ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 37

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : એવં વિવસ્વન્તમ્ આરભ્ય ગુરુ-શિષ્ય-પરમ્પરયા પ્રાપ્તમ્ ઇઇમં યોગં રાજર્ષયઃ સ્વ-પિત્રાદિભિર્ ઇક્ષ્વાકુ-પ્રભૃતિભિર્ ઉપદિષ્ટં વિદુઃ । ઇહ લોકે નષ્ટો વિચ્છિન્ન-સમ્પ્રદાયઃ

ભ્ગ્ 4.3
સ એવાયં મયા તે ઽદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ ।
ભક્તો ઽસિ મે સખા ચેતિ રહસ્યં હ્ય્ એતદ્ ઉત્તમમ્

શ્રીધરઃ : સ એવાયમ્ ઇતિ । સ એવાયં યોગો ઽદ્ય વિચ્છિન્ને સમ્પ્રદાયે સતિ પુનશ્ ચ તે તુભ્યમ્ ઉક્તઃ । યતસ્ ત્વં મમ ભક્તો ઽસિ સખા ચ । અન્યસ્મૈ મયા નોચ્યતે । હિ યસ્માદ્ એતદ્ ઉત્તમં રહસ્યમ્

મધુસૂદનઃ : ય એવં પૂર્વમ્ ઉપદિષ્ટો ઽપ્ય્ અધિકાર્ય-ભાવાદ્ વિચ્છિન્ન-સમ્પ્રદાયો ઽભૂત્ । યં વિના ચ પુરુષાર્થો ન લભ્યતે । સ એવાયં પુરાતનો ઽનાદિ-ગુરુ-પરમ્પરા-ગતો યોગો ઽદ્ય સમ્પ્રદાય-વિચ્છેદ-કાલે મયાતિસ્નિગ્ધેન તે તુભ્યં પ્રકર્ષેણોક્તઃ । ન ત્વ્ અન્યસ્મૈ કસ્મૈચિત્ । કસ્માત્ ? ભક્તો ઽસિ મે સખા ચેતિ । ઇતિ-શબ્દો હેતૌ । યસ્માત્ ત્વં મમ ભક્તઃ શરણાગતત્વે સત્ય્ અત્યન્ત-પ્રીતિમાન્ સખા ચ સમાન-વયાઃ સ્નિગ્ધ-સહાયો ઽસિ સર્વદા ભવસિ અતસ્ તુભ્યમ્ ઉક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ અન્યસ્મૈ કુતો નોચ્યતે તત્રાહ । હિ યસ્માદ્ એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્તમં રહસ્યમ્ અતિગોપ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : ત્વાં પ્રત્ય્ એવાસ્ય પ્રોક્તત્વે હેતુઃ : ભક્તો દાસઃ સખા ચેતિ ભાવ-દ્વયમ્ । અન્યસ્ તુ અર્વાચીનં પ્રત્ય્ એવ અવક્તવ્યત્વે હેતૂ રહસ્યમ્ ઇતિ

બલદેવઃ : સ એવ તદાનુપૂર્વિક-વચન-વાચ્યો યોગો મયા ત્વત્-સખેનાતિસ્નિગ્ધેન તે તુભ્યં મત્-સખાયેતિ સ્નિગ્ધાય પ્રોક્તસ્ ત્વં મે ભક્તઃ પ્રપન્નઃ સખા ચાસીતિ હેતોર્ ન ત્વ્ અન્યસ્મૈ કસ્મૈચિત્ । તત્ર હેતુઃ રહસ્યમ્ ઇતિ । હિ યસ્માદ્ ઉત્તમં રહસ્યમ્ ઇતિ ગોપ્યમ્ એતત્

ભ્ગ્ 4.4
અર્જુન ઉવાચ
અપરં ભવતો જન્મ પરં જન્મ વિવસ્વતઃ ।
કથમ્ એતદ્ વિજાનીયાં ત્વમ્ આદૌ પ્રોક્તવાન્ ઇતિ

શ્રીધરઃ : ભગવતો વિવસ્વન્તં પ્રતિ યોગોપદેશાસમ્ભવં પશ્યન્ન્ અર્જુન ઉવાચ અપરમ્ ઇતિ । અપરમ્ અર્વાચીનં તવ જન્મ । પરં પ્રાક્ કાલીનં વિવસ્વતો જન્મ । તસ્માત્ તવાધુનાતનત્વાત્ ચિરન્તનાય વિવસ્વતે ત્વમ્ આદૌ યોગં પ્રોક્તવાન્ ઇતિ એતત્ કથમ્ અહં જાનીયાં જ્ઞાતું શક્નુયામ્

મધુસૂદનઃ : યા ભગવતિ વાસુદેવે મનુષ્યત્વેનાસર્વજ્ઞત્વાનિત્યત્વાશઙ્કા મૂર્ખાણાં તામ્ અપનેતુમ્ અનુવદન્ન્ અર્જુન આશઙ્કતે - અપરમ્ ઇતિ । અપરમ્ અલ્પ-કાલીનમ્ ઇદાનન્તનં વસુદેવ-ગૃહે ભવતો જન્મ શરીર-ગ્રહણં વિહીનં ચ મનુષ્યત્વાત્ । પરં બહુ-કાલીનં સર્ગાદિ-ભવમ્ ઉત્કૃષ્ટં ચ દેવત્વાત્, વિવસ્વતો જન્મ । અત્રાત્મનો જન્માભાવસ્ય પ્રાગ્-વ્યુત્પાદિતત્વાદ્ દેહાભિપ્રાયેણૈવાર્જુનસ્ય પ્રશ્નઃ । અતઃ કથમ્ એતદ્ વિજાનીયામ્ અવિરુદ્ધાર્થતયા । એતચ્ છબ્દાર્થમ્ એવ વિવૃણોતિ । ત્વમ્ આદૌ યોગં પ્રોક્તવાન્ ઇતિ । ત્વમ્ ઇદાનીંતનો મનુષ્યો ઽસર્વજ્ઞઃ સર્ગાદૌ પૂર્વતનાય સર્વજ્ઞાયાદિત્યાય પ્રોક્તવાન્ ઇતિ વિરુદ્ધાર્થમ્ એતદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રાયં નિર્ગલિતો ઽર્થઃ । એતદ્ દેહાનવચ્છિન્નસ્ય તવ દેહાન્તરાવચ્છેદેન વાદિત્યં પ્રત્યુપદેષ્ટૃત્વમ્ એતદ્-દેહેન વા । નાદ્યઃ । જન્માન્તરાનુભૂતસ્યાસર્વજ્ઞેન સ્મર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ । અન્યથા મમાપિ જન્માન્તરાનુભૂત-સ્મરણ-પ્રસઙ્ગઃ । તવ મમ ચ મનુષ્યત્વેનાસર્વજ્ઞત્વાવિશેષાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ અભિયુક્તૈઃ જન્માન્તરાનુભૂતં ચ ન સ્મર્યતે ઇતિ । નાપિ દ્વિતીયઃ સર્ગાદાવ્ ઇદાનીંતનસ્ય દેહસ્યાસદ્-ભાવાત્ । તદ્ એવં દેહાન્તરેણ સર્ગાદૌ સદ્-ભાવાનુપપ્પત્તિર્ ઇત્ય્ અસર્વજ્ઞત્વાનિત્યત્વાભ્યાં દ્વાવ્ અર્જુનસ્ય પૂર્વ-પક્ષૌ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ અર્થમ્ અસમ્ભવં પૃચ્છતિ અપરમ્ ઇદાનીન્તનમ્ । પરં પુરાતનમ્ અતઃ કથમ્ એતત્ પ્રત્યેમીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : કૃષ્ણસ્ય સનાતનત્વે સાર્વજ્ઞે ચ શઙ્કમાનાન્ અનભિજ્ઞાન્ નિરાકર્તુમ્ અર્જુન ઉવાચ અપરમ્ ઇતિ । અપરમ્ અર્વાચીનં પરં પરાચીનં તસ્માદ્ આધુનિકસ્ ત્વં પ્રાચીનાય વિવસ્વતે યોગમ્ ઉક્તવાન્ ઇત્ય્ એતત્ કથમ્ અહં વિજાનીયાં પ્રતીયામ્ । અયમ્ અર્થઃ : ન ખલુ સર્વેશ્વરત્વેન કૃષ્ણમ્ અર્જુનો ન વેત્તિ તસ્ય નરાખ્ય-તદ્-અવતારત્વેન તાદ્રૂપ્યાત્, પરં ધામ પરં ધામ ઇત્ય્ આદિ તદ્-ઉક્તેશ્ ચ । ન ત્વ્ અતત્-સર્વજ્ઞ-વિષયામ્ અજ્ઞ-શઙ્કામ્ અપાકર્તુમ્ અપરમ્ ઇત્ય્ આદિ પૃચ્છતિ । સર્વેશ્વરઃ સ યથા સ્વ-તત્ત્વં વેત્તિ ન તથાન્યઃ । તતસ્ તન્-મુખામ્બુજાદ્ એવ તદ્-રૂપ-તજ્-જન્માદિ પર્કાશનીયં લોક-મઙ્ગલાય । તદ્-અર્થં સ્વ-મહિમાનં પ્રવદન્
વિકત્થનતયા સ નાક્ષેપ્યઃ, કિન્તુ સ્તવનીય એવ કૃપાલુતયા । તચ્ ચ મનુષાકૃતિ-પર-બ્રહ્મણસ્ તવ રૂપં જન્માદિ ચ લોક-વિલક્ષણં કિં-વિધં કિમ્-અર્થકં કિં-કાલમ્ ઇતિ વિજ્ઞસ્યાપ્ય્ આજ્ઞવત્ પ્રશ્નો ઽયમ્ અજ્ઞ-શઙ્કા-નિરાસક-પ્રતિવચનાર્થઃ

ભ્ગ્ 4.5
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન ।
તાન્ય્ અહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ

શ્રીધરઃ : રૂપાન્તરેણોપદિષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ બહૂનીતિ । તાન્ય્ અહં વેદ વેદ્મિ । અલુપ્ત-વિદ્યા-શક્તિત્વાત્ । ત્વં તુ ન વેત્થ ન વેત્સિ અવિદ્યાવૃત્તત્વાત્

મધુસૂદનઃ : તત્ર સર્વજ્ઞત્વેન પ્રથમસ્ય પરિહારમ્ આહ બહૂનીતિ । જન્માનિ લીલા-દેહ-ગ્રહણાનિ લોક-દૃષ્ટ્ય્-અભિપ્રાયેણાદિત્યસ્યોદયવન્ મે મમ બહૂનિ વ્યતીતાનિ તવ ચાજ્ઞાનિનઃ કર્માર્જિતાનિ દેહ-ગ્રહણાનિ । તવ ચેત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ઇતરેષામ્ અપિ જીવાનાં, જીવૈક્યાભિપ્રાયેણ વા । હે ઽર્જુન ! શ્લોકેનાર્જુન-વૃક્ષ-નામ્ના સમ્બોધયન્ન્ આવૃત-જ્ઞાનત્વં સૂચયતિ । તાનિ જન્માન્ય્ અહં સર્વજ્ઞઃ સર્વ-શક્તિર્ ઈશ્વરો વેદ જાનામિ સર્વાણિ મદીયાનિ ત્વદીયાન્ય્ અન્યદીયાનિ ચ । ન ત્વમ્ અજ્ઞો જીવસ્ તિરોભૂત-જ્ઞાન-શક્તિર્ વેત્થ ન જાનાસિ સ્વીયાન્ય્ અપિ કિં પુનઃ પરકીયાણિ । હે પરન્તપ ! પરં શત્રું ભેદ-દૃષ્ટ્યા પરિકલ્પ્ય હન્તું પ્રવૃત્તો ઽસીતિ વિપરીત-દર્શિતત્વાદ્ ભ્રાન્તો ઽસીતિ સૂચયતિ
। તદ્ અનેન સમ્બોધન-દ્વયેનાવરણ-વિક્ષેપૌ દ્વાવ્ અપ્ય્ અજ્ઞાન-ધર્મૌ દર્શિતૌ

વિશ્વનાથઃ : અવતારાન્તરેણોપદિષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ બહૂનીતિ । તવ ચેતિ યદા યદૈવ મમાવતારસ્ તદા મત્-પાર્ષદત્વાત્ તવાપ્ય્ આવિર્ભાવો ઽભૂદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । વેદ વેદ્મિ સર્વેશ્વરત્વેન સર્વજ્ઞત્વાત્ । ત્વં ન વેત્થ મયૈવ સ્વ-લીલા-સિદ્ધ્ય્-અર્થં ત્વજ્-જ્ઞાનાવરણાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતએવ હે પરન્તપ ! સામ્પ્રતિક-કુન્તી-પુત્રત્વાભિમાન-માત્રેણૈવ પરાન્ શત્રૂંસ્ તાપયસિ

બલદેવઃ : એક એવાહં એકો ઽપિ સન્ બહુધા યો ઽવભાતિ ઇત્ય્ આદિ શ્રુત્ય્-ઉક્તાનિ નિત્ય-સિદ્ધાનિ બહૂનિ રૂપાણિ વૈદૂર્યવદ્ આત્મનિ દધાનઃ પુરા રૂપાન્તરેણ તં પ્રત્યુપદિષ્ટવાન્ ઇતિ ભાવેનાહ ભગવાન્ બહૂનીતિ । તવ ચેતિ મત્-સખત્વાત્ તાવન્તિ જન્માનિ તવાપ્ય્ અભૂવન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ત્વં વેત્થેતિ । ઇદાનીં મયૈવાચિન્ત્ય-શક્ત્યા સ્વ-લીલા-સિદ્ધયે ત્વજ્-જ્ઞાનાચ્છાદનાદ્ ઇતિ ભાવઃ । એતેન સાર્વજ્ઞ્યં સ્વસ્ય દર્શિતમ્ । અત્ર ભગવજ્-જન્મનાં વાસ્તવત્વં બોધ્યમ્ । બહૂનીત્યાદિ શ્રી-મુખોક્તેસ્ તવ ચેતિ દૃષ્ટાન્તાચ્ ચ । ન ચ જન્માખ્યો વિકારસ્ તસ્યાગ્રિમ-વ્યાખ્યયા પ્રત્યાખ્યાનાત્

ભ્ગ્ 4.6
અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્મા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ ।
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાય સંભવામ્ય્ આત્મ-માયયા

શ્રીધરઃ : નનુ અનાદેસ્ તવ કુતો જન્મ ? અવિનાશિનશ્ ચ કથં પુનર્ જન્મ યેન બહૂનિ મે વ્યતીતાનિત્ય્ ઉચ્યતે । ઈશ્વરસ્ય તવ પુણ્ય-પાપ-વિહીનસ્ય કથં જીવવજ્ જન્મેતિ ? અત આહ અજો ઽપીતિ । સત્યમ્ એવમ્ । તથાપિ અજો ઽપિ જન્મ-શૂન્યો ઽપિ સન્ન્ અહમ્ । તથાવ્યયાત્માપ્ય્ અનશ્વર-સ્વભાવો ઽપિ સન્ । તથા - ઈશ્વરો ઽપિ કર્મ-પારતન્ત્ર્ય-રહિતો ઽપિ સન્ । સ્વ-માયયા સમ્ભવામિ સમ્યગ્ અપ્રચ્યુત-જ્ઞાન-બલ-વીર્યાદિ-શક્ત્યૈવ ભવામિ ।
નનુ તથાપિ ષોડશ-કલાતમ્ક-લિઙ્ગ-દેહ-શૂન્યસ્ય ચ તવ કુતો જન્મેતિ ? અત ઉક્તં સ્વાં શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મિકાં પ્રકૃતિં અધિષ્ઠાય સ્વીકૃત્ય । વિશુદ્ધોર્જિત-સત્ત્વ-મૂર્ત્યા સ્વેચ્છયાવતરામીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ અતીતાનેક-જન્મ-વત્ત્વમ્ આત્મનઃ સ્મરસિ ચેત્ તર્હિ જાતિ-સ્મરો જીવસ્ ત્વં પર-જન્મ-જ્ઞાનમ્ અપિ યોગિનઃ સાર્વાત્મ્યાભિમાનેન શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામ-દેવવત્ [વ્સ્ 1.1.30] ઇતિ ન્યાયેન સમ્ભવતિ । તથા ચાહ વામદેવો જીવો ઽપિ અહં મનુર્ અભવં સૂર્યશ્ ચાહં કક્ષીવાનૃપિર્ અસ્મિ વિપ્રઃઇત્ય્ આદિ દાશતય્યામ્ । અતએવ ન મુખ્યઃ સર્વજ્ઞસ્ ત્વમ્ । તથા ચ કથમ્ આદિત્યં સર્વજ્ઞમ્ ઉપદિષ્ટવાન્ અસ્ય્ અનીશ્વરઃ સન્ । ન હિ જીવસ્ય મુખ્યં સાર્વજ્ઞ્યં સમ્ભવતિ વ્યષ્ટ્ય્-ઉપાધેઃ પરિચ્છિન્નત્વેન સર્વ-સમ્બન્ધિત્વાભાવાત્ । સમષ્ટ્ય્-ઉપાધેર્ અપિ વિરાજઃ સ્થૂલ-ભૂતોપાધિત્વેન
સૂક્ષ્મ-ભૂત-પરિણામ-વિષયં માયા-પરિણામ-વિષયં ચ જ્ઞાનં ન સમ્ભવતિ । એવં સૂક્ષ્મ-ભૂતોપાધેર્ અપિ હિરણ્યગર્ભસ્ય તત્-કારણ-માયા-પરિણામાકાશાદિ-સર્ગ-ક્રમાદિ-વિષય-જ્ઞાનાભાવઃ સિદ્ધ એવ । તસ્માદ્ ઈશ્વર એવ કારણોપાદિત્વાદ્ અતીતાન્ આગત-વર્તમાન-સર્વાર્થ-વિષય-જ્ઞાનવાન્ મુખ્યઃ સર્વજ્ઞઃ । અતીતાન્ આગત-વર્તમાન-વિષયં માયા-વૃત્તિ-ત્રયમ્ એકૈવ વા સર્વ-વિષયા માયા-વૃત્તિર્ ઇત્ય્ અન્યત્ । તસ્ય ચ નિત્યેશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય ધર્માધર્માદ્ય્-અભાવેન જન્મૈવાનુપપન્નમ્ અતીતાનેક-જન્મવત્ત્વં તુ દૂરોત્સારિતમ્ એવ । તથા ચ જીવત્વે સાર્વજ્ઞ્યાનુપપત્તિર્ ઈશ્વરત્વે ચ દેહ-ગ્રહણાનુપપત્તિર્ ઇતિ શઙ્કા-દ્વયં પરિહરન્ન્ અનિત્યત્વ-પક્ષસ્યાપિ
પરિહારમ્ આહ અજો ઽપીતિ ।
અપૂર્વ-દેહેન્દ્રિયાદિ-ગ્રહણં જન્મ । પૂર્વ-ઘીત-દેહેન્દ્રિયાદિ-વિયોગો વ્યયઃ । યદ્ ઉભયં તાર્કિકૈઃ પ્રેત્ય્ અભાવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તદ્ ઉક્તં જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ [ગીતા 2.27] ઇતિ । તદ્ ઉભયં ચ ધર્માધર્મ-વશાદ્ ભવતિ । ધર્માધર્મ-વશત્વં ચાજ્ઞસ્ય જીવસય દેહાભિમાનિનઃ કર્માધિકારિત્વાદ્ ભવતિ । તત્ર યદ્ ઉચ્યતે સર્વજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય સર્વ-કારણસ્યેદૃગ્-દેહ-ગ્રહણં નોપપદ્યત ઇતિ તત્ તથૈવ । કથમ્ ? યદિ તસ્ય શરીરં સ્થૂલ-ભૂત-કાર્યં સ્યાત્ તદા વ્યષ્ટિ-રૂપત્વે જાગ્રદ્-અવસ્થાસ્મદ્-આદિ-તુલ્યત્વમ્ । સમષ્ટિ-રૂપત્વે ચ વિરાડ્-જીવત્વં તસ્ય તદ્-ઉપાધિત્વાત્ । અથ સૂક્ષ્મ-ભૂત-કાર્યં તદા વ્યષ્ટિ-રૂપત્વે સ્વપ્નાવસ્થાસ્મદ્-આદિ-તુલ્યત્વમ્
। સમષ્ટિ-રૂપત્વે ચ હિરણ્ય-ગર્ભ-જીવત્વં તસ્ય તદ્-ઉપાધિત્વાત્ । તથા ચ ભૌતિકં શરીરં જીવાનાવિષ્ટં પરમેશ્વરસ્ય ન સમ્ભવત્ય્ એવેતિ સિદ્ધમ્ । ન ચ જીવાવિષ્ટ એવ તાદૃશે શરીરે તસ્ય ભૂતાવેશવત્ પ્રવેશ ઇતિ વાચ્યમ્ । તચ્-છરીરાવચ્છેદેન તજ્-જીવસ્ય ભોગાભ્યુપગમે ઽન્તર્યામિ-રૂપેણ સર્વ-શરીર-પ્રવેશસ્ય વિદ્યમાનત્વેન શરીર-વિશેષાભ્યુપગમ-વૈયર્થ્યાત્ । ભોગાભાવે ચ જીવ-શરીરત્વાનુપપત્તેઃ । અતો ન ભૌતિકં શરીરમ્ ઈશ્વરસ્યેતિ પૂર્વાર્ધેનાઙ્ગીકરોતિ -- અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્મા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ન્ ઇતિ ।
અજો ઽપિ સન્ન્ ઇત્ય્ અપૂર્વ-દેહ-ગ્રહણમ્ અવ્યયાત્માપિ સન્ન્ ઇતિ પૂર્વ-દેહ-વિચ્છેદં ભૂતાનાં ભગવ-ધર્માણાં સર્વેષાં બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ન્ ઇતિ ધર્માધર્મ-વશત્વં નિવારયતિ । કથં તર્હિ દેહ-ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરાર્ધેનાહ પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાય સમ્ભવામિ । પ્રકૃતિં માયાખ્યાં વિચિત્રાનેક-શક્તિમ્ અઘટમાન-ઘટનાપટીયસીં સ્વાં સ્વોપાદિ-ભૂતામ્ અધિષ્ઠાય ચિદ્-આભાસેન વશીકૃત્ય સમ્ભવામિ તત્-પરિણામ-વિશેષૈર્ એવ જગત્-કારણત્વ-સમ્પાદિકા મદ્-ઇચ્છયૈવ પ્રવર્તમાના વિશુદ્ધ-સત્ત્વ-મયત્વેન મમ મૂર્તિસ્ તદ્-વિશિષ્ટસ્ય ચાજત્વમ્ અવ્યયત્વમ્ ઈશ્વરત્વં ચોપપન્નમ્ । અતો ઽનેન નિત્યેનૈવ દેહેન વિવસ્વન્તં
ચ ત્વાં ચ પ્રતીમં યોગમ્ ઉપદિષ્ટવાન્ અહમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - આકાશ-શરીરં બ્રહ્મ ઇતિ । આકાશો ઽન્નાવ્યાકૃતમ્ । આકાશ એવ તદ્ ઓતં ચ પ્રોતં ચ [બૌ 3.8.7] ઇત્ય્ આદૌ તથા દર્શનાત્ । આકાશસ્ તલ્-લિઙ્ગાત્ [વ્સ્. 1.1.22] ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ ।
તર્હિ ભૌતિક-વિગ્રહાભાવાત્ તદ્-ધર્મ-મનુષ્યત્વાદિ-પ્રતીતિઃ કથમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ આત્મ-માયયેતિ । મન્-માયયૈવ મયિ મનુષ્યત્વાદિ-પ્રતીતિર્ લોકાનુગ્રહાય ન તુ વસ્તુ-વૃત્ત્યેતિ ભાવઃ । તથા ચોક્તં મોક્ષ-ધર્મે -
માયા હ્ય્ એષા મયા સૃષ્ટા યન્ માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વ-ભૂત-ગુણૈર્ યુક્તં ન તુ માં દ્રષ્ટુમ્ અર્હસિ ॥ [મ્ભ્ 12.326.43] ઇતિ ।
સર્વ-ભૂત-ગુણૈર્ યુક્તં કારણોપાધિં માં ચર્મ-ચક્ષુષા દ્રષ્ટું નાર્હસીત્ય્ અર્થઃ । ઉક્તં ચ ભગવતા ભાષ્યકારેણ - સ ચ ભગવાન્ જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તિ-બલ-વીર્ય-તેજોભિઃ સદા સમ્પન્નસ્ ત્રિગુણાત્મિકાં વૈષ્ણવીં સ્વાં માયાં પ્રકૃતિં વશીકૃત્યાજો ઽવ્યયો ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત-સ્વભાવો ઽપિ સન્ સ્વ-માયયા દેહવાન્ ઇવ જાત ઇવ ચ લોકાનુગ્રહં કુર્વન્ લક્ષ્યતે સ્વ-પ્રયોજનાભાવે ઽપિ ભૂતાનુજિઘૃક્ષયા ઇતિ । વ્યાખ્યાતૃભિશ્ ચોક્તં સ્વેચ્છા-વિનિર્મિતેન માયામયેન દિવ્યેન રૂપેણ સમ્બભૂવેતિ ।
નિત્યો યઃ કારણોપાધિર્ માયાખ્યો ઽનેક-શક્તિમાન્ ।
સ એવ ભગવદ્-દેહ ઇતિ ભાષ્ય-કૃતાં મતમ્ ॥
અન્યે તુ પરમેશ્વરે દેહ-દેહિ-ભાવં ન મન્યન્તે । કિં યશ્ ચ નિત્યો વિભુઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનો ભગવાન્ વાસુદેવઃ પરિપૂર્ણો નિર્ગુણઃ પરમાત્મા સ એવ તદ્-વિગ્રહો નાન્યઃ કશ્ચિદ્ ભૌતિકો માયિકો વેતિ । અસ્મિન્ પક્ષે યોજના - આકાશવત્ સર્વ-ગતશ્ ચ નિત્યઃ, અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્માનુચ્છિત્તિ-ધર્મા ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ, અસંભવસ્ તુ સતો ઽનુપપ્ત્તેઃ [વ્સ્. 2.3.8], નાત્માશ્રુતેર્ નિત્યત્વાચ્ ચ તાભ્યઃ [વ્સ્. 2.3.16] ઇત્ય્ આદિ ન્યાયાચ્ ચ વસ્તુ-ગત્યા જન્મ-વિનાશ-રહિતઃ સર્વ-ભાસકઃ સર્વ-કારણ-માયાધિષ્ઠાનત્વેન સર્વ-ભૂતેશ્વરો ઽપિ સન્ન્ અહં પ્રકૃતિં સ્વભાવં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનૈક-રસમ્ ।
માયાં વ્યાવર્તયતિ સ્વામ્ ઇતિ । નિજ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ભગવઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વે મહિમ્નિ [છાઉ 7.24.1] ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્વ-સ્વરૂપમ્ અધિષ્ઠાય સ્વરૂપાવસ્થિત એવ સન્ સમ્ભવામિ દેહ-દેહિ-ભાવમ્ અન્તરેણૈવ દેહિવદ્ વ્યવહરામિ । કથં તર્હ્ય્ અદેહે સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘને દેહત્વ-પ્રતીતિર્ અત આહ આત્મ-માયયેતિ । નિર્ગુણે શુદ્ધે સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘને મયિ ભગવતિ વાસુદેવે દેહ-દેહિ-ભાવ-શૂન્યે તદ્-રૂપેણ પ્રતીતિર્ માયા-માત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
કૃષ્ણમ્ એનમ્ અવેહિ ત્વમ્ આત્માનમ્ અખિલાત્મનામ્ ।
જગદ્-ધિતાય સો ઽપ્ય્ અત્ર દેહીવાભાતિ માયયા ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.14.55]
અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યં નન્દ-ગોપ-વ્રજૌકસામ્
યન્-મિત્રં પરમાનન્દં પૂર્ણં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.32] ઇતિ ચ ।
કેચિત્ તુ નિત્યસ્ય નિરવયવસ્ય નિર્વિકારસ્યાપિ પરમાનન્દસ્યાવયવાય-વિભાવં વાસ્તવમ્ એવેચ્છન્તિ તે નિર્યુક્તિકં બ્રુવાણસ્ તુ નાસ્માભિર્ વિનિવાર્યતે ઇતિ ન્યાયેન નાપવાદ્યાઃ । યદિ સમ્ભવેત્ તથૈવાસ્તુ કિમ્ અતિપલ્લવિતેનેત્ય્ ઉપરમ્યતે

વિશ્વનાથઃ : સ્વસ્ય જન્મ-પ્રકારમ્ આહ - અજો ઽપિ જન્મ-રહિતો ઽપિ સન્ સમ્ભવામિ, દેવ-મનુષ્ય-તિર્યગ્-આદિષુ આવિર્ભવામિ । નનુ કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્ ? જીવો ઽપિ વસ્તુતો ઽજ એવ સ્થૂલ-દેહ-નાશાનન્તરં જાયત એવ ? તત્રાહ સવ્યયાત્માનશ્વર-શરીરઃ । કિં ચ, જીવસ્ય સ્વ-દેહ-ભિન્ન-સ્વ-સ્વરૂપેણાજત્વમ્ એવ, આવિદ્યકેન દેહ-સમ્બન્ધેનૈવ તસ્ય જન્મવત્ત્વમ્, મમ ત્વ્ ઈશ્વરત્વાત્ સ્વ-દેહાભિન્નસ્યાજત્વં જન્મવત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉભયમ્ અપિ સ્વરૂપ-સિદ્ધમ્ । તચ્ ચ દુર્ઘટત્વાત્ ચિત્રમ્ અતર્ક્યમ્ એવ । અતઃ પુણ્ય-પાપાદિમતો જીવસ્યેવ સદ્-અસદ્-યોનિષુ ન મે જન્માશઙ્કેત્ય્ આહ - ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ કર્મ-પારતન્ત્ર્ય-રહિતો ઽપિ ભૂત્વેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ જીવો હિ લિઙ્ગ-શરીરેણ સ્વ-બન્ધકેન કર્મ-પ્રાપ્યાન્ દેવાદિ-દેહાન્ પ્રાપ્નોતિ । ત્વં પરમેશ્વરો લિઙ્ગ-રહિતઃ સર્વ-વ્યાપકઃ કર્મ-કાલાદિ-નિયન્તા । બહુ સ્યામ્ ઇતિ શ્રુતેઃ સર્વ-જગદ્-રૂપો ભવત્ય્ એવ । તદ્ અપિ યદ્ વિશેષત એવમ્ભૂતો ઽપ્ય્ અહં સમ્ભવામીતિ બ્રૂષે, તન્ મન્યે સર્વ-જગદ્-વિલક્ષણાન્ દેહ-વિશેષાન્ નિત્યાન્ એવ લોકે પ્રકાશયિતું ત્વજ્-જન્મેત્ય્ અવગમ્યતે । તત્ ખલુ કથમ્ ઇત્ય્ અત આહ પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાયેતિ । અત્ર પ્રકૃતિ-શબ્દેન યદિ બહિરઙ્ગા માયા-શક્તિર્ ઉચ્યતે, તદા તદ્-અધિષ્ઠાતા પરમેશ્વરસ્ તદ્-દ્વારા જગદ્-રૂપો ભવત્ય્ એવેતિ ન વિશેષોપલબ્ધિઃ । તસ્માત્ સંસિદ્ધિ-પ્રકૃતી ત્વ્ ઇમે સ્વરૂપં ચ સ્વભાવશ્ ચ ઇત્ય્ અભિધાનાદ્ અત્ર પ્રકૃતિ-શબ્દેન
સ્વરૂપમ્ એવોચ્યતે । ન તત્ સ્વરૂપ-ભૂતા માયા-શક્તિઃ । સ્વરૂપં ચ તસ્ય સચ્-ચિદ્-આનન્દ એવ । અતવેવ ત્વાં શુદ્ધ-સત્ત્વાત્મિકાં પ્રકૃતિમ્ ઇતિ શ્રી-સ્વામિ-ચરણાઃ । પ્રકૃતિં સ્વભાવં સ્વમ્ એવ સ્વભાવમ્ અધિષ્ઠાય સ્વરૂપેણ સ્વેચ્છયા સમ્ભવામીત્ય્ અર્થઃ ઇતિ શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-ચરણાઃ । પ્રકૃતિં સ્વભાવં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનૈક-રસમ્ । માયાં વ્યાવર્તયતિ સ્વામ્ ઇતિ નિજ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ભગવં કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વ-મહિમ્નિ ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્વ-સ્વરૂપમ્ અધિષ્ઠાય સ્વરૂપાવસ્થિત એવ સમ્ભવામિ દેહ-દેહિ-ભાવમ્ અન્તરેણૈવ દેહિવદ્ વ્યવહરામિ ઇતિ શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાઃ ।
નનુ યદ્ય્ અવ્યયાત્મા અનશ્વર-મત્સ્ય-કૂર્માદિ-સ્વરૂપ એવ ભવસિ, તર્હિ તવ પ્રાદુર્ભવત્-સ્વરૂપં પૂર્વ-પ્રાદુર્ભૂત-સ્વરૂપાણિ ચ યુગપદ્ એવ કિં નોપલભ્યન્ત ? તત્રાહ આત્મ-ભૂતા યા માયા તયા સ્વ-સ્વરૂપાવરણ-પ્રકાશન-કર્મ ચ યયા ચિચ્-છક્તિ-વૃત્ત્યાયોગ-માયયેત્ય્ અર્થઃ । તયા હિ પૂર્વ-કાલાવતીર્ણ-સ્વરૂપાણિ પૂર્વમ્ એવાવૃત્ય વર્તમાન-સ્વરૂપં પ્રકાશ્ય સમ્ભવામિ । આત્મ-માયયા સમ્યગ્ અપ્રચ્યુત-જ્ઞાન-બલ-વીર્યાદિ-શક્ત્યૈવ ભવામિ ઇતિ શ્રી-સ્વામિ-ચરણાઃ । આત્મ-માયયાત્મ-જ્ઞાનેન માયા વયુનં જ્ઞાનમ્ ઇતિ જ્ઞાન-પર્યાયો ઽત્ર માયા-શબ્દઃ । તથા ચાભિયુક્ત-પ્રયોગઃ માયયા સતતં વેત્તિ પ્રાચીનાનાં શુભાશુભમ્ ઇતિ શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-ચરણાઃ । મયિ ભગવતિ વાસુદેવે દેહ-દેહિ-ભાવ-શૂન્યે તદ્-રૂપેણ પ્રતીતિઃ
માયા-માત્રમ્ ઇતિ શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાઃ

બલદેવઃ : લોક-વિલક્ષણતયા સ્વરૂપં સ્વ-જન્મ ચ વદન્ સનાતનત્વં સ્વસ્યાહ અજો ઽપીતિ । અત્ર સ્વરૂપ-સ્વભાવ-પર્યાયઃ પ્રકૃતિ-શબ્દઃ । સ્વાં પ્રકૃતિં સ્વં સ્વરૂપં અધિષ્ઠાયાલમ્બ્ય સમ્ભવામિ આવિર્ભવામિ । સંસિદ્ધિ-પ્રકૃતી ત્વ્ ઇમે । સ્વરૂપં ચ સ્વભાવશ્ ચ ઇત્ય્ અમરઃ । સ્વરૂપેણૈવ સમ્ભવામીતિ । એતમ્ અર્થં વિચરિતું વિશિનષ્ટિ અજો ઽપીત્ય્ આદિના । અપિ અવધારણે । અપૂર્વ-દેહ-યોગો જન્મ । તદ્-રહિત એવ સન્ । અવ્યયાત્માપિ સન્ અવ્યયઃ પરિણામ-શૂન્ય આત્મા બુદ્ધ્યાદિર્ યસ્ય તાદૃશ એવ સન્ । આત્મા પુંસિ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તેઃ । ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ સ્વેતરેષાં જીવાનાં નિયન્તૈવ
સન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અજત્વાદિ-ગુણકં યદ્ વિભુ-જ્ઞાન-સુખ-ઘનં રૂપં તેનૈવાવતરામીતિ સ્વરૂપેણૈવ સમ્ભવામીત્ય્ અસ્ય વિવરણં તાદૃશસ્ય સ્વરૂપસ્ય રવેર્ ઇવાભિયક્તિ-માત્રમ્ એવ જન્મેતિ તત્-સ્વરૂપસ્ય તજ્-જન્મનશ્ ચ લોક-વિલક્ષણત્વં તેન સનાતનત્વં ચ વ્યક્તમ્ । કર્મ-તન્ત્રત્વં નિરસ્તમ્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે ઇતિ । સ્મૃતિશ્ ચ પ્રત્યક્ષં ચ હરેર્ જન્મ ન વિકારઃ કથંચન ઇત્ય્ આદ્યા । અતએવ સૂતિકા-ગૃહે દિવ્યાયુધ-ભૂષણસ્ય દિવ્ય-રૂપસ્ય ષડ્-ઐશ્વર્ય-સમ્પન્નસ્ય તસ્ય વીક્ષણં સ્મર્યતે । પ્રયોજનમ્ આહ આત્મ-માયયેતિ । ભજજ્-જીવાનુકમ્પયા હેતુના તદ્-ઉદ્ધારાયેત્ય્ અર્થઃ । માયા દમ્ભે કૃપાયાં
ચ ઇતિ વિશ્વઃ । આત્મ-માયયા સ્વ-સાર્વજ્ઞેન સ્વ-સઙ્કલ્પેનેતિ કેચિત્ । માયા વયુનં જ્ઞાનં ચ ઇતિ નિર્ઘણ્ટુ-કોષાત્ । લોકઃ ખલુ રાજાદિઃ પૂર્વ-દેહાદીનિ વિહાયાપૂર્વ-દેહાદીનિ ભજન્ નિરનુસન્ધિર્ અજ્ઞો જન્મીભવતિ તદ્-વૈલક્ષણ્યં હરેર્ જન્મિનઃ પ્રસ્ફુટમ્ । ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ન્ ઇત્ય્ અનેન લબ્ધ-સિદ્ધયો યોગિ-પ્રભૃતયો ઽપિ વ્યાવૃત્તાઃ । સુખ-ચિદ્-ઘનો હરિર્ દેહ-દેહિ-ભેદેન ગુણ-ગુણિ-ભેદેન ચ શૂન્યો ઽપિ વિશેષ-બલાત્ તત્-તદ્-ભાવેન વિદુષાં પ્રતીતિર્ આસીદ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 4.7
યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ ભવતિ ભારત ।
અભ્યુત્થાનમ્ અધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહમ્

શ્રીધરઃ : કદા સમ્ભવસીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદા યદેતિ । ગ્લાનિર્ હાનિઃ । અભ્યુત્થાનમ્ આધિક્યમ્

મધુસૂદનઃ : એવં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનસ્ય તવ કદા કિમ્-અર્થં વા દેહિવદ્ વ્યવહાર ઇતિ તત્રોચ્યતે યદા યદેતિ । ધર્મસ્ય વેદ-વિહિતસ્ય પ્રાણિનામ્ અભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ-સાધનસ્ય પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-લક્ષણસ્ય વર્ણાશ્રમ-તદ્-આચાર-વ્યઙ્ગ્યસ્ય યદા યદા ગ્લાનિર્ હાનિર્ ભવતિ હે ભારત ભરત-વંશોદ્ભવત્વેન ભા જ્ઞાનં તત્ર રતત્વેન વા ત્વં ન ધર્મ-હાનિં સોઢું શક્નોષીતિ સમ્બોધનાર્થઃ । એવં યદા યદાભ્યુત્થાનમ્ ઉદ્ભવો ઽધર્મસ્ય વેદ-નિષિદ્ધસ્ય નાના-વિધ-દુઃખ-સાધનસ્ય ધર્મ-વિરોધિનસ્ તદા તદાત્માનં દેહં સૃજામિ નિત્ય-સિદ્ધમ્ એવ સૃષ્ટમ્ ઇવ દર્શયામિ માયયા

વિશ્વનાથઃ : કદા સમ્ભવામીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદેતિ । ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ હાનિર્ અધર્મસ્યાભ્યુત્થાનં વૃદ્ધિસ્ તે દ્વે સોઢુમ્ અશક્નુવન્ તયોર્ વૈપરીત્યં કર્તુમ્ ઇતિ ભાવઃ । આત્માનં દેહં સૃજામિ નિત્ય્ સિદ્ધમ્ એવ તં સૃષ્ટમ્ ઇવ દર્શયામિ માયયા ઇતિ શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાઃ

બલદેવઃ : અથ સમ્ભવ-કાલમ્ આહ યદેતિ । ધર્મસ્ય વેદોક્તસ્ય ગ્લાનિર્ વિનાશઃ અધર્મસ્ય તદ્-વિરુદ્ધસ્યાભ્યુત્થાનમ્ અભુયુદયસ્ તદાહમ્ આત્માનં સૃજામિ પ્રકટયામિ । ન તુ નિર્મમે તસ્ય પૂર્વ-સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ નાસ્તિ મત્-સમ્ભવ-કાલ-નિયમઃ

ભ્ગ્ 4.8
પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ ।
ધર્મ-સંસ્થાપનાર્થાય સંભવામિ યુગે યુગે

શ્રીધરઃ : કિમ્-અર્થમ્ ? ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ પરિત્રાણાયેતિ । સાધૂનાં સ્વ-ધર્મ-વર્તિનાં રક્ષણાય । દુષ્ટં કર્મ કુર્વન્તીતિ દુષ્કૃતઃ । તેષાં વધાય ચ । એવં ધર્મ-સંસ્થાપનાર્થાય સાધુ-રક્ષણેન દુષ્ટ-વધેન ચ ધર્મં સ્થિરીકર્તુમ્ । યુગે યુગે તત્-તદ્-અવસરે સમ્ભવામીત્ય્ અર્થઃ । ન ચૈવં દુષ્ટ-નિગ્રહં કુર્વતો ઽપિ નૈર્ઘૃણ્યં શઙ્કનીયમ્ । યથાહુઃ - લાલને તાડને માતુર્ નાકારુણ્યં યથાર્ભકે । તત્ તદ્ એવ મહેશસ્ય નિયન્તુર્ ગુણ-દોષયોઃ

મધુસૂદનઃ : તત્ કિં ધર્મસ્ય હાનિર્ અધર્મસ્ય ચ વૃદ્ધિસ્ તવ પરિતોષ-કારણં યેન તસ્મિન્ન્ એવ કાલ આવિર્ભવસીતિ તથા ચાનર્થાવહ એવ તવાવતારઃ સ્યાત્ ? ઇતિ નેત્ય્ આહ પરિત્રાણાયેતિ । ધર્મ-હાન્યા હીયમાનાનાં સાધૂનાં પુણ્ય-કારિણાં વેદ-માર્ગ-સ્થાનાં પરિત્રાણાય પરિતઃ સર્વતો રક્ષણાય । તથાધર્મ-વૃદ્ધ્યા વર્ધમાનાનાં દુષ્કૃતાં પાપ-કારિણાં વેદ-માર્ગ-વિરોધિનાં વિનાશાય ચ । તદ્ ઉભયં કથં સ્યાદ્ ઇતિ તદ્ આહ ધર્મ-સંસ્થાપનાર્થાય ધર્મસ્ય સમ્યગ્-અધર્મ-નિવારણેન સ્થાપનં વેદ-માર્ગ-પરિરક્ષણં ધર્મ-સંસ્થાપનં
તદ્-અર્થં સમ્ભવામિ પૂર્વવત્ । યુગે યુગે પ્રતિયુગમ્

વિશ્વનાથઃ : નનુ ત્વદ્-ભક્તા રાજર્ષયો બ્રહ્મર્ષયો ઽપિ વા ધર્મ-હાન્ય્-અધર્મ-વૃદ્ધી દૂરીકર્તું શક્નુવન્ત્ય્ એવ । એતાવદ્ અર્થમ્ એવ કિં તવાવતારેણ ? ઇતિ ચેત્, સત્યમ્ । અન્યદ્ અપિ અન્ય-દુષ્કરં કર્મ કર્તું સમ્ભવામીત્ય્ આહ પરીતિ । સાધૂનાં પરિત્રાણાય મદ્-એકાન્ત-ભક્તાનાં મદ્-દર્શનોત્કણ્ઠા-સ્ફુટ-ચિત્તાનાં યદ્ વૈયાગ્ર્ય-રૂપં દુઃખમ્ । તસ્માત્ ત્રાણાય । તથા દુષ્કૃતાં મદ્-ભક્ત-લોક-દુઃખ-દાયિનાં મદ્-અન્યૈર્ અવધ્યાનાં રાવણ-કંસ-કેશ્ય્-આદીનાં વિનાશાય । તથા ધર્મ-સંસ્થાપનાર્થાય મદીય-ધ્યાન-યજન-પરિચર્યા-સઙ્કીર્તન-લક્ષણં પરમ-ધર્મં
મદ્-અન્યૈઃ પ્રવર્તયિતુમ્ અશક્યં સમ્યક્ પ્રકારેણ સ્થાપયિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યુગે યુગે પ્રતિ-યુગં પ્રતિકલ્પં વા । ન ચૈવં દુષ્ટ-નિગ્રહ-કૃતો ભગવતો વૈષમ્યમ્ આશઙ્કનીયમ્ । દુષ્ટાનામ્ અપ્ય્ અસુરાણાં સ્વ-કર્તૃ-વધેન વિવિધ-દુષ્કૃત-ફલાન્ નરક-સહ-પ્રણિપાતાત્ સંસારાચ્ ચ પરિત્રાણતસ્ તસ્ય સ ખલુ નિગ્રહો ઽપ્ય્ અનુગ્રહ એવ નિર્ણીતઃ

બલદેવઃ : નનુ ત્વદ્-ભક્તા રાજર્ષયો ઽપિ ધર્મ-ગ્લાનિમ્ અધર્માભ્યુત્થાનં ચાપનેતું પ્રભવન્તિ તાવતે ઽર્થાય કિં સમ્ભવામીત્ય્ આહ પરીતિ । સાધૂનાં મદ્-રૂપ-ગુણ-નિરતાનાં મત્-સાક્ષાત્-કારમ્ આકાઙ્ક્ષ્યતાં તેન વિનાતિવ્યગ્રાણાં તદ્-વૈયગ્ર્ય-રૂપાદ્ દુઃખાત્ પરિત્રાણાયાતિમનોજ્ઞ-સ્વરૂપ-સાક્ષાત્-કારેણ । તથા દુષ્કૃતાં દુષ્ટ-કર્મ-કારિણાં મદ્-અન્યૈર્ અવધ્યાનાં દશગ્રીવ-કંસાદીનાં તાદૃગ્-ભક્ત-દ્રોહિણાં વિનાશાય ધર્મસ્ય મદ્-એકાર્ચન-ધ્યાનાદિ-લક્ષણસ્ય શુદ્ધ-ભક્તિ-યોગસ્ય વૈદિકસ્યાપિ મદ્-ઇતરૈઃ પ્રચારયિતુમ્ અશક્યસ્ય સંસ્થાપનાર્થાય
સમ્પ્રચારાયેત્ય્ એતત્ ત્રયં મત્-સમ્ભવસ્ય કારણમ્ ઇતિ । યુગે યુગે તત્-તત્-સમયેન ચ દુષ્ટ-વધેન હરૌ વૈષમ્યં, તેન દુષ્ટાનાં મોક્ષાનન્દ-લાભે સતિ તસ્યાનુગ્રહ-રૂપત્વેન પરિણામાત્

ભ્ગ્ 4.9
જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્ જન્મ નૈતિ મામ્ એતિ સો ઽર્જુન

શ્રીધરઃ : એવં-વિધાનામ્ ઈશ્વર-જન્મ-કર્મણાં જ્ઞાને ફલમ્ આહ જન્મેતિ । સ્વેચ્છયા કૃતં મમ જન્મ કર્મ ચ ધર્મ-પાલન-રૂપં દિવ્યમ્ અલૌકિકં તત્ત્વતઃ પરાનુગ્રહાર્થમ્ એવેતિ યો વેત્તિ સ દેહાભિમાનં ત્યક્ત્વા પુનર્ જન્મ સંસારં નૈતિ ન પ્રાપ્નોતિ । કિન્તુ મામ્ એવ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : જન્મ નિત્ય-સિદ્ધસ્યૈવ મમ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનસ્ય લીલયા તથાનુકરણમ્ । કર્મ ચ ધર્મ-સંસ્થાપનેન જગત્-પરિપાલનં મે મમ નિત્ય-સિદ્ધેશ્વરસ્ય દિવ્યમ્ અપ્રાકૃતમ્ અન્યૈઃ કર્તુમ્ અશક્યમ્ ઈશ્વરસ્યૈવાસાધરણમ્ । એવમ્ અજો ઽપિ સન્ન્ ઇત્ય્ આદિના પ્રતિપાદિતં યો વેત્તિ તત્ત્વતો ભ્રમ-નિવર્તનેન । મૂઢૈર્ હિ મૌષ્યત્વ-ભ્રાન્ત્યા ભગવતો ઽપિ ગર્ભ-વાસાદિ-રૂપમ્ એવ જન્મ સ્વ-ભોગાર્થમ્ એવ કર્મેત્ય્ આરોપિતમ્ । પરમાર્થતઃ શુદ્ધ-સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપત્વ-જ્ઞાનેન તદ્-અપનુદ્યાજસ્યાપિ માયયા જન્માનુકરણમ્ અકર્તુર્ અપિ પરાનુગ્રહાય કર્માનુકરણમ્ ઇય્ એવં યો વેત્તિ સ આત્મનો ઽપિ તત્ત્વ-સ્ફુરણાત્ ત્યક્ત્વા દેહમ્ ઇમં પુનર્ જન્મ નૈતિ । કિન્તુ માં ભગવન્તં વાસુદેવમ્ એવ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનમ્ એતિ સંસારાન્
મુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્ત-લક્ષણસ્ય મજ્-જન્મનસ્ તથા જન્માનન્તરં મત્-કર્મણશ્ ચ તત્ત્વતો જ્ઞાન-માત્રેણૈવ કૃતાર્થઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ જન્મેતિ । દિવ્યમ્ અપ્રાકૃતં ઇતિ શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-ચરણાઃ શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાશ્ ચ । દિવ્યમ્ અલૌકિકં ઇતિ શ્રી-સ્વામિ-ચરણાઃ । લોકાનાં પ્રકૃતિ-સૃષ્ટત્વાદ્ અલૌકિક-શબ્દસ્ય અપ્રાકૃતત્વમ્ એવાર્થસ્ તેષામ્ અપ્ય્ અભિપ્રેતઃ । અતએવાપ્રાકૃતત્વેન ગુણાતીતત્વાદ્ ભગવજ્-જન્મ-કર્મણો નિત્યત્વમ્ । તચ્ ચ ભગવત્-સન્દર્ભે ન વિદ્યતે યસ્ય ચ જન્મ કર્મ વા [ભ્પ્ 8.3.8] ઇત્ય્ અત્ર શ્લોકે શ્રી-જીવ-ગોસ્વામિ-ચરણૈર્ ઉપપાદિતમ્ । યદ્ વા યુક્ત્ય્-અનુપપન્નમ્ અપિ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-વાક્ય-બલાદ્ અતર્કમ્ એવેદં મન્તવ્યમ્ । તત્ર પિપ્પલાદ-શાખાયાં પુરુષ-બોધિની-શ્રુતિઃ -
એકો દેવો નિત્ય-લીલાનુરક્તો ભક્ત-વ્યાપી ભક્ત-હૃદયાન્તરાત્મા ઇતિ । તથા જન્મ-કર્મણો નિત્યત્વં શ્રી-ભાગવતામૃતે બહુશ એવ પ્રપઞ્ચિતમ્ । એવં યો વેત્તિ તત્ત્વત ઇતિ અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયતાત્મા ઇત્ય્ અસ્મિંસ્ તથા જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્મિંશ્ ચ મદ્-વાક્ય એવાસ્તિકતયા મજ્-જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વમ્ એવ યો જાનાતિ, ન તુ તયોર્ નિત્યત્વે કાઞ્ચિદ્ યુક્તિમ્ અપ્ય્ અપેક્ષમાણો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા તત્ત્વતઃ ઓં તત્ સદ્ ઇતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ [ગીતા 17.18] ઇત્ય્ અગ્રિમોક્તેસ્ તચ્-છબ્દેન બ્રહ્મોચ્યતે તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વં તેન બ્રહ્મ-સ્વરૂપત્વેન યો વેત્તીત્ય્ અર્થઃ । સ વર્તમાનં દેહં ત્યક્ત્વા પુનર્ જન્મ નૈતિ કિન્તુ મામ્ એવૈતિ । અત્ર દેહં ત્યક્ત્વા ઇત્ય્ અસ્યાધિક્યાદ્ એવં વ્યાચક્ષતે
સ્મ । સ દેહં ત્યક્ત્વા પુનર્ જન્મ નૈતિ કિન્તુ દેહમ્ અત્યક્ત્વૈવ મામ્ એતિ । મદીય-દિવ્ય-જન્મ-ચેષ્ટિત-યાથાત્મ્ય-વિજ્ઞાનેન વિધ્વસ્ત-સમસ્ત-મત્-સમાશ્રયણ-વિરોધિ-પાપ્માસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ યથોદિત-પ્રકારેણ મામ્ આશ્રિત્ય મદ્-એક-પ્રિયો મદ્-એક-ચિત્તો મામ્ એવ પ્રાપ્નોતિ ઇતિ શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-ચરણાઃ

બલદેવઃ : બહુલાયાસૈઃ સાધન-સહસ્રૈર્ અપિ દુર્લભો મોક્ષો મજ્-જન્મ-ચરિત-શ્રવણેન મદ્-એકાન્તિ-પથાનુવર્તિનાં સુલભો ઽસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એતદ્ અર્થં ચ સમ્ભવામીત્ય્ આશયા ભગવાન્ આહ જન્મેતિ । મમ સર્વેશ્વરસ્ય સત્યેચ્છસ્ય વૈદૂર્યવન્ નિત્ય-સિદ્ધ-નૃસિંહ-રઘુનાથાદિ-બહુલ-રૂપસ્ય તત્ર તત્રોક્ત-લક્ષ્ણં જન્મ તથા કર્મ ચ તત્-તદ્-ભક્ત-સમ્બન્ધં ચરિતં તદ્ ઉભયં દિવ્યમ્ અપ્રાકૃતં નિત્યં ભવતીત્ય્ એવમ્ એવૈતદ્ ઇતિ યસ્ તત્ત્વતો વેત્તિ યદ્ ગતં ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચ એકો દેવો નિત્ય-લીલાનુરક્તો ભક્ત-વ્યાપી ભક્ત-હૃદ્ય્ અન્તરાત્મા ઇતિ શ્રુત્યા દિવ્યમ્ ઇતિ મદ્-ઉક્ત્યા ચ દૃઢ-શ્રદ્ધો યુક્તિ-નિરપેક્ષઃ સન્ । હે અર્જુન ! સ વર્તમાનં દેહં
ત્યક્ત્વા પુનઃ પ્રાપઞ્ચિકં જન્મ નૈતિ । કિન્તુ મામ્ એવ તત્-તત્-કર્મ-મનોજ્ઞમ્ એતિ મુક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા મોચકત્વ-લિઙ્ગેન તત્ ત્વમ્ અસિ ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ મે જન્મ-કર્મણી તત્ત્વતો બ્રહ્મત્વેન યો વેત્તીતિ વ્યાખ્યેયમ્ । ઇતરથા તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય [શ્વેતુ 3.8] ઇતિ શ્રુતિર્ વ્યાકુપ્યેત્ । સમાનમ્ અન્યત્ । જન્માદિ-નિત્યતાયાં યુક્તયસ્ ત્વ્ અન્યત્ર વિસ્તૃતા દ્રષ્ટવ્યાઃ

ભ્ગ્ 4.10
વીત-રાગ-ભય-ક્રોધા મન્-મયા મામ્ ઉપાશ્રિતાઃ ।
બહવો જ્ઞાન-તપસા પૂતા મદ્-ભાવમ્ આગતાઃ

શ્રીધરઃ : કથં જન્મ-કર્મ-જ્ઞાનેન ત્વત્-પ્રાપ્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ? અત આહ વીત-રાગેતિ । અહં શુદ્ધ-સત્ત્વાવતારૈઃ ધર્મ-પાલનં કરોમીતિ મદીયં પરમ-કારુણિકત્વં જ્ઞાત્વા । મામ્ એવોપાશ્રિતાઃ સન્તઃ । મત્-પ્રસાદ-લબ્ધં યદાત્મ-જ્ઞાનં ચ તપશ્ ચ । તત્-પરિપાક-હેતુઃ સ્વ-ધર્મઃ । તયોર્ દ્વન્દ્વૈકવદ્ ભાવઃ । તેન જ્ઞાન-તપસા પૂતાઃ શુદ્ધા નિરસ્તાજ્ઞાન-તત્-કાર્ય-મલાઃ । મદ્-ભાવં મત્-સાયુજ્યં પ્રાપ્તા બહવઃ । ન ત્વ્ અધુનૈવ પ્રવૃત્તો ઽયં મદ્-ભક્તિ-માર્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં તાન્ય્ અહં વેદ સર્વાણીત્ય્ આદિના વિદ્યાવિદ્યોપાધિભ્યાં તત્-ત્વં-પદાર્થાવ્
ઈશ્વર-જીવૌ પ્રદર્શ્યેશ્વરસ્ય ચાવિદ્યાભાવેન નિત્ય-શુદ્ધત્વાજ્ જીવસ્ય ચેશ્વર-પ્રસાદ-લબ્ધ-જ્ઞાનેનાજ્ઞાન-નિવૃત્તેઃ શુદ્ધસ્ય સતશ્ ચિદ્-અંશેન તદૈક્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

મધુસૂદનઃ : મામ્ એતિ સો ઽર્જુનેત્ય્ ઉક્તં તત્ર સ્વસ્ય સર્વ-મુક્ત-પ્રાપ્યતયા પુરુષાર્થત્વમ્ અસ્ય મોક્ષ-માર્ગસ્યાનાદિ-પરસ્પરાગતત્વં ચ દર્શયતિ વીત-રાગેતિ । રાગસ્ તત્-તત્-ફલ-તૃષ્ણા । સર્વાન્ વિષયાન્ પરિત્યજ્ય જ્ઞાન-માર્ગે કથં જીવિતવ્યમ્ ઇતિ ત્રાસો ભયમ્ । સર્વ-વિષયોચ્છેદકો ઽયં જ્ઞાન-માર્ગઃ કથં હિતઃ સ્યાદ્ ઇતિ દ્વેષઃ ક્રોધઃ । ત એતે રાગ-ભય-ક્રોધા વીતા વિવેકેન વિગતા યેભ્યસ્ તે વીત-રાગ-ભય-ક્રોધાઃ શુદ્ધ-સત્ત્વાઃ । મન્-મયા માં પરમાત્માનં તત્-પદાર્થત્વં ગતાઃ । બહવો ઽનેકે જ્ઞાન-તપસા જ્ઞાનમ્ એવ તપઃ સર્વ-કર્મ-ક્ષય-હેતુત્વાત્
। ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ । તેન પૂતાઃ ક્ષીણ-સર્વ-પાપાઃ સન્તો નિરસ્તાજ્ઞાન-તત્-કાર્ય-મલાઃ । મદ્-ભાવં મદ્-રૂપત્વં વિશુદ્ધ-સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનં મોક્ષમ્ આગતા અજ્ઞાન-માત્રાપનયેન મોક્ષં પ્રાપ્તાઃ ।
જ્ઞાન-તપસા પૂતા જીવન્-મુક્તાઃ સન્તો મદ્-ભાવં મદ્-વિષયં ભાવં રત્ય્-આખ્યં પ્રેમાણમ્ આગતા ઇતિ વા । તેષાં જ્ઞાની નિત્ય-યુક્તા એક-ભક્તિર્ વિશિષ્યતે ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ

વિશ્વનાથઃ : ન કેવલમ્ એક એવાધુનિક એવ, મજ્-જન્મ-કર્મ-તત્ત્વ-જ્ઞાન-માત્રેણૈવ માં પ્રાપ્નોત્ય્ અપિ તુ પ્રાક્તના અપિ પૂર્વ-પૂર્વ-કલ્પાવતીર્ણસ્ય મમ જન્મ-કર્મ-તત્ત્વ-જ્ઞાનવન્તો મામ્ આપુર્ એવેત્ય્ આહ વીતેતિ । જ્ઞાનમ્ ઉક્ત-લક્ષણં મજ્-જન્મ-કર્મણોસ્ તત્ત્વતો ઽનુભવ-રૂપમ્ એવ તપસ્ તેન પૂતાઃ ઇતિ શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-ચરણાઃ ।
યદ્ વા, જ્ઞાને મજ્-જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વ-નિશ્ચયાનુભવે યન્-નાના-કુમત-કુતર્ક-યુક્તિ-સર્પી-વિષ-દાહ-સહન-રૂપં તપસ્ તેન પૂતાઃ । તથા ચ શ્રી-રામાનુજ-ધૃત-શ્રુતિઃ - તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ યોનિં ઇતિ ધીરા ધીમન્ત એવ તસ્ય યોનિં જન્મ-પ્રકારં જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ । વીતાસ્ ત્યક્તાઃ કુમત-પ્રજલ્પિતેષુ જનેષુ રાગાદ્યા યૈસ્ તે ન તેષુ રાગઃ પ્રીતિર્ નાપિ તેભ્યો ભયં નાપિ તેષુ ક્રોધો મદ્-ભક્તાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતો મન્-મયા મજ્-જન્મ-કર્માનુધ્યાન-મનન-શ્રવણ-કીર્તનાદિ-પ્રચુરાઃ । મદ્-ભાવં મયિ પ્રેમાણમ્

બલદેવઃ : ઇદાનીમ્ ઇવ પુરાપિ મજ્-જન્માદિ-નિત્યતા-જ્ઞાનેન બહૂનાં વિમુક્તિર્ અભૂદ્ ઇતિ તન્-નિત્યતાં દ્રઢયિતુમ્ આહ વીતેતિ । બહવો જના જ્ઞાન-તપસા પૂતાઃ સન્તઃ પુરા મદ્-ભાવમ્ આગતા ઇત્ય્ અનુષઙ્ગઃ । મજ્-જન્માદિ-નિત્યત્વ-વિષયકં યજ્ જ્ઞાનં તદ્ એવ દુરધિગમ-શ્રુતિ-યુક્તિ-સમ્પાદ્યત્વાત્ તપસ્ તસ્મિન્ જ્ઞાને વા યદ્ વિવિધ-કુમત-કુતર્કાદિ-નિવારણ-રૂપં તપસ્ તેન પૂતા નિર્ધૂતાવિદ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । મયિ ભાવં પ્રેમાણં વિદ્યમાનતાં વા મત્-સાક્ષાત્-કૃતિમ્ । કીદૃશાસ્ તે ઇત્ય્ આહ વીતેતિ । વીતાઃ પરિત્યક્તાસ્ તન્-નિત્યત્વ-વિરોધિષુ રાગાદયો યૈસ્ તે, ન તેષુ રાગં ન ભયં ન ચ ક્રોધં પ્રકાશયન્તીત્ય્
અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ - મન્-મયા મદ્-એક-નિષ્ઠા ઉપાશ્રિતાઃ સંસેવમાનાઃ

ભ્ગ્ 4.11
યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ

શ્રીધરઃ : નનુ તર્હિ કિં ત્વય્ય્ અપિ વૈષમ્યમ્ અસ્તિ ? યદ્ એવં ત્વદ્-એક-શરણાનામ્ એવાત્માભાવં દદાસિ નાન્યેષાં સકામાનામ્ ઇતિ । અત આહ ય ઇતિ । યથા યેન પ્રકારેણ સકામતયા નિષ્કામતયા વા યે માં ભજન્તે તાન્ અહં તથૈવ તદ્-અપેક્ષિત-ફલ-દાનેન ભજામિ અનુગૃહ્ણામિ, ન તુ સકામા માં વિહાયેન્દ્રાદીન્ એવ યે ભજન્તે તાન્ અહમ્ ઉપેક્ષ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । યતઃ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈર્ ઇન્દ્રાદિ-સેવકા અપિ મમૈવ વર્ત્મ ભજન-માર્ગમ્ અનુવર્તન્તે । ઇન્દ્રાદિ-રૂપેણાપિ મમૈવ સેવ્યત્વાત્

મધુસૂદનઃ : નનુ યે જ્ઞાન-તપસા પૂતા નિષ્કામાસ્ તે ત્વદ્-ભાવં ગચ્છન્તિ, યે ત્વ્ અપૂતાઃ સકામાસ્ તે ન ગચ્છન્તીતિ ફલ-દાતુસ્ તવ વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે સ્યાતામ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ યે યથેતિ । ય આર્તા અર્થાર્થિનો જિજ્ઞાસવો જ્ઞાનિનશ્ ચ યથા યેન પ્રકારેણ સકામતયા નિષ્કામતયા ચ મામ્ ઈશ્વરં સર્વ-ફલ-દાતારં પ્રપદ્યન્તે ભજન્તિ તાંસ્ તથૈવ તદ્-અપેક્ષિત-ફલ-દાનેનૈવ ભજામ્ય્ અનુગૃહ્ણામ્ય્ અહં ન વિપર્યયેણ । તત્રામુમુક્ષૂન્ આર્તાન્ અર્થાર્થિનશ્ ચાર્તિ-હરણેનાર્થ-દાનેન ચાનુગૃહ્ણામિ । જિઇજ્ઞાસૂન્ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-વિહિત-નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાતૄન્ જ્ઞાન-દાનેન જ્ઞાનિનશ્ ચ મુમુક્ષૂન્ મોક્ષ-દાનેન ન ત્વ્ અન્ય-કામાયાન્યદ્ દદામીત્ય્ અર્થઃ
।
નનુ તથાપિ સ્વ-ભક્તાનામ્ એવ ફલં દદાસિ ન ત્વ્ અન્ય-દેવ-ભક્તાનામ્ ઇતિ વૈષમ્યં સ્થિતમ્ એવેતિ નેત્ય્ આહ મમ સર્વાત્મનો વાસુદેવસ્ય વર્ત્મ ભજન-માર્ગં કર્મ-જ્ઞાન-લક્ષણમ્ અનુવર્તન્તે હે પાર્થ સર્વજ્ઞઃ સર્વ-પ્રકારૈર્ ઇન્દ્રાદીન્ અપ્ય્ અનુવર્તમાના મનુષ્યા ઇતિ કર્માધિકારિણઃ । ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમ્ અગ્નિમ્ આહુઃ ઇત્ય્ આદિ-મન્ત્ર-વર્ણાત્ ફલમ્ અત ઉપપત્તેઃ [વ્સ્. 3.2.38] ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ સર્વ-રૂપેણાપિ ફલ-દાતા ભગવાન્ એક એવેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ વક્ષ્યતિ યે ઽપ્ય્ અન્ય-દેવતા-ભક્તા [ગીતા 9.23] ઇત્ય્ આદિ

વિશ્વનાથઃ : નનુ ત્વદ્-એકાન્ત-ભક્તાઃ કિલતજ્-જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વં મન્યન્ત એવ । કેચિત્ તુ જ્ઞાનાદિ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં ત્વાં પ્રપન્ના જ્ઞાનિ-પ્રભૃતયસ્ ત્વજ્-જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વં નાપિ મન્યન્ત ઇતિ તત્રાહ ય ઇતિ । યથા યેન પ્રકારેણ માં પ્રપદ્યન્તે ભજન્તે અહમ્ અપિ તાંસ્ તેનૈવ પ્રકારેણ ભજામિ । ભજન-ફલં દદામિ ।
અયમ્ અર્થઃ - યે મત્-પ્રભોર્ જન્મ-કર્મણી નિત્યે એવેતિ મનસિ કુર્વાણાસ્ તત્-તલ્-લીલાયામ્ એવ કૃત-મનોરથ-વિશેષા માં ભજન્તઃ સુખયન્ત્ય્ અહમ્ અપીશ્વરત્વાત્ કર્તુમ્ અકર્તુમ્ અન્યથા કર્તુમ્ અપિ સમર્થસ્ તેષામ્ અપિ જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વં કર્તું તાન્ સ્વ-પાર્ષદીકૃત્ય તૈઃ સાર્ધમ્ એવ યથા-સમયમ્ અવતરન્ન્ અન્તર્ દધાનશ્ ચ તાન્ પ્રતિક્ષણમ્ અનુગૃહ્ણન્ન્ એવ તદ્-ભજન-ફલં પ્રેમાણમ્ એવ દદામિ । યે જ્ઞાનિ-પ્રભૃતયો મજ્-જન્મ-કર્મણોર્ નશ્વરત્વં મદ્-વિગ્રહસ્ય માયા-મયત્વં ચ મન્યમાના માં પ્રપદ્યન્તે અહમ્ અપિ તાન્ પુનઃ પુનર્ નશ્વર-જન્મ-કર્મવતો માયા-પાશ-પતિતાન્ એવ કુર્વાણસ્ તત્-પ્રતિફલં જન્મ-મૃત્યુ-દુઃખમ્ એવ દદામિ
। યે તુ મજ્-જન્મ-કર્મણોર્ નિત્યત્વં મદ્-વિગ્રહસ્ય ચ સચ્-ચિદ્-આનન્દત્વં મન્યમાના જ્ઞાનિનઃ સ્વ-જ્ઞાન-સિદ્ધ્ય્-અર્થં માં પ્રપદ્યન્તે, તેષાં સ્વ-દેહ-દ્વય-ભઙ્ગમ્ એવેચ્છતાં મુમુક્ષૂણામ્ અનશ્વરં બ્રહ્માનન્દમ્ એવ સમ્પાદયન્ ભજન-ફલમ્ આવિદ્યક-જન્મ-મૃત્યુ-ધ્વંસમ્ એવ દદામિ । તસ્માન્ ન કેવલં મદ્-ભક્તા એવ માં પ્રપદ્યન્તે, અપિ તુ સર્વશઃ સર્વે ઽપિ મનુષ્યા જ્ઞાનિનઃ કર્મિણો યોગિનશ્ ચ દેવતાન્તરોપાસકાશ્ ચ મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મમ સર્વ-સ્વરૂપત્વાત્ જ્ઞાન-કર્માદિકં સર્વં મામકમ્ એવ વર્ત્મેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ નિત્ય-જન્માદિ-મનોજ્ઞઃ સર્વેશ્વરસ્ ત્વં મયાવગત-ક્વચિત્ત્વઙ્ગુષ્ઠ-માત્રાદિર્ અપીશ્વરો જન્માદિ-શૂન્યઃ શ્રૂયતે । તત્ કિં તવ ત્વદ્-ઉપાસનસ્ય ચ વૈવિધ્યં ભવેદ્ ઇતિ ચેદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ આહ યે યથેતિ । યે ભક્તા મામ્ એકં વૈદૂર્યમ્ ઇવ બહુ-રૂપં સર્વેશ્વરં યથા યેન પ્રકારેણ ભાવેનેતિ યાવત્ પ્રપદ્યન્તે ભજન્તિ, તાન્ અહં તાદૃશસ્ તથૈવ તદ્-ભાવાનુસારિણા રૂપેણ ભાવેન ચ ભજામિ સાક્ષાત્ ભવન્ન્ અનુગૃહ્ણામિ । નૂનતામ્ એવ-કારો નિવર્તયતિ । અતો મમૈકસ્યૈવ બહુ-રૂપસ્ય વર્ત્મ-બહુ-વિધમ્ ઉપાસન-માર્ગમ્ અનાદિ-પ્રવૃત્ત-તદ્-ઉપાસક-પરમ્પરાનુકમ્પિતા મનુષ્યાઃ સર્વે ઽનુવર્તન્તે અનુસરન્તિ

ભ્ગ્ 4.12
કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ ।
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ ભવતિ કર્મજા

શ્રીધરઃ : તર્હિ મોક્ષાર્થમ્ એવ કિમ્ ઇતિ સર્વે ત્વાં ન ભજન્તીતિ । અત આહ કાઙ્ક્ષન્ત ઇતિ । કર્મણાં સિદ્ધિં કર્મ-ફલં કાઙ્ક્ષન્તઃ પ્રાયેનેહ માનુષ્ય-લોકે ઇન્દ્રાદિ-દેવતા એવ યજન્તે । ન તુ સાક્ષાન્ મામ્ એવ । હિ યસ્માત્ કર્મજા સિદ્ધિઃ કર્મજં ફલં શીઘ્રં ભવતિ । ન તુ જ્ઞાન-ફલં કૈવલ્યં, દુષ્પ્રાપ્યત્વાજ્ જ્ઞાનસ્ય

મધુસૂદનઃ : નનુ ત્વામ્ એવ ભગવન્તં વાસુદેવં કિમ્ ઇતિ સર્વે ન પ્રપદ્યન્ત ઇતિ તત્રાહ કાઙ્ક્ષન્ત ઇતિ । કર્મણાં સિદ્ધિં ફલ-નિષ્પત્તિં કાઙ્ક્ષન્ત ઇહ લોકે દેવતા દેવાન્ ઇન્દ્રાગ્ન્ય્-આદ્યાન્ યજન્તે પૂજયન્તિ અજ્ઞાન-પ્રતિહતત્વાન્ ન તુ નિષ્કામાઃ સન્તો માં ભગવન્તં વાસુદેવમ્ ઇતિ શેષઃ । કસ્માત્ ? હિ યસ્માદ્ ઇન્દ્રાદિ-દેવતા-યાજિનાં તત્-ફલ-કાઙ્ક્ષિણાં કર્મજા સિદ્ધિઃ કર્મ-જન્યં ફલં ક્ષિપ્રં શીઘ્રમ્ એવ ભવતિ માનુષે લોકે । જ્ઞાન-ફલં ત્વ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-સાપેક્ષત્વાન્ ન ક્ષિપ્રં
ભવતિ ।
માનુષે લોકે કર્મ-ફલં શીઘ્રં ભવતીતિ વિશેષણાદ્ અન્ય-લોકે ઽપિ વર્ણાશ્રમ-ધર્મ-વ્યતિરિક્ત-કર્મ-ફલ-સિદ્ધિર્ ભગવતા સૂચિતા । યતસ્ તત્ તત્ ક્ષુદ્ર-ફલ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં સ-કામા મોક્ષ-વિમુખા અન્યા દેવતા યજન્તે ઽતો ન મુમુક્ષવ ઇવ માં વાસુદેવં સાક્ષાત્ તે પ્રપદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તત્રાપિ મનુષ્યેષુ મધ્યે કામિનસ્ તુ મમ સાક્ષાદ્-ભૂતમ્ અપિ ભક્તિ-માર્ગં પરિહાય શીઘ્ર-ફલ-સાધકં કર્મ-વર્ત્મૈવાનુવર્તન્ત ઇત્ય્ આહ કાઙ્ક્ષન્ત ઇતિ । કર્મજા સિદ્ધિઃ સ્વર્ગાદિમયી

બલદેવઃ : એવં પ્રાસઙ્ગિકં પ્રોચ્ય પ્રકૃતસ્ય નિષ્કામ-કર્મણો જ્ઞાનાકારત્વં વદિષ્યંસ્ તદ્ અનુષ્ઠાતું વિરલત્વમ્ આહ કાઙ્ક્ષન્ત ઇતિ । ઇહ લોકે ઽનાદિ-ભોગ-વાસના-નિયન્ત્રિતાઃ પ્રાણિનઃ કર્મણાં સિદ્ધિં પશુપુત્રાદિ-ફલ-નિષ્પત્તિં કાઙ્ક્ષન્તો ઽનિત્યાલ્પ-દાન્ અપીન્દ્રાદિ-દેવાન્ યજન્તે સકામૈઃ કર્મભિર્ ન તુ સર્વ-દેવેશ્વરં નિત્યાનન્દ-ફલ-પ્રદમ્ અપિ માં નિષ્કામૈસ્ તૈર્ યજન્તે । હિ યસ્માદ્ અસ્મિન્ માનુષે લોકે કર્મજા સિદ્ધિઃ ક્ષિપ્રં ભવતિ । નિષ્કામ-કર્મારાધિતાન્ મત્તો જ્ઞાનતો મોક્ષ-લક્ષણા સિદ્ધિસ્
તુ ચિરેણૈવ ભવતીતિ । સર્વે લોકા ભોગ-વાસના-ગ્રસ્ત-સદ્-અસદ્-વિવેકાઃ શીઘ્ર-ભોગેચ્છવસ્ તદ્-અર્થં મદ્-ભૃત્યાન્ દેવાન્ ભજન્તિ । ન તુ કશ્ચિત્ સદ્-અસદ્-વિવેકી સંસાર-દુઃખ-વિત્રસ્ત-દુઃખ-નિવૃત્તયે નિષ્કામ-કર્મભિઃ સર્વ-દેવેશં માં ભજતીતિ વિરલસ્ તદ્-અધિકારીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 4.13
ચાતુર્-વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણ-કર્મ-વિભાગશઃ ।
તસ્ય કર્તારમ્ અપિ માં વિદ્ધ્ય્ અકર્તારમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધરઃ : નનુ કેચિત્ સકામતયા પ્રવર્તન્તે, કેચિત્ નિષ્કામતયા ઇતિ કર્મ-વૈચિત્ર્યમ્ । તત્-કર્તૃણા ચ બ્રાહ્મણાદીનામ્ ઉત્તમ-મધ્યમાદિ-વૈચિત્ર્યં કુર્વતસ્ તવ કથં વૈષમ્યં નાસ્તિ ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇતિ । ચત્વારો વર્ણા એવેતિ ચાતુર્વર્ણ્યં સ્વાર્થે ષ્યઞ્-પ્રત્યયઃ । અયમ્ અર્થઃ -- સત્ત્વ-પ્રધાના બ્રાહ્મણાસ્ તેષાં શમ-દમાદીનિ કર્માણિ । સત્ત્વ- રજઃ-પ્રધાનાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તેષાં શૌર્ય-યુદ્ધાદીનિ કર્માણિ । રજસ્- તમઃ-પ્રધાના વૈશ્યાસ્ તેષાં કૃષિ-વાણિજ્યાદીનિ કર્માણિ । તમઃ-પ્રધાનાઃ શૂદ્રાસ્ તેષાં ત્રૈવર્ણિક-શુશ્રૂષાદીનિ
કર્માણિ । ઇત્ય્ એવં ગુણાનાં કર્મણાં ચ વિભાગૈશ્ ચાતુર્વર્ણ્યં મયૈવ સૃષ્ટમ્ ઇતિ સત્યમ્, તથાપ્ય્ એવં તસ્ય કર્તારમ્ અપિ ફલતો ઽકર્તારમ્ એવ માં વિદ્ધિ । તત્ર હેતુઃ -- અવ્યયમ્ આસક્તિ-રાહિત્યેન શ્રમ-રહિતં નાશાદિ-રહિતં વા

મધુસૂદનઃ : શરીરારમ્ભક-ગુણ-વૈષમ્યાદ્ અપિ ન સર્વે સમાન-સ્વભાવા ઇત્ય્ આહ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇતિ । ચત્વારો વર્ણા એવ ચાતુર્વર્ણ્યં સ્વાર્થે ષ્યઞ્ । મયેશ્વરેણ સૃષ્ટમ્ ઉત્પાદિતં ગુણ-કર્મ-વિભાગશો ગુણ-વિભાગશઃ કર્મ-વિભાગશશ્ ચ । તથા હિ સત્ત્વ-પ્રધાના બ્રાહ્મણાસ્ તેષાં ચ સાત્ત્વિકાનિ શમ-દમાદીનિ કર્માણિ । સત્ત્વોપસર્જન-રજઃ-પ્રધાનાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તેષાં ચ તાદૃશાનિ શૌર્ય-તેજઃ-પ્રભૃતીનિ કર્માણિ । તમ-ઉપસર્જન-રજઃ-પ્રધાના વૈશ્યાસ્ તેષાં ચ કૃષ્ય્-આદીનિ તાદૃશાનિ કર્માણિ । તમઃ-પ્રધાનાઃ શૂદ્રાસ્ તેષાં ચ તામસાનિ ત્રૈવર્ણિક-શુશ્રૂષાદીનિ
કર્માણીતિ માનુષે લોકે વ્યવસ્થિતાનિ ।
એવં તર્હિ વિષમ-સ્વભાવ-ચાતુર્વર્ણ્ય-સ્રષ્ટૃતેન તવ વૈષમ્યં દુર્વારમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય નેત્ય્ આહ તસ્ય વિષમ-સ્વભાવસ્ય ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વ્યવહાર-દૃષ્ટ્યા કર્તારમ્ અપિ માં પરમાર્થ-દૃષ્ટ્યા વિદ્ધ્ય્ અકર્તારમ્ અવ્યયં નિરહઙ્કારત્વેનાક્ષીણ-મહિમાનમ્

વિશ્વનાથઃ : નનુ ભક્તિ-જ્ઞાન-માર્ગૌ મોચકૌ, કર્મ-માર્ગસ્ તુ બન્ધક ઇતિ સર્વ-માર્ગ-સ્રષ્ટરિ ત્વયિ પરમેશ્વરે વૈષમ્યં પ્રસક્તમ્ । તત્ર નહિ નહીત્ય્ આહ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇતિ । ચત્વારો વર્ણા એવ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ । સ્વાર્થે ષ્યઞ્ । અત્ર સત્ત્વ-પ્રધાના બ્રાહ્મણાસ્ તેષાં શમ-દમાદીનિ કર્માણિ । રજઃ-સત્ત્વ-પ્રધાનાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તેષાં શૌર્ય-યુદ્ધાદીનિ કર્માણિ । તમો-રજઃ-પ્રધાના વૈશ્યાસ્ તેષાં કૃષિ-ગો-રક્ષાદીનિ કર્માણિ । તમઃ-પ્રધાનાઃ શૂદ્રાસ્ તેષાં પરિચર્યાત્મકં કર્મેત્ય્ એવં ગુણ-કર્મ-વિભાગશો ગુણાનાં કર્મણાં ચ વિભાગૈશ્ ચત્વારો
વર્ણા મયા ધર્મ-માર્ગાશ્રિતત્વેન સૃષ્ટાઃ । કિન્તુ તેષાં કર્તારં સ્રષ્ટારમ્ અપિ મામ્ અકર્તારમ્ અસ્રષ્ટારમ્ એવ વિદ્ધિ । તેષાં પ્રકૃતિ-ગુણ-સૃષ્ટત્વાત્ પ્રકૃતેશ્ ચ મચ્-છક્તિત્વાત્ । સ્રષ્ટારમ્ અપિ માં વસ્તુતસ્ ત્વ્ અસ્રષ્ટારમ્ । મમ પ્રકૃતિ-ગુણાતીત-સ્વરૂપત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતએવાવ્યયમ્ । સ્રષ્ટૃત્વે ઽપિ ન સામ્યં કિંચિદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અથ નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાન-વિરોધિ-ભોગ-વાસના-વિનાશ-હેતુમ્ આહ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ચત્વારો વર્ણાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યં સ્વાર્થિકઃ ષ્યઞ્ । સત્ત્વ-પ્રધાનાઃ વિપ્રાસ્ તેષાં શમાદીનિ કર્માણિ । રજઃ-સત્ત્વ-પ્રધાનાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તેષાં યુદ્ધાદીનિ । તમો-રજઃ-પ્રધાના વૈશ્યાસ્ તેષાં કૃષ્ય્-આદીનિ । તમઃ-પ્રધાનાઃ શૂદ્રાસ્ તેષાં વિપ્રાદિ-ત્રિક-પરિચર્યાદીનીતિ ગુણ-વિભાગૈઃ કર્મ-વિભાગૈશ્ ચ વિભક્તાશ્ ચત્વારો વર્ણાઃ સર્વેશ્વરેણ મયા સૃષ્ટાઃ સ્થિતિ-સંહૃત્યોર્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બાન્તસ્ય
પ્રપઞ્ચસ્યાહમ્ એવ સર્ગાદિ-કર્તેતિ । યદ્ આહ સૂત્રકારઃ - જન્માદ્ય્ અસ્ય યતઃ [વ્સ્ 1.1.2] ઇતિ । તસ્ય સર્ગાદેઃ કર્તારમ્ અપિ માં તત્ તત્ કર્માન્તરિતત્વાદ્ અકર્તારં વિદ્ધીતિ સ્વસ્મિન્ વૈષમ્યાદિકં પરિહૃતમ્ । એતત્ પ્રાહાવ્યયય્મ્ ઇતિ સ્રષ્ટૃત્વે ઽપિ સામ્યાન્ ન વ્યેમીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 4.14
ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ ન મે કર્મ-ફલે સ્પૃહા ।
ઇતિ માં યો ઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે

શ્રીધરઃ : તદ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ ન મામ્ ઇતિ । કર્માણિ વિશ્વ-સૃષ્ટ્ય્-આદીન્ય્ અપિ માં ન લિમ્પન્ત્ય્ આસક્તં ન કુર્વન્તિ । નિરહઙ્કારત્વાન્ મમ કર્મ-ફલે સ્પૃહાભાવાચ્ ચ । માં લિમ્પન્તીતિ કિં કર્તવ્યમ્ ? યતઃ કર્મ-લેપ-રહિતત્વેન માં યો ઽભિજાનાતિ સો ઽપિ કર્મભિર્ ન બધ્યતે । મમ નિર્લેપત્વે કારણં નિરહઙ્કારત્વ-નિઃસ્પૃહત્વાદિકં જાનતસ્ તસ્યાપ્ય્ અહઙ્કારાદિ-શૈથિલ્યાત્

મધુસૂદનઃ : કર્માણિ વિશ્વ-સર્ગાદીનિ માં નિરહઙ્કારત્વેન કર્તૃત્વેન કર્તૃત્વાભિમાન-હીનં ભગવન્તં ન લિમ્પન્તિ દેહારમ્ભકત્વેન ન બધ્નન્તિ । એવં કર્તૃત્વં નિરાકૃત્ય ભોક્તૃત્વં નિરાકરોતિ ન મે મમાપ્ત-કામસ્ય કર્મ-ફલે સ્પૃહા તૃષ્ણા આપ્ત-કામસ્ય કા સ્પૃહા ઇતિ શ્રુતેઃ । કર્તૃત્વાભિમાન-ફલ-સ્પૃહાભ્યાં હિ કર્માણિ લિમ્પન્તિ તદ્-અભાવાન્ ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તીતિ । એવં યો ઽન્યો ઽપિ મામ્ અકર્તારમ્ અભોક્તારં ચાત્મત્વેનાભિજાનાતિ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે ઽકર્ત્રાત્મ-જ્ઞાનેન મુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નન્વ્ એતત્ તાવદ્ આસ્તામ્, સમ્પ્રતિ ત્વં ક્ષત્રિય-કુલે ઽવતીર્ણઃ । ક્ષત્રિય-જાત્ય્-ઉચિતાનિ કર્માણિ પ્રત્યહં કરોષ્ય્ એવ । તત્ર કા વાર્તા ઇત્ય્ અત આહ ન મામ્ ઇતિ । ન લિમ્પન્તિ જીવમ્ ઇવ ન લિપ્તીકુર્વન્તિ । નાપિ જીવસ્યેવ કર્મ-ફલે સ્વર્ગાદૌ સ્પૃહા । પરમેશ્વરત્વેન સ્વાનન્દ-પૂર્ણત્વે ઽપિ લોક-પ્રવર્તનાર્થમ્ એવ મે કર્માદિ-કરણમ્ ઇતિ ભાવઃ । ઇતિ મામ્ ઇતિ । યસ્ તુ ન જાનાતિ સ કર્મભિર્ બધ્યત ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એતદ્ વિશદયતિ ન મામ્ ઇતિ । કર્માણિ વિશ્વ-સર્ગાદીનિ માં ન લિમ્પન્તિ વૈષમ્યાદિ-દોષેણ જીવમ્ ઇવ લિપ્તં ન કુર્વન્તિ, યત્ તાનિ સૃજ્ય-જીવ-કર્મ-પ્રયુક્તાનિ ન ચ મત્-પ્રયુક્તાનિ ન ચ સર્ગાદિ-કર્મ-ફલે મમ સ્પૃહાસ્ત્ય્ અતો ન લિમ્પન્તીતિ । ફલ-સ્પૃહયા યઃ કર્માણિ કરોતિ સ તત્-ફલૈર્ લિપ્યતે । અહં તુ સ્વરૂપાનન્દ-પૂર્ણઃ પ્રકૃતિ-વિલીન-ક્ષેત્રજ્ઞ-બુભુક્ષાભ્યુદિત-દયઃ । પર્જન્યવન્ નિમિત્ત-માત્રઃ સન્ તત્-કર્માણિ પ્રવર્તયામીતિ । સ્મૃતિશ્ ચ -
નિમિત્ત-માત્રમ્ એવાસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગ-કર્મણિ ।
પ્રધાન-કારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્ય-શક્તયઃ ॥ ઇત્ય્ આદ્યા ।
સૃજ્યાનાં દેવ-માનવાદિ-ભાવ-ભાજાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં સર્ગ-ક્રિયાયામ્ અસૌ પરેશો નિમિત્ત-માત્રમ્ એવ દેવાદિ-ભાવ-વૈચિત્ર્યાં કારણીભૂતાસ્ તુ સૃજ્યાનાં તેષાં પ્રાચીન-કર્મ-શક્તય એવ ભવન્તીતિ તદ્-અર્થઃ । એવમ્ આહ સૂત્રકૃત્ - વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યેન [વ્સ્. 2.1.35] ઇત્ય્ આદિના । એવં જ્ઞાનસ્ય ફલમ્ આહ ઇતિ મામ્ ઇતિ । ઇત્થમ્ભૂતં માં યો ઽભિજાનાતિ, સ તદ્-વિરોધિભિસ્ તદ્-ધેતુભિઃ પ્રાચીન-કર્મભિર્ ન બધ્યતે । તૈર્ વિમુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 4.15
એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈર્ અપિ મુમુક્ષુભિઃ ।
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્

શ્રીધરઃ : યે યથા મામ્ ઇત્ય્ આદિ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ પ્રાસઙ્ગિકમ્ ઈશ્વરસ્ય વૈષમ્યં પરિહૃત્ય પૂર્વોક્તમ્ એવ કર્મ-યોગં પ્રપઞ્ચયિતુમ્ અનુસ્મારયતિ એવમ્ ઇતિ । અહઙ્કારાદિ-રાહિત્યેન કૃતં કર્મ બન્ધકં ન ભવતિ । ઇત્ય્ એવં જ્ઞાત્વા પૂર્વૈર્ જનકાદિભિર્ અપિ મુમુક્ષુભિઃ સત્ત્વ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં પૂર્વતરં યુગાન્તરેષ્વ્ અપિ કૃતમ્ । તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ પ્રથમં કર્મૈવ કુરુ

મધુસૂદનઃ : યતો નાહં કર્તા ન મે કર્મ-ફલ-સ્પૃહેતિ જ્ઞાનાત્ કર્મભિર્ ન બધ્યતે ઽત આહ એવમ્ ઇતિ । એવમ્ આત્મનો ઽકર્તુઃ કર્માલેપં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈર્ અતિક્રાન્તૈર્ અપિ અસ્મિન્ યુગે યયાતિ-યદુ-પ્રભૃતિભિર્ મુમુક્ષુભિઃ । તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ કર્મૈવ કુરુ ન તૂષ્ણીમ્ આસનં નાપિ સંન્યાસમ્ । યદ્ય્ અતત્ત્વવિત્ તદાત્મ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં તત્ત્વ-વિચ્ ચેલ્ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થમ્ । પૂર્વૈર્ જનકાદિભિઃ પૂર્વતરમ્ અતિપૂર્વં યુગાન્તરે કૃતમ્ । એતેનાસ્મિન્ યુગે ઽન્ય-યુગે ચ પૂર્વ-પૂર્વતરૈઃ કૃતત્વાદ્ અવશ્યં ત્વયા કર્તવ્યં કર્મેતિ દર્શયતિ

વિશ્વનાથઃ : એવમ્ભૂતમ્ એવ માં જ્ઞાત્વા પૂર્વૈર્ જનકાદિભિર્ અપિ લોક-પ્રવર્તનાર્થમ્ એવ કર્મ કૃતમ્

બલદેવઃ : એવમ્ ઇતિ । મામ્ એવ જ્ઞાત્વા તદ્-અનુસારિભિર્ મચ્-છિષ્યૈઃ પૂર્વૈર્ વિવસ્વદ્-આદિભિર્ મુમુક્ષુભિર્ નિષ્કામં કર્મ કૃતમ્ । તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ કર્મૈવ તત્ કુરુ । ન કર્મ-સંન્યાસમ્ । અશુદ્ધ-ચિત્તશ્ ચેજ્ જ્ઞાન-ગર્ભાયૈ ચિત્ત-શુદ્ધ્યૈ શુદ્ધ-ચિત્તશ્ ચેલ્ લોક-સઙ્ગ્રહાયેત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશં પૂર્વૈસ્ તૈઃ કૃતં ? પૂર્વતરં અતિપ્રાચીનમ્

ભ્ગ્ 4.16
કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ કવયો ઽપ્ય્ અત્ર મોહિતાઃ ।
તત્ તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્

શ્રીધરઃ : તચ્ ચ તત્ત્વવિદ્ભિઃ સહ વિચાર્ય કર્તવ્યમ્ । ન લોક-પરમ્પરા-માત્રેણેત્ય્ આહ કિં કર્મેતિ । કિં કર્મ ? કીદૃશં કર્મ-કરણમ્ । કિમ્ અકર્મ ? કીદૃશં કર્માકરણમ્ । ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે વિવેકિનો ઽપિ મોહિતાઃ । અતો યજ્ જ્ઞાતા યદ્-અનુષ્ઠાયાશુભાત્ સંસારાન્ મોક્ષ્યસે મુક્તો ભવિષ્યસિ તત્ કર્માકર્મ ચ તુભ્યમ્ અહં પ્રવક્ષ્યામિ તચ્ છૃણુ

મધુસૂદનઃ : નનુ કર્મ-વિષયે કિં કશ્ચિત્ સંશયો ઽપ્ય્ અસ્તિ યેન પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ ઇત્ય્ અતિનિર્બધ્નાસિ ? અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ આહ કિં કર્મેતિ । નૌ-સ્થસ્ય નિષ્ક્રિયેષ્વ્ અપિ તટસ્થ-વૃક્ષેષુ ગમન-ભ્રમ-દર્શનાત્ તથા દૂરાચ્ ચક્ષુઃ-સંનિકૃષ્ટેષુ ગચ્છત્સ્વ્ અપિ પુરુષેષ્વ્ અગમન-ભ્રમ-દર્શનાત્ પરમાર્થતઃ કિં કર્મ કિં વા પરમાર્થતો ઽકર્મેતિ કવયો મેધાવિનો ઽપ્ય્ અત્રાસ્મિન્ વિષયે મોહિતા મોહં નિર્ણયાસામર્થ્યં પ્રાપ્તા અત્યન્ત-દુર્નિરૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ તસ્માત્ તે તુભ્યમ્ અહં કર્મ, અ-કાર-પ્રશ્લેષેણ ચ્છેદાદ્ અકર્મ
ચ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રકર્ષેણ સન્દેહોચ્છેદેન વક્ષ્યામિ । યત્ કર્માકર્મ-સ્વરૂપં જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે મુક્તો ભવિષ્યસ્ય્ અશુભાત્ સંસારાત્

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ કર્માપિ ન ગતાનુગતિક-ન્યાયેનૈવ કેવલં વિવેકિના કર્તવ્યમ્ । કિન્તુ તસ્ય પ્રકાર-વિશેષં જ્ઞાત્વૈવેત્ય્ અતસ્ તસ્ય પ્રથમં દુર્જ્ઞેયત્વમ્ આહ

બલદેવઃ : નનુ કિં કર્મ-વિષયકઃ કશ્ચિત્ સન્દેહો ઽપ્ય્ અસ્તિ યતઃ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ ઇત્ય્ અતિનિર્બન્ધાદ્ બ્રવીષીતિ ચેદ્ અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ આહ કિં કર્મેતિ । મુમુક્ષુભિર્ અનુષ્ઠેયં કર્મ કિં રૂપં સ્યાદ્ અકર્મ ચ કર્માન્યત્ તદ્-અન્તર્ગતં જ્ઞાનં ચ કિં રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-અન્યત્વે એનં ચ । અત્રાર્થે કવયો ધીમન્તો ઽપિ મોહિતાસ્ તદ્-યાથાત્મ્ય-નિર્ણયાસામર્થ્યાન્ મોહં પ્રાપુઃ । અહં સર્વેશઃ સર્વજ્ઞસ્ તે તુભ્યં તત્ કર્મ અ-કાર-પ્રશ્લેષાદ્ અકર્મ ચ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વાનુષ્ઠાય પ્રાપ્ય ચાશુભાત્ સંસારાન્
મોક્ષ્યસે

ભ્ગ્ 4.17
કર્મણો હ્ય્ અપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ ।
અકર્મણશ્ ચ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ

શ્રીધરઃ : નનુ લોક-પ્રસિદ્ધમ્ એવ કર્મ દેહાદિ-વ્યાપારાત્મકમ્ । અકર્મ તદ્-અવ્યાપારાત્મકમ્ । અતઃ કથમ્ ઉચ્યતે કવયો ઽપ્ય્ અત્ર મોહં પ્રાપ્તા ઇતિ ? તત્રાહ કર્મણ ઇતિ । કર્મણો વિહિત-વ્યાપારસ્યાપિ તત્ત્વં બોદ્ધવ્યમ્ અસ્તિ । ન તુ લોક-પ્રસિદ્ધ-માત્રમ્ એવ । અકર્મણો ઽવિહિત-વ્યાપારસ્યાપિ તત્ત્વં બોદ્ધવ્યમ્ અસ્તિ । વિકર્મણો નિષિદ્ધ-વ્યાપારસ્યાપિ તત્ત્વં બોદ્ધવ્યમ્ અસ્તિ । યતઃ કર્મણો ગતિર્ ગહના । કર્મણ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણાર્થમ્ । કર્માકર્મ-વિકર્મણાં તત્ત્વં દુર્વિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ સર્વ-લોક-પ્રસિદ્ધત્વાદ્ અહમ્ એવૈતજ્ જાનામિ દેહેન્દ્રિયાદિ-વ્યાપારઃ કર્મ તૂષ્ણીમ્ આસનમ્ અકર્મેતિ તત્ર કિં ત્વયા વક્તવ્યમ્ ઇતિ તત્રાહ કર્મણ ઇતિ । હિ યસ્માત્ કર્મણઃ શાસ્ત્ર-વિહિતસ્યાપિ તત્ત્વં બોદ્ધવ્યમ્ અસ્તિ, વિકર્મણશ્ ચ પ્રતિષિદ્ધસ્ય, અકર્મણશ્ ચ તૂષ્ણીમ્ભાવસ્ય । અત્ર વાક્ય-ત્રયે ઽપિ તત્ત્વમ્ અસીત્ય્ અધ્યાહારઃ । યસ્માદ્ ગહના દુર્જ્ઞાના । કર્મણ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણં કર્માકર્મ-વિકર્મણામ્ । ગતિસ્ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નિષિદ્ધાચરણં દુર્ગતિ-પ્રાપકમ્ ઇતિ તત્ત્વમ્ । તથાકર્મણઃ કર્માકરણસ્યાપિ સન્ન્યાસિનઃ કીદૃશં કર્માકરણં શુભદમ્ ઇતિ । અન્યથા નિઃશ્રેયસં કથં હસ્ત-ગતં સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । કર્મણ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણં કર્માકર્મ-વિકર્મણામ્ । ગતિસ્ તત્ત્વમ્ । ગહના દુર્ગમા

બલદેવઃ : નનુ કવયો ઽપિ મોહં પ્રાપુર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ કર્મણો હીતિ । કર્મણો નિષ્કામસ્ય મુમુક્ષુભિર્ અનુષ્ઠાતવ્યસ્ય સ્વરૂપં બોદ્ધવ્યમ્ । વિકર્મણો જ્ઞાન-વિરુદ્ધસ્ય કામ્ય-કર્મણઃ સ્વરૂપં બોદ્ધવ્યમ્ । અકર્મણશ્ ચ કર્મ-ભિન્નસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચ સ્વરૂપં બોદ્ધવ્યમ્ । તત્-તત્-સ્વરૂપવિદ્ભિઃ સાર્ધં વિચાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કર્મણો ઽકર્મણશ્ ચ ગતિર્ ગહના દુર્ગમા । અતઃ કવયો ઽપિ તત્ર મોહિતાઃ

ભ્ગ્ 4.18
કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ ।
સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃત્

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં કર્માદીનાં દુર્વિજ્ઞેયત્વં દર્શયન્ન્ આહ કર્મણીતિ । પરમેશ્વરારાધન-લક્ષણે કર્મણિ કર્મ-વિષયે અકર્મ કર્મેદં ન ભવતીતિ યઃ પશ્યેત્ । તસ્ય જ્ઞાન-હેતુત્વેન બન્ધકત્વાભાવાત્ । અકર્મણિ ચ વિહિતાકરણે કર્મ યઃ પશ્યેત્ પ્રત્યવાયોત્પાદકત્વેન બન્ધ-હેતુત્વાત્ । મનુષ્યેષુ કર્મ કુર્વાણેષુ સ બુદ્ધિમાન્ વ્યવસાયાત્મક-બુદ્ધિમત્ત્વાચ્ છ્રેષ્ઠઃ । તં સ્તૌતિ સ યુક્તો યોગી । તેન કર્મણા જ્ઞાન-યોગાવાપ્તેઃ । સ એવ કૃત્સ્ન-કર્મ-કર્તા ચ । સર્વતઃ સમ્પ્લુતોદક-સ્થાનીયે ચ તસ્મિન્ કર્મણિ સર્વ-કર્મ-ફલાનામ્ અન્તર્ભાવાત્ તદ્ એવમ્ આરુરુક્ષોઃ કર્મ-યોગાધિકારાવસ્થાયાં ન કર્મણામ્
અનારમ્ભાદ્ ઇત્ય્ આદિનોક્ત એવ કર્મ-યોગઃ સ્પષ્ટીકૃતઃ । તત્-પ્રપઞ્ચ-રૂપત્વાચ્ ચાસ્ય પ્રકરણસ્ય ન પૌનરુક્ત્ય-દોષઃ । અનેનૈવ યોગારૂઢાવસ્થાયાં યસ્ ત્વ્ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આદિના યઃ કર્માનુપયોગ ઉક્તસ્ તસ્યાપ્ય્ અર્થાત્ પ્રપઞ્ચઃ કૃતો વેદિતવ્યઃ । યદ્ આરુરુક્ષોર્ અપિ કર્મ બન્ધકં ન ભવતિ તદ્-આરૂઢસ્ય કુતો બન્ધકં સ્યાત્ ઇત્ય્ અત્રાપિ શ્લોકો યુજ્યતે ।
યદ્ વા, કર્મણિ દેહેન્દ્રિયાદિ-વ્યાપારે વર્તમાને ઽપ્ય્ આત્મનો દેહાદિ-વ્યતિરેકાનુભવેન અકર્મ સ્વાભાવિકં નિઅષ્કર્મ્યમ્ એવ યઃ પશ્યેત્ તથા અકર્મણિ ચ જ્ઞાન-રહિતે દુઃખ-બુદ્ધ્યા કર્મણાં ત્યાગે કર્મ યઃ પશ્યેત્ તસ્ય પ્રયત્ન-સાધ્યત્વેન મિથ્યાચારત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્યેત્ય્ આદિના । ય એવમ્ભૂતઃ સ તુ સર્વેષુ મનુષ્યેષુ બુદ્ધિમાન્ પણ્ડિતઃ । તત્ર હેતુઃ - યતઃ કૃત્સ્નાનિ સર્વાણિ યદૃચ્છયા પ્રાપ્તાન્ય્ આહારાદીનિ કર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ સ યુક્ત એવ અકર્ત્રાત્મ-જ્ઞાનેન સમાધિસ્થ એવેત્ય્ અર્થઃ । અનેનનૈવ જ્ઞાનિનઃ સ્વભાવાદ્ આપન્નં કલઞ્જ-ભક્ષણાદિકં ન દોષાય । અજ્ઞસ્ય તુ
રાગતઃ કૃતં દોષાય ઇતિ વિકર્મણો ઽપિ તત્ત્વં નિરૂપિતં દ્રષ્ટવ્યમ્

મધુસૂદનઃ : કીદૃશં તર્હિ કર્માદીનાં તત્ત્વમ્ ઇતિ તદ્ આહ કર્મણીતિ । કર્મણિ દેહેન્દ્રિયાદિ-વ્યાપારે વિહિતે પ્રતિષિદ્ધે ચાહં કરોમીતિ ધર્મ્ય્-અધ્યાસેનાત્મન્ય્ આરોપિત્## । નૌ-સ્થેનાચલત્સુ તટસ્થ-વૃક્ષાદિષુ સમારોપિતે ચલન ઇવાકર્તાત્મ-સ્વરૂપાલોચનેન વસ્તુતઃ કર્માભાવં તટસ્થ-વૃક્ષાદિષ્વ્ ઇવ યઃ પશ્યેત્ પશ્યતિ । તથા દેહેન્દ્રિયાદિષુ ત્રિગુણ-માયા-પરિણામત્વેન સર્વદા સવ્યાપારેષુ નિર્વ્યાપારસ્ તૂષ્ણીં સુખમ્ આસ ઇત્ય્ અભિમાનેન સમારોપિતે ઽકર્મણિ વ્યાપારોપરમે દૂરસ્થ-ચક્ષુઃ-સંનિકૃષ્ટ-પુરુષેષુ ગચ્છત્સ્વ્ અપ્ય્ અગમન ઇવ સર્વદા સ-વ્યાપાર-દેહેન્દ્રિયાદિ-સ્વરૂપ-પર્યાલોચનેન
વસ્તુ-ગત્યા કર્મ નિવૃત્ત્યાખ્ય-પ્રયત્ન-રૂપં વ્યાપારં યઃ પશ્યેદ્ ઉદાહૃત-પુરુષેષુ ગમનમ્ ઇવ । ઔદાસીન્યાવસ્થાયામ્ અપ્ય્ ઉદાસીનો ઽહમ્ આસ ઇત્ય્ અભિમાન એવ કર્મ । એતાદૃશઃ પરમાર્થ-દર્શી સ બુદ્ધિમાન્ ઇત્ય્ આદિના બુદ્ધિમત્ત્વ-યોગ-યુક્તત્વ-સર્વ-કર્મ-કૃત્ત્વૈસ્ ત્રિભિર્ ધર્મૈઃ સ્તૂયતે ।
અત્ર પ્રથમ-પાદેન કર્મ-વિકર્મણોસ્ તત્ત્વં કર્મ-શબ્દસ્ય વિહિત-પ્રતિષિદ્ધ-પરત્વાત્ । દ્વિતીય-પાદેન ચાકર્મણસ્ તત્ત્વં દર્શિતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ર યત્ ત્વં મન્યસે કર્મણો બન્ધ-હેતુત્વાત્ તૂષ્ણીમ્ એવ મયા સુખેન સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ તન્ મૃષા । અસતિ કર્તૃત્વાભિમાને વિહિતસ્ય પ્રતિષિદ્ધસ્ય વા કર્મણો બન્ધ-હેતુત્વાભાવાત્ । તથા ચ વ્યાખ્યાતં ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ [ગીતા 4.14] ઇત્ય્ આદિના । સતિચ કર્તૃત્વાભિમાને તૂષ્ણીમ્ અહમ્ આસ ઇત્ય્ ઔદાસીન્યાભિમાનાત્મકં યત્ કર્મ તદ્ અપિ બન્ધ-હેતુર્ એવ વસ્તુ-તત્ત્વાપરિજ્ઞાનાત્ । તસ્માત્ કર્મ-વિકર્માકર્મણાં તત્ત્વમ્ ઈદૃશં જ્ઞાત્વા વિકર્માકર્મણી પરિત્યજ્ય કર્તૃત્વાભિમાન-ફલાભિસન્ધિ-હાનેન વિહિતં કર્મૈવ કુર્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અપરા વ્યાખ્યા કર્મણિ જ્ઞાન-કર્મણિ દૃશ્યે જડે સદ્-રૂપેણ સ્ફુરણ-રૂપેણ ચાનુસ્યૂતં સર્વ-ભ્રમાધિષ્ઠાનમ્ અકર્માવેદ્યં સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્યં પરમાર્થ-દૃષ્ટ્યા યઃ પશ્યેત્ । તથાકર્મણિ ચ સ્વ-પ્રકાશે દૃગ્-વસ્તુનિ કલ્પિતં કર્મ દૃશ્યં માયા-મયં ન પરમાર્થ-સત્ । દૃગ્-દૃશ્યયોઃ સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ -
યસ્ તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મન્ય્ એવાનુપશ્યતિ ।
સર્વ-ભૂતેષુ ચાત્માનં તતો ન વિજુગુપ્સતે ॥ [ઈશૌ 6] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવં પરસ્પરાધ્યાસે ઽપિ શુદ્ધં વસ્તુ યઃ પશ્યતિ મનુષ્યેષુ મધ્યે સ એવ બુદ્ધિમાન્ નાન્યઃ । અસ્ય પરમાર્થ-દર્શિત્વાદ્ અન્યસ્ય ચાપરમાર્થ-દર્શિત્વાત્ । સ ચ બુદ્ધિ-સાધન-યોગ્ય-યુક્તો ઽન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-ઐકાગ્ર-ચિત્તઃ । અતઃ સ એવાન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-સાધન-કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃદ્ ઇતિ વાસ્તવ-ધર્મૈર્ એવ સ્તૂયતે । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ પરમાર્થ-દર્શી ભવ તાવતૈવ કૃત્સ્ન-કર્મ-કારિત્વોપપત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અતો યદ્ ઉક્તં યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાદ્ ઇતિ । યચ્ ચોક્તં કર્માદીનાં તત્ત્વં બોદ્ધવ્યમ્ અસ્તીતિ સ બુદ્ધિમાન્ ઇત્ય્ આદિ-સ્તુતિશ્ ચ । તત્ સર્વં પરમાર્થ-દર્શને સંગચ્છતે । અન્ય-જ્ઞાનાદ્ અશુભાત્ સંસારાન્ મોક્ષાનુપપત્તેઃ । અતત્ત્વં ચાન્યન્ ન બોદ્ધવ્યં ન વા યજ્-જ્ઞાને બુદ્ધિમત્ત્વમ્ ઇતિ યુક્તૈવ પરમાર્થ-દર્શિનાં વ્યાખ્યા ।
યત્ તુ વ્યાખ્યાનં કર્મણિ નિત્યે પરમેશ્વરાર્થે ઽનુષ્ઠીયમાને બન્ધ-હેતુત્વાભાવાદ્ અકર્મેદમ્ ઇતિ યઃ પશ્યેત્ । તથાકર્મણિ ચ નિત્ય-કર્માકરણે પ્રત્યવાય-હેતુત્વેન કર્મેદમ્ ઇતિ યઃ પશ્યેત્ સ બુદ્ધિમાન્ ઇત્ય્ આદિ તદ્ અસઙ્ગતમ્ એવ । નિત્ય-કર્મણ્ય્ અકર્મેદમ્ ઇતિ જ્ઞાનસ્યાશુભ-મોક્ષ-હેતુત્વાભાવાત્, મિથ્યાજ્ઞાનત્વેન તસ્યિવાશુભત્વાચ્ ચ । ન ચૈતાદૃશં મિથ્યા-જ્ઞાનં બોદ્ધવ્યં તત્ત્વં નાપ્ય્ એતાદૃશ-જ્ઞાને બુદ્ધિમત્ત્વાદિ-સ્તુત્ય્-ઉપપત્તિર્ ભ્રાન્તિત્વાત્ । નિત્ય-કર્માનુષ્ઠાનં હિ સ્વરૂપતો ઽન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-દ્વારોપયુજ્યતે ન તત્રાકર્મ-બુદ્ધિઃ કુત્રાપ્ય્ ઉપયુજ્યતે શાસ્ત્રેણ નામાદિષુ બ્રહ્મ-દૃષ્ટિવદ્ અવિહિતત્વાત્ । નાપીદમ્ એવ વાક્યં તદ્-વિધાયકમ્ ઉપક્રમાદિ-વિરોધસ્યોક્તેઃ
। એવં નિત્ય-કર્માકરણમ્ અપિ સ્વરૂપતો નિત્ય-કર્મ-વિરુદ્ધ-કર્મ-લક્ષકતયોપયુજ્યતે ન તુ તત્ર કર્મ-દૃષ્ટિઃ ક્વાપ્ય્ ઉપયુજ્યતે । નાપિ નિત્ય-કર્માકરણાત્ પ્રત્યવાયઃ । અભાવાદ્ ભાવોત્પત્ત્ય્-અયોગાત્ । અન્યથા તદ્-અવિશેષેણ સર્વદા કાર્યોત્પત્તિ-પ્રસઙ્ગાત્ । ભાવાર્થાઃ કર્મ-શબ્દાસ્ તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેતૈષ હ્ય્ અર્થો વિધીયત ઇતિ ન્યાયેન ભાવાર્થસ્યૈવાપૂર્વ-જનકત્વાત્ । અતિરાત્રે ષોડશિનં ન ગૃહ્ણાતિ ઇત્ય્ આદાવ્ અપિ સઙ્કલ્પ-વિશેષસ્યૈવાપૂર્વ-જનકત્વાભ્યુપગમાત્ । નેક્ષેતોદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ઇત્ય્ આદિ-પ્રજાપતિ-વ્રતવત્ । અતો નિત્ય-કર્માનુષ્ઠાનાર્હે કાલે તદ્-વિરુદ્ધતયા યદ્-ઉપવેશનાદિ કર્મ તદ્ એવ નિત્ય-કર્માકરણોપલક્ષિતં પ્રત્યવાય-હેતુર્ ઇતિ વૈદિકાનાં
સિદ્ધાન્તઃ । અતએવાકુર્વન્ વિહિતં કર્મેત્ય્ અત્ર લક્ષણાર્થે શતા વ્યાખ્યાતઃ । લક્ષણ-હેત્વોઃ ક્રિયાયા ઇત્ય્ અવિશેષ-સ્મરણે ઽપ્ય્ અત્ર હેતુત્વાનુપપત્તેઃ । તસ્માન્ મિથ્યા-દર્શનાપનોદે પ્રસ્તુતે મિથ્યા-દર્શન-વ્યાખ્યાનં ન શોભતેતરામ્ । નાપિ નિત્યાનુષ્ઠાન-પરમ્ એવૈતદ્ વાક્યં નિત્યાનિ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થે કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ આદિ તદ્-અબોધકરં વાક્યં પ્રયુઞ્જાનસ્ય ભગવતઃ પ્રતારકત્વાપત્તેર્ ઇત્ય્ આદિ ભાષ્ય એવ વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ ઉપરમ્યતે

વિશ્વનાથઃ : તત્ર કર્માકર્મણોસ્ તત્ત્વ-બોધમ્ આહ કર્મણીતિ । શુદ્ધાન્તઃ-કરણસ્ય જ્ઞાનવત્ત્વે ઽપિ જનકાદેર્ ઇવાકૃત-સન્ન્યાસસ્ય કર્મણ્ય્ અનુષ્ઠીયમાને નિષ્કામ-કર્મ-યોગે અકર્મ । કર્મેદં ન ભવતીતિ યઃ પશ્યેત્ તત્-કર્મણો બન્ધકત્વાભાવાત્ ઇતિ ભાવઃ । તથાશુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય જ્ઞાનાભાવે ઽપિ શાસ્ત્રજ્ઞત્વાત્ જ્ઞાન-વાવદૂકસ્ય સન્ન્યાસિનો ઽકર્મણિ કર્માકરણે કર્મ પશ્યેત્ દુર્ગતિ-પ્રાપકં કર્મ-બન્ધમ્ એવોપલભતે । સ એવ બુદ્ધિમાન્ । સ તુ કૃત્સ્ન-કર્માણ્ય્ એવ કરોતિ, ન તુ તસ્ય જ્ઞાન-વાવદૂકસ્ય જ્ઞાનિ-માનિનઃ સઙ્ગેનાપિ તદ્-વચસાપિ સન્ન્યાસં ન કરોતીતિ ભાવઃ । તથા ચ ભગવદ્-વાક્યમ્ -
યસ્ ત્વ્ અસંયત-ષડ્-વર્ગઃ પ્રચણ્ડેન્દ્રિય-સારથિઃ ।
જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-રહિતસ્ ત્રિ-દણ્ડમ્ ઉપજીવતિ ॥
સુરાન્ આત્માનમ્ આત્મ-સ્થં નિહ્નુતે માં ચ ધર્મ-હા ।
અવિપક્વ-કષાયો ઽસ્માદ્ અમુષ્માચ્ ચ વિહીયતે ॥ [ભ્પ્ 11.18.40-1] ઇતિ

બલદેવઃ : કર્માકર્મણોર્ બોદ્ધવ્યં સ્વરૂપમ્ આહ કર્મણીતિ । અનુષ્ઠીયમાને નિષ્કામે કર્મણિ યો ઽકર્મ પ્રસ્તુતત્વાત્ કર્મણ્ય્ આત્મ-જ્ઞાનં પશ્યેત્, અકર્મણ્ય્ આત્મ-જ્ઞાને યઃ કર્મ પશ્યેત્ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - યો મુમુક્ષુર્ હૃદ્-વિશુદ્ધયે ક્રિયમાણં કર્માત્મ-જ્ઞાનાનુસન્ધિ-ગર્ભત્વાજ્ જ્ઞાનાકારં, તચ્ ચ જ્ઞાનં કર્મ-દ્વારકત્વાત્ કર્માકારં પશ્યેત્ । ઉભયોર્ એકાત્મોદ્દેશ્યત્વાદ્ ઉભયમ્ એકં વિદ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એવ વક્ષ્યતે સાઙ્ખ્ય-યોગૌ પૃથગ્ બાલાઃ ઇત્ય્ આદિનેતિ । એવમ્ અનુષ્ઠીયમાને કર્મણિ આત્મ-યાથાત્મ્યં યો ઽનુસન્ધત્તે સ મનુષ્યેષુ બુદ્ધિમાન્ પણ્ડિતઃ । યુક્તો મોક્ષ-યોગ્યઃ
। કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃત્ સર્વેષાં કર્મ-ફલાનામ્ આત્મ-જ્ઞાન-સુખાન્તર્ભૂતત્વાત્

ભ્ગ્ 4.19
યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામ-સંકલ્પ-વર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માણં તમ્ આહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ

શ્રીધરઃ : કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ અનેન શ્રુત્ય્-અર્થાર્થાપત્તિભ્યાં યદ્ ઉક્તમ્ અર્થ-દ્વન્દ્વં તદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ યસ્યેતિ પઞ્ચભિઃ । સમ્યગ્ આરભ્યન્ત ઇતિ સમારમ્ભાઃ કર્માણિ । કામ્યત ઇતિ કામઃ ફલમ્ । તત્-સઙ્કલ્પેન વર્જિતા યસ્ય ભવન્તિ તં પણ્ડિતમ્ આહુઃ । તત્ર હેતુર્ યતસ્ તૈઃ સમારમ્ભૈઃ શુદ્ધે ચિત્તે સતિ જાતેન જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધાન્ય્ અકર્મતાં નીતાનિ કર્માણિ યસ્ય તમ્ । આરૂઢાવસ્થાયાં તુ કામઃ ફલ-હેતુ-વિષયઃ । તદ્-અર્થમ્ ઇદં કર્તવ્યમ્ ઇતિ કર્તવ્ય-વિષયઃ સઙ્કલ્પઃ । તાભ્યાં વર્જિતાઃ । શેષં સ્પષ્ટમ્

મધુસૂદનઃ : તદ્ એતત્ પરમાર્થ-દર્શિનઃ કર્તૃત્વાભિમાનાભાવેન કર્માલિપ્તત્વં પ્રપઞ્ચ્યતે યસ્ય સર્વ ઇત્ય્ આદિ બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિનેત્ય્ અન્તેન । યસ્ય પૂર્વોક્ત-પરમાર્થ-દર્શિનઃ સર્વે યાવન્તો વૈદિકા લૌકિકા વા સમારમ્ભાઃ સમારભ્યન્ત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા કર્માણિ કામ-સઙ્કલ્પ-વર્જિતાઃ કામઃ ફલ-તૃષ્ણા સઙ્કલ્પો ઽહં કરોમીતિ કર્તૃત્વાભિમાનસ્ તાભ્યાં વર્જિતાઃ । લોક-સઙ્ગ્રહાથં વા જીવન-માત્રાર્થં વા પ્રારબ્ધ-કર્મ-વેગાદ્ વૃથા-ચેષ્ટા-રૂપા ભવન્તિ । તં કર્માદાવ્ અકર્માદિ-દર્શનં જ્ઞાનં તદ્ એવાગ્નિસ્ તેન દગ્ધાનિ શુભાશુભ-લક્ષણાનિ કર્માણિ યસ્ય તદ્-અધિગમ ઉત્તર-પૂર્વાર્ધયોર્ અશ્લેષ-વિનાશૌ તદ્-વ્યપદેશાત્
[વ્સ્ 4.1.13] ઇતિ ન્યાયાત્ । જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માણં તં બુધા બ્રહ્મ-વિદઃ પરમાર્થતઃ પણ્ડિતમ્ આહુઃ । સમ્યગ્-દર્શી હિ પણ્ડિત ઉચ્યતે ન તુ ભ્રાન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ અર્થં વિવૃણોતિ યસ્યેતિ પઞ્ચભિઃ । સમ્યગ્ આરભ્યન્ત ઇતિ સમારમ્ભાઃ કર્માણિ । કામઃ ફલં, તત્-સઙ્કલ્પેન વર્જિતાઃ । જ્ઞાનમ્ એવાગ્નિસ્ તેન દગ્ધાનિ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ વિહિતાનિ નિષિદ્ધાનિ ચ યસ્ય સઃ । એતેન વિકર્મણશ્ ચ બોદ્ધવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ વિવૃતમ્ । એતાદૃશાધિકારિણિ કર્મ યથા અકર્મ પશ્યેત્, તથૈવ વિકર્માપ્ય્ અકર્મૈવ પશ્યેદ્ ઇતિ પૂર્વ-શ્લોકસ્યૈવ સઙ્ગતિઃ । યદ્ અગ્રે વક્ષ્યતે -
અપિ ચેદ્ અસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપ-કૃત્તમઃ ।
સર્વં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ ॥
યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વ-કર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા ॥ [ગીતા 4.36-37] ઇતિ

બલદેવઃ : કર્મણો જ્ઞાનાકારમ્ આહ યસ્યેતિ પઞ્ચભિઃ । સમારમ્ભાઃ કર્માણિ કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ ફલાનિ તત્-સઙ્કલ્પેન વર્જિતાઃ શૂન્યા યસ્ય કર્મભિર્ આત્મોદ્દેશિનો ભવન્તિ । તં બુધાઃ પણ્ડિતમ્ આત્મજ્ઞમ્ આહુઃ । તત્ર હેતુઃ - જ્ઞાનેતિ । તૈઃ સમારમ્ભૈર્ હૃદ્-વિશુદ્ધૌ સત્યામ્ આવિર્ભૂતેનાત્મ-જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધાનિ સંચિતાનિ કર્માણિ યસ્ય તમ્

ભ્ગ્ 4.20
ત્યક્ત્વા કર્મ-ફલાસઙ્ગં નિત્ય-તૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
કર્મણ્ય્ અભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ ત્યક્ત્વેતિ । કર્મણિ તત્-ફલે ચાસક્તિં ત્યક્ત્વા નિત્યેન નિજાનન્દેન તૃપ્તઃ । અતએવ યોગ-ક્ષેમાર્થમ્ આશ્રયણીય-રહિતઃ । એવમ્ભૂતો યઃ સ્વાભાવિકે વિહિતે વા કર્મણ્ય્ અભિતઃ પ્રવૃત્તો ઽપિ કિંચિદ્ એવ નૈવ કરોતિ । તસ્ય કર્માકર્મતામ્ આપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ભવતુ જ્ઞાનાગ્નિના પ્રાક્તનાનામ્ અપ્રારબ્ધ-કર્મણાં દાહ આગામિનાં ચાનુત્પત્તિઃ । જ્ઞાનોત્પત્તિ-કાલે ક્રિયમાણં તુ પૂર્વોત્તરયોર્ અનન્તર્-ભાવાત્ ફલાય ભવેદ્ ઇતિ ભવેત્ કસ્યચિદ્ આશઙ્કા તામ્ અપનુદત્ય્ આહ ત્યક્ત્વેતિ । કર્મણિ ફલે ચાસઙ્ગં કર્તૃત્વાભિમાનં ભોગાભિલાષં ચ ત્યક્ત્વાકર્ત્ર્-અભોક્ત્ર્-આત્મ-સમ્યગ્-દર્શનેન બાધિત્વા નિત્ય-તૃપ્તઃ પરમાનન્દ-સ્વરૂપ-લાભેન સર્વત્ર નિરાકાઙ્ક્ષઃ । નિરાશ્રય આશ્રયો દેહેન્દ્રિયાદિર્ અદ્વૈત-દર્શનેન નિર્ગતો યસ્માત્ સ નિરાશ્રયો દેહેન્દ્રિયાદ્ય્-અભિમાન-શૂન્યઃ । ફલ-કામનાયાઃ કર્તૃત્વાભિમાનસ્ય ચ નિવૃત્તૌ હેતુ-ગર્ભં ક્રમેણ વિશેષણ-દ્વયમ્ । એવમ્ભૂતો જીવન્મુક્તો વ્યુત્થાન-દશાયાં
કર્મણિ વૈદિકે લૌકિકે વાભિપ્રવૃત્તો ઽપિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાલ્ લોક-દૃષ્ટ્યાભિતઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાનુષ્ઠાનાય પ્રવૃત્તો ઽપિ સ્વ-દૃષ્ટ્યા નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સ નિષ્ક્રિયાત્મ-દર્શનેન બાધિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નિત્ય-તૃપ્તો નિત્યં નિજાનન્દએન તૃપ્તઃ । નિરાશ્રયઃ સ્વયોગ-ક્ષેમાર્થં ન કમ્ અપ્ય્ આશ્રયતે

બલદેવઃ : ઉક્તમ્ અર્થં વિશદયતિ ત્યક્ત્વેતિ । કર્મ-ફલે સઙ્ગં ત્યક્ત્વા નિત્યેનાત્મનાનુભૂતેન તૃપ્તો નિરાશ્રયો યોગ-ક્ષેમઆર્તહ્મ્ અપ્ય્ આશ્રય-રહિત ઈદૃશો યો ઽધિકારી સ કર્મણ્ય્ અભિતઃ પ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ । કર્માનુષ્ઠાનાપદેશેન જ્ઞાન-નિષ્ઠામ્ એવ સમ્પાદયતીત્ય્ આરુરુક્ષોર્ દશેયમ્ । એતેન વિકર્મણઃ સ્વરૂપં બન્ધકત્વં બોદ્ધવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ

ભ્ગ્ 4.21
નિરાશીર્ યત-ચિત્તાત્મા ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ નિરાશીર્ ઇતિ । નિર્ગતા આશિષઃ કામના યસ્માત્ । યતં નિયતં ચિત્તમ્ આત્મા શરીરં ચ યસ્ય । ત્યક્તાઃ સર્વે પરિગ્રહો યેન । સ શરીરં શરીર-માત્ર-નિર્વર્ત્યં કર્તૃત્વાભિનિવેશ-રહિતં કુર્વન્ન્ અપિ કિલ્બિષમ્ બન્ધનં ન પ્રાપ્નોતિ । યોગારૂઢ-પક્ષે શારીર-નિર્વાહ-માત્રોપયોગિ સ્વાભાવિકં ભિક્ષાટનાદિ કુર્વન્ન્ અપિ કિલ્બિષં વિહિતાકરણ-નિમિત્ત-દોષં ન પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : યદાત્યન્ત-વિક્ષેપ-હેતોર્ અપિ જ્યોતિષ્ટોમાદેઃ સમ્યગ્-જ્ઞાન-વશાન્ ન તત્-ફલ-જનકત્વં તદા શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-હેતોર્ અવિક્ષેપકસ્ય ભિક્ષાટનાદેર્ નાસ્ત્ય્ એવ બન્ધ-હેતુત્વમ્ ઇતિ કૈમુત્ય-ન્યાયેનાહ નિરાશીર્ ઇતિ । નિરાશીર્ ગત-તૃષ્ણો યત-ચિત્તાત્મા ચિત્તમ્ અન્તઃકરણમ્ આત્મા બાહ્યેન્દ્રિય-સહિતો દેહસ્ તૌ સંયતૌ પ્રત્યાહારેણ નિગૃહીતૌ યેન સઃ । યતો જિતેન્દ્રિયો ઽતો વિગત-તૃષ્ણત્વાત્ ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહસ્ ત્યક્તાઃ સર્વે પરિગ્રહા ભોગોપકરણાનિ યેન સઃ । એતાદૃશો ઽપિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાચ્ છારીરં શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં કૌપીનાચ્છાદનાદિ-ગ્રહણ-ભિક્ષાટનાદિ-રૂપં યતિં પ્રતિ શાસ્ત્રાભ્યનુજ્ઞાતં કર્મ
કાયિકં વાચિકં માનસં ચ, તદ્ અપિ કેવલં કર્તૃત્વાભિમાન-શૂન્યં પરાધ્યારોપિત-કર્તૃત્વેન કુર્વન્ પરમાર્થતો ઽકર્ત્રાત્મ-દર્શનાન્ નાપ્નોતિ ન પ્રાપ્નોતિ કિલ્બિષં ધર્માધર્મ-ફલ-ભૂતમ્ અનિષ્ટં સંસારં પાપવત્ પુણ્યસ્યાપ્ય્ અનિષ્ટ-ફલત્વેન કિલ્બિષત્વમ્ ।
યે તુ શરીર-નિર્વર્ત્યં શારીરમ્ ઇતિ વ્યાચક્ષતે તન્ મતે કેવલં કર્મ કુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અતો ઽધિકાર્થાલાભાદ્ અવ્યાવર્તકત્વેન શારીર-પદસ્ય વૈયર્થ્યમ્ । અથ વાચિક-માનસિક-વ્યાવર્તનાથમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ તદા કર્મ-પદસ્ય વિહિત-માત્ર-પરત્વેન શારીરં વિહિતં કર્મ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ઇત્ય્ અપ્રસક્ત-પ્રતિષેધો ઽનર્થકઃ । પ્રતિષિદ્ધ-સાધારણ-પરત્વે ઽપ્ય્ એવમ્ એવ વ્યાઘાત ઇતિ ભાષ્ય એવ વિસ્તરઃ

વિશ્વનાથઃ : આત્મા સ્થૂલ-દેહઃ । શારીરં શારીર-નિર્વાહાર્થં કર્માસત્-પ્રતિગ્રહાદિકં કુર્વન્ન્ અપિ કિલ્બિષં પાપં નાપ્નોતીત્ય્ એતદ્ અપિ વિકર્મણશ્ ચ બોદ્ધવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિવરણમ્

બલદેવઃ : અથારૂઢસ્ય દશામ્ આહ નિરાશીર્ ઇતિ ત્રિભિઃ । નિર્ગતા આશીઃ ફલેચ્છા યસ્માત્ સ । યત-ચિત્તાત્મા વશીકૃત-ચિત્ત-દેહસ્ ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહ આત્મૈકાવલોકનાર્થત્વાત્ પ્રાકૃતેષુ વસ્તુષુ મમત્વ-વર્જિતઃ । શારીરં કર્મ શરીર-નિર્વાહાર્થં કર્માસત્-પરિગ્રહાદિ કુર્વન્ન્ અપિ કિલ્બિષં પાપં નાપ્નોતિ

ભ્ગ્ 4.22
યદૃચ્છા-લાભ-સન્તુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ ।
સમઃ સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે

શ્રીધરઃ : કિં ચ યદૃચ્છા-લાભેતિ । અપ્રાર્થિતોપસ્થિતો લાભો યદૃચ્છા-લાભઃ । તેન સન્તુષ્ટઃ । દ્વન્દ્વાનિ શીતોષ્ણાદીન્ય્ અતીતો ઽતિક્રાન્તઃ । તત્-સહન-શીલ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિમત્સરો નિર્વૈરઃ । યદૃચ્છા-લાભસ્યાપિ સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ સમો હર્ષ-વિષાદ-રહિતઃ । ય એવમ્ભૂતઃ સ પૂર્વોત્તર-ભૂમિકયોર્ યથાયથં વિહિતં સ્વાભાવિકં વા કર્મ કૃત્વાપિ બન્ધં ન પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહસ્ય યતેઃ શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં કર્માભ્યનુજ્ઞાતં તત્રાન્નાચ્છાદનાદિ-વ્યતિરેકેણ શરીર-સ્થિતેર્ અસંભવાદ્ યાચ્ઞાદિનાપિ સ્વ-પ્રયત્નેનાન્નાદિકં સમ્પાદ્યમ્ ઇતિ પ્રાપ્તે નિયમાયાહ યદૃચ્છા-લાભેતિ । શાસ્ત્રાનનુમત-પ્રયત્ન-વ્યતિરેકો યદૃચ્છા તયૈવ યો લાભો ઽન્નાચ્છાદનાદેઃ શાસ્ત્રાનુમતસ્ય સ યદૃચ્છાલાભસ્ તેન સન્તુષ્ટસ્ તદ્-અધિક-તૃષ્ણા-રહિતઃ । તથા ચ શાસ્ત્રં ભૈક્ષં ચરેત્ ઇતિ પ્રકૃષ્ય અયાચિતમ્ અસંક્ પ્તમ્ ઉપપન્નં યદૃચ્છયા ઇતિ યાચ્ઞા-સંકલ્પાદિ-પ્રયત્નં વારયતિ । મનુર્ અપિ -
ન ચોત્પાત-નિમિત્તાભ્યાં ન નક્ષત્રાઙ્ગવિદ્યયા ।
નાનુશાસન-વાદાભ્યાં ભિક્ષાં લિપ્સેત કર્હિચિત્ ॥ [મનુ 6.50] ઇતિ ।
યતયો ભિક્ષાર્થં ગ્રામં વિશન્તીત્ય્ આદિ-શાસ્ત્રાનુમતસ્ તુ પ્રયત્નઃ કર્તવ્ય એવ । એવં લબ્ધવ્યમ્ અપિ શાસ્ત્ર-નિયતમ્ એવ -
કૌપીન-યુગલં વાસઃ કન્થાં શીત-નિવારિણીમ્ ।
પાદુકે ચાપિ ગૃહ્ણીયાત્ કુર્યાન્ નાન્યસ્ય સઙ્ગ્રહમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
એવમ્ અન્યદ્ અપિ વિધિ-નિષેધ-રૂપં શાસ્ત્રમ્ ઊહ્યમ્ ।
નનુ સ્વ-પ્રયત્નમ્ અન્તરેણાલાભે શીતોષ્ણાદિ-પીડિતઃ કથં જીવેદ્ અત આહ દ્વન્દ્વાતીત દ્વન્દ્વાનિ ક્ષુત્-પિપાસા-શીતોષ્ણ-વર્ષાદીનિ અતીતો ઽતિક્રાન્તઃ સમાધિ-દશાયાં તેષામ્ અસ્ફુરણાત્ । વ્યુત્થાન-દશાયાં સ્ફુરણે ઽપિ પરમાનન્દાદ્વિતીયાકર્ત્ર્-અભોક્ત્ર્-આત્મ-પ્રત્યયેન બાધાત્ તૈર્ દ્વન્દ્વૈર્ ઉપહન્યમાનો ઽપ્ય્ અક્ષુભિત-ચિત્તઃ । અતએવ પરસ્ય લાભે સ્વસ્યાલાભે ચ વિમત્સરઃ પરોત્કર્ષાસહન-પૂર્વિકા સ્વોત્કર્ષ-વાઞ્છા મત્સરસ્ તદ્-રહિતો ઽદ્વિતીયાત્મ-દર્શનેન નિર્વૈર-બુદ્ધિઃ । અતએવ સમસ્ તુલ્યો યદૃચ્છા-લાભસ્ય સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ સિદ્ધૌ ન હૃષ્ટો નાપ્ય્ અસિદ્ધૌ વિષણ્ણઃ સ સ્વાનુભવેનાકર્તૈવ પરૈર્ આરોપિત-કર્તૃત્વઃ
શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં ભિક્ષાટનાદિ-રૂપં કર્મ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે બન્ધ-હેતોઃ સ-હેતુકસ્ય કર્મણો જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધત્વાદ્ ઇતિ પૂર્વોક્તાનુવાદઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : અથ શરીર-નિર્વાહાર્થમ્ અન્નાચ્છાદનાદિકં સ્વ-પ્રયત્નેન ન સમ્પાદ્યમ્ ઇત્ય્ આહ યદૃચ્છયેતિ । યાચ્ઞાં વિનૈવ લાભો યદૃચ્છા-લાભસ્ તેન સન્તુષ્ટસ્ તૃપ્તઃ । દ્વન્દ્વાનિ શીતોષ્ણાદીન્ય્ અતીતસ્ તત્-સહિષ્ણુઃ । વિમત્સરો ઽન્યૈર્ ઉપદ્રુતો ઽપિ તૈઃ સહ વૈરમ્ અકુર્વન્ યદૃચ્છા-લાભ-સિદ્ધૌ હર્ષસ્ય તદ્-અસિદ્ધૌ વિષાદસ્ય ચાભાવાત્ સમ એવંભૂતઃ શારીરં કર્મ કૃત્વાપિ તેન તેન ન બધ્યતે જ્ઞાન-નિષ્ઠા-પ્રભાવાન્ ન લિપ્યતે

ભ્ગ્ 4.23
ગત-સઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિત-ચેતસઃ ।
યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે

શ્રીધરઃ : કિં ચ ગત-સઙ્ગસ્યેતિ । ગત-સઙ્ગસ્ય નિષ્કામસ્ય રાગાદિભિર્ મુક્તસ્ય । જ્ઞાને ઽવસ્થિતં ચેતો યસ્ય તસ્ય । યજ્ઞાય પરમેશ્વરાર્થં કર્માચરતઃ સતઃ સમગ્રં સવાસનં કર્મ પ્રવિલીયતે । અકર્મ-ભાવમ્ આપદ્યતે । અરૂઢ-યોગ-પક્ષે યજ્ઞાયેતિ । યજ્ઞાય યજ્ઞ-રક્ષણાર્થં લોક-સંગ્રહાર્થમ્ એવ કર્મ કુર્વત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહસ્ય યદૃચ્છા-લાભ-સન્તુષ્ટસ્ય યતેર્ યચ્-છરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં ભિક્ષાટનાદિ-રૂપં કર્મ તત્ કૃત્વા ન નિબધ્યત ઇત્ય્ ઉક્તે ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મ-વિદો જનકાદેર્ યજ્ઞાદિ-રૂપં યત્ કર્મ તદ્-બન્ધ-હેતુઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભવેત્ કસ્યચિદ્ આશઙ્કા તામ્ અપનેતું ત્યક્ત્વા કર્મ-ફલાસઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આદિનોક્તં વિવૃણોતિ ગત-સઙ્ગસ્યેતિ । ગત-સઙ્ગસ્ય ફલાસઙ્ગ-શૂન્યસ્ય મુક્તસ્ય કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વાદ્ય્-અધ્યાસ-શૂન્યસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિત-ચેતસો નિર્વિકલ્પક-બ્રહ્માત્મૈક્ય-બોધ એવ સ્થિતં ચિત્તં યસ્ય તસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યેત્ય્ અર્થઃ । ઉત્તરોત્તર-વિશેષણસ્ય પૂર્વ-પૂર્વ-હેતુત્વેનાન્વયો દ્રષ્ટવ્યઃ । ગત-સઙ્ગત્વં કુતો યતો ઽધ્યાસ-હીનત્વં તત્ કુતો
યતઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞત્વમ્ ઇતિ । ઈદૃશસ્યાપિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાદ્ યજ્ઞાય યજ્ઞ-સંરક્ષણાર્થં જ્યોતિષ્ટોમાદિ-યજ્ઞે શ્રેષ્ઠાચારત્વેન લોક-પ્રવૃત્ત્ય્-અર્થં યજ્ઞાય વિષ્ણવે તત્-પ્રીત્ય્-અર્થમ્ ઇતિ વા । આચરતઃ કર્મ યજ્ઞ-દાનાદિકં સમગ્રં સહાગ્રેણ ફલેન વિદ્યત ઇતિ સમગ્રં પ્રવિલીયતે પ્રકર્ષેણ કારણોચ્છેદેન તત્ત્વ-દર્શનાદ્ વિલીયતે વિનશ્યતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : યજ્ઞો વક્ષ્યમાણ-લક્ષણસ્ તદ્-અર્થં કર્માચરતસ્ તત્ કર્મ પ્રવિલીયતે અકર્મ-ભાવમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ગત-સઙ્ગસ્ય નિષ્કામસ્ય રાગ-દ્વેષાદિભિર્ મુક્તસ્ય સ્વાત્મ-વિષયક-જ્ઞાન-નિવિષ્ટ-મનસો યજ્ઞાય વિષ્ણું પ્રસાદયિતું તચ્-ચિન્તનમ્ આચરતઃ પ્રાચીનં બન્ધકં કર્મ સમગ્રં કૃત્સ્નં પ્રવિલીયતે

ભ્ગ્ 4.24
બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિર્ બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિના

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં પરમેશ્વરારાધન-લક્ષણં કર્મ જ્ઞાન-હેતુત્વેન બન્ધકત્વાભાવાદ્ અકર્મૈવ । આરુઢાવસ્થાયાં તુ અકર્ત્રાત્મ-જ્ઞાનેન બાધિતત્વાત્ સ્વાભાવિકમ્ અપિ કર્મ-કર્મૈવેતિ કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ અનેનોક્તઃ કર્મ-પ્રવિલયઃ પ્રપઞ્ચિતઃ । ઇદાનીં કર્મણિ તદ્-અઙ્ગેષુ ચ બ્રહ્મૈવાનુસ્યૂતં પશ્યતઃ કર્મ-પ્રવિલયમ્ આહ બ્રહ્માર્પણમ્ ઇતિ । અર્પ્યતે ઽનેનેત્ય્ અર્પણં સ્રુવ્-આદિ । તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । અર્પ્યમાણં હવિર્ અપિ ઘૃતાદિકં બ્રહ્મૈવ । બ્રહ્મૈવાગ્નિઃ । તસ્મિન્ બ્રહ્મણા કર્ત્રા હુતં હોમઃ । અગ્નિશ્ ચ કર્તા ચ ક્રિયા ચ બ્રહ્મૈવેત્ય્ અર્થઃ । એવં બ્રહ્મણ્ય્ એવ કર્માત્મકે સમાધિશ્
ચિત્તૈકાગ્ર્યં યસ્ય તેન બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યં પ્રાપ્યમ્ । ન તુ ફલાન્તરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ ક્રિયમાણં કર્મ ફલમ્ અજનયિત્વૈવ કુતો નશ્યતિ બ્રહ્મ-બોધે તત્-કારણોચ્છેદાદ્ ઇત્ય્ આહ બ્રહ્માર્પણમ્ ઇતિ । અનેક-કારક-સાધ્યા હિ યજ્ઞાદિ-ક્રિયા ભવતિ । દેવતોદ્દેશેન હિ દ્રવ્ય-ત્યાગો યાગઃ । સ એવ ત્યજ્યમાન-દ્રવ્યસ્યાગ્નૌ પ્રક્ષેપાદ્ ધોમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તત્રોદ્દેશ્યા દેવતા સમ્પ્રદાનં, ત્યજ્યમાનં દ્રવ્યં હવિઃ-શબ્દ-વાચ્યં સાક્ષાદ્-ધાત્વ્-અર્થ-કર્મ, તત્ ફલં તુ સ્વર્ગાદિ વ્યવહિતં ભાવના-કર્મ । એવં ધારકત્વેન હવિષો ઽગ્નૌ પ્રક્ષેપે સાધકતમતયા જુહ્વાદિ કરણં પ્રકાશકતયા મન્ત્રાદીતિ કરણમ્ અપિ કારક-જ્ઞાપક-ભેદેન દ્વિવિધમ્ । એવં ત્યાગો ઽગ્નૌ પ્રક્ષેપશ્ ચ દ્વે ક્રિયે । તત્રાદ્યાયાં
યજમાનઃ કર્તા । પ્રક્ષેપે તુ યજમાન-પરિક્રીતો ઽધ્વર્યુઃ પ્રક્ષેપાધિકરણં ચાગ્નિઃ । એવં દેશ-કાલાદિકમ્ અપ્ય્ અધિકરણં સર્વ-ક્રિયા-સાધારણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદ્ એવં સર્વેષાં ક્રિયા-કારકાદિ-વ્યવહારાણાં બ્રહ્મ-જ્ઞાન-કલ્પિતાનાં રજ્જ્વ્-અજ્ઞાન-કલ્પિતાનાં સર્પ-ધારા-દણ્ડાદીનાં રજ્જુ-તત્ત્વ-જ્ઞાનેનેવ બ્રહ્મ-તત્ત્વ-જ્ઞાનેન બાધે બધિતાનુવૃત્ત્યા ક્રિયાકારકાદિ-વ્યવ્હારાભાસો દૃશ્યમાનો ઽપિ દગ્ધ-પટ-ન્યાયેન ન ફલાય કલ્પત ઇત્ય્ અનેન શ્લોકેન પ્રતિપાદ્યતે । બ્રહ્મ-દૃષ્ટિર્ એવ ચ સર્વ-યજ્ઞાત્મિકેતિ સ્તૂયતે ।
તથા હિ - અર્પ્યતે ઽનેનેતિ કરણ-વ્યુત્પત્ત્યાર્પણં જુહ્વાદિ મન્ત્રાદિ ચ । એવમ્ અર્પ્યતે ઽસ્મા ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યાર્પણં દેવતા-રૂપં સમ્પ્રદાનમ્ । એવમ્ અર્પ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યાર્પણમ્ અધિકરણં દેશ-કાલાદિ । તત્ સર્વં બ્રહ્મણિ કલ્પિતત્વાદ્ બ્રહ્મૈવ રજ્જુ-કલ્પિત-ભુજઙ્ગવદ્ અધિષ્ઠાન-વ્યતિરેકેણાસદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં હવિસ્-ત્યાગ-પ્રક્ષેપ-ક્રિયયોઃ સાક્ષાત્ કર્મ કારકં તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । એવં યત્ર પ્રક્ષિપ્યતે ઽગ્નૌ સો ઽપિ બ્રહ્મૈવ । બ્રહ્માગ્નાવ્ ઇતિ સમસ્તં પદમ્ । તથા યેન કર્ત્રા યજમાનેનાધ્વર્યુણા ચ ત્યજ્યતે પ્રક્ષિપ્યતે ચ તદ્ ઉભયમ્ અપિ કર્તૃ-કારકં કર્તરિ વિહિતયા તૃતીયયાનૂદ્ય બ્રહ્મેતિ નિધીયએ બ્રહ્મણેતિ । એવં હુતમ્ ઇતિ હવનં
ત્યાગ-ક્રિયા પ્રક્ષેપ-ક્રિયા ચ તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । તથા યેન હવનેન યદ્ ગન્તવ્યં સ્વર્ગાદિ વ્યવહિતં કર્મ તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । અત્રત્ય એવ-કારઃ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે । હુતમ્ ઇત્ય્ અત્રાપીત એવ બ્રહ્મેત્ય્ અનુષજ્યતે । વ્યવધાનાભાવાત્ સાકાઙ્ક્ષત્વાચ્ ચ ચિત્-પતિસ્ ત્વા પુનાતુ ઇત્ય્ આદાવ્ અચ્છિદ્રેણેત્યાદિ-પર-વાક્ય-શેષવત્ ।
અનેન રૂપેણ કર્મણિ સમાધિર્ બ્રહ્મ-જ્ઞાનં યસ્ય સ કર્મ-સમાધિસ્ તેન બ્રહ્મ-વિદા કર્માનુષ્ઠાત્રાપિ બ્રહ્મ પરમાનન્દાદ્વયં ગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અનુષજ્યતે । સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ અવ્યવધાનાચ્ ચ યા તે અગ્ને રજાશયેત્ય્ આદૌ તનૂર્ વર્ષિષ્ઠેયાદિ-પૂર્વ-વાક્ય-શેષવત્ ।
અથવાર્પ્યતે ઽસ્મૈ ફલાયેતિ વ્યુત્પત્ત્યાર્પણ-પદેનૈવ સ્વર્ગાદિ-ફલમ્ અપિ ગ્રાહ્યમ્ । તથા ચ બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિના ઇત્ય્ ઉત્તરાર્ધં જ્ઞાન-ફલ-કથનાયૈવેતિ સમઞ્જસમ્ । અસ્મિન્ પક્ષે બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિનેત્ય્ એકં વા પદમ્ । પૂર્વં બ્રહ્મ-પદં હુતમ્ ઇત્ય્ અનેન સમ્બધ્યતે ચરમં ગન્તવ્ય-પદેનેતિ ભિન્નં વા પદમ્ । એવં ચ નાનુષઙ્ગ-દ્વય-ક્લેશ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । બ્રહ્મ ગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભેદેનૈવ તત્-પ્રાપ્તિર્ ઉપચારાત્ । અતએવ ન સ્વર્ગાદિ તુચ્છ-ફલં તેન ગન્તવ્યં વિદ્યયાવિદ્યક-કારક-વ્યવહારોચ્છેદાત્ । તદ્ ઉક્તં વાર્તિક-કૃદ્ભિઃ -
કારક-વ્યવહારે હિ શુદ્ધં વસ્તુ ન વીક્ષ્યતે ।
શુદ્ધે વસ્તુનિ સિદ્ધે ચ કારક-વ્યાવૃત્તિઃ કુતઃ ॥ ઇતિ ।
અર્પણાદિ-કારક-સ્વરુપાનુપમર્દેનૈવ તત્ર નામાદાવ્ ઇવ બ્રહ્મ-દૃષ્ટિઃ ક્ષિપ્યતે સમ્પન્-માત્રેણ ફલ-વિશેષાયેતિ કેષાંચિદ્ વ્યાખ્યાનં ભાષ્યકૃદ્ભિર્ એવ નિરાકૃતમ્ ઉપક્રમાદિ-વિરોધાદ્ બ્રહ્મ-વિદ્યા-કરણે સમ્પન્-માત્રસ્યાપ્રસક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ આદિ યુક્તિભિઃ

વિશ્વનાથઃ :. યજ્ઞાયાચરત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સ યજ્ઞ એવ કીદૃશઃ ? ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ બ્રહ્મેતિ । અર્પ્યતે ઽનેનેત્ય્ અર્પણં જુહ્વ્-આદિ । તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । અર્પ્યમાણં હવિર્ અપિ બ્રહ્મૈવ । બ્રહ્મૈવાગ્નાવ્ ઇતિ હવનાધિકરણમ્ અગ્નિર્ અપિ બ્રહ્મૈવ । એવં વિવેકતવતા પુંસા બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યં, ન તુ ફલાન્તરમ્ । કુતઃ ? બ્રહ્માત્મકં યત્ કર્મ તત્રૈવ સમાધિશ્ ચિત્તૈકાગ્ર્યં યસ્ય તેન

બલદેવઃ : એવં વિવિક્ત-જીવાત્માનુસન્ધિ-ગર્ભતયા સ્વ-વિહિતસ્ય કર્મણો જ્ઞાનાકારતામ્ અભિધાય સાઙ્ગસ્ય તસ્ય પરાત્મ-રૂપતાનુસન્ધિના તદ્-આકારતામ્ આહ બ્રહ્માર્પણમ્ ઇતિ । અર્પ્યતે ઽનેનાત્મૈવેતિ વ્યુત્પત્તેર્ અર્પણં સ્રુવં મન્ત્રાધિદૈવતં ચેન્દ્રાદિ તત્ તચ્ ચ બ્રહ્મૈવ । અર્પ્યમાણં હવિશ્ ચાજ્યાદિ તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । તચ્ ચ હવિર્ હોમાધારે ઽગ્નૌ બ્રહ્મણિ યજમાનેનાધ્વર્યુણા ચ બ્રહ્મણા હુતં ત્યક્તં પ્રક્ષિપ્તં ચ । અગ્નિર્ યજમાનો ઽધ્વર્યુશ્ ચ બ્રહ્મૈવેત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્માગ્નાવ્ ઇત્ય્ અત્ર ણિ-કાર-લોપશ્ છાન્દસઃ । ન ચ સમસ્તં પદમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । અગ્નૌ બ્રહ્મ-દૃષ્ટેર્ વિધેયત્વાદ્ ઇત્થં ચ બ્રહ્મ-રૂપે સાઙ્ગે કર્મણિ સમાધિશ્ ચિત્તૈકાગ્ર્યં યસ્ય તેન મુમુક્ષુણા
બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યં સ્વ-સ્વરૂપં પર-સ્વરૂપં ચ લભ્યમ્ અવલોક્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્ વેદ ઇત્ય્ આદૌ જીવે બ્રહ્મ-શબ્દઃ । વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદૌ પરમાત્મનિ ચ બ્રહ્માર્પણત્વાદિ-ગુણ-યોગાન્ નાસ્ય પ્રકરણસ્ય પૌનરુક્તમ્ । સ્રુવ્-આદીનાં બ્રહ્મત્વં તદ્-આયત્ત-વૃત્તિકત્વાત્ તદ્-વાપ્યત્વાચ્ ચ ઇતિ વ્યાખ્યાતારઃ । તાદૃશતયાનુસન્ધિતં કર્મ-જ્ઞાનાકારં સત્ તદ્ અવલોકનાય કલ્પ્યતે

ભ્ગ્ 4.25
દૈવમ્ એવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે ।
બ્રહ્માગ્નાવ્ અપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ

શ્રીધરઃ : એતદ્ એવ યજ્ઞત્વેન સમ્પાદિતં સર્વત્ર બ્રહ્મ-દર્શન-લક્ષણં જ્ઞાનં સર્વ-યજ્ઞોપાય-પ્રાપ્યત્વાત્ સર્વ-યજ્ઞેભ્યઃ શ્રેષ્ઠમ્ ઇત્ય્ એવં સ્તોતુમ્ અધિકારિ-ભેદેન જ્ઞાનોપાય-ભૂતાન્ બહૂન્ યજ્ઞાન્ આહ દૈવમ્ ઇત્ય્ આદિભિર્ અષ્ટભિઃ । દેવા ઇન્દ્ર-વરુણાદય ઇજ્યન્તે યસ્મિન્ । એવ-કારેણેન્દ્રાદિષુ બ્રહ્મ-બુદ્ધિ-રાહિત્યં દર્શિતમ્ । તં દૈવમ્ એવ યજ્ઞમ્ અપરે કર્મ-યોગિનઃ પર્યુપાસતે શ્રદ્ધયાનુતિષ્ઠન્તિ । અપરે તુ જ્ઞાન-યોગિનો બ્રહ્મ-રૂપે ઽગ્નૌ અપરે યજ્ઞેનૈવોપાયેન બ્રહ્માર્પણમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત-પ્રકારેણ યજ્ઞમ્ ઉપજુહ્વતિ । યજ્ઞાદિ-સર્વ-કર્માણિ પ્રવિલાપયન્તીત્ય્ અર્થઃ । સો ઽયં જ્ઞાન-યજ્ઞઃ

મધુસૂદનઃ : અધુના સમ્યગ્-દર્શનસ્ય યજ્ઞ-રૂપત્વેન સ્તાવકતયા બ્રહ્માર્પણ-મન્ત્રે સ્થિતે પુનર્ અપિ તસ્ય સ્તુત્ય્-અર્થમ્ ઇતરાન્ય્ અજ્ઞાન્ ઉપન્યસ્યતિ દૈવમ્ ઇતિ । દેવા ઇન્દ્રાગ્ન્ય્-આદય ઇજ્યન્તે યેન સ દૈવસ્ તમ્ એવ યજ્ઞં દર્શ-પૂર્ણમાસ-જ્યોતિષ્ટોમાદિ-રૂપમ્ અપરે યોગિનઃ પર્યુપાસતે સર્વદા કુર્વન્તિ ન જ્ઞાન-યજ્ઞમ્ । એવં કર્મ-યજ્ઞમ્ ઉક્ત્વાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-દ્વારેણ તત્-ફલ-ભૂતં જ્ઞાન-યજ્ઞમ્ આહ બ્રહ્માગ્નૌ સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દ-રૂપં નિરસ્ત-સમસ્ત-વિશેષં બ્રહ્મ તત્-પદાર્થસ્ તસ્મિન્ન્ અગ્નૌ યજ્ઞં પ્રત્યગ્ આત્માનં ત્વ-પદાર્થં યજ્ઞેનૈવ । યજ્ઞ-શબ્દ આત્મ-નામસુ યાસ્કેન પઠિતઃ । ઇત્થમ્ભૂત-લક્ષણે તૃતીયા । એવ-કારો ભેદાભેદ-વ્યાવૃત્ત્ય્-અર્થઃ ।
ત્વં-પદાર્થાભેદેનૈવોપજુહ્વતિ તત્-સ્વરૂપતયા પશ્યન્તીત્ય્ અર્થઃ । અપરે પૂર્વ-વિલક્ષણાસ્ તત્ત્વ-દર્શન-નિષ્ઠાઃ સંન્યાસિન ઇત્ય્ અર્થઃ ।
જીવ-બ્રહ્માભેદ-દર્શનં યજ્ઞત્વેન સમ્પાદ્ય તત્-સાધન-યજ્ઞ-મધ્યે પઠ્યતે શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઅ ઇત્ય્ આદિના સ્તોતુમ્

વિશ્વનાથઃ : યજ્ઞાઃ ખલુ ભેદેનાન્યે ઽપિ બહવો વર્તન્તે । તાંસ્ ત્વં શૃણ્વ્ ઇત્ય્ આહ દૈવમ્ એવેત્ય્ અષ્ટભિઃ । દેવા ઇન્દ્ર-વરુણાદય ઇજ્યન્તે યસ્મિન્ તં દૈવમ્ ઇતિ । ઇન્દ્રાદિષુ બ્રહ્મ-બુદ્ધિ-રાહિત્યં દર્શિતમ્ । સાસ્ય દેવતેત્ય્ અણ્ । યોગિનઃ કર્મ-યોગિનઃ । અપરે જ્ઞાન-યોગિનસ્ તુ બ્રહ્મ પરમાત્મૈવાગ્નિસ્ તસ્મિંસ્ તત્-પદાર્થે યજ્ઞં હવિઃ-સ્થાનીયં ત્વં-પદાર્થં જીવં યજ્ઞેન પ્રણવ-રૂપેણ મન્ત્રેણૈવ જુહ્વતિ । અયમ્ એવ જ્ઞાન-યજ્ઞો ઽગ્રે સ્તોષ્યતે । અત્ર યજ્ઞં યજ્ઞેન ઇતિ શબ્દૌ કર્મ-કરણ-સાધનૌ પ્રથમાતિશયોક્ત્યા શુદ્ધ-જીવ-પ્રણવાવાહતુઃ

બલદેવઃ : એવં બ્રહ્માનુસન્ધિ-ગર્ભતયા ચ કર્મણો જ્ઞાનાકારતાં નિરૂપ્ય કર્મ-યોગ-ભેદાન્ આહ દૈવમ્ ઇતિ । દૈવમ્ ઇન્દ્રાદિ-દેવાર્ચન-રૂપં યજ્ઞમ્ અપરે યોગિનઃ પર્યુપાસતે તત્રૈવ નિષ્ઠાં કુર્વન્તિ । અપરે બ્રહ્માર્પણં ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેન બ્રહ્મ-ભૂતાગ્નાવ્ યજ્ઞેન સ્રુવાદિના યજ્ઞં ઘૃતાદિ-હવી-રૂપં જુહ્વતિ હોમ એવ નિષ્ઠાં કુર્વતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 4.26
શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ

શ્રીધરઃ : શ્રોત્રાદીનીતિ । અન્યે નૈષ્ઠિકી બ્રહ્મચારિણસ્ તત્-તદ્-ઇન્દ્રિય-સંયમ-રૂપેષ્વ્ અગ્નિષુ શ્રોત્રાદીનિ જુહ્વતિ પ્રવિલાપયન્તિ । ઇન્દ્રિયાણિ નિરુધ્ય સંયમ-પ્રધાનાસ્ તિષ્ઠન્તીત્ય્ અર્થઃ । ઇન્દ્રિયાણ્ય્ એવાગ્નયઃ । તેષુ શબ્દાદીન્ અન્યે ગૃહસ્થા જુહ્વતિ । વિષય-ભોગ-સમયે ઽપ્ય્ અનાસક્તાઃ સન્તો ઽગ્નિત્વેન ભાવિતેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ હવિષ્ટ્વેન ભાવિતાન્ શબ્દાદીન્ પ્રક્ષિપન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ

વિશ્વનાથઃ : અન્યે નૈષ્ઠિકાઃ શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ । સંયમઃ સંયતં મન એવાગ્નયસ્ તેષુ જુહ્વતિ । શુદ્ધે મનસીન્દ્રિયાણિ પ્રવ્લાપયન્તીત્ય્ અર્થઃ । અન્યે તતો ન્યૂના બ્રહ્મચારિણઃ શબ્દાદીન્ વિષયાનિ ઇન્દ્રિયાગ્નિષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ એવાગ્નયસ્ તેષુ જુહ્વતિ શબ્દાદીનીન્દ્રિયેષુ પ્રવિલાપયન્તીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : શ્રોત્રાદીનીત્ય્ અન્યે નૈષ્ઠિક-બ્રહ્મચારિણઃ સંયમાગ્નિષુ તત્-તદ્-ન્દ્રિય-સંયમ-રૂપેષ્વ્ અગ્નિષુ શ્રોત્રાદીનિ જુહ્વતિ તાનિ નિરુધ્ય સંયમ-પ્રધાનાસ્ તિષ્ઠન્તિ । અન્યે ગૃહિણ ઇન્દ્રિયાગ્નિષ્વ્ અગ્નિત્વેન ભાવિતેષુ શ્રોત્રાદિષુ શબ્દાદીન્ ઉપજુહ્વતિ અનાસક્ત્યા તાન્ ભુઞ્જાનાસ્ તાનિ તત્-પ્રવણાનિ કુર્વન્તિ

ભ્ગ્ 4.27
સર્વાણીન્દ્રિય-કર્માણિ પ્રાણ-કર્માણિ ચાપરે ।
આત્મ-સંયમ-યોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાન-દીપિતે

શ્રીધરઃ : કિં ચ સર્વાણીતિ । અપરે ધ્યાન-નિષ્ઠાઃ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રાદીનાં કર્માણિ શ્રવણ-દર્શનાદીનિ । કર્મેન્દ્રિયાણાં વાક્-પાણ્ય્-આદીનાં કર્માણિ વચનોપાદાનાદીનિ । પ્રાણાનાં ચ દશાનાં કર્માણિ । પ્રાણસ્ય બહિર્ ગમનમ્ । અપાનસ્યાધો-નયનમ્ । વ્યાનસ્ય વ્યાનયનમ્ આકુઞ્ચન-પ્રસારણાદિ । સમાનસ્યાશિતપીતાદીનાં સમુન્નયનમ્ । ઉદાનસ્યોર્ધ્વ-નયનમ્ -
ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મસ્ તૂન્મીલને સ્મૃતઃ ।
કૃકરઃ ક્ષુત્-કરો જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે ।
ન જહાતિ મૃતે ક્વાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ ॥ [ઘેરણ્ડ-સંહિતા 5.64।
ઇત્ય્ એવં રૂપાણિ જુહ્વતિ । આત્મનિ સંયમો ધ્યાનૈકાગ્ર્યમ્ । સ એવ યોગઃ । સ એવાગ્નિઃ । તસ્મિન્ જ્ઞાનેન ધ્યેય-વિષયેણ દીપિતે પ્રજ્વલિતે ધ્યેયં સમ્યગ્ જ્ઞાત્વા તસ્મિન્ મનઃ સંયમ્ય તાનિ સર્વાણિ કર્માણ્ય્ ઉપરમયન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ અનન્યત્વમ્ આરમ્ભણ-શબ્દાદિભ્યઃ [વ્સ્. 2.1.14] અપરે શુદ્ધ-ત્વં-પદાર્થ-વિજ્ઞાઃ । સર્વાણીન્દ્રિયાણિ તત્-કર્માણિ શ્રવણ-દર્શનાનિ સર્વાણીન્દ્રિય-કર્માણિ પ્રાણ-કર્માણિ ચાપરે આત્મ-સંયમ-યોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાન-દીપિતે

વિશ્વનાથઃ : અપરે શુદ્ધ-ત્વં-પદાર્થ-વિજ્ઞાઃ । સર્વાણીન્દ્રિયાણિ તત્-કર્માણિ શ્રવણ-દર્શનાદીનિ ચ । પ્રાણ-કર્માણિ દશ-પ્રાણાસ્ તત્-કર્માણિ ચ । પ્રાણસ્ય બહિર્ ગમનમ્ । અપાનસ્યાધો-નયનમ્ । સમાનસ્ય ભુક્ત-પીતાદીનાં સમીકરણમ્ । ઉદાનસ્યોચ્ચૈર્ નયનમ્ । વ્યાનસ્ય વિષ્વક્-નયનમ્ ।
ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મસ્ તૂન્મીલને સ્મૃતઃ ।
કૃકરઃ ક્ષુત્-કરો જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે ।
ન જહાતિ મૃતે ક્વાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ ॥ [ઘેરણ્ડ-સંહિતા 5.64।
ઇત્ય્ એવં દશ-પ્રાણાસ્ તત્-કર્માણિ । આત્મનસ્ ત્વં-પદાર્થસ્ય સંયમઃ શુદ્ધિર્ એવાગ્નિસ્ તસ્મિન્ જુહ્વતિ । મનો-બુદ્ધ્ય્-આદીન્દ્રિયાણિ દશ-પ્રાણાંશ્ ચ પ્રવિલાપયન્તિ । એકઃ પ્રત્યગ્ આત્મૈવાસ્તિ, નાન્યે મન આદાય ઇતિ ભાવયન્તીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : સર્વાણીતિ । અપરે ઇન્દ્રિય-કર્માણિ પ્રાણ-કર્માણિ ચાત્મ-સંયમ-યોગાગ્નૌ ચ જુહ્વતિ । આત્મનો મનસઃ સંયમઃ સ એવ યોગસ્ તસ્મિન્ન્ અગ્નિત્વેન ભાવિતે જુહ્વતિ । મનસા ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાણાનાં ચ કર્મ-પ્રવણતાં નિવારયિતું પ્રયતન્તે । ઇન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રાદીનાં કર્માણિ શબ્દ-ગ્રહણાદીનિ પ્રાણ-કર્માણિ પ્રાણસ્ય બહિર્-ગમનં કર્મ, અપાનસ્યાધોગમનં, વ્યાનસ્ય નિખિલ-દેહ-વ્યાપનમ્ આકુઞ્ચન-પ્રસારણાદિ, સમાનસ્યાશિત-પીતાદિ-સમીકરણમ્, ઉદાનસ્યોર્ધ્વ-નયનં ચેત્ય્ એવં બોધ્યાનિ સર્વાણિ સામસ્ત્યેન જ્ઞાન-દીપિતે આત્માનુસન્ધાનોજ્જ્વલિતે

ભ્ગ્ 4.28
દ્રવ્ય-યજ્ઞાસ્ તપો-યજ્ઞા યોગ-યજ્ઞાસ્ તથાપરે ।
સ્વાધ્યાય-જ્ઞાન-યજ્ઞાશ્ ચ યતયઃ સંશિત-વ્રતાઃ

શ્રીધરઃ : દ્રવ્ય-યજ્ઞા ઇત્ય્ આદિ । દ્રવ્ય-દાનમ્ એવ યજ્ઞો યેષાં તે દ્રવ્ય-યજ્ઞાઃ । કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ તપ એવ યજ્ઞો યેષાં તે એવ યજ્ઞો યેષાં તે તપો-યજ્ઞાઃ । યોગો ઽષ્ટાઙ્ગ એવ યજ્ઞો યેષાં તે યોગ-યજ્ઞાઃ । સ્વાધ્યાયેન વેદેન શ્રવણ-મનનાદિના યત્ તદ્ અર્થ-જ્ઞાનં તદ્ એવ યજ્ઞો યેષાં તે સ્વાધ્યાય-જ્ઞાન-યજ્ઞાઃ । યદ્ વા વેદ-પાઠ-યજ્ઞાસ્ તદ્-અર્થ-જ્ઞાન-યજ્ઞાશ્ ચેતિ દ્વિવિધાઃ । યતયઃ પ્રયત્ન-શીલાઃ । સમ્યક્ શિતં તીક્ષ્ણીકૃતં વ્રતં યેષાં તે

મધુસૂદનઃ : દ્રવ્ય-યજ્ઞાસ્ તપો-યજ્ઞા યોગ-યજ્ઞાસ્ તથાપરે સ્વાધ્યાય-જ્ઞાન-યજ્ઞાશ્ ચ યતયઃ સંશિત-વ્રતાઃ

વિશ્વનાથઃ : દ્રવ્ય-દાનમ્ એવ યજ્ઞો યેષાં તે દ્રવ્ય-યજ્ઞાઃ । તપઃ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદ્ય્ એવ યજ્ઞો યેષાં તે તપો-યજ્ઞાઃ । યોગો ઽષ્ટાઙ્ગ એવ યજ્ઞો યેષાં તે યોગ-યજ્ઞાઃ । સ્વાધ્યાયો વેદસ્ય પાઠસ્ તદ્-અર્થસ્ય જ્ઞાનં ચ યજ્ઞો યેષાં તે । યતયો યત્ન-પરાઃ । સર્વ એતે સમ્યક્ શિતં તીક્ષ્ણીકૃતં વ્રતં યેષાં તે

બલદેવઃ : દ્રવ્યેતિ । કેચિત્ કર્મ-યોગિનો દ્રવ્ય-યજ્ઞા અન્નાદિ-દાન-પરાઃ । કેચિત્ તપો-યજ્ઞાઃ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ-વ્રત-પરાઃ । કેચિત્ સ્વાધ્યાય-જ્ઞાન-યજ્ઞા વેદાભ્યાસ-પરાસ્ તદ્-અર્થાભ્યાસ-પરાશ્ ચ । યતયસ્ તત્ર પ્રયત્ન-શીલાઃ । સંશિત-વ્રતાસ્ તીક્ષ્ણ-તત્-તદ્-આચરણાઃ

ભ્ગ્ 4.29
અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે ઽપાનં તથાપરે ।
પ્રાણાપાન-ગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામ-પરાયણાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ અપાને ઇતિ । અપાને ઽધો-વૃત્તૌ પ્રાણમ્ ઊર્ધ્વ-વૃત્તિં પૂરકેણ જુહ્વતિ । પૂરક-કાલે પ્રાણમ્ અપાનેનૈકીકુર્વન્તિ । તથા કુમ્ભકેન પ્રાણાપાનયોર્ ઊર્ધ્વાધો-ગતી રુદ્ધ્વા રેચક-કાલે ઽપાનં પ્રાણે જુહ્વતિ । એવં પૂરક-કુમ્ભક-રેચકૈઃ પ્રાણાયામ-પરાયણા અપર ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ અપર ઇતિ । અપરે ત્વ્ આહાર-સઙ્કોચમ્ અભ્યસ્યન્તઃ સ્વયમ્ એવ જીર્યમાણેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ તત્-તદ્-ઇન્દ્રિય-વૃત્તિ-લયં ભાવયન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
યદ્ વા - અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે ઽપાનં તથાપર ઇત્ય્ અનેન પૂરક-રેચકયોર્ આવર્તમાનયોર્ હંસઃ સો ઽહમ્ ઇત્ય્ અનુલોમતઃ પ્રતિલોમતશ્ ચ અભિવ્યજ્યમાનેનાજપા-મન્ત્રેણ તત્-ત્ત્વં-પદાર્થૈક્યં વ્યતીહારેણ ભાવયન્તીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં યોગ-શાસ્ત્રે -
સ-કારેણ બહિર્ યાતિ હં-કારેણ વિશેત્ પુનઃ ।
પ્રાણસ્ તત્ર સ એવાહં હંસ ઇત્ય્ અનુચિન્તયેત્ ॥ ઇતિ ।
પ્રાણાપાન-ગતી રુદ્ધ્વેત્ય્ અનેન તુ શ્લોકેન પ્રાણાયામ-યજ્ઞા અપરૈઃ કથ્યન્તે । તત્રાયમ્ અર્થઃ - દ્વૌ ભાગૌ પૂરયેદ્ અન્નૈર્ જલેનૈકં પ્રપૂરયેત્ । પ્રચારાર્થં ચતુર્થમ્ અવશેષયેદ્ ઇતિ । એવમ્ આદિ-વચનોક્તો નિયત આહારો યેષાં તે । કુમ્ભકેન પ્રાણાપાન-ગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામ-પરાયણાઃ સન્તઃ પ્રાણાન્ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ । કુમ્ભકે હિ સર્વે પ્રાણા એકીભવન્તીતિ તત્રૈવ લયમાનેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ હોમં ભાવયન્તીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં યોગ-શાસ્ત્રે -
યથા યથા સદાભ્યાસાન્ મનસઃ સ્થિરતા ભવેત્ ।
વાયુ-વાક્-કાય-દૃષ્ટીનાં સ્થિરતા ચ તથા તથા ॥ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે ઽપાનં તથાપરે પ્રાણાપાન-ગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામ-પરાયણાઃ

વિશ્વનાથઃ : અપરે પ્રાણાયામ-નિષ્ઠાઃ અપાને ઽધો-વૃત્તૌ પ્રાણમ્ ઊર્ધ્વ-વૃત્તં જુહ્વતિ પૂરક-કાલે પ્રાણમ્ અપાનેનૈકીકુર્વન્તિ । તથા રેચક-કાલે ઽપાનં પ્રાણે જુહ્વતિ । કુમ્ભક-કાલે પ્રાણાપાનયોર્ ગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામ-પરાયણા ભવન્તિ । અપરે ઇન્દ્રિય-જય-કામાઃ । નિયતાહારા અલ્પાહારાઃ પ્રાણેષ્વ્ આહાર-સઙ્કોચનેનૈવ જીવ્યમાનેષુ પ્રાણાન્ ઇન્દ્રિયાણિ જુહ્વતિ । ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાણાધીન-વૃત્તિત્વાત્ પ્રાણ-દૌર્બલ્યે સતિ સ્વયમ્ એવ સ્વ-સ્વ-વિષય-ગ્રહણાસમર્થાનીન્દ્રિયાણિ પ્રાણેષ્વ્ એવાલ્પીયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : કિં ચાપાને ઇતિ । તથાપરે પ્રાણાયામ- પરાયણાસ્ તે ત્રિધા અધો-વૃત્તાવ્ અપાને પ્રાણમ્ ઊર્ધ્વ-વૃત્તિં જુહ્વતિ । પૂરકેણ પ્રાણમ્ અપાનેન સહૈકીકુર્વન્તિ । તથા પ્રાણે ઽપાનં જુહ્વતિ રેચકેનાપાનં પ્રાણેન સહૈકીકૃત્ય બહિર્ નિર્ગમયન્તિ । યથા પ્રાણાપાનયોર્ ગતી શ્વાસ-પ્રશ્વાસૌ કુમ્ભકેન રુદ્ધ્વા વર્તન્ત ઇતિ । આન્તરસ્ય વાયોર્ નાસાસ્યેન બહિર્ નિર્ગમઃ શ્વાસઃ પ્રાણસ્ય ગતિઃ । વિનિર્ગતસ્ય તસ્યાન્તઃ-પ્રવેશઃ પ્રશ્વાસો ઽપાનસ્ય ગતિઃ । તયોર્ નિરોધઃ કુમ્ભકઃ સ દ્વિવિધઃ વાયુમ્ આપૂર્ય શ્વાસ-પ્રશ્વાસયોર્ નિરોધો ઽન્તઃ-કુમ્ભકઃ । વાયું વિરેચ્ય તયોર્ નિરોધો ભૈઃ કુમ્ભકઃ । અપરે નિત્યતાહારાઃ ભોજન-સઙ્કોચઅમ્
અભ્યસ્યન્તઃ પ્રાણાન્ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ । તેષ્વ્ અલ્પાહારેણ જીર્યમાણેષુ તદ્-આયત્ત-વૃત્તિકાનિ તાનિ વિષય-ગ્રહણાક્ષમાણિ તપ્તાયોનિષિક્તોદ-બિન્દુવત્ તેષ્વ્ એવ વિલીયન્તે

ભ્ગ્ 4.30
અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ ।
સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞ-વિદો યજ્ઞ-ક્ષપિત-કલ્મષાઃ

શ્રીધરઃ : તદ્ એવમ્ ઉક્તાનાં દ્વાદશાનાં યજ્ઞ-વિદાં ફલમ્ આહ સર્વે ઽપીતિ । યજ્ઞાન્ વિન્દન્તિ લભન્ત ઇતિ યજ્ઞ-વિદઃ । યજ્ઞ-જ્ઞા ઇતિ વા । યજ્ઞૈઃ ક્ષયિતં નાશિતં કલ્મષં યૈસ્ તે

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવમ્ ઉક્તાનાં દ્વાદશધા યજ્ઞ-વિદાં ફલમ્ આહ સર્વે ઽપીતિ । યજ્ઞાન્ વિદન્તિ જાનન્તિ વિન્દન્તિ લભન્તે વેતિ યજ્ઞ-વિદો યજ્ઞાનાં જ્ઞાતારઃ કર્તારશ્ ચ । યજ્ઞૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ ક્ષપિતં નાશિતં કલ્મષં પાપં યેષાં તે યજ્ઞ-ક્ષપિત-કલ્મષાઃ । યજ્ઞાન્ કૃત્વાવશિષ્ટે કાલે ઽન્નમ્ અમૃત-શબ્દ-વાચ્યં ભુઞ્જત ઇતિ યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજઃ । તે સર્વે ઽપિ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનં નિત્યં સંસારાન્ મુચ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞ-વિદ ઉક્ત-લક્ષણાન્ યજ્ઞાન્ વિન્દમાનાઃ સન્તો જ્ઞાન-દ્વારા બ્રહ્મ યાન્તિ । અત્રાનનુસંહિતં ફલમ્ આહ યજ્ઞ-શિષ્ટં યજ્ઞાવશિષ્ટં યદ્ અમૃતં ભોગૈશ્વર્ય-સિદ્ધ્ય્-આદિકં તદ્ ભુઞ્જત ઇતિ

બલદેવઃ : એતે ખલ્વ્ ઇન્દિર્ય-વિજય-કામાઃ સર્વે ઽપીતિ યજ્ઞ-વિદઃ । પૂર્વોક્તાન્ દેવાદિ-યજ્ઞાન્ વિન્દમાના તૈર્ એવ યજ્ઞૈઃ ક્ષપિત-કલ્મષાઃ

ભ્ગ્ 4.31
યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
નાયં લોકો ઽસ્ત્ય્ અયજ્ઞસ્ય કુતો ઽન્યઃ કુરુસત્તમ

શ્રીધરઃ : યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજ ઇતિ । યજ્ઞાન્ કૃત્વા અવશિષ્ટે કાલે ઽનિષિદ્ધમ્ અન્નમ્ અમૃત-રૂપં ભુઞ્જત ઇતિ તથા । તે સનાતનં નિત્યં બ્રહ્મ જ્ઞાન-દ્વારેણ પ્રાપ્નુવન્તિ । તદ્-અકરણે દોષમ્ આહ નાયમ્ ઇતિ । અયમ્ અલ્પ-સુખો ઽપિ મનુષ્ય-લોકો ઽયજ્ઞસ્ય યજ્ઞાનુષ્ઠાન-રહિતસ્ય નાસ્તિ । કુતો ઽન્યો બહુ-સુખઃ પર-લોકઃ । અતો યજ્ઞાઃ સર્વથા કર્તવ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અન્વયે ગુણમ્ ઉક્ત્વા વ્યતિરેકે દોષમ્ આહ યેજ્ઞેત્ય્ અર્ધેન । ઉક્તાનાં યજ્ઞાનાં મધ્યે ઽન્યતમો ઽપિ યજ્ઞો યસ્ય નાસ્તિ સો ઽયજ્ઞસ્ તસ્યાયમ્ અલ્પ-સુખો ઽપિ મનુષ્ય-લોકો નાસ્તિ સર્વ-નિન્દ્યત્વાત્ । કુતો ઽન્યો વિશિષ્ટ-સાધન-સાધ્યઃ પર-લોકો હે કુરુ-સત્તમ

વિશ્વનાથઃ : તથાનુસંહિતં ફલમ્ આહ બ્રહ્મ યાન્તીતિ । તદ્-અકરણે પ્રત્યવાયમ્ આહ નાયમ્ ઇતિ । અયમ્ અલ્પ-સુખો મનુષ-લોકો ઽપિ નાસ્તિ । કુતો ઽન્યો દેવાદિ-લોકસ્ તેન પ્રાપ્તવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અનનુસંહિતં ફલમ્ આહ યજ્ઞ-શિષ્ટેતિ । યજ્ઞ-શિષ્ટં યદ્ અમૃતમ્ અન્નાદિ ભોગૈશ્વર્ય-સિદ્ધ્ય્-આદિ ચ તદ્-ભુઞ્જાનાઃ । અનુસંહિતં ફલમ્ આહ યાન્તીતિ । તત્-સાધ્યેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મેતિ પ્રાગ્વત્

ભ્ગ્ 4.32
એવં બહુ-વિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે ।
કર્મજાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાન્ એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે

શ્રીધરઃ : જ્ઞાન-યજ્ઞં સ્તોતુમ્ ઉક્તાન્ યજ્ઞાન્ ઉપસંહરતિ એવં બહુ-વિધા ઇતિ । બ્રહ્મણો વેદસ્ય મુખે વિતતાઃ । વેદેન સાક્ષાદ્-વિહિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ તાન્ સર્વાન્ વાઙ્-મનઃ-કાય-કર્મ-જનિતાન્ આત્મ-સ્વરૂપ-સંસ્પર્શ-રહિતાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ । આત્મનઃ કર્માગોચરત્વાત્ । એવં જ્ઞાત્વા જ્ઞાન-નિષ્ઠઃ સન્ સંસારાદ્ વિમુક્તો ભવિષ્યસિ

મધુસૂદનઃ : કિં ત્વયા સ્વોત્પ્રેક્ષા-માત્રેણૈવમ્ ઉચ્યતે ન હિ વેદ એવાત્ર પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ એવમ્ ઇતિ । એવં યથોક્તા બહુ-વિધા બહુ-પ્રકારા યજ્ઞાઃ સર્વ-વૈદિક-શ્રેયઃ-સાધન-રૂપા વિતતા વિસ્તૃતા બ્રહ્મણો વેદસ્ય મુખે દ્વારે વેદ-દ્વારેણૈવૈતે ઽવગતા ઇત્ય્ અર્થઃ । વેદ-વાક્યાનિ તુ પ્રત્યેકં વિસ્તર-ભયાન્ નોદાહ્રિયન્તે । કર્મજાન્ કાયિક-વાચિક-માનસ-કર્મોદ્ભવાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ તાન્ સર્વાન્ યજ્ઞાન્ નાત્મજાન્ । નિર્વ્યાપારો હ્ય્ આત્મા ન તદ્-વ્યાપારા એતે કિન્તુ નિર્વ્યાપારો ઽહમ્ ઉદાસીન ઇત્ય્ એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે ઽસ્માત્ સંસાર-બન્ધનાદ્ ઇતિ શેષઃ

વિશ્વનાથઃ : બ્રહ્મણો વેદસ્ય મુખેન વેદેન સ્વમુખેનૈવ સ્પષ્ટમ્ ઉક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । કર્મજાન્ વાઙ્-મનઃ-કાય-કર્મ-જનિતાન્

બલદેવઃ : એવમ્ ઇતિ । બ્રહ્મણો વેદસ્ય મુખે વિતતાઃ । વિવિક્તાત્મ-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયતયા સ્વ-મુખેનૈવ તેન સ્ફુટમ્ ઉક્તાઃ । કર્મજાન્ વાઙ્-મનઃ-કાય-કર્મ-જનિતાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં જ્ઞાત્વા તદ્-ઉપાયતયા તેનોક્તાન્ તાન્ અવબુધ્યાનુષ્ઠાય તદ્-ઉત્પન્ન-વિજ્ઞાનેનાવલોકિતાત્મ-દ્વયઃ સંસારાદ્ વિમોક્ષ્યસે

ભ્ગ્ 4.33
શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઃ પરન્તપ ।
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે

શ્રીધરઃ : કર્મ-યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞસ્ તુ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । દ્રવ્ય-મયાદ્ અનાત્મ-વ્યાપાર-જન્યાદ્ દૈવાદિ-યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઃ શ્રેયાન્ શ્રેષ્ઠઃ । યદ્યપિ જ્ઞાન-યજ્ઞસ્યાપિ મનો-વ્યાપારાધીનત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ તથાપ્ય્ આત્મ-સ્વરૂપસ્ય જ્ઞાનસ્ય મનઃ-પરિણામે ઽભિવ્યક્તિ-માત્રમ્ । ન તજ્-જન્યત્વમ્ ઇતિ દ્રવ્ય-મયાદ્ વિશેષઃ । શ્રેષ્ઠત્વે હેતુઃ -- સર્વં કર્માખિલં ફલ-સહિતં જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે । અન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સર્વં તદ્ અભિસમેતિ યત્ કિં ચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તીતિ શ્રુતેઃ

મધુસૂદનઃ : સર્વેષાં તુલ્યવન્ નિર્દેશાત્મ-કર્મ-જ્ઞાનયોઃ સામ્ય-પ્રાપ્તાવ્ આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ સાક્ષાન્ મોક્ષ-ફલત્વાત્ । દ્રવ્ય-મયાત્ તદ્-ઉપલક્ષિતાજ્ જ્ઞાન-શૂન્યાત્ સર્વસ્માદ્ અપિ યજ્ઞાત્ સંસાર-ફલાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞ એક એવ । હે પરન્તપ ! કસ્માદ્ એવમ્ ? યસ્માત્ સર્વં કર્મેષ્ટિ-પશુ-સોમ-ચયન-રૂપં શ્રૌતમ્ અખિલં નિરવશેષં સ્માર્તમ્ ઉપાસનાદિ-રૂપં ચ યત્ કર્મ તજ્-જ્ઞાને બ્રહ્માત્મૈક્ય-સાક્ષાત્કારે સમાપ્યતે પ્રતિબન્ધ-ક્ષય-દ્વારેણ પર્યવસ્યતિ । તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાને તપસાનાશકેન ઇતિ ધર્મેન પાપમ્ અપનુદતિ ઇતિ ચ શ્રુતેઃ । સર્વાપેક્ષા
ચ યજ્ઞાદિ-શ્રુતેર્ અશ્વવત્ [વ્સ્. 3.4.26] ઇતિ ન્યાયાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તેષાં મધ્યે બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ-હવિર્ ઇતિ લક્ષણાદ્ અપિ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાદ્ બ્રહ્માગ્નાવ્ ઇત્ય્ અનેનોક્તો જ્ઞાન-યજ્ઞઃ શ્રેયાન્ । કુતઃ ? જ્ઞાને સતિ સર્વં કર્માખિલમ્ અવ્યર્થં સત્ પરિસમાપ્યતે સમાપ્તીભવતિ । જ્ઞાનાનન્તરં કર્મ ન તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ઉક્તાઃ કર્મ-યોગા વિવિક્તાત્માનુસન્ધિ-ગર્ભત્વાદ્ અરણ્યાદ્ ઇવ ઉભય-રૂપાસ્ તેષુ જ્ઞાન-રૂપં સંસ્તૌતિ શ્રેયાન્ ઇતિ । દ્વિરૂપે કર્મણિ કર્મ-દ્રવ્ય-ભયાદ્ અંશાજ્ જ્ઞાન-મયો ઽંશઃ શ્રેયાન્ પ્રશસ્તરઃ । દ્રવ્ય-મયાદ્ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણામ્ ઇન્દિર્ય-સંયમાદીનાં તેષાં તદ્-ઉપાયત્વાત્ । એતદ્ વિવૃણોતિ - હે પાર્થ ! જ્ઞાને સતિ સર્વં કર્માખિલં સાઙ્ગં પરિસમાપ્યતે નિવૃત્તિમ્ એતિ ફલે જાતે સાધન-નિવૃત્તેર્ દર્શનાત્

ભ્ગ્ 4.34
તદ્ વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા ।
ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્ તત્ત્વ-દર્શિનઃ

શ્રીધરઃ : એવમ્ભૂતાત્મ-જ્ઞાને સાધનમ્ આહ તદ્ ઇતિ । તદ્ તજ્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ જાનીહિ પ્રાપ્નુહીત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાનિનાં પ્રણિપાતેન દણ્ડવન્-નમસ્કારેણ । તતઃ પરિપ્રશ્નેન । કુતો ઽયં મે સંસારઃ ? કથં વા નિવર્તેત ? ઇતિ પરિપ્રશ્નેન । સેવયા ગુરુ-શુશ્રૂષયા ચ । જ્ઞાનિનઃ શાસ્ત્રજ્ઞાઃ । તત્ત્વ-દર્શિનો ઽપરોક્ષાનુભવ-સમ્પન્નાશ્ ચ । તે તુભ્યં જ્ઞાનમ્ ઉપદેશેન સમ્પાદયિષ્યન્તિ

મધુસૂદનઃ : એતાદૃશ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તૌ કો ઽતિપ્રત્યાસન્ન ઉપાય ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદ્ વિદ્ધીતિ । તત્-સર્વ-કર્મ-ફલ-ભૂતં જ્ઞાનં વિદ્ધિ લભસ્વ આચાર્યાનભિગમ્ય તેષાં પ્રણિપાતેન પ્રકર્ષેણ નીચૈઃ પતનં પ્રણિપાતો દીર્ઘ-નમસ્કારસ્ તેન કો ઽહં કથં બદ્ધો ઽસ્મિ કેનોપાયેન મુચ્યેયમ્ ઇત્ય્ આદિ પરિપ્રશ્નેન બહુ-વિષયેણ પ્રશ્નેન । સેવયા સર્વ-ભાવેન તદ્-અનુકૂલ-કારિતયા । એવં ભક્તિ-શ્રદ્ધાતિશય-પૂર્વકેણાવનતિ-વિશેષેણાભિમુખાઃ સન્ત ઉપદેક્ષ્યન્ત્ય્ ઉપદેશેન સમ્પાદયિષ્યન્તિ તે તુભ્યં જ્ઞાનં પરમાત્મ-વિષયં સાક્ષાન્ મોક્ષ-ફલં જ્ઞાનિનઃ પદ-વાક્ય-ન્યાયાદિમાન-નિપુણાસ્
તત્ત્વ-દર્શિનઃ કૃત-સાક્ષાત્કારાઃ । સાક્ષાત્કારવદ્ભિર્ ઉપદિષ્ટમ્ એવ જ્ઞાનં ફલ-પર્યવસાયિ ન તુ તદ્-રહિતૈઃ પદ-વાક્ય-ન્યાયાદિમાન-નિપુણૈર્ અપીતિ ભગવતો મતમ્ । તદ્ વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ સમિત્-પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મ-નિષ્ઠમ્ ઇતિ શ્રુતિ-સંવાદિ । તત્રાપિ શ્રોત્રિયમ્ અધીત-વેદં બ્રહ્મ-નિષ્ઠં કૃત-બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાનાત્ । બહુ-વચનં ચેદમ્ આચાર્ય-વિષયમ્ એકસ્મિન્ન્ અપિ ગૌરવાતિશયાર્થં ન તુ બહુત્વ-વિવક્ષયા । એકસ્માદ્ એવ તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારવત આચાર્યાત્ તત્ત્વ-જ્ઞાનોદયે સત્યાચાર્યાન્તર-ગમનસ્ય તદ્-અર્થમ્ અયોગાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : તજ્-જ્ઞાન-પ્રાપ્તયે પ્રકારમ્ આહ તદ્ ઇતિ । પ્રણિપાતેન જ્ઞાનોપદેષ્ટરિ ગુરૌ દણ્ડવન્-નમસ્કારેણ । ભગવન્ ! કુતો ઽયં મે સંસારઃ ? કથં નિવર્તિષ્યતે ? ઇતિ પરિપ્રશ્નેન ચ । સેવયા તત્-પરિચર્યયા ચ । તદ્ વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ સમિત્-પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મ-નિષ્ઠમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ

બલદેવઃ : એવં જીવ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનં તત્-સાધનં ચ સાઙ્ગમ્ ઉપદિશ્ય પર-સ્વરૂપોપાસન-જ્ઞાનમ્ ઉપદ્શન્ સત્-પ્રસઙ્ગ-લભ્યત્વં તસ્યાહ તદ્ ઇતિ । યદ્ અર્થં તદ્ ઉભયં મયા તવોપદિષ્ટં અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ [ગીતા 2.17] ઇત્ય્ આદિના તત્ પરાત્મ-સમ્બન્ધિ-જ્ઞાનં પ્રણિપાતાદિભિઃ પ્રસાદિતેભ્યો જ્ઞાનિભ્યઃ સદ્ભ્યસ્ ત્વમ્ અવગત-સ્વ-સ્વરૂપો વિદ્ધિ પ્રાપ્નુહિ । તત્ર પ્રણિપાતો દણ્ડવત્-પ્રણતિઃ । સેવા ભૃત્યવત્ તેષાં પરિચર્યા । પરિપ્રશ્નઃ તત્-સ્વરૂપ-તદ્-ગુણ-તદ્-વિભૂતિ-વિષયકો વિવિધઃ પ્રશ્નઃ ।
નનૂદાસીનાસ્ તે ન વક્ષ્યન્તીતિ ચેત્ તત્રાહ ઉપેતિ । તે જ્ઞાનિનો ઽધિગત-સ્વરૂપાત્માનઃ પ્રણિપાતાદિના તજ્-જિજ્ઞાસુતામ્ આલક્ષ્ય તે તુભ્યં તાદૃશાય તત્-સમ્બન્ધિ જ્ઞાનમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ તત્ત્વ-દર્શિનસ્ તજ્-જ્ઞાન-પ્રચારકાઃ કારુણિકા ઇતિ યાવત્ ।
નન્વ્ અત્ર તદ્ ઇતિ જીવ-જ્ઞાનં વાચ્યં પ્રકૃતત્વાદ્ ઇતિ ચેન્, ન । ન ત્વ્ એવાહં જાતુ નાસં [ગીતા 2.12], યુક્ત આસીત મત્-પરઃ [ગીતા 2.61], અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્મા [ગીતા 4.6] ઇત્ય્ આદિના પરાત્મનો ઽપ્ય્ અપ્રાકૃતત્વાત્ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ - અન્યાર્થશ્ ચ પરામર્શઃ [વ્સ્. 1.3.20] ઇતિ । અન્યથા શ્રુતિ-સૂત્રાર્થ-સંવાદિનો ઽગ્રિમસ્ય જ્ઞાન-મહિમ્નો વિરોધઃ સ્યાદ્ ઉક્તમ્ એવ સુષ્ઠુ

ભ્ગ્ 4.35
યજ્ જ્ઞાત્વા ન પુનર્ મોહમ્ એવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ ।
યેન ભૂતાન્ય્ અશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્મન્ય્ અથો મયિ

શ્રીધરઃ : જ્ઞાન-ફલમ્ આહ યજ્ જ્ઞાત્વેતિ સાર્ધૈસ્ ત્રિભિઃ । યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય પુનર્ બન્ધુ-વધાદિ-નિમિત્તં મોહમ્ ન પ્રાપ્સ્યસિ । તત્ર હેતુઃ - યેન જ્ઞાનેન ભૂતાનિ પિતાપુત્રાદીનિ સ્વાવિદ્યા-વિજૃમ્ભિતાનિ સ્વાત્મન્ય્ એવાભેદેન દ્રક્ષ્યસિ । અથો અનન્તરમ્ આત્માનં મયિ પરમાત્મન્ય્ અભેદેન દ્રક્ષ્યસીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અતિનિર્બન્ધેન જ્ઞાનોત્પાદને કિંસ્યાત્ અત આહ યજ્ જ્ઞાત્વેતિ । યત્ પૂર્વોક્તં જ્ઞાનમ્ આચાર્યૈર્ ઉપદિષ્ટં જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય । ઓદન-પાકં પચતીતિવત્ તસ્યૈવ ધાતોઃ । સામાન્ય-વિવક્ષયા પ્રયોગઃ । ન પુનર્ મોહમ્ એવં બન્ધુ-વધાદિ-નિમિત્તં ભ્રમં યાસ્યસિ । હે પરન્તપ !
કસ્માદ્ એવં યસ્માદ્ એવ જ્ઞાનેન ભૂતાનિ પિતૃ-પુત્રાદીનિ અશેષેણ બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તાનિ સ્વાવિદ્યા-વિજૃમ્ભિતાનિ આત્મનિ ત્વયિ ત્વં-પદાર્થે ઽથો અપિ મયિ ભગવતિ વાસુદેવે તત્-પદાર્થે પરમાર્થતો ભેદ-રહિતે ઽધિષ્ઠાન-ભૂતે દ્રક્ષ્યસ્ય્ અભેદેનૈવ । અધિષ્ઠાનાતિરેકેણ કલ્પિતસ્યાભાવાત્ । માં ભગવન્તં વાસુદેવમ્ આત્મત્વેન સાક્ષાત્કૃત્ય સર્વાજ્ઞાન-નાશે તત્-કાર્યાણિ ભૂતાનિ ન સ્થાસ્યન્તીતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : જ્ઞાનસ્ય ફલમ્ આહ યજ્ જ્ઞાત્વેતિ સાર્ધૈસ્ ત્રિભિઃ । યજ્ જ્ઞાનં દેહાદ્ અતિઇક્ત એવાત્મેતિ લક્ષણં જ્ઞાત્વૈવં મોહમ્ અન્તઃ-કરણ-ધર્મં ન પ્રાપ્સ્યસિ । યેન ચ મોહ-વિગમેન સ્વાભાવિક-નિત્ય-સિદ્ધાત્મ-જ્ઞાન-લાભાદ્ અશેષાણિ ભૂતાનિ મનુષ્ય-તિર્યગ્-આદીન્ય્ આત્મનિ જીવાત્મન્ય્ ઉપાધિત્વેન સ્થિતાનિ પૃથગ્ દ્રક્ષ્યસિ । અથો મયિ પરમ-કારણે ચ કાર્યત્વેન સ્થિતાનિ દ્રક્ષ્યસિ

બલદેવઃ : ઉક્ત-જ્ઞાન-ફલમ્ આહ યદ્ ઇતિ । યજ્-જીવ-જ્ઞાન-પૂર્વકં પરમાત્મ-સમ્બન્ધિ-જ્ઞાનં જ્ઞાત્વોપલભ્ય પુનર્ એવં બન્ધુ-વધાદિ-હેતુકં મોહં ન યાસ્યસિ । કથં ન યાસ્યામીતિય્ અત્રાહ યેનેતિ । યેન જ્ઞાનેન ભૂતાનિ દેવ-માનવાદિ-શરીરાણિ અશેષેણ સામસ્ત્યેન સર્વાણીત્ય્ અર્થઃ । આત્મનિ સ્વ-સ્વરૂપે ઉપાધિત્વેન સ્થિતાનિ તાનિ પૃથગ્ દ્રક્ષ્યસિ । અથો મયિ સર્વેશ્વરે સર્વ-હેતૌ કાર્યત્વેન સ્થિતાનિ તાનિ દ્રક્ષ્યસીતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - દેહ-દ્વય-વિવિક્તા જીવાત્માનસ્ તેષાં હરિ-વિમુખાનાં હરિ-માયયૈવ દેહેષુ દૈહિક્તેષુ ચ મમત્વાનિ રચિતાનિ । હન્તૃ-હન્તવ્ય-ભાવાવભાસશ્ ચ તયૈવ । શુદ્ધ-સ્વરૂપાણાં ન તત્-તત્-સમ્બદ્ધઃ
। પરમાત્મા ખલુ સર્વેશ્વરઃ સ્વાશ્રિતાનાં જીવાનાં તત્-તત્-કર્માનુગુણતયા તત્-તદ્-દેહેન્દ્રિયાણિ તત્-તદ્-દેહ-યાત્રાં લોકાન્તરેષુ તત્-તત્-સુખ-ભોગાંશ્ ચ સમ્પાદયત્ય્ ઉપાસિતસ્ તુ મુક્તિમ્ ઇત્ય્ એવ જ્ઞાનિનો ન મોહાવકાશ ઇતિ

ભ્ગ્ 4.36
અપિ ચેદ્ અસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપ-કૃત્તમઃ ।
સર્વં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ

શ્રીધરઃ : કિં ચ અપિ ચેદ્ ઇતિ । સર્વેભ્યઃ પાપ-કારિભ્યો યદ્યપ્ય્ અતિશયેન પાપ-કારી ત્વમ્ અસિ, તથાપિ સર્વં પાપ-સમુદ્રં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ જ્ઞાન-પોતેનૈવ સમ્યગ્-અનાયાસેન તરિષ્યસિ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ શૃણુ જ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યમ્ અપિ ચેદ્ ઇતિ । અપિ ચેદ્ ઇત્ય્ અસમ્ભાવિતાભ્યુપગમ-પ્રદર્શનાર્થૌ નિપાતૌ । યદ્યપ્ય્ અયમ્ અર્થો ન સમ્ભવત્ય્ એવ, તથાપિ જ્ઞાન-ફલ-કથનાયાભ્યુપેત્યોચ્યતે । યદ્યપિ ત્વં પાપ-કારિભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽપ્ય્ અતિશયેન પાપ-કારી પાપ-કૃત્તમઃ સ્યાસ્ તથાપિ સર્વં વૃજિનં પાપમ્ અતિદુસ્તરત્વેનાર્ણવ-સદૃશં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ નાન્યેન જ્ઞાનમ્ એવ પ્લવં પોતં કૃત્વા સન્તરિષ્યસિ સમ્યગ્ અનાયાસેન પુનર્ આવૃત્તિ-વર્જિતત્વેન ચ તરિષ્યસિ અતિક્રમિષ્યસિ । વૃજિન-શબ્દેનાત્ર ધર્માધર્મ-રૂપં કર્મ સંસાર-ફલમ્ અભિપ્રેતં મુમુક્ષોઃ પાપવત્ પુણ્યસ્યાપ્ય્ અનિષ્ટત્વાત્

વિશ્વનાથઃ : જ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યમ્ આહ અપિ ચેદ્ ઇતિ । પાપિભ્યઃ પાપ-કૃદ્ભ્યો ઽપિ સકાશાદ્ યદ્યપ્ય્ અતિશયેન પાપકારી ત્વમ્ અસિ, તથાપિ અત્રૈતાવત્ પાપ-સત્ત્વે કથમ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિઃ ? તદ્-અભાવે ચ કથં જ્ઞાનોત્પત્તિઃ ? નાપ્ય્ ઉત્પન્ન-જ્ઞાનસ્યૈતદ્ દુરાચારત્વં સમ્ભવેદ્ અતો ઽત્ર વ્યાખ્યા શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાનામ્ - અપિ ચેદ્ ઇત્ય્ અસમ્ભાવિતાભ્યુપગમ-પ્રદર્શનાર્થૌ નિપાતૌ । યદ્યપ્ય્ અયમ્ અર્થો ન સમ્ભવત્ય્ એવ, તથાપિ જ્ઞાન-ફલ-કથનાયાભ્યુપેત્યોચ્યતે ઇત્ય્ એષા

બલદેવઃ : જ્ઞાન-પ્રભાવમ્ આહ અપિ ચેદ્ ઇતિ । યદ્યપિ સર્વેભ્યઃ પાપ-કર્તૃભ્યસ્ ત્વમ્ અતિશયેન પાપ-કૃદ્ અસિ, તથાપિ સર્વં વૃજિનં નિખિલં પાપં દુસ્તરત્વેનાર્ણવ-તુલ્યમ્ ઉક્ત-લક્ષણ-જ્ઞાન-પ્લવેન સન્તરિષ્યસિ

ભ્ગ્ 4.37
યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વ-કર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા

શ્રીધરઃ : સમુદ્રવત્ સ્થિતસ્યૈવ પાપસ્યાતિલઙ્ઘન-માત્રં, ન તુ પાપસ્ય નાશઃ । ઇતિ ભ્રાન્તિં દૃષ્ટાન્તેન વારયન્ન્ આહ યથૈધાંસીતિ । એધાંસિ કાષ્ઠાનિ પ્રદીપ્તો ઽગ્નિર્ યથા ભસ્મીભાવં નયતિ તથાત્મ-જ્ઞાનમ્ આપન્નો મુમુક્ષુઃ કાલેન મહતાત્મનિ વિન્દતિ લભત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ સમુદ્રવત્ તરણે કર્મણાં નાશો ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તરમ્ આહ યથૈધાંસીતિ । યથૈધાંસિ કાષ્ઠાનિ સમિદ્ધઃ પ્રજ્વલિતો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે ભસ્મીભાવં નયતિ હે ઽર્જુન જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વ-કર્માણિ પાપાનિ પુણ્યાનિ ચાવિશેષેણ પ્રારબ્ધ-ફલ-ભિન્નાનિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા તત્-કારણાજ્ઞાન-વિનાશેન વિનાશયતીત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે ॥ [મુણ્ડુ 2.2.8] ઇતિ ।
તદ્-અધિગમ ઉત્તર-પૂર્વાર્ધયોર્ અશ્લેષ-વિનાશૌ તદ્-વ્યપદેશાત્ । ઇતરસ્યાપ્ય્ એવમ્ અસંશ્લેષઃ પાતે તુ [વ્સ્. 4.1.13-14] ઇતિ ચ સૂત્રે । અનારબ્ધે પુણ્ય-પાપે નશ્યત એવેત્ય્ અત્ર સૂત્રમ્ અનારબ્ધ-કાર્ય એવ તુ પૂર્વે તદ્-અવધેઃ [વ્સ્. 4.1.15] ઇતિ । જ્ઞાનોત્પાદક-દેહારમ્ભકાણાં તુ તદ્-દેહાન્ત એવ વિનાશઃ । તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવન્ ન વિમોક્ષ્યે [છાન્દુ 6.14.2] ઇતિ શ્રુતેઃ । ભોગેન ત્વ્ ઇતરે ક્ષપયિત્વા સમ્પદ્યતે [વ્સ્. 4.1.19] ઇતિ સૂત્રાચ્ ચ । આધિકારિકાણાં તુ યાન્ય્ એવ જ્ઞાનોત્પાદક-દેહારમ્ભકાણિ તાન્ય્ એવ દેહાન્તરારમ્ભકાણ્ય્ અપિ । યથા વસિષ્ટાપાન્તર-તમઃ-પ્રભૃતીનામ્ । તથા ચ સૂત્રં યાવદ્-અધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ આધિકારિકાણામ્ [વ્સ્. 3.3.32] ઇતિ । અધિકારો ઽનેક-દેહારમ્ભકં બલવત્-પ્રારબ્ધ-ફલં
કર્મ । તચ્ ચોપાસકાનામ્ એવ નાન્યેષાં । અનારબ્ધ-ફલાનિ નશ્યન્તિ આરબ્ધ-ફલાનિ તુ યાવદ્-ભોગ-સમાપ્તિ તિષ્ઠન્તિ । ભોગશ્ ચૈકેન દેહેનાનેકેન વેતિ ન વિશેષઃ । વિસ્તરસ્ ત્વ્ આકર દ્રષ્ટવ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : શુદ્ધાન્તઃકરણસ્યોત્પન્નં તુ પ્રારબ્ધ-ભિન્નં કર્મ-માત્રં વિનાશયતીતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । સમિદ્ધઃ પ્રજ્વલિતઃ

બલદેવઃ : બ્રહ્મ-વિદ્યયા પાપ-કર્માણિ નશ્યન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં પુણ્ય-કર્માણ્ય્ અપિ નશ્યન્તીત્ય્ આહ યથેતિ । એધાંસિ કાષ્ઠાનિ સમિદ્ધઃ પ્રજ્વલિતો ઽગ્નિર્ યથા ભસ્મસાત્ કુરુતે, તથા જ્ઞાનાગ્નિઃ સ્વ-પરાત્માનુભવ-વહ્નિઃ સર્વાણિ કર્માણિ પુણ્યાનિ પાપાનિ ચ પ્રારબ્ધેતરાણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે । તત્ર સઞ્ચિતાનિ પ્રારબ્ધેતરાણીપીકતુલવન્ નિર્દહતિ ક્રિયમાણાનિ પદ્મ-પત્રામ્બુ-બિન્દુવદ્ વિશેષયતિ પ્રારબ્ધાનિ તુ તત્-પ્રભાવેનાતિજીર્ણાન્ય્ અપિ સત્-પથ-પ્રચારાર્થયા હરેર્ ઇચ્છયૈવાત્માનુભવિન્ય્ અવસ્થાપયતીતિ । શ્રુતિશ્ ચ -ઉભે ઉહૈવૈષ એતે તરત્ય્ અમૃતઃ સાધ્વસાધુની ઇતિ । એષ બ્રહ્માનુભવી ઉભે સંચિત્ય ક્રિયમાણે એતે સાધ્વસાધુની પુણ્ય-પાપે કર્મણી તરતિ ક્રામતીત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ
તદ્-અધિગમ ઉત્તર-પૂર્વાર્ધયોર્ અશ્લેષ-વિનાશૌ તદ્-વ્યપદેશાત્ [વ્સ્. 4.1.13] ઇત્ય્ આદિભિઃ

ભ્ગ્ 4.38
ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ।
તત્ સ્વયં યોગ-સંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુમ્ આહ ન હીતિ । પવિત્રં શુદ્ધિ-કરમ્ । ઇહ તપો-યોગાદિષુ મધ્યે જ્ઞાન-તુલ્યં નાસ્ત્ય્ એવ । તર્હિ સર્વે ઽપિ કિમ્ ઇત્ય્ આત્મ-જ્ઞાનમ્ એવ નાભ્યસન્ત ઇતિ ? અત આહ તત્ સ્વયમ્ ઇતિ સાર્ધેન । તદ્ આત્મનિ વિષયે જ્ઞાનં કાલેન મહતા કર્મ-યોગેન સંસિદ્ધો યોગ્યતાં પ્રાપ્તઃ સન્ સ્વયમ્ એવાનાયાસેન લભતે । ન તુ કર્મ-યોગં વિનેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ન હીતિ । ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ પાવનં શુદ્ધિ-કરમ્ અન્યદ્ ઇહ વેદે લોક-વ્યવહારે વા વિદ્યતે, જ્ઞાન-ભિન્નસ્ય અજ્ઞાનાનિવર્તકત્વેન સમૂલ-પાપ-નિવર્તકત્વાભાવાત્ કારણ-સદ્-ભાવેન પુનઃ પાપોદયાચ્ ચ । જ્ઞાનેન ત્વ્ અજ્ઞાન-નિવૃત્ત્યા સમૂલ-પાપ-નિવૃત્તિર્ ઇતિ તત્-સમમ્ અન્યચ્ ચ વિદ્યતે ।
તદ્ આત્મ-વિષયં જ્ઞાનં સર્વેષાં કિમ્ ઇતિ ઝટિતિ નોત્પદ્યતે ? તત્રાહ તજ્ જ્ઞાનં કાલેન મહતા યોગ-સંસિદ્ધો યોગેન પૂર્વોક્ત-કર્મ-યોગેન સંસિદ્ધઃ સંસ્કૃતો યોગ્યતામ્ આપન્નઃ સ્વયમ્ આત્મન્ય્ અન્તઃ-કરણે વિન્દતિ લભતે ન તુ યોગયતામ્ આપન્નો ઽન્ય-દત્તં સ્વ-નિષ્ઠતયા ન વા પર-નિષ્ઠં સ્વીયતયા વિન્દતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ઇહ તપો-યોગાદિ-યુક્તેષુ મધ્યે જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રં કિમ્ અપિ નાસ્તિ । તજ્ જ્ઞાનં ન સર્વ-સુલભમ્ । કિન્તુ યોગેન નિષ્કામ-કર્મ-યોગેન સમ્યક્ સિદ્ધ એવ, ન ત્વ્ અપરિપક્વઃ । સો ઽપિ કાલેનૈવ, ન તુ સદ્યઃ । આત્મનિ સ્વસ્મિન્ સ્વયં પ્રાપ્તં વિન્દતિ । ન તુ સન્ન્યાસ-ગ્રહણ-માત્રેણૈવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ન હીતિ । હિ યતો જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રં શુદ્ધિ-કરં તપસ્ તીર્થાટનાદિકં નાસ્તિ । અતસ્ તત્ સર્વ-પાપ-નાશકં તજ્ જ્ઞાનં ન સર્વ-સુલભં, કિન્તુ યોગેન નિષ્કામ-કર્મણા સંસિદ્ધઃ પરિપક્વ એવ કાલેનૈવ, ન તુ સદ્યઃ । આત્મનિ સ્વસ્મિન્ સ્વયં લબ્ધં વિન્દતિ । ન તુ પારિવ્રાજ્ય-ગ્રહણ-માત્રેણેતિ

ભ્ગ્ 4.39
શ્રદ્ધાવાંલ્ લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : કિં ચ શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ । શ્રદ્ધાવાન્ ગુરૂપદિષ્ટે ઽર્થે આસ્તિક્ય-બુદ્ધિમાન્ । તત્-પરસ્ તદ્-એક-નિષ્ઠઃ । સંયતેન્દ્રિયશ્ ચ । તજ્ જ્ઞાનં લભતે । નાન્યઃ । અતઃ શ્રદ્ધાદિ-સમ્પત્ત્યા જ્ઞાન-લાભાત્ પ્રાક્ કર્મ-યોગ એવ શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ અનુષ્ઠેયઃ । જ્ઞાન-લાભાનન્તરં તુ ન તસ્ય કિંચિત્ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ જ્ઞાનં લબ્ધ્વા તુ મોક્ષમ્ અચિરેણ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : યેનૈકાન્તેન જ્ઞાન-પ્રાપ્તિર્ ભવતિ સ ઉપાયઃ પૂર્વોક્ત-પ્રણિપાતાદ્ય્-અપેક્ષયાપ્ય્ આસન્નતર ઉચ્યતે શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ । ગુરુ-વેદાન્ત-વાક્યેષ્વ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ વેતિ પ્રમા-રૂપાસ્તિક્ય-બુદ્ધિઃ શ્રદ્ધા તદ્વાન્ પુરુષો લભતે જ્ઞાનમ્ । એતાદૃશો ઽપિ કશ્ચિદ્ અલસઃ સ્યાત્ તત્રાહ તત્-પરઃ । ગુરૂપાસનાદૌ જ્ઞાનોપાયે ઽત્યન્તાભિયુક્તઃ । શ્રદ્ધાવાંસ્ તત્-પરો ઽપિ કશ્ચિદ્ અજિતેન્દ્રિયઃ સ્યાદ્ અત આહ સંયતેન્દ્રિયઃ । સંયતાનિ વિષયેભ્યો નિવર્તિતાનીન્દ્રિયાણિ યેન સ સંયતેન્દ્રિયઃ । ય એવં વિશેષણ-ત્રય-યુક્તઃ સો ઽવશ્યં જ્ઞાનં લભતે । પ્રણિપાતાદિસ્ તુ બાહ્યો માયાવિત્વાદિ-સમ્ભવાદ્ અનૈકાન્તિકો ઽપિ । શ્રદ્ધાવત્ત્વાદિસ્
ત્વ્ ઐકાન્તિક ઉપાય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઈદૃશેનોપાયેન જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં ચરમાં શાન્તિમ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્તિ-રૂપાં મુક્તિમ્ અચિરેણ તદ્-અવ્યવધાનેનૈવાધિગચ્છતિ લભતે । યથા હિ દીપઃ સ્વોત્પત્તિ-માત્રેણૈવાન્ધકાર-નિવૃત્તિં કરોતિ ન તુ કંચિત્ સહકારિણમ્ અપેક્ષતે તથા જ્ઞાનમ્ અપિ સ્વોત્પત્તિ-માત્રેણૈવાજ્ઞાન-નિવૃત્તિં કરોતિ ન તુ કિંચિત્ પ્રસઙ્ખ્યાનાદિકમ્ અપેક્ષત ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : તર્હિ કીદૃશઃ સન્ કદા પ્રાપ્નોતીત્ય્ અત આહ શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ । શ્રદ્ધા નિષ્કામ-કર્મણૈવાન્તઃકરણ-શુદ્ધ્યૈવ જ્ઞાનં સ્યાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રાર્થં આસ્તિક્ય-બુદ્ધિસ્ તદ્વાન્ એવ । તત્-પરસ્ તદ્-અનુષ્ઠાન-નિષ્ઠસ્ તાદૃશો ઽપિ યદા સંયતેન્દ્રિયઃ સ્યાત્ તદા પરાં શાન્તિમ્ સંસાર-નાશમ્

બલદેવઃ : કીદૃશઃ સન્ કદા વિન્દતીત્ય્ આહ શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ । નિષ્કામેન કર્મણા હૃદ્-વિશુદ્ધૌ જ્ઞાનં સ્યાદ્ ઇતિ । દૃઢ-વિશ્વાસઃ શ્રદ્ધા તદ્વાન્ । તત્-પરસ્ તદ્-અનુષ્ઠાન-નિષ્ઠસ્ તાદૃગ્ અપિ યદા સંયતેન્દ્રિયસ્ તદા પરાં શાન્તિમ્ મુક્તિમ્

ભ્ગ્ 4.40
અજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
નાયં લોકો ઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ

શ્રીધરઃ : જ્ઞાનાધિકારિણમ્ ઉક્ત્વા તદ્-વિપરીતમ્ અનધિકારિણમ્ આહ અજ્ઞશ્ ચેતિ । અજ્ઞો ગુરૂપદિષ્ટાર્થાનભિજ્ઞઃ । કથંચિજ્ જ્ઞાને જાતે ઽપિ તત્રાશ્રદ્દધાનશ્ ચ । જાતાયામ્ અપિ શ્રદ્ધાયાં મમેદં સિદ્ધેન્ ન વેતિ અંશયાક્રાન્ત-ચિત્તશ્ ચ વિનશ્યતે । સ્વાર્થાદ્ ભ્રશ્યતિ । એતેષુ ત્રિષ્વ્ અપિ સંશયાત્મા સર્વથા નશ્યતિ । યતસ્ તસ્યાયં લોકો નાસ્તિ ધનાર્જન-વિવાહાદ્ય્-અસિદ્ધેઃ । ન ચ પર-લોકો ધર્મસ્યાનિષ્પત્તેઃ । ન ચ સુખં સંશયેનઐવ ભોગસ્યાપ્ય્ અસમ્ભવાત્

મધુસૂદનઃ : અત્ર ચ સંશયો ન કર્તવ્યઃ, કસ્માત્ ? અજ્ઞ ઇતિ । અજ્ઞો ઽનધીત-શાસ્ત્રત્વેનાત્મ-જ્ઞાન-શૂન્યઃ । ગુરુ-વેદાન્ત-વાક્યાર્થ ઇદમ્ એવં ન ભવત્ય્ એવેતિ વિપર્યય-રૂપા નાસ્તિક્ય-બુદ્ધિર્ અશ્રદ્ધા તદ્વાન્ અશ્રદ્દધાનઃ । ઇદમ્ એવં ભવતિ ન વેતિ સર્વત્ર સંશયાક્રાન્ત-ચિત્તઃ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ સ્વાર્થાદ્ ભ્રષ્ટો ભવતિ । અજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ વિનશ્યતીતિ સંશયાત્માપેક્ષયા ન્યૂનત્વ-કથનાર્થં ચકારાભ્યાં તયોઃ પ્રયોગઃ । કુતઃ ? સંશયાત્મા હિ સર્વતઃ પાપીયાન્ યતો નાયં મનુષ્ય-લોકો ઽસ્તિ વિત્તાર્જનાદ્ય્-અભાવાત્, ન પરો લોકઃ સ્વર્ગ-મોક્ષાદિ-ધર્મ-જ્ઞાનાદ્ય્-અભાવાત્
। ન સુખં ભોજનાદિ-કૃતં સંશયાત્મનઃ સર્વત્ર સન્દેહાક્રાન્ત-ચિત્તસ્ય । અજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ પરો લોકો નાસ્તિ મનુષ્ય-લોકો ભોજનાદિ-સુખં ચ વર્તતે । સંશયાત્મા તુ ત્રિતય-હીનત્વેન સર્વતઃ પાપીયાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : જ્ઞાનાધિકારિણમ્ ઉક્ત્વા તદ્-વિપરીતાધિકારિણમ્ આહ અજ્ઞશ્ ચેતિ । અજ્ઞઃ પશ્વ્-આદિવન્ મૂઢઃ । અશ્રદ્દધાનઃ શાસ્ત્ર-જ્ઞાનવત્ત્વે ઽપિ નાના-વાદિનાં પરસ્પર-વિપ્રતિપત્તિં દૃષ્ટ્વા ન ક્વાપિ વિશ્વસ્તઃ । શ્રદ્ધાવત્ત્વે ઽપિ સંશયાત્મા મમૈતત્ સિધ્યેન્ ન વેતિ સન્દેહાક્રાન્ત્-મતિઃ । તેષ્વ્ અપિ મધ્યે સંશયાત્માનં વિશેષતો નિન્દતિ નાયમ્ ઇતિ

બલદેવઃ : જ્ઞાનાધિકારિણં તત્-ફલં ચાભિધાય તદ્-વિપરીતં તત્-ફલં ચાહ અજ્ઞશ્ ચેતિ । અજ્ઞઃ પશ્વ્-આદિવચ્ છાસ્ત્ર-જ્ઞાન-હીનઃ । અશ્રદ્દધાનઃ શાસ્ત્ર-જ્ઞાને સત્ય્ અપિ વિવાદિ-પ્રતિપત્તિભિર્ ન ક્વાપિ વિશ્વસ્તઃ, શ્રદ્દધાનત્વે ઽપિ સંશયાત્મા મમૈતત્ સિદ્ધ્યેન્ ન વેતિ સન્દિહાન-મના વિનશ્યતિ સ્વાર્થાદ્ વિચ્યવતે । તેષ્વ્ અપિ મધ્યે સંશયાત્માનં વિનિન્દતિ નાયમ્ ઇતિ । અયં પ્રાકૃતો લોકઃ પરો ઽપ્રાકૃતઃ સંશયાત્મનઃ કિંચિદ્ અપિ સુખં નાસ્તિ । શાસ્ત્રીય-કર્મ-જન્યં હિ સુખં, તચ્ ચ કર્મ વિવિક્તાત્મ-જ્ઞાન-પૂર્વકમ્ । તત્ર સન્દિહાનસ્ય કુતસ્ તદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 4.41
યોગ-સંન્યસ્ત-કર્માણં જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયમ્ ।
આત્મવન્તં ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનઞ્જય

શ્રીધરઃ : અધ્યાય-દ્વયોક્તાં પૂર્વાપર-ભૂમિકા-ભેદેન કર્મ-જ્ઞાન-મયીં દ્વિવિધાં બ્રહ્મ-નિષ્ઠામ્ ઉપસંહરતિ યોગેતિ દ્વાભ્યામ્ । યોગેન પરમેશ્વરારાધન-રૂપેણ તસ્મિન્ સંન્યસ્તાનિ કર્માણિ યેન તં કર્માણિ સ્વ-ફલૈર્ ન નિબધ્નન્તિ । તતશ્ ચ જ્ઞાનેન આત્મ-બોધેન કર્ત્રા સંછિન્નઃ સંસારો દેહાદ્ય્-અતિમાન-લક્ષણો યસ્ય તમ્ આત્મવન્તમ્ અપ્રમાદિનં કર્માણિ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થાનિ સ્વાતાવિકાનિ વા ન નિબધ્નન્તિ

મધુસૂદનઃ : એતાદૃશય્સ્ય સર્વાનર્થ-મૂલસ્ય સંશયસ્ય નિરાકરણાયાત્મ-નિશ્ચયમ્ ઉપાયં વદન્ન્ અધ્યાય-દ્વયોક્તાં પૂર્વાપર-ભૂમિકા-ભેદેન કર્મ-જ્ઞાન-મયીં દ્વિવિધાં બ્રહ્મ-નિષ્ઠામ્ ઉપસંહરતિ યોગેતિ દ્વાભ્યામ્ । યોગેન ભગવદ્-આરાધન-લક્ષણ-સમત્વ-બુદ્ધિ-રૂપેણ સંન્યસ્તાનિ ભગવતિ સમર્પિતાનિ કર્માણિ યેન । યદ્ વા પરમાર્થ-દર્શન-લક્ષણેન યોગેન સંન્યસ્તાનિ ત્યક્તાનિ કર્માણિ યેન તં યોગ-સંન્યસ્ત-કર્માણમ્ । સંશયે સતિ કથં યોગ-સંન્યસ્ત-કર્મત્વમ્ અત આહ જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયં જ્ઞાનેનાત્મ-નિશ્ચય-લક્ષણેન ચ્છિન્નઃ સંશયો યેન
તમ્ । વિષય-પર-વશત્વ-સ્વરૂપ-પ્રસાદે સતિ કુતો જ્ઞાનોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અત આહ આત્મવન્તમ્ અપ્રમાદિનં સર્વદા સાવધાનમ્ । એતાદૃશમ્ અપ્રમાદિત્વેન જ્ઞાનવન્તં જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયત્વેન યોગ-સંન્યસ્ત-કર્માણં કર્માણિ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થાનિ વૃથા-ચેષ્ટા-રૂપાણિ વા ન નિબધ્નન્તિ અનિષ્ટમ્ ઇષ્ટં મિશ્રં વા શરીરં નારભન્તે હે ધનંજય

વિશ્વનાથઃ : નૈષ્કર્મ્યં ત્વ્ એતાદૃશસ્ય સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ યોગાન્ નિષ્કામ-કર્મ-યોગાનન્તરમ્ એવ સંન્યસ્ત-કર્માણં સંન્યાસેન ત્યક્ત-કર્માણમ્ । તતશ્ ચ જ્ઞાનાભ્યાસાનન્તરં છિન્ન-સંશયમ્ । આત્મવન્તં પ્રાપ્ત-પ્રત્યગ્-આત્માનં કર્માણિ ન નિબધ્નન્તિ

બલદેવઃ : ઈદૃશસ્ય નૈષ્કર્મ્ય-લક્ષણા સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ યોગેતિ । યોગેન યોગ-સ્થઃ કુરુ કર્માણિ ઇત્ય્ અત્રોક્તેન સંન્યસ્તાનિ જ્ઞાનાકારતાપન્નાનિ કર્માણિ યસ્ય તમ્ । મદ્-ઉપદિષ્ટેન જ્ઞાનેન છિન્ન-સંશયો યસ્ય તમ્ । આત્મવન્તમ્ અવલોકિતાત્માનં કર્માણિ ન નિબધ્નન્તિ । તેષાં જ્ઞાનેન વિગમાત્

ભ્ગ્ 4.42
તસ્માદ્ અજ્ઞાન-સંભૂતં હૃત્-સ્થં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ ।
છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમ્ આતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત

શ્રીધરઃ : તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ આત્મનો ઽજ્ઞાનેન સંભૂતં હૃદિ-સ્થિતમ્ એનં સંશયં શોકાદિ-નિમિત્તં દેહાત્મ-વિવેક-ખડ્ગેન છિત્ત્વા પરમાત્મ-જ્ઞાનોપાય-ભૂતં કર્મ-યોગમ્ આતિષ્ઠાશ્રય । તત્ર ચ પ્રથમં પ્રસ્તુતાય યુદ્ધાયોત્તિષ્ઠ । હે ભારતેતિ ક્ષત્રિયત્વેન યુદ્ધસ્ય ધર્મત્વં દર્શિતમ્

પુમ્-અવસ્થાદિ-ભેદેન કર્મ-જ્ઞાન-મયી દ્વિધા ।
નિષ્ઠોક્તા યેન તં વન્દે શૌરિં સંશય-સંછિદમ્ ॥
ઇતિ શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
જ્ઞાન-યોગો નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : તસ્માદ્ અજ્ઞાન-સંભૂતં હૃત્-સ્થં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમ્ આતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ જ્ઞાન-યોગો નામ
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇતિ । હૃત્-સ્થં હૃદ્-ગતં સંશયં છિત્ત્વા યોગં નિષ્કામ-કર્મ-યોગમ્ આતિષ્ઠાશ્રય । ઉત્તિષ્ઠ યુદ્ધં કર્તુમ્ ઇતિ ભાવઃ

ઉક્તેષુ મુક્ત્ય્-ઉપાયેષુ જ્ઞાનમ્ અત્ર પ્રશસ્યતે ।
જ્ઞાનોપાયં તુ કર્મૈવેત્ય્ અધ્યાયાર્થો નિરૂપિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-દર્શિન્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસ્વ્ અયં ચતુર્થો હિ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ : તસ્માદ્ ઇતિ । હૃત્-સ્થં હૃદ્-ગતમ્ આત્મ-વિષયકં સંશયં મદ્-ઉપદિષ્ટેન જ્ઞાનાસિના છિત્ત્વા યોગં નિષ્કામં કર્મ મયોપદિષ્ટમ્ આતિષ્ઠ । તદ્-અર્થમ્ ઉત્તિષ્ઠેતિ

દ્વ્ય્-અંશકં ધાન્યવત્ કર્મ તુષાંશાદ્ ઇવ તણ્ડુલઃ ।
શ્રેષ્ઠં દ્રવ્યાંશતો જ્ઞાનમ્ ઇતિ તુર્યસ્ય નિર્ણયઃ

ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ