-વિશેષ-મરણં ચ ત્વ્ અવિવક્ષિતત્વાત્ કાલ-શબ્દેન કાલાભિમાનિનીભિર્ આતિવાહિકીભિર્ દેવતાભિઃ પ્રાપ્યો માર્ગ ઉપલક્ષ્યતે । અતો ઽયમ્ અર્થઃ યસ્મિન્ કાલાભિમાનિ-દેવતોપલક્ષિતે માર્ગે પ્રયાતા યોગિન ઉપાસકાઃ કર્મિણશ્ ચ યથાક્રમમ્
અનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચ યાન્તિ । તં કાલાભિમાનિ-દેવતોપલક્ષિતં માર્ગં કથયિષ્યામીતિ । અગ્નિ-જ્યોતિષોઃ કાલાભિમાનિત્વાભાવે ઽપિ ભૂયસામ્ અહરાદિ-શબ્દોક્તાનાં કાલાભિમાનિત્વાત્ તત્-સાહચર્યાદ્ આમ્ર-વનમ્ ઇત્ય્ આદિવત્ કાલ-શબ્દેનોપલક્ષણમ્ અવિરુદ્ધમ્

મધુસૂદનઃ - સગુણ-બ્રહ્મોપાસકાસ્ તત્-પદં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે કિન્તુ ક્રમેણ મુચ્યન્તે । તત્ર તલ્-લોક-ભોગાત્ પ્રાગ્-અનુત્પન્ન-સમ્યગ્-દર્શનાનાં તેસાં માર્ગાપેક્ષા વિદ્યતે ન તુ સમ્યગ્-દર્શિનામ્ ઇવ તદ્-અનપેક્ષેત્ય્ ઉપાસકાનાં તલ્-લોક-પ્રાપ્તયે દેવ-યાન-માર્ગ ઉપદિશ્યતે । પિતૃ-યાન-માર્ગોપન્યાસસ્ તુ તસ્ય સ્તુતયે યત્રેતિ ।
પ્રાણોત્ક્રમણાનન્તરં યત્ર યસ્મિન્ કાલે કાલાભિમાનિ-દેવતોપલક્ષિતે માર્ગે પ્રયાતા યોગિનો ધ્યાયિનઃ કર્મિણશ્ ચાનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચ યાન્તિ । દેવ-યાને પથિ પ્રયાતાશ્ ચ કર્મિણ આવૃત્તિં યાન્તિ । યદ્યપિ દેવ-યાને ઽપિ પથિ પ્રયાતાઃ પુનર્ આવર્તન્તે ઇત્ય્ ઉક્તં આબ્રહ્મ-ભુવના લોકાઃ પુનર્ આવર્તિનઃ ઇત્ય્ અત્ર, તથાપિ પિતૃ-યાને પથિ ગતા આવર્તન્ત એવ ન કે ઽપિ તત્ર ક્રમ-મુક્તિ-ભાજઃ । દેવ-યાને પથિ ગતાસ્ તુ યદ્યપિ કેચિદ્ આવર્તન્તે પ્રતીકોપાસકાસ્ તડિલ્-લોક-પર્યન્તં ગતા હિરણ્યગર્ભ-પર્યન્તમ્ અમાનવ-પુરુષ-નીતા અપિ પઞ્ચાગ્નિ-વિદ્યાદ્ય્-ઉપાસકા અતત્-ક્રતવો ભોગાન્તે નિવર્તન્ત એવ તથાપિ દહરાદ્ય્-ઉપાસકાઃ ક્રમેણ મુચ્યન્તે । ભોગાન્ત ઇતિ ન સર્વ એવાવર્તન્તે । અતએવ પિતૃ-યાનઃ પન્થા નિયમેનાવૃત્તિ-ફલત્વાન્
નિકૃષ્ટઃ । અયં તુ દેવ-યાનઃ પન્થા અનાવૃત્તિ-ફલત્વાદ્ અતિપ્રશસ્ત ઇતિ સ્તુતિર્ ઉપપદ્યતે કેષાંચિદ્ આવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અનાવૃત્તિ-ફલત્વસ્યાનપાયાત્ ।
તં દેવ-યાનં પિતૃ-યાનં ચ કાલં કાલાભિમાનિ-દેવતોપલક્ષિતં માર્ગં વક્ષ્યામિ । હે ભરતર્ષભ ! અત્ર કાલ-શબ્દસ્ય મુખ્યાર્થત્વે ઽગ્નિર્-જ્યોતિર્-ધૂમ-શબ્દાનામ્ ઉપપત્તિર્ ગતિ-સૃતિ-શબ્દયોશ્ ચેતિ તદ્-અનુરોધેનૈકસ્મિન્ કાલ-પદ એવ લક્ષણાશ્રિતા કાલાભિમાનિ-દેવતાનાં માર્ગ-દ્વયે ઽપિ બાહુલ્યાત્ । અગ્નિ-ધૂમયોસ્ તદ્-ઇતરયોઃ સતોર્ અપિ અગ્નિહોત્ર-શબ્દવદ્ એક-દેશેનાપ્ય્ ઉપલક્ષણં કાલ-શબ્દેન । અન્યથા પ્રાતર્ અગ્નિ-દેવતાયા અભાવાત્ તત્-પ્રખ્યં ચાન્ય-શાસ્ત્રમ્ (ંઈ.દ 1.4.4) ઇત્ય્ અનેન તસ્ય નામ-ધેયતયા ન સ્યાત્ । આમ્ર-વનમ્ ઇતિ ચ લૌકિકો દૃષ્ટાન્તઃ ।
વિશ્વનાથઃ --- નનુ યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ ઇતિ ત્વ-ઉક્ત્યા ત્વદ્-ભક્તાસ્ ત્વાં પ્રાપ્તા ન પુનર્ આવર્તન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ન તત્ર ત્વ-પ્રાન્તૌ કશ્ચિન્ માર્ગ-નિયમ ઇત્ય્ ઉક્તઃ ।ત્વદ્-ભક્તાનાં ચ ગુણાતીતત્વાત્ તન્-માર્ગો ઽપિ ગુણાતીત એવ અવસીયતે, ન તુ સાત્ત્વિકો ઽર્ચિર્-આદિઃ । યસ્ તુ માર્ગો યોગિનો જ્ઞાનિનઃ કર્મિણશ્ ચાસ્તિ તમ્ અહં જિજ્ઞાસે ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યત્રેતિ । પ્રાણોત્ક્રમણાનન્તરં તત્ર કાલોપલક્ષિતે માર્ગે પ્રયાતા અનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચ યાન્તિ તં કાલં માર્ગં વક્ષ્ય ઇત્ય્ અન્વયઃ

બલદેવઃ -- સ્વ-ભક્તાનામ્ આવૃત્તિઃ સ્વ-વિમુખાનાં ત્વ્ આવૃત્તિર્ ઉક્તા । સા સા ચ કેન પથા ગતાનાં ભવેદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યત્રેતિ । યોગિનો ભક્તાઃ કામ્ય-કર્મિણશ્ ચ । અત્ર કાલ-શબ્દેન કાલાભિમાનિનો દેવતોક્તાઃ । અગ્નિ-ધૂમયોઃ કાલત્વાભાવાત્ કાલ-શબ્દેનોક્તિસ્ તુ ભૂયસા મહદ્-આદિ-શબ્દાનાં રાત્ર્ય્-આદિ-શબ્દાનાં ચ કાલ-વાચિત્વાત્ તથા ચાર્ચિર્-આદિભિર્ ધૂમાદિભિશ્ ચ દેવૈઃ પાલિતઃ પન્થાઃ કાલ-શબ્દેનોક્તો બોધ્યઃ

ભ્ગ્ 8.24
અગ્નિર્ જ્યોતિર્ અહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મ-વિદો જનાઃ

શ્રીધરઃ - તત્રાનવૃત્તિ-માર્ગમ્ આહ અગ્નિર્ ઇતિ । અગ્નિ-જ્યોતિઃ-શબ્દાભ્યાં તે ઽર્ચિર્ અભિસમ્ભવન્તિ ઇતિ શ્રુત્ય્-ઉક્તાર્ચિર્-અભિમાનિની દેવતોપલક્ષ્યતે । અહર્ ઇતિ દિવસાભિમાનિની । શુક્લ ઇતિ શુક્લ-પક્ષાભિમાનિની । ઉત્તરાયણ-રૂપાઃ ષણ્-માસા ઇત્ય્ ઉત્તરાયણાભિમાનિની । એતચ્ ચાન્યાસામ્ અપિ શ્રુત્ય્-ઉક્તાનાં સંવત્સર દેવલોકાદિ-દેવતાનમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્ । એવં ભૂતો યો માર્ગસ્ તત્ર પ્રયાતા ગતા ભગવદ્-ઉપાસકા જના બ્રહ્મ પ્રાપ્નુવન્તિ । યતસ્ તે બ્રહ્મ-વિદઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તે ઽર્ચિષમ્ અભિ સમ્ભવન્તિ અર્ચિષો ઽરહ્ન આપૂર્યમાણ-પક્ષમ્ આપૂર્યમાણ-પક્ષાદ્ યાન્ ષણ્-માસાનુદઙ્ઙાદિત્ય એતિ માસેભ્યો દેવ-લોકમ્ ઇતિ । ન હિ સદ્યો-મુક્તિ-ભાજાં
સમ્યગ્-દર્શન-નિષ્ઠાનાં ગતિર્ વા ક્વચિદ્ અસ્તિ, ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ

મધુસૂદનઃ - તત્રોપાસકાનાં દેવ-યાનં પન્થાનમ્ આહ અગ્નિર્ ઇતિ । અગ્નિર્-જ્યોતિર્ ઇત્ય્ અર્ચિર્ અભિમાનિની દેવતા લક્ષ્યતે । અહર્ ઇત્ય્ અહર્-અભિમાનિની શુક્લ-પક્ષ ઇતિ શુક્લ-પક્ષાભિમાનિની ષણ્-માસા ઉત્તરાયણમ્ ઇતિ ઉત્તરાયણ-રૂપ-ષણ્માસાભિમાનિની દેવતૈવ લક્ષ્યતે આતિવાહિકાસ્ તલ્-લિઙ્ગાત્ (મ્દ્ 4.3.4) ઇતિ ન્યાયાત્ । એતચ્ ચાન્યાસામ્ અપિ શ્રુત્ય્-ઉક્તાનાં દેવતાનમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તે ઽર્ચિષમ્ અભિ સમ્ભવન્તિ અર્ચિષો ઽરહ્ન આપૂર્યમાણ-પક્ષમ્ આપૂર્યમાણ-પક્ષાદ્ યાન્ ષડ્-ઉઙ્ઙેતિ માસાંસ્ તાન્ માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરાદ્ આદિત્યમ્ આદિત્યાચ્ ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં
તત્-પુરુષો ઽમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયત્ય્ એષ દેવ-પથો બ્રહ્મ-પથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમ્ આવર્તં નાવર્તન્તે ઇતિ ।
અત્ર શ્રુત્ય્-અન્તરાનુસારાત્ સંવત્સરાનન્તરં દેવ-લોક-દેવતા તતો વાયુ-દેવતા તત આદિત્ય ઇત્ય્ આકરે નિર્ણીતમ્ । એવં વિદ્યુતો ઽનન્તરં વરુણેન્દ્ર-પ્રજાપતયસ્ તાવતા માર્ગ-પર્વ-પૂર્તિઃ । તત્રાર્ચિર્-અહઃ-શુક્લ-પક્ષોત્તરાયણ-દેવતા ઇહોક્તાઃ । સંવત્સરો દેવ-લોકો વાયુર્ આદિત્યશ્ ચન્દ્રમા વિદ્યુદ્-વરુણ ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિશ્ ચેત્ય્ અનુક્તા અપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । તત્ર દેવ-યાન-માર્ગે પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ કાર્યોપાધિકં કાર્યં વાદરિર્ અસ્ય ગત્ય્-ઉપપત્તેઃ (વ્સ્ 4.3.7) ઇતિ ન્યાયાત્ । નિરુપાધિકં તુ બ્રહ્મ તદ્-દ્વારૈવ ક્રમ-મુક્તિ-ફલત્વાત્ । બ્રહ્મ-વિદઃ સગુણ-બ્રહ્મોપાસકા જનાઃ । અત્ર એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમ્ આવર્તં નાવર્તન્ત
ઇતિ શ્રુતાવ્ ઇમમ્ ઇતિ વિશેષણાત્ કલ્પાન્તરે કેચિદ્ આવર્તન્ત ઇતિ પ્રતીયતે । અતએવાત્ર ભગવતોદાસિતં શ્રૌત-માર્ગ-કથનેનૈવ વ્યાખ્યાનાત્

વિશ્વનાથઃ --- અત્રાનવૃત્તિ-માર્ગમ્ આહ અગ્નિર્ ઇતિ । અગ્નિ-જ્યોતિઃ-શબ્દાભ્યાં તે ઽર્ચિષમ્ અભિસમ્ભવન્તિ ઇતિ શ્રુત્ય્-ઉક્ત્યાર્ચિર્-અભિમાનિની દેવતોપલક્ષ્યતે । અહર્ ઇત્ય્ અહર્-અભિમાનિની । શુક્લ ઇતિ શુક્લ-પક્ષાભિમાનિની । ઉત્તરાયણ-રૂપાઃ ષણ્-માસા ઇત્ય્ ઉત્તરાયણાભિમાનિની દેવતા । એતદ્-રૂપો યો માર્ગસ્ તત્ર પ્રયાતા બ્રહ્મ-વિદો જ્ઞાનિનો બ્રહ્મ પ્રાપ્નુવન્તિ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તે ઽર્ચિષમ્ અભિ સમ્ભવન્તિ અર્ચિષો ઽરહ્ન આપૂર્યમાણ-પક્ષમ્ આપૂર્યમાણ-પક્ષાદ્ યાન્ ષણ્-માસાનુદઙ્ઙાદિત્ય એતિ માલેભ્યો દેવ-લોકમ્ ઇતિ

બલદેવઃ -- તત્રાનાવૃત્તિ-પથમ્ આહ અગ્નિર્ ઇતિ । અગ્નિ-જ્યોતિઃ-શબ્દાભ્યાં શ્રુત્ય્-ઉક્તો ઽર્ચિર્-અભિમાની દેવ ઉપલક્ષ્યતે । અહર્ ઇતિ દિવસાભિમાની શુક્લ ઇતિ શુક્લ-પક્ષાભિમાનિની । ષણ્-માસા ઇત્ય્ ઉત્તરાયણમ્ ઇતિ ષણ્માસાત્મકોત્તરાયણાભાભિમાની । એતચ્ ચાન્યેષાં સંવત્સરાદીનાં શ્રુત્ય્-ઉક્તાનામ્ ઉપલક્ષણમ્ । છાન્દોગ્યાઃ પઠન્તિ - અથ યદ્ ઉ ચૈવાસ્મિન્ શવ્યં કુર્વન્તિ યદિ ચ નાર્ચિષમ્ એવાભિસંભવન્ત્ય્ અર્ચિષો ઽહરહ આપૂર્યમાણ-પક્ષમ્ આપૂર્યમાણ-પક્ષાદ્યાન્ ષડ્-ઉદણ્ણેતિ માસાંસ્ તાન્ માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરાદ્ આદિત્યમ્ આદિત્યાચ્ ચન્દ્રમસં
ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્ પુરુષો ઽમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયત્ય્ એષ દેવ-પથો બ્રહ્મ-પથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમ્ આવર્તં નાવર્તન્ત ઇતિ । (4.15.5)
અસ્યાર્થઃ - અસ્મિન્ન્ અક્ષિ-સ્થ-બ્રહ્મોપાસક-ગણે મૃતે સતિ યદિ પુત્ર-શિષ્યાદયઃ શબ્યં શબ-સમ્બન્ધિ કર્મ દાહાદિ કુર્વન્તિ । યદિ ચ ન કુર્વન્તિ । ઉભયથાપ્ય્ અક્ષતોપાસ્તિ-ફલાસ્ તે તદ્-ઉપાસકા અર્ચિર્-આદિભિર્ દેવૈસ્ તમ્ ઉપાસ્યં પ્રયાન્તીતિ સ્ફુટમ્ અન્યત્ । અત્ર સંવત્સરાદિત્યયોર્ મધ્યે વાયુ-લોકો નિવેશ્યઃ । વિદ્યુતઃ પરત્ર ક્રમાદ્ વરુણેન્દ્ર- પ્રજાપતયો બોધ્યાઃ । શ્રુત્ય્-અન્તરાદ્ ઇત્ય્ આકરે વિસ્તરઃ । અમાનવો નિત્ય-પાર્ષદઃ પરેશસ્ય હરેઃ પુરુષઃ । એતે ઽર્ચિર્-આદયો દેવા ઇત્ય્ આહ સૂત્ર-કારઃ - આતિવાહિકાસ્ તલ્-લિઙ્ગાત્ (વ્સ્ 4.3.4) ઇતિ । તથાર્ચિર્-આદિભિર્ ભગવન્-નિદેશ-સ્થૈર્ દ્વાદશભિર્ દેવૈઃ સેવ્યમાનેન પથા ભગવન્તં તદ્-ભક્તાઃ
પ્રયાન્તિ તતઃ પુનર્ નાવર્તન્ત ઇતિ । એવમ્ ઉક્તં નિર્ણેતૃભિઃ-
અર્ચિર્ દિન-સિત-પક્ષૈર્ ઇહોત્તરાયણ-શરન્-મરુદ્-રવિભિઃ ।
વિધુ-વિદ્યુદ્-વરુણ્ન્દ્ર-દ્રુહિણૈશ્ ચાગાત્ પદં હરેર્ મુક્તઃ ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 8.25
ધૂમો રાત્રિસ્ તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ ।
તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્ યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે

શ્રીધરઃ - આવૃત્તિ-માર્ગમ્ આહ ધૂમ ઇતિ । ધૂમો ધૂમાભિમાનિની દેવતા । રાત્ર્ય્-આદિ-શબ્દૈશ્ ચ પૂર્વવદ્ એવ રાત્રિ-કૃષ્ણ-પક્ષ-દક્ષિણાયન-રૂપ-ષણ્-માસાભિમાનિન્યસ્ તિસ્રો દેવતા ઉપલક્ષ્યન્તે । એતાભિર્ દેવતાભિર્ ઉપલક્ષિતો યો માર્ગસ્ તત્ર પ્રયાતઃ કર્મ-યોગી ચાન્દ્રમસં જ્યોતિસ્ તદ્-ઉપલક્ષિતં સ્વર્ગ-લોકં પ્રાપ્ય તત્રેષ્ટાપૂર્ત-કર્મ-ફલં ભુક્ત્વા પુનર્ આવર્તતે । તત્રાપિ શ્રુતિઃ-તે ધૂમમ્ અભિ સમ્ભવન્તિ ધૂમાદ્ રાત્રિં રાત્રેર્ અપક્ષીયમાણ-પક્ષમ્ અપક્ષીયમાણ-પક્ષાદ્ યાન્ ષણ્માસાન્ દક્ષિણાદિત્ય એતિ માસેભ્યઃ પિતૃ-લોકં પિતૃ-લોકાત્ ચન્દ્રં
તે ચન્દ્રં પ્રાપ્ય અન્નં ભવન્તિ ઇતિ । તદ્ એવં નિવૃત્તિ-કર્મ-સહિતોપાસનયા ક્રમ-મુક્તિઃ કામ્ય-કર્મભિશ્ ચ સ્વર્ગ-ભોગાનન્તરમ્ આવૃત્તિઃ । નિષિદ્ધ-કર્મભિસ્ તુ નરક-ભોગાનાન્તરમ્ આવૃત્તિઃ । ક્ષુદ્ર-કર્મણાં તુ જન્તૂનામ્ અત્રૈવ પુનઃ પુનર્ જન્મેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

મધુસૂદનઃ - દેવ-યાન-માર્ગસ્તુત્ય્-અર્થં પિતૃ-યાન-માર્ગમ્ આહ ધૂમ ઇતિ । અત્રાપિ ધૂમ ઇતિ ધૂમાભિમાનિની દેવતા રાત્રિર્ ઇતિ રાત્ર્ય્-અભિમાનિની કૃષ્ણ ઇતિ કૃષ્ણ-પક્ષાભિમાનિની । ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ ઇતિ દક્ષિણાયનાભિમાનિની લક્ષ્યતે એતદ્ અપ્ય્ અન્યાસાં શ્રુત્ય્-ઉક્તાનામ્ ઉપલક્ષણમ્ । તથા હિ શ્રુતિઃ -- તે ધૂમમ્ અભિ સમ્ભવન્તિ ધૂમાદ્ રાત્રિં રાત્રેર્ અપર-પક્ષમ્ અપર-ક્ષીયમાણ-પક્ષાદ્ યાન્ ષડ્-દક્ષિણૈતિ માસાંસ્ તાન્ અનિતે સંવત્સરમ્ અભિપ્રાપ્નુવન્તિ માસેભ્યઃ પિતૃ-લોકં પિતૃ-લોકાદ્ આકાશમ્ આકાશાચ્ ચન્દ્રમસમ્ એષ સોમો રાજા તદ્-દેવાનામ્ અન્નં
તં દેવા ભક્ષયન્તિ તસ્મિન્ યાવત્ સંપાતમ્ ઉષિત્વાથૈતમ્ એવાધ્વ્યાનં પુનર્ નિવર્તન્તે ઇતિ । તત્ર તસ્મિન્ પથિ પ્રયાતાશ્ ચાન્દ્રમસં જ્યોતિઃ ફલં યોગી કર્મ-યોગીષ્ટાપૂર્ત-દત્ત-કારી પ્રાપ્ય યાવત્-સમ્પાતમ્ ઉષિત્વા નિવર્તતે । સમ્પતત્ય્ અનેનેતિ સમ્પાતઃ કર્મ । તસ્માદ્ એતસ્માદ્ આવૃત્તિ-માર્ગાદ્ અનાવૃત્તિ-માર્ગઃ શ્રેયાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- કર્મિણામ્ આવૃત્તિ-માર્ગમ્ આહ ધૂમ ઇતિ । ધૂમાભિમાનિની દેવતા । રાત્ર્ય્-આદિ-શબ્દૈશ્ ચ પૂર્વવદ્ એવ તત્-તદ્-અભિમાનિન્યસ્ તિસ્રો દેવતા લક્ષ્યન્તે । એતાભિર્ દેવતાભિર્ ઉપલક્ષિતો યો માર્ગસ્ તત્ર પ્રયાતઃ કર્મ-યોગી ચાન્દ્રમસં જ્યોતિસ્ તદ્-ઉપલક્ષિતં સ્વર્ગ-લોકં પ્રાપ્ય કર્મ-ફલં ભુક્ત્વા નિવર્તતે

બલદેવઃ - અથાવૃત્તિ-પથમ્ આહ ધૂમો રાત્રિર્ ઇતિ । તત્રાપિ પૂર્વવત્ ધૂમ-રાત્રિ-કૃષ્ણ-પક્ષ-ષણ્માસાત્મક-દક્ષિણાયનાનામ્ અભિમાનિનો દેવા લક્ષ્યાઃ । સંવત્સર-પિતૃ-લોકાકાશ-ચન્દ્રમસાં શ્રુત્ય્-ઉક્તાનામ્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । છાન્દોગ્યાઃ પઠન્તિ - અથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટા-પૂર્તે દત્તમ્ ઇત્ય્ ઉપાસતે તે ધૂમમ્ અભિસમ્ભવન્તિ । ધૂમાદ્ રાત્રિં રાત્રેર્ અપર-પક્ષમ્ અપર-પક્ષાદ્યાન્ ષડ્-દક્ષિણૈતિ માસાંસ્ તાન્ નૈતે સંવત્સરમ્ અભિપ્રાપ્નુવન્તિ ॥ માસેભ્યઃ પિતૃ-લોકં પિતૃ-લોકાદ્ આકાશમ્ આકાશાચ્ ચન્દ્રમસમ્ એષ સોમો રાજા તદ્ દેવાનામ્ અન્નં તં દેવા ભક્ષયન્તિ
। તસ્મિન્ યવાત્ સંપાતમ્ ઉષિત્વાથૈતમ્ એવાધ્વાનં પુનર્ નિવર્તન્તે (5.10.3-5) ઇતિ ।
તથા ચ ધૂમાદિભિઃ પરેશ-નિદેશસ્થૈર્ અષ્ટભિર્ દેવૈઃ પાલિતેન પથા કામ્ય-કર્મિણશ્ ચન્દ્ર-લોકં પાપ્ય ભોગ-ક્ષયે સતિ તસ્માત્ પુનર્ નિવર્તન્ત ઇતિ

ભ્ગ્ 8.26
શુક્લ-કૃષ્ણે ગતી હ્ય્ એતે જગતઃ શાશ્વતે મતે ।
એકયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિમ્ અન્યયાવર્તતે પુનઃ

શ્રીધરઃ - ઉક્તૌ માર્ગાવ્ ઉપસંહરતિ શુક્લેતિ । શુક્લાર્ચિર્-આદિ-ગતિઃ પ્રકાશ-મયત્વાત્ કૃષ્ણા ધૂમાદિ-ગતિસ્ તમો-મયત્વાત્ । એતે ગતી માર્ગૌ જ્ઞાન-કર્માધિકારિણો જગતઃ શાશ્વતે અનાદી સંમતે સંસારસ્યાનાદિત્વાત્ । તયોર્ એકયા શુક્લયા અનાવૃત્તિં મોક્ષં યાતિ । અન્યયા કૃષ્ણયા તુ પુનર્ આવર્તતે

મધુસૂદનઃ - ઉક્તૌ માર્ગાવ્ ઉપસંહરતિ શુક્લ-કૃષ્ણે ઇતિ । શુક્લાર્ચિર્-આદિ-ગતિર્ જ્ઞાન-પ્રકાશ-મયત્વાત્ । કૃષ્ણા ધૂમાદિ-ગતિર્ જ્ઞાન-હીનત્વેન તમોમયત્વાત્ । તે એતે શુક્લ-કૃષ્ણે ગતી માર્ગૌ હિ પ્રસિદ્ધે સ-ગુણ-વિદ્યા-કર્માધિકારિણોઃ । જગતઃ સર્વસ્યાપિ શાસ્ત્ર-જ્ઞસ્ય શાશ્વતે અનાદી મતે સંસારસ્યાનાદિત્વાત્ । તયોર્ એકયા શુક્લયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિં કશ્ચિત્ । અન્યયા કૃષ્ણયા પુનર્ આવર્તતે સર્વો ઽપિ

વિશ્વનાથઃ --- ઉક્તૌ માર્ગાવ્ ઉપસંહરતિ શુક્લ-કૃષ્ણે ઇતિ । શાશ્વતે અનાદી સંમતે સંસારસ્યાનાદિત્વાત્ । એકયા શુક્લયા અનાવૃત્તિં મોક્ષમ્ અન્યયા કૃષ્ણયા તુ પુનઃ પુનર્ અત્ર જાયતે

બલદેવઃ - ઉક્તૌ પન્થાનાવ્ ઉપસંહરતિ શુક્લેતિ । અર્ચિર્-આદિર્ ગતિઃ શુક્લા પ્રકાશ-મયત્વાત્ ધૂમાદિકા ગતિઃ કૃષ્ણા પ્રકાશ-શૂન્યત્વાત્ । ગતિઃ પન્થા એતે ગતા જ્ઞાન-કર્માધિકારિણો જગતઃ શાશ્વતે અનાદી સમ્મતે તસ્યાનાદિત્વાત્ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

ભ્ગ્ 8.27
નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ યોગ-યુક્તો ભવાર્જુન

શ્રીધરઃ - માર્ગ-જ્ઞાન-કલં દર્શયન્ ભક્તિ-યોગમ્ ઉપસંહરતિ નૈતે ઇતિ । એતે સૃતી માર્ગૌ મોક્ષ-સંસાર-પ્રાપકૌ જાનન્ કશ્ચિદ્ અપિ યોગી ન મુહ્યતિ । સુખ-બુદ્ધ્યા સ્વર્ગાદિ-ફલં ન કામયતે । કિન્તુ પરમેશ્વર-નિષ્ઠ એવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

મધુસૂદનઃ - ગતેર્ ઉપાસ્યત્વાય તદ્-વિજ્ઞાનં સ્તૌતિ નૈતે ઇતિ । એતે સૃતી માર્ગૌ હે પાર્થ જન ક્રમ-મોક્ષાયૈકા પુનઃ સંસારાયાપરેતિ નિશ્ચિન્વન્ યોગી ધ્યાન-નિષ્ઠો ન મુહ્યતિ કેવલં કર્મ ધૂમાદિ-માર્ગ-પ્રાપકં કર્તવ્યત્વેન ન પ્રત્યેતિ કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ । તસ્માદ્ યોગસ્થાપુનર્-આવૃત્તિ-ફલત્વાત્ સર્વેષુ કાલેષુ યોગ-યુક્તઃ સમાહિત-ચિત્તો ભવાપુનર્-આવૃત્તયે હે ઽર્જુન

વિશ્વનાથઃ --- એતન્-માર્ગ-દ્વય-જ્ઞાનં વિવેકોત્પાદકમ્ અતસ્ તદ્વન્તં સ્તૌતિ નૈતે ઇતિ । યોગ-યુક્તઃ સમાહિત-ચિત્તો ભવ

બલદેવઃ -- એતયોઃ પથોર્ બોધો વિવેક-હેતુર્ ભવતીતિ તં સ્તૌતિ નૈત ઇતિ । સૃતી પન્થાનો જાનન્ અર્ચિર્-આદિ-મોક્ષાય ધૂમાદિઃ સંસારાયેતિ સ્મરન્ કશ્ચિદ્ અપિ યોગી મદ્-ભક્તો ન મુહ્યતિ ધૂમાદિ-પ્રાપકં કર્મ કર્તવ્યત્વેન ન નિશ્ચિનોતીત્ય્ અર્થઃ । યોગ-યુક્તઃ સમાધિ-નિષ્ઠો ભવાપુનર્-આવૃત્તયે

ભ્ગ્ 8.28
વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ
દાનેષુ યત્ પુણ્યફલં ।
અત્યેતિ તત્ સર્વમ્ ઇદં વિદિત્વા
યોગી પરં સ્થાનમ્ ઉપૈતિ ચાદ્યમ્

શ્રીધરઃ - અધ્યાયાર્થમ્ અષ્ટ-પ્રશ્નાર્થ-નિર્ણયં સફલમ્ ઉપસંહરતિ વેદેષ્વ્ ઇતિ । વેદેષ્વ્ અધ્યયનાદિભ્ઃ । યજ્ઞેષ્વ્ અનુષ્ઠાનાદિભિઃ । તપઃસુ કાય-શોષણાદિભિઃ । દાનેષુ સત્-પાત્રે ઽર્પણાદિભિઃ । યત્ પુણ્ય-ફલમ્ ઉપદિષ્ટં શાસ્ત્રેષુ તત્ સર્વમ્ અત્યેતિ । તતો ઽપિ શ્રેષ્ઠં યોગૈશ્વર્યં પ્રાપ્નોતિ । કિં કૃત્વા ? ઇદમ્ અષ્ટ-પ્રશ્નાર્થ-નિર્ણયેનોક્તં તત્ત્વં વિદિત્વા । તતશ્ ચ યોગી જ્ઞાની ભૂત્વા પરમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ આદ્યં જગન્ મૂલ-ભૂતં સ્થાનં વિષ્ણોઃ પરમં
પદં પ્રાપ્નોતિ

અષ્ટમે ઽષ્ટ વિશિષ્ટે ઽષ્ટ-સંપૃષ્ટાર્થ-વિનિર્ણયૈઃ ।
અક્લિષ્ટમ્ ઇષ્ટ-ધામાપ્તિઃ સ્પષ્ટિતોત્કૃષ્ટ-વર્ત્મના ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિકૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
તારક-બ્રહ્મ-યોગો નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ - પુનઃ શ્રદ્ધાનુ-વૃદ્ધ્ય્-અર્થં યોગં સ્તૌતિ વેદેષ્વ્ ઇતિ । વેદેષુ દર્ભ-પવિત્ર-પાણિત્વ-પ્રાઙ્-મુખત્વ-ગુર્વ્-અધીનત્વાદિભિઃ સમ્યગ્-અધીતેષુ, યજ્ઞેષ્વ્ અઙ્ગોપાઙ્ગ-સાહિત્યેન શ્રદ્ધયા સમ્યગ્-અનુષ્ઠિતેષુ । તપઃસુ શાસ્ત્રોક્તેષુ મનો-બુદ્ધ્ય્-આદ્યૈકાગ્ર્યેણ શ્રદ્ધયા સુતપ્તેષુ । દાનેષુ તુલા-પુરુષાદિષુ દેશે કાલે પાત્રે ચ શ્રદ્ધયા સમ્યગ્-દત્તેસુ યત્-પુણ્ય-ફલં પુણ્યસ્ય ધર્મસ્ય ફલં સ્વર્ગ-સ્વારાજ્યાદિ પ્રદિષ્ટં શાસ્ત્રેણ । અત્યેત્ય્ અતિક્રામતિ તત્ સર્વમ્ ઇદં પૂર્વોક્ત-સપ્ત-પ્રશ્ન-નિરૂપણ-દ્વારેણોક્તં વિદિત્વા સમ્યગ્-અનુષ્ઠાન-પ્રયન્તમ્ અવધાર્યાનુષ્ઠાય
ચ યોગી ધ્યાન-નિષ્ઠઃ । ન કેવલં તદ્ અતિક્રામતિ પરં સર્વોત્કૃષ્ટમ્ ઐશ્વરં સ્થાનમ્ આદ્યં સર્વ-કારણમ્ ઉપૈતિ ચ પ્રતિપદ્યતે ચ સર્વ-કારણં બ્રહ્મૈવ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ અનેનાધ્યાયેન ધ્યેયત્વેન તત્-પદાર્થો વ્યાખ્યાતઃ

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ અધિકારિ-ભેદેનાક્ષર-પર-બ્રહ્મ-વિવરણં નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- એતદ્-અધ્યાયોક્તાર્થ-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ વેદેષ્વ્ ઇતિ । તત્ સર્વમ્ અત્યેતિ અતિક્રમ્ય ચ યોગી ભક્તિમાન્ તતો ઽપિ શ્રેષ્ઠં સ્થાનમ્ આદ્યમ્ અપ્રાકૃતં નિત્યં પ્રાપ્નોતિ

ભક્તાનાં સર્વતઃ શ્રૈષ્ઠ્યં પૂર્વોક્તં તેષ્વ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
અનન્ય-ભક્તસ્યેત્ય્ અર્થો ઽત્રાધ્યાયે વ્યઞ્જિતો ઽભવત્ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
શ્રી-ગીતાસ્વ્ અસ્ટમો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ - સપ્તમાષ્ટમાધ્યાય-દ્વય-જ્ઞાન-પ્રકારમ્ આહ વેદેષ્વ્ ઇતિ । વેદેષુ બ્રહ્મચર્ય-ગુરુ-શુશ્રૂષણાદિ-વિધિના સમ્યગ્-અધીતેષુ સર્વાઙ્ગોઅઅ-સંહારેણ સમ્યગ્-અનુષ્ઠિતેષુ । તપઃસુ શાસ્ત્રોક્તેન વિધિના સમ્યક્ ચરિતેષુ । દાનેષુ દેશ-કાલ-પાત્ર-પરીક્ષયા શ્રદ્ધયા ચ સમ્યગ્-દત્તેષુ યત્ પુણ્ય-ફલં સ્વર્ગ-રાજ્યાદિ-લક્ષણં પ્રદિષ્ટમ્ ઉક્તમ્ । તત્ સર્વમ્ અભ્યેત્ય્ અતિક્રમતિ । કિં કૃત્વેત્ય્ આહ ઇદમ્ ઇતિ । ઇદમ્ અધ્યાય-દ્વયોક્તં ભગવતો મમ મદ્-ભક્તેશ્ ચ માહાત્મ્યં સત્-પ્રસઙ્ગેન વિદિત્વા તદ્-વેદન-સુખાતિરિક્તં તત્ સર્વં તૃણાય મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તતો
યોગી મદ્-ભક્તિમાન્ ભૂત્વાદ્યમ્ અનાદિ-પરમ-માયિકં મત્-સ્થાનમ્ ઉપૈતિ

કૃષ્ણાંશઃ પુરુષો યોગ-ભક્ત્યા લભ્યો ઽર્ચિર્-આદિભિઃ ।
કૃષ્ણસ્ ત્વ્ અનન્ય-ભક્ત્યૈવેત્ય્ અષ્ટમસ્ય વિનિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે ઽષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ।