ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 29

બલદેવઃ : વ્યામિશ્રેણેતિ । સાઙ્ખ્ય-બુદ્ધિ-યોગ-બુદ્ધ્યોર્ ઇન્દ્રિય-નિવૃત્તિ-રૂપયોઃ સાધ્ય-સાધકત્વાવરોધિ યદ્ વાક્યં તદ્ વ્યામિશ્રમ્ ઉચ્યતે । તેન મે બુદ્ધિં મોહયસીવ । વસ્તુતસ્ તુ સર્વેશ્વરસ્ય મત્-સખસ્ય ચ મે મન્-મોહકતા નાસ્ત્ય્ એવ । મદ્-બુદ્ધિ-દોષાદ્ એવં પ્રયેમ્ય્ અહમ્ અતીવશબ્દાર્થઃ । તત્ તસ્માદ્ એકમ્ અવ્યામિશ્રં વાક્યં વદ । ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકેનામૃતત્વમ્ આનશુર્ નાસ્ત્ય્ અકૃતઃ કૃતેન ઇતિ શ્રુતિવત્ । યેનાહમ્ અનુષ્ઠેયં નિશ્ચિત્યાત્મનઃ શ્રેયઃ પ્રાપ્નુયામ્

ભ્ગ્ 3.3
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
લોકે ઽસ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ ।
જ્ઞાન-યોગેન સાંખ્યાનાં કર્મ-યોગેન યોગિનામ્

શ્રીધરઃ : અત્રોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ લોકે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ । અયમ્ અર્થઃ । યદિ મયા પરસ્પર-નિરપેક્ષં મોક્ષ-સાધનત્વેન કર્મ-જ્ઞાન-યોગ-રૂપં નિષ્ઠા-દ્વયમ્ ઉક્તં સ્યાત્ તર્હિ દ્વયોર્ મધ્યે યદ્ ભદ્રં સ્યાત્ તદ્ એકં વદ ઇતિ ત્વદીય-પ્રશ્નઃ સંગચ્છતે । ન તુ મયા તથોક્તમ્ । દ્વાભ્યામ્ એકૈવ બ્રહ્મ-નિષ્ઠા ઉક્તા । ગુણ-પ્રધાન-ભૂતયોસ્ તયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યાનુપપત્તેઃ એકસ્યા એવ તુ પ્રકાર-ભેદ-માત્રમ્ અધિકારિ-ભેદેનોક્તમ્ ઇતિ । અસ્મિન્ શુદ્ધાશુદ્ધાન્તઃ કરણતયા દ્વિવિધે લોકે અધિકારિ-જને દ્વે વિધે પ્રકારૌ યસ્યાઃ સા । દ્વિ-વિધા નિષ્ઠા મોક્ષ-પરતા પૂર્વાધ્યાયે મયા સાર્વજ્ઞેન પ્રોક્તા સ્પષ્ટમ્
એવોક્તા । પ્રકાર-દ્વયમ્ એવ નિર્દિશતિ જ્ઞાન-યોગેનેત્ય્ આદિ । સાઙ્ખ્યાનાં શુદ્ધાન્તઃકરણાનાં જ્ઞાન-ભૂમિકામ્ આરૂઢાનાં જ્ઞાન-પરિપાકાર્થં જ્ઞાન-યોગેન ધ્યાનાદિના નિષ્ઠા બ્રહ્મ-પરતોક્તા । તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્-પર ઇત્ય્ આદિના । સાઙ્ખ્ય-ભૂમિકામ્ આરુરુક્ષૂણાં ત્વ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-દ્વારા તદ્-આરોહણાર્થં તદ્-ઉપાય-ભૂત-કર્મ-યોગાધિકારિણાં યોગિનાં કર્મ-યોગેન નિષ્ઠોક્તા ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યત ઇત્ય્ આદિના । અતએવ તવ ચિત્ત-શુદ્ધિ-રૂપાવસ્થા-ભેદેન દ્વિ-વિધાપિ નિષ્ઠોક્તા । એષા તે ઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણ્વ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અધિકારિ-ભેદે ઽર્જુનેન પૃષ્ટે તદ્-અનુરૂપં પ્રતિવચનં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ લોકે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ । અસ્મિન્ન્ અધિકારિત્વાભિમતે લોકે શુદ્ધાશુદ્ધાન્તઃકરણ-ભેદેન દ્વિવિધે જને દ્વિવિધા દ્વિપ્રકારા નિષ્ઠા સ્થિતર્ જ્ઞાન-પરતા કર્મ-પરતા ચ પુરા પૂર્વાધ્યાયે મયા તવાત્યન્ત-હિત-કારિણા પ્રોક્તા પ્રકર્ષેણ સ્પષ્ટત્વ-લક્ષણેનોક્તા । તથા ચાધિકાર્ય્-ઐક્ય-શઙ્કયા મા ગ્લાસીર્ ઇતિ ભાવઃ । હે ઽનઘાપાપેતિ સમ્બોધયન્ન્ ઉપદેશયોગ્યતામ્ અર્જુનસ્ય સૂચયતિ । એકૈવ નિષ્ઠા સાધ્ય-સાધનાવસ્થા-ભેદેન દ્વિ-પ્રકારા ન તુ દ્વે એવ સ્વતન્ત્રે નિષ્ઠે ઇતિ કથયિતું નિષ્ઠેત્ય્ એક-વચનમ્ । તથા ચ વક્ષ્યતિ - એકં સાંખ્યં ચ યોગં
ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ [ગીતા 5.5] ઇતિ ।
તામ્ એવ નિષ્ઠાં દ્વૈવિધ્યેન દર્શયતિ સાઙ્ખ્યેતિ । સઙ્ખ્યા સમ્યગ્-આત્મ-બુદ્ધિસ્ તાં પ્રાપ્તવતાં બ્રહ્મચર્યાદ્ એવ કૃત-સંન્યાસાનાં વેદાન્ત-વિજ્ઞાન-સુનિશ્ચિતાર્થાનાં જ્ઞાન-ભૂમિમ્ આરૂઢાનાં શુદ્ધાન્તઃકરણાનાં સાઙ્ખ્યાનાં જ્ઞાન-યોગેન જ્ઞાનમ્ એવ યુજ્યતે બ્રહ્મણાનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા યોગસ્ તેન નિષ્ઠોક્તા તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્-પરઃ [ગીતા 2.61] ઇત્ય્ આદિના । અશુદ્ધાન્તઃ-કરણાનાં તુ જ્ઞાન-ભૂમિમ્ અનારૂઢાનાં યોગિનાં કર્માધિકાર-યોગિનાં કર્મ-યોગેન કર્મૈવ યુજ્યતે ઽન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્યાનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા યોગસ્ તેન નિષ્ઠોક્તાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-દ્વારા
જ્ઞાન-ભૂમિકારોહણાર્થં ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે [ગીતા 2.31] ઇત્ય્ આદિના ।
અતએવ ન જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયો વિકલ્પો વા । કિન્તુ નિષ્કામ-કર્મણા શુદ્ધાન્તઃ-કરણાનાં સર્વ-કર્મ-સંન્યાસેનૈવ જ્ઞાનમ્ ઇતિ ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અશુદ્ધિ-રૂપાવસ્થા-ભેદેનૈકમ્ એવ ત્વાં પ્રતિ દ્વિવિધા નિષ્ઠોક્તા । એષા તે ઽભિહિતા સાંખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ [ગીતા 2.39] ઇતિ । અતો ભૂમિકા-ભેદેનૈકમ્ એવ પ્રત્ય્ ઉભયોપયોગાન્ નાધિકાર-ભેદે ઽપ્ય્ ઉપદેશ-વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । એતદ્ એવ દર્શયિતુમ્ અશુદ્ધ-ચિત્તસ્ય ચિત્ત-શુદ્ધિ-પર્યન્તં કર્માનુષ્ઠાનં ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાત્ [ગીતા 3.4] ઇત્ય્ આદિભિર્ મોઘં પ્રાથ સ જીવતિ [ગીતા 3.16] ઇત્ય્ અન્તૈસ્ ત્રયોદશભિર્ દર્શયતિ । શુદ્ધ-ચિત્તસ્ય તુ જ્ઞાનિનો ન કિંચિદ્ અપિ કર્માપેક્ષિતમ્ ઇતિ દર્શયતિ યસ્ ત્વ્
આત્મ-રતિર્ [ગીતા 3.17] ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । તસ્માદ્ અસક્તઃ ઇત્ય્ આરભ્ય તુ બન્ધ-હેતોર્ અપિ કર્મએઓ મોક્ષ-હેતુત્વં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાનોત્પત્તિ-દ્વારેણ સમ્ભવતિ ફલાભિસન્ધિ-રાહિત્ય-રૂપ-કૌશલેનેતિ દર્શયિષ્યતિ । તતઃ પરં ત્વ્ અથ કેનેતિ પ્રશ્નમ્ ઉત્થાપ્ય કામ-દોષેણૈવ કાર્ય-કર્મણઃ શુદ્ધિ-હેતુત્વં નાસ્તિ । અતઃ કામ-રાહિત્યેનૈવ કર્માણિ કુર્વન્ન્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્યા જ્ઞાનાધિકારી ભવિષ્યસીતિ યાવદ્-અધ્યાય-સમાપ્તિ વદિષ્યતિ ભગવાન્

વિશ્વનાથઃ : અત્રોત્તરમ્ । યદિ મયા પરસ્પર-નિરપેક્ષાવ્ એવ મોક્ષ-સાધનત્વેન કર્મ-યોગ-જ્ઞાન-યોગાવ્ ઉક્તૌ સ્યાતામ્ । તદા તદ્ એકં વદ નિશ્ચિત્યેતિ ત્વત્-પ્રશ્નો ઘટતે । મયા તુ કર્માનુષ્ઠા-જ્ઞાન-નિષ્ઠાવત્ત્વેન યદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ઉક્તમ્, તત્ ખલુ પૂર્વોત્તર-દશા-ભેદાદ્ એવ, ન તુ વસ્તુતો મોક્ષં પ્રત્ય્ અધિકારિ-દ્વૈધમ્ ઇત્ય્ આહ લોકે ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । દ્વિવિધા દ્વિ-પ્રકારા નિષ્ઠા નિતરાં સ્થિતિ-મર્યાદેત્ય્ અર્થઃ । પુરા પ્રોક્તા પૂર્વાધ્યાયે કથિતા । તામ્ એવાહ સાઙ્ખ્યાનાં સાઙ્ખં જ્ઞાનં તદ્-વતામ્ । તેષાં શુદ્ધાન્તઃ-કરણત્વેન જ્ઞાન-ભૂમિકામ્ અધિરૂઢાનાં જ્ઞાન-યોગેનૈવ નિષ્ઠા તેનૈવ મર્યાદા સ્થાપિતા । અત્ર લોકે તુ જ્ઞાનિત્વેનૈવ
ખ્યાપિતા ઇત્ય્ અર્થઃ - તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્-પરઃ [ગીતા 2.61] ઇત્ય્ આદિના । તથા શુદ્ધાન્તઃકરણત્વાભાવેન જ્ઞાન-ભૂમિકામ્ અધિરોઢુમ્ અસમર્થાનાં યોગિનાં તદ્-આરોહણાર્થમ્ ઉપાયવતાં કર્મ-યોગેન મદ્-અર્પિત-નિષ્કામ-કર્મણા નિષ્ઠા મર્યાદા સ્થાપિતા । તે ખલુ કર્મિત્વેનૈવ ખ્યાપિતેત્ય્ અર્થઃ - ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે [ગીતા 2.31] ઇત્ય્ આદિના । તેન કર્મિણઃ જ્ઞાનિનઃ ઇતિ નામ-માત્રેણૈવ દ્વૈવિધ્યમ્ । વસ્ત્ગુતસ્ તુ કર્મિણ એવ કર્મિભિઃ શુદ્ધ-ચિત્તા જ્ઞાનિનો ભવન્તિ । જ્ઞાનિન એવ ભક્ત્યા મુચ્યન્ત ઇતિ મદ્-વાક્ય-સમુદાયાર્થ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : અત્રોત્તરમ્ । યદિ મયા પરસ્પર-નિરપેક્ષાવ્ એવ મોક્ષ-સાધનત્વેન કર્મ-યોગ-જ્ઞાન-યોગાવ્ ઉક્તૌ સ્યાતામ્ । તદા તદ્ એકં વદ નિશ્ચિત્યેતિ ત્વત્-પ્રશ્નો ઘટતે । મયા તુ કર્માનુષ્ઠા-જ્ઞાન-નિષ્ઠાવત્ત્વેન યદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ઉક્તમ્, તત્ ખલુ પૂર્વોત્તર-દશા-ભેદાદ્ એવ, ન તુ વસ્તુતો મોક્ષં પ્રત્ય્ અધિકારિ-દ્વૈધમ્ ઇત્ય્ આહ લોકે ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । દ્વિવિધા દ્વિ-પ્રકારા નિષ્ઠા નિતરાં સ્થિતિ-મર્યાદેત્ય્ અર્થઃ । પુરા પ્રોક્તા પૂર્વાધ્યાયે કથિતા । તામ્ એવાહ સાઙ્ખ્યાનાં સાઙ્ખં જ્ઞાનં તદ્-વતામ્ । તેષાં શુદ્ધાન્તઃ-કરણત્વેન જ્ઞાન-ભૂમિકામ્ અધિરૂઢાનાં જ્ઞાન-યોગેનૈવ નિષ્ઠા તેનૈવ મર્યાદા સ્થાપિતા । અત્ર લોકે તુ જ્ઞાનિત્વેનૈવ
ખ્યાપિતા ઇત્ય્ અર્થઃ - તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્-પરઃ [ગીતા 2.61] ઇત્ય્ આદિના । તથા શુદ્ધાન્તઃકરણત્વાભાવેન જ્ઞાન-ભૂમિકામ્ અધિરોઢુમ્ અસમર્થાનાં યોગિનાં તદ્-આરોહણાર્થમ્ ઉપાયવતાં કર્મ-યોગેન મદ્-અર્પિત-નિષ્કામ-કર્મણા નિષ્ઠા મર્યાદા સ્થાપિતા । તે ખલુ કર્મિત્વેનૈવ ખ્યાપિતેત્ય્ અર્થઃ - ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે [ગીતા 2.31] ઇત્ય્ આદિના । તેન કર્મિણઃ જ્ઞાનિનઃ ઇતિ નામ-માત્રેણૈવ દ્વૈવિધ્યમ્ । વસ્ત્ગુતસ્ તુ કર્મિણ એવ કર્મિભિઃ શુદ્ધ-ચિત્તા જ્ઞાનિનો ભવન્તિ । જ્ઞાનિન એવ ભક્ત્યા મુચ્યન્ત ઇતિ મદ્-વાક્ય-સમુદાયાર્થ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એવં પૃષ્ટો ભગવાન્ ઉવાચ લોકે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ । હે અનઘ નિર્મલ-બુદ્ધે પાર્થ જ્યાયસી ચેદ્ ઇતિ કર્મ-બુદ્ધિ-સાઙ્ખ્ય-બુદ્ધ્યોર્ ગુણ-પ્રધાન-ભાવં જાનન્ન્ અપિ તમસ્-તેજસોર્ ઇવ વિરુદ્ધયોસ્ તયોઃ કથમ્ એકાધિકારિત્વમ્ ઇતિ શઙ્કયા પ્રેરિતઃ પૃચ્છસીતિ ભાવઃ । અસ્મિન્ મુમુક્ષુતયાભિમતે શુદ્ધાશુદ્ધ-ચિત્તતયા દ્વિવિધે લોકે જને દ્વિવિધા નિષ્ઠા સ્થિતિર્ મયા સર્વેશ્વરેણ પુરા પૂર્વાધ્યાયે પ્રોક્તા । નિષ્ઠેત્ય્ એક-વચનેન એકાત્મોદ્દેશ્યત્વાદ્ એકૈવ નિષ્ઠા સાધ્ય-સાધન-દશા-દ્વય-ભેદેન દ્વિ-પ્રકારા ન તુ દ્વે નિષ્ઠે ઇતિ સૂચ્યતે । એવમ્ એવાગ્રે વક્ષ્યતિ એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ [ગીતા 5.5] ઇતિ । તાં નિષ્ઠાં દ્વૈવિધ્યેન
દર્શયતિ જ્ઞાનેતિ । સાઙ્ખ્ય-જ્ઞાન અર્હ આદ્યચ્ । તદ્-વતાં જ્ઞાનિનાં જ્ઞાન-યોગેન નિષ્ઠા-સ્થિતિર્ ઉક્તા પ્રજહાતિ યદા કામાન્ [ગીતા 2.55] ઇત્ય્ આદિના । જ્ઞાનમ્ એવ યોગો યુજ્યતે આત્મનાનેનેતિ-વ્યુત્પત્તેઃ । યોગિનાં નિષ્કામ-કર્મવતાં કર્મ-યોગેન નિષ્ઠા સ્થિતિર્ ઉક્તા કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે [ગીતા 2.47] ઇત્ય્ આદિના । કર્મૈવ યોગો યુજ્યતે જ્ઞાન-ગર્ભયા ચિત્ત-શુદ્ધયાનેનેતિ વ્યુત્પત્તેઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - ન ખલુ મુમુક્ષુર્ જનસ્ તદૈવ શમાદ્ય્-અઙ્ગિકાં જ્ઞાન-નિષ્ઠાં લભતે । કિન્તુ સાચારેણ કર્મ-યોગેન ચિત્ત-માલિન્યં નિર્ધૂયૈવેત્ય્ એતદ્ એવ મયા પ્રાગ્ અભાણિ એષા તે ઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે [ગીતા 2.39] ઇત્ય્ આદિના ।
ભ્ગ્ 3.4
ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં પુરુષો ઽશ્નુતે ।
ન ચ સંન્યસનાદ્ એવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : અતઃ સમ્યક્-ચિત્ત-શુદ્ધ્યા જ્ઞાનોત્પત્તિ-પર્યન્તં વર્ણાશ્રમોચિતાનિ કર્માણિ કર્તવ્યાનિ । અન્યથા ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અભાવેન જ્ઞાનાનુત્પત્તેર્ ઇત્ય્ આહ ન કર્મણામ્ ઇતિ । કર્મણામ્ અનારમ્ભાદ્ અનનુષ્ઠાનાન્ નૈષ્કર્મ્યં જ્ઞાનં નાશ્નુતે ન પ્રાપ્નોતિ । નનુ ચૈતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તીતિ શ્રુત્યા સંન્યાસસ્ય મોક્ષાદ્ અઙ્ગત્વ-શ્રુતેઃ સંન્યસનાદ્ એવ મોક્ષો ભવિષ્યતિ । કિં કર્મભિઃ ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોક્તં ન ચેતિ । ચિત્ત-શુદ્ધિં વિના કૃતાત્ સંન્યસનાદ્ એવ જ્ઞાન-શૂન્યાત્ સિદ્ધિં મોક્ષં ન સમધિગચ્છતિ ન પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : તત્ર કારણાભાવે કાર્યાનુપપત્તેર્ આહ ન કર્મણામ્ ઇતિ । કર્મણા તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન ઇતિ શ્રુત્યાત્મ-જ્ઞાને વિનિયુક્તાનામ્ અનારમ્ભાદ્ અનનુષ્ઠાનાચ્ ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અભાવેન જ્ઞાનાયોગ્યો બહિર્મુખઃ પુરુષો નૈષ્કર્મ્યં સર્વ-કર્મ-શૂન્યત્વં જ્ઞાન-યોગેન નિષ્ઠામ્ ઇતિ યાવત્ નાશ્નુતે ન પ્રાપ્નોતિ ।
નનુ એતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ ઇતિ શ્રુતેઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસાદ્ એવ જ્ઞાન-નિષ્ઠોપપત્તેઃ કૃતં કર્મભિર્ ઇત્ય્ અત આહ ન ચ સંન્યસનાદ્ એવ ચિત્ત-શુદ્ધિં વિના કૃતાત્ સિદ્ધિં જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણાં સમ્યક્-ફલ-પર્યવસાયિત્વેનાધિગચ્છતિ નૈવ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । કર્મ-જન્યાં ચિત્ત-શુદ્ધિમ્ અન્તરેણ સંન્યાસ એવ ન સમ્ભવતિ । યથા-કથંચિદ્ ઔત્સુક્ય-માત્રેણ કૃતો ઽપિ ન ફલ-પર્યવસાયીતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અભાવે જ્ઞાનાનુત્પત્તિમ્ આહ નેતિ । શાસ્ત્રીય-કર્મણામ્ અનારમ્ભાદ્ અનનુષ્ઠાનાન્ નૈષ્કર્મ્યં જ્ઞાનં ન પ્રાપ્નોતિ ન ચાશુદ્ધ-ચિત્તઃ । સંન્યસનાચ્ છાસ્ત્રીય-કર્મ-ત્યાગાત્

બલદેવઃ : અતો ઽશુદ્ધ-ચિત્તેન ચિત્ત-શુદ્ધેઃ સ્વ-વિહિતાનિ કર્માણ્ય્ એવાનુષ્ઠેયાનીત્ય્ આહ ન કર્મણામ્ ઇત્ય્ આદિભિસ્ ત્રયોદશભિઃ । કર્મણાં તમ્ એતમ્ ઇતિ વાક્યેન જ્ઞાનાઙ્ગતયા વિહિતાનામ્ અનારમ્ભાદ્ અનનુષ્ઠાનાદ્ અવિશુદ્ધ-ચિત્તઃ પુરુષો નૈષ્કર્મ્યં નિખિલેન્દ્રિય-વ્યાપાર-રૂપ-કર્મ-વિરતિં જ્ઞાન-નિષ્ઠામ્ ઇતિ યાવત્ નાશ્નુતે ન લભતે । ન ચ સ તેષાં કર્મણાં સંન્યાસાત્ પરિત્યાગાત્ સિદ્ધિં મુક્તિં સમધિગચ્છતિ

ભ્ગ્ 3.5
ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપિ જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મ-કૃત્ ।
કાર્યતે હ્ય્ અવશઃ કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ ગુણૈઃ

શ્રીધરઃ : કર્મણાં ચ સંન્યાસસ્ તેષ્વ્ અનાસક્તિ-માત્રમ્ । ન તુ સ્વરૂપેણ । અશક્યત્વાદ્ ઇતિ । આહ ન હિ કશ્ચિદ્ ઇતિ । જાતુ કસ્યાંચિદ્ અપ્ય્ અવસ્થાયાં ક્ષણ-માત્રમ્ અપિ કશ્ચિદ્ અપિ જ્ઞાન્ય્-અજ્ઞાનો વા અકર્મ-કૃત્ કર્માણ્ય્ અકુર્વાણો ન તિષ્ઠતિ । અત્ર હેતુઃ -- પ્રકૃતિજૈર્ સ્વભાવ-પ્રભવૈ રાગ-દ્વેષાદિભિર્ ગુણૈઃ સર્વો ઽપિ જનઃ કર્મ કાર્યતે । કર્મણિ પ્રવર્ત્યતે । અવશો ઽસ્વતન્ત્રઃ સન્

મધુસૂદનઃ : તત્ર કર્મ-જન્ય-શુદ્ધ્ય્-અભાવે બહિર્મુખઃ । હિ યસ્માત્ ક્ષણમ્ અપિ કાલં જાતુ કદાચિત્ કશ્ચિદ્ અપ્ય્ અજિતેન્દ્રિયો ઽકર્મ-કૃત્ સન્ ન તિષ્ઠતિ । અપિ તુ લૌકિક-વૈદિકકર્માનુષ્ઠાન-વ્યગ્ર એવ તિષ્ઠતિ તસ્માદ્ અશુદ્ધ-ચિત્તસ્ય સંન્યાસો ન સમ્ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
કસ્માત્ પુનર્ અવિદ્વાન્ કર્માણ્ય્ અકુર્વાણો ન તિષ્ઠતિ । હિ યસ્માત્ । સર્વઃ પ્રાણી ચિત્ત-શુદ્ધિ-રહિતો ઽવશો ઽસ્વતન્ત્ર એવ સન્ પ્રકૃતિજૈઃ પ્રકૃતિતો જાતૈર્ અભિવ્યક્તૈઃ કાર્યાકારેણ સત્ત્વ-રજસ્-તમોભિઃ સ્વભાવ-પ્રભવૈર્ વા રાગ-દ્વેષાદિભિર્ ગુણૈઃ કર્મ લૌકિકં વૈદિકં વા કાર્યતે । અતઃ કર્માણ્ય્ અકુર્વાણો ન કશ્ચિદ્ અપિ તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ । યતઃ સ્વાભાવિકા ગુણાશ્ ચાલકા અતઃ પર-વશતયા સર્વદા કર્માણિ કુર્વતો ઽશુદ્ધ-બુદ્ધેઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસો ન સમ્ભવતીતિ ન સંન્યાસ-નિબન્ધના જ્ઞાન-નિષ્ઠા સમ્ભવતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : કિન્ત્વ્ અશુદ્ધ-ચિત્તઃ કૃત-સંન્યાસઃ શાસ્ત્રીયં કર્મ પરિત્યજ્ય વ્યવહારિકે કર્મણિ નિમજ્જતીત્ય્ આહ ન હીતિ । નનુ સંન્યાસ એવ તસ્ય વૈદિક-લૌકિક-કર્મ-પ્રવૃત્તિર્-વિરોધી ? તત્રાહ કાર્યત ઇતિ । અવશો ઽસ્વતન્ત્રઃ

બલદેવઃ : અવિશુદ્ધ-ચિત્તઃ કૃત-વૈદિક-કર્મ-સંન્યાસો લૌકિકે ઽપિ કર્મણિ નિમજ્જતીત્ય્ આહ નહીતિ । નનુ સંન્યાસ એવ તસ્ય સર્વ-કર્મ-વિરોધીતિ ચેત્ તત્રાહ કાર્યત ઇતિ । પ્રકૃતિજૈઃ સ્વભાવોદ્ભવૈર્ ગુણૈ રાગ-દ્વેષાદિભિઃ, કાર્યતે પ્રવર્ત્યતે અવશઃ પરાધીનઃ સ્યાત્

ભ્ગ્ 3.6
કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : અતો ઽજ્ઞં કર્મ-ત્યાગિનં નિન્દતિ કર્મેન્દ્રિયાણીતિ । વાક્-પાણ્ય્-આદીનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ । સંયમ્ય ભગવદ્-ધ્યાન-ચ્છલેન ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિષયાન્ સ્મરન્ન્ આસ્તે અવિશુદ્ધતયા મનસા આત્મનિ સ્થૈર્યાભાવાત્, સ મિથ્યાચારઃ કપટાચારો દામ્ભિક ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : યથા-કથંચિદ્ ઔત્સુક્ય-માત્રેણ કૃત-સંન્યાસસ્ ત્વ્ અશુદ્ધ-ચિત્તસ્ તત્-ફલ-ભાઙ્ ન ભવતિ યતઃ । યો વિમૂઢાત્મા રાગ-દ્વેષાદિ-દૂષિતાન્તઃ-કરણ ઔત્સુક્ય-માત્રેણ કર્મેન્દ્રિયાણિ વાક્-પાણ્ય્-આદીનિ સંયમ્ય નિગૃહ્ય બહિર્-ઇન્દ્રિયૈઃ કર્માણ્ય્ અકુર્વન્ન્ ઇતિ યાવત્ । મનસા રાગાદિ-પ્રેરિતેન્દ્રિયાર્થાન્ શબ્દાદીન્ ન ત્વ્ આત્મ-તત્ત્વં સ્મરન્ન્ આસ્તે કૃત-સંન્યાસો ઽહમ્ ઇત્ય્ અભિમાનેન કર્મ-શૂન્યસ્ તિષ્ઠતિ સ મિથ્યાચારઃ સત્ત્વ-શુદ્ધ્ય્-અભાવેન ફલાયોગ્યત્વાત્ પાપાચાર ઉચ્યતે ।
ત્વં-પદાર્થ-વિવેકાય સંન્યાસઃ સર્વ-કર્મણામ્ ।
શ્રુત્યેહ વિહિતો યસ્માત્ તત્-ત્યાગી પતિતો ભવેત્ ॥
ઇત્ય્ આદિ-ધર્મ-શાસ્ત્રેણ । અત ઉપપન્નં ન ચ સંન્યસનાદ્ એવાશુદ્ધાન્તઃ-કરણઃ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતીતિ

વિશ્વનાથઃ : નનુ તાદૃશો ઽપિ સન્ન્યાસી કશ્ચિત્ । કશ્ચિદ્ ઇન્દ્રિય-વ્યાપાર-શૂન્યો મુદ્રિતાક્ષો દૃશ્યતે ? તત્રાહ કર્મેન્દ્રિયાણિ, વાક્-પાણ્ય્-આદીનિ નિગૃહ્ય યો મનસા ધ્યાન-ચ્છલેન વિષયાન્ સ્મરન્ન્ આસ્તે, સ મિથ્યાચારો દામ્ભિકઃ

બલદેવઃ : નનુ રાગ-દિવ્યાપાર-શૂન્યો મુદ્રિત-શ્રોત્રાદિઃ કશ્ચિત્ કશ્ચિદ્ યદિ દૃશ્યતે તત્રાહ કર્મેન્દ્રિયાણીતિ । યો યતિઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ વાગ્-આદીનિ સંયમ્ય મનસા ધ્યાન-છદ્મના ઇન્દ્રિયાર્થાન્ શબ્દ-સ્પર્શાદીન્ સ્મરન્ન્ આસ્તે સ વિમૂઢાત્મા મૂર્ખો મિથ્યાચારઃ કથ્યતે । સ ચ નિરુદ્ધ-રાગાદેર્ અજ્ઞસ્ય નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાનેન મનઃ-શુદ્ધેર્ અનુદયાત્ શ્રોત્રાદ્ય્-અપ્રસારે ઽપ્ય્ અશુદ્ધત્વાન્ મનસા તદ્-વિષયાણાં સ્મ રણાજ્ જ્ઞાનાયોદ્યતસ્યાપિ તસ્ય જ્ઞાન-લાભાત્ મિથ્યાચારો વ્યર્થ-વાગ્-આદિ-નિયમ-ક્રિયો દામ્ભિક ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.7
યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતે ઽર્જુન
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મ-યોગમ્ અસક્તઃ સ વિશિષ્યતે

શ્રીધરઃ : એતદ્-વિપરીતઃ કર્મ-કર્તા તુ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણીતિ । યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્ય ઈશ્વર-પરાણિ કૃત્વા કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મ-રૂપં યોગમ્ ઉપાયમ્ આરભતે ઽનુતિષ્ઠતિ । અસક્તઃ ફલાભિલાષ-રહિતઃ સન્ । સ વિશિષ્યતે વિશિષ્ટો ભવતિ ચિત્ત-શુદ્ધ્યા જ્ઞાનવાન્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઔત્સુક્ય-માત્રેણ સર્વ-કર્માણ્ય્ અસંન્યસ્ય ચિત્ત-શુદ્ધયે નિષ્કામ-કર્માણ્ય્ એવ યથા-શાસ્ત્રં કુર્યાત્ । તસ્માત્ યસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુ-શબ્દો ઽશુદ્ધાન્તઃ-કરણ-સંન્યાસિ-વ્યતિરેકાર્થઃ । ઇન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાએઇ શ્રોત્રાદીનિ મનસા સહ નિયમ્ય પાપ-હેતુ-શબ્દાદિ-વિષયાસક્તેર્ નિવર્ત્ય મનસા વિવેક-યુક્તેન નિયમ્યેતિ વા । કર્મેન્દ્રિયૈર્ વાક્-પાણ્ય્-આદિભિઃ કર્મ-યોગં શુદ્ધિ-હેતુતયા વિહિતં કર્મારભતે કરોત્ય્ અસક્તઃ ફલાભિલાષ-શૂન્યઃ સન્ યો વિવેકી સ ઇતરસ્માન્ મિથ્યાચારાદ્ વિશિષ્યતે । પરિશ્રમ-સામ્યે ઽપિ ફલાતિશય-ભાક્ત્વેન શ્રેષ્ઠો ભવતિ । હે ઽર્જુનાશ્ચર્યમ્ ઇદં પશ્ય યદ્ એકઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ણન્ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ વ્યાપારયન્ પુરુષાર્થ-શૂન્યો
ઽપરસ્ તુ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય કર્મેન્દ્રિયાણિ વ્યાપારયન્ પરમ-પુરુષાર્થ-ભાગ્ ભવતીતિ

વિશ્વનાથઃ : એતદ્-વિપરીતઃ શાસ્ત્રીય-કર્મ-કર્તા ગૃહસ્થસ્ તુ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇતિ । કર્મ-યોગં શાસ્ત્ર-વિહિતમ્ । અસક્તો ઽફલાકાઙ્ક્ષી વિશિષ્યતે । અસમ્ભાવિત-પ્રસાદિત્વેન જ્ઞાન-નિષ્ઠાદ્ અપિ પુરુષાદ્ વિશિષ્ટઃ ઇતિ શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-ચરણાઃ

બલદેવઃ : એતદ્-વૈપરીત્યેન સ્વ-વિહિત-કર્મ-કર્તા ગૃહસ્થો ઽપિ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇતિ । આત્માનુભવ-પ્રવૃત્તેન મનસેન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ નિયમ્યાસક્તઃ ફલાભિલાષ-શૂન્યઃ સન્ યઃ કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મ-રૂપં યોગમ્ ઉપાયમ્ આરભતે ઽનુતિષ્ઠતિ સ વિશિષ્યતે । સમ્ભાવ્યમાન-જ્ઞાનત્વાત્ પૂર્વતઃ શ્રેષ્ઠો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.8
નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મ જ્યાયો હ્ય્ અકર્મણઃ ।
શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિધ્યેદ્ અકર્મણઃ

શ્રીધરઃ : નિયતમ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માન્ નિયતં નિત્યં કર્મ સન્ધ્યોપાસનાદિ કુરુ । હિ યસ્માત્ । સર્વ-કર્મણો ઽકરણાત્ સકાશાત્ કર્મ-કરણં જ્યાયો ઽધિકતરમ્ । અન્યથાકર્મણઃ સર્વ-કર્મ-શૂન્યસ્ય તવ શરીર-યાત્રા શરીર-નિર્વાહો ઽપિ ન પ્રસિધ્યેન્ ન ભવેત્

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માન્ મનસા જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય કર્મેન્દ્રિયૈસ્ ત્વં પ્રાગ્ અનનુષ્ઠિત-શુદ્ધિ-હેતુ-કર્મા નિયતં વિધ્ય્-ઉદ્દેશે ફલ-સમ્બન્ધ-શૂન્યતયા નિયત-નિમિત્તેન વિહિતં કર્મ શ્રૌતં સ્માર્તં ચ નિત્યમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધં કુરુ । કુર્વ્ ઇતિ મધ્યમ-પુરુષ-પ્રયોગેણૈવ ત્વમ્ ઇતિ લબ્ધે ત્વમ્ ઇતિ પદમ્ અર્થાન્તરે સંક્રમિતમ્ ।
કસ્માદ્ અશુદ્ધાન્તઃ-કરણેન કર્મૈવ કર્તવ્યં હિ યસ્માદ્ અકર્મણો ઽકરણાત્ કર્મૈવ જ્યાયઃ પ્રશસ્યતરમ્ । ન કેવલં કર્માભાવે તવાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિર્ એવ ન સિધ્યેત્ । કિન્તુ અકર્મણો યુદ્ધાદિ-કર્મ-રહિતસ્ય તે તવ શરીર-યાત્રા શરીર-સ્થિતિર્ અપિ ન પ્રકર્ષેણ ક્ષાત્ર-વૃત્તિ-કૃતત્વ-લક્ષણેન સિધ્યેત્ । તથા ચ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ । અપિ ચેત્ય્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-સમુચ્ચયાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તસ્માત્ ત્વં નિયતં નિત્યં સન્ધ્યોપાસનાદિ# અકર્મણઃ કર્મ-સન્ન્યાસાત્ સકાશાજ્ જ્યાયઃ શ્રેષ્ઠમ્ । સન્ન્યાસ-સર્વ-કર્મણસ્ તવ શરીર-નિર્વાહો ઽપિ ન સિધ્યેત્

બલદેવઃ : નિયતમ્ ઇતિ તસ્માત્ ત્વમ્ અવિશુદ્ધ-ચિત્તો નિયતમ્ આવશ્યક-કરમ્ કુરુ ચિત્ત-વિશુદ્ધયે નિષ્કામતયા સ્વ-વિહિતં કર્માચરેત્ય્ અર્થઃ । અકર્મણમ્ ઔત્સુક્ય-માત્રેણ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-સકાશાત્ કર્મૈવ જ્યાયઃ પ્રશસ્તતરં ક્રમ-સોપાન-ન્યાયેન જ્ઞાનોત્પાદકત્વાત્ । ઔત્સુક્ય-માત્રેણ કર્મ ત્યજતોર્ મલિને હૃદિ જ્ઞાન-પ્રકાશાત્ । કિં ચાકર્મણઃ સંન્યસ્ત-સર્વ-કર્મણસ્ તવ શરીર-યાત્રા દેહ-નિર્વાહો ઽપિ ન સિધ્યેત્ । યાવત્ સાધન-પૂર્તિ-દેહ-ધારણસ્યાવશ્યકત્વાત્ તદ્-અર્થં જ્ઞાની ભિક્ષાટનાદિ-કર્માનુતિષ્ઠતિ । તચ્ ચ ક્ષત્રિયસ્ય તવાનુચિતમ્ । તસ્માત્ સ્વ-વિહિતેન યુદ્ધ-પ્રજા-પાલનાદિ-કર્મણા શુલ્કાનિ વિત્તાન્ય્ ઉપાર્જ્ય તૈર્ નિર્વ્યૂહ-દેહ-યાત્રઃ સ્વાત્માનમ્ અનુસન્ધેહીતિ

ભ્ગ્ 3.9
યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર લોકો ઽયં કર્મ-બન્ધનઃ ।
તદ્-અર્થં કર્મ કૌન્તેય મુક્ત-સઙ્ગઃ સમાચર

શ્રીધરઃ : સાઙ્ખ્યાસ્ તુ સર્વમ્ અપિ કર્મ-બન્ધક્તવાન્ ન કાર્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । તન્નિરાકુર્વન્ન્ આહ યજ્ઞાર્થાદ્ ઇતિ । યજ્ઞો ઽત્ર વિષ્ણુઃ । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ ઇતિ શ્રુતેઃ । તદ્-આરાધનાર્થાત્ કર્મણો ।ન્યત્ર તદ્ એકં લોકો ઽયં કર્મ-બન્ધનઃ કર્મભિર્ વધ્યતે । ન તુ ઈશ્વરારાધનાર્થેન કર્મણા । અતસ્ તદ્-અર્થં વિષ્ણુ-પ્રીત્ય્-અર્થં મુક્ત-સઙ્ગો નિષ્કામઃ સન્ કર્મ સમ્યગ્ આચર

મધુસૂદનઃ : કર્મણા બધ્યતે જન્તુઃ [મ્ભ્ 12.241.7] ઇતિ સ્મૃતેઃ સર્વં કર્મ બન્ધાત્મકત્વાન્ મુમુક્ષુણા ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ મત્વા તસ્યોત્તરમ્ આહ
યજ્ઞાર્થાદ્ ઇતિ । યજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ [તૈત્ત્સ્ 1.7.4] ઇતિ શ્રુતેઃ । તદ્-આરાધનાર્થં યત્ ક્રિયતે કર્મ તદ્-યજ્ઞાર્થં તસ્માત્ કર્મણો ઽન્યત્ર કર્મણિ પ્રવૃત્તો ઽયં લોકઃ કર્માધિકારી કર્મ-બન્ધનઃ કર્મણા બધ્યતે ન ત્વ્ ઈશ્વરારાધ્નાર્થેન । અતસ્ તદ્-અર્થં યજ્ઞાર્થં કર્મ હે કૌન્તેય ! ત્વં કર્મણ્ય્ અધિકૃતો મુક્ત-સઙ્ગઃ સન્ સમાચર સમ્યક્-શ્રદ્ધાદિ-પુરઃસરમ્ આચર

વિશ્વનાથઃ : નનુ તર્હિ કર્મણા બધ્યતે જન્તુઃ ઇતિ સ્મૃતેઃ । કર્મણિ કૃતે બન્ધઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ ન । પરમેશ્વરાર્પિતં કર્મ ન બન્ધકમ્ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞાર્થાદ્ ઇતિ । વિષ્ણ્વ્-અર્પિતો નિષ્કામો ધર્મ એવ યજ્ઞ ઉચ્યતે । યદ્-અર્થં યત્ કર્મ તતો ઽન્યત્રૈવાયં લોકઃ કર્મ-બન્ધનઃ કર્મણા બધ્યમાનો ભવતિ । તસ્માત્ ત્વં તદ્-અર્થં તાદૃશ-ધર્મ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં કર્મ સમાચર ।
નનુ વિષ્ણ્વ્-અર્પિતો ઽપિ ધર્મઃ કામનામ્ ઉદ્દિશ્ય કૃતશ્ ચેદ્ બન્ધકો ભવત્ય્ એવેત્ય્ આહ મુક્ત-સઙ્ગઃ ફલાકાઙ્ક્ષા-રહિતઃ । એવમ્ એવોદ્ધવં પ્રત્ય્ અપિ શ્રી-ભગવતોક્તમ્ -
સ્વ-ધર્મ-સ્થો યજન્ યજ્ઞૈર્
અનાશીઃ-કામ ઉદ્ધવ ।
ન યાતિ સ્વર્ગ-નરકૌ
યદ્ય્ અન્યન્ ન સમાચરેત્ ॥
અસ્મિન્ લોકે વર્તમાનઃ
સ્વ-ધર્મ-સ્થો ઽનઘઃ શુચિઃ ।
જ્ઞાનં વિશુદ્ધમ્ આપ્નોતિ
મદ્-ભક્તિં વા યદૃચ્છયા ॥ [ભ્પ્ 11.20.10-1] ઇતિ

બલદેવઃ : નનુ કર્મણિ કૃતે બન્ધો ભવેત્ । કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્ ઇત્ય્ આદિ-સ્મરણાચ્ ચેતિ તત્રાહ યજ્ઞાર્થાદ્ ઇતિ । યજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ ઇતિ શ્રુતેઃ । તદ્-અર્થાત્ તત્-તોષ-ફલાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર સ્વસુખ-ફલક-કર્મણિ ક્રિયમાણે ઽયં લોકઃ પ્રાણી કર્મ-બન્ધનઃ કર્મણા બધ્યતે । તસ્માત્ તદ્-અર્થં વિષ્ણુ-તોષાર્થં કર્મ સમાચર । હે કૌન્તેય મુક્ત-સઙ્ગસ્ ત્યક્ત-સુખાભિલાષઃ સન્ ન્યાયોપાર્જિત-દ્રવ્ય-સિદ્ધેન યજ્ઞાદિના વિષ્ણુર્ આરાધ્ય તચ્-છેષેણ દેહ-યાત્રાં કુર્વન્ ન બધ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.10
સહ-યજ્ઞાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પુરોવાચ પ્રજાપતિઃ ।
અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમ્ એષ વો ઽસ્ત્વ્ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્

શ્રીધરઃ : પ્રજાપતિ-વચનાદ્ અપિ કર્મ-કર્તૈવ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ સહયજ્ઞા ઇતિ । યઞેન સહ વર્તન્ત ઇતિ સહયજ્ઞાઃ યજ્ઞાધિકૃતા બ્રાહ્મણાદિ-પ્રજાઃ પુરા સર્ગાદૌ સૃષ્ટ્વા ઇદમ્ ઉવાચ બ્રહ્મા અનેન યજ્ઞેન પ્રસવિષ્યધ્વમ્ । પ્રસવો હિ વૃદ્ધિઃ । ઉત્તરોત્તરાભિવૃદ્ધિં લભધ્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ । એષ યજ્ઞો વો યુષ્માકમ્ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્ । ઇષ્ટાન્ દોગ્ધીતિ તથા । અભીષ્ટ-ભોગ-પ્રદો ઽસ્તુ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ચ યજ્ઞ-ગ્રહણમ્ આવશ્યક-કર્મોપલક્ષણાર્થમ્ । કામ્ય-કર્મ-પ્રશંસા તુ પ્રકરણે ઽસઙ્ગતાપિ સામાન્યતો ઽકર્મણઃ કર્મ શ્રેષ્ઠમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અર્થમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ

મધુસૂદનઃ : પ્રજાપતિ-વચનાદ્ અપ્ય્ અધિકૃતેન કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ સહયજ્ઞા ઇત્ય્-આદિ-ચતુર્ભિઃ । સહ યજ્ઞેન વિહિત-કર્મ-કલાપેન વર્તન્ત ઇતિ સહયજ્ઞા સમાધિકૃતા ઇતિ યાવત્ । વોપસર્જનસ્ય [પાણ્ 6.3.82] ઇતિ પક્ષે સાદેશાભાવઃ । પ્રજાસ્ ત્રીન્ વર્ણાન્ પુરા કલ્પાદૌ સૃષ્ટ્વોવાચ પ્રજાનાં પતિઃ સ્રષ્ટા । કિમ્ ઉવાચેત્ય્ આહ -- અનેન યજ્ઞેન સ્વાશ્રમોચિત-ધર્મેણ પ્રસવિષ્યધ્વમ્ પ્રસૂયધ્વમ્ । પ્રસવો વૃદ્ધિઃ । ઉત્તરોત્તરામ્ અભિવૃદ્ધિં લભધ્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કથમ્ અનેન વૃદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ એષ યજ્ઞાખ્યો ધર્મો વો યુષ્માકમ્ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્ । ઇષ્ટાન્ અભિમતાન્ કામાન્ કામ્યાનિ ફલાનિ દોગ્ધિ પ્રાપયતીતિ તથા । અભીષ્ટ-ભોગ-પ્રદો ઽસ્ત્વ્ ઇત્ય્
અર્થઃ ।
અત્ર યદ્યપિ યજ્ઞ-ગ્રહણમ્ આવશ્યક-કર્મોપલક્ષણાર્થમ્ અકરણે પ્રત્યવાયસ્યાગ્રે કથનાત્ । કામ્ય-કર્મણાં ચ પ્રકૃતે પ્રસ્તાવો નાસ્ત્ય્ એવ મા કર્મ-ફલ-હેતુર્ ભૂર્ ઇત્ય્ અનેન નિરાકૃતત્વાત્ । તથાઇ નિત્ય-કર્મણામ્ આનુષઙ્ગિક-ફલ-સદ્ભાવાત્ । એષ વો ઽસ્ત્વ્ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે । તથા ચ આપસ્તમ્બઃ સ્મરતિ તદ્ યથામ્રે ફલાર્થે નિમિત્તે છાયા-ગન્ધાવ્ અનૂત્પદ્યેતે એવં ધર્મં ચર્યમાણમ્ અર્થા અનૂત્પદ્યન્તે નો ચેદ્ અનૂત્પદ્યન્તે ન ધર્મ-હાનિર્ ભવતિ ઇતિ । ફલ-સદ્-ભાવે ઽપિ તદ્-અભિસન્ધ્ય્-અનભિસન્ધિભ્યાં કામ્ય-નિત્યયોર્ વિશેષઃ । અનભિસંહિતસ્યાપિ વસ્તુ-સ્વભાવાદ્ ઉત્પત્તૌ ન વિશેષઃ । વિસ્તરેણ ચાગ્રે પ્રતિપાદયિષ્યતે

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવાશુદ્ધ-ચિત્તૌ નિષ્કામં કર્મૈવ કુર્યાન્ ન તુ સન્ન્યાસમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં યદિ ચ નિષ્કામો ઽપિ ભવિતું ન શક્નુયાત્ તદા સકામમ્ અપિ ધર્મં વિષ્ણ્વ્-અર્પિતં કુર્યાન્ ન તુ કર્મ-ત્યાગમ્ ઇત્ય્ આહ સહેતિ સપ્તભિઃ । યજ્ઞેન સહિતાઃ સહ-યજ્ઞાઃ વોપસર્જનસ્ય ઇતિ સહસ્યાદેશાભાવઃ । પુરા વિષ્ણ્વ્-અર્પિત-ધર્મ-કારિણીઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા બ્રહ્મોવાચ અનેન ધર્મેણ પ્રસવિષ્યધ્વં પ્રસવો વૃદ્ધિર્ ઉત્તરોત્તરમ્ અતિવૃદ્ધિં લભધ્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તાસાં સ-કામત્વમ્ અભિલક્ષ્યાહ એષ યજ્ઞો વ ઇષ્ટ-કામ-ધુગ્-અભીષ્ટ-ભોગ-પ્રદો
ઽસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અયજ્ઞેશેષેણ દેહ-યાત્રાં કુર્વતો દોષમ્ આહ સહેતિ । પ્રજાપતિઃ સર્વેશ્વરો વિષ્ણુઃ પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ । બ્રહ્મ પ્રજાનાં પતિર્ અચ્યુતો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આદિ-સ્મરણાચ્ ચ । પુરા આદિ-સર્ગે સહ-યજ્ઞા યજ્ઞૈઃ સહિતા દેવ-માનવાદિ-રૂપાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા નામ-રૂપ-વિભાગ-શૂન્યાઃ પ્રકૃતિ-શક્તિકે સ્વસ્મિન્ વિલીનાઃ પુરુષાર્થાયોગ્યાસ્ તાસ્ તત્-સમ્પાદક-નામ-રૂપ-ભાજો વિધાય યજ્ઞં તન્-નિરૂપકં વેદં ચ પ્રકાશ્યેત્ય્ અર્થઃ । તાઃ પ્રતીદમ્ ઉવાચ કારુણિકઃ । અનેન વેદોક્તેન મદ્-અર્પિતેન યજ્ઞેન યૂયં પ્રસવિષ્યધ્વમ્ । પ્રસવો વૃદ્ધિઃ
સ્વ-વૃદ્ધિં ભજધ્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એષ મદ્-અર્પિતો યજ્ઞો વો યુષ્માકમ્ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્ હૃદ્-વિશુદ્ધ્ય્-આત્મ-જ્ઞાન-દેહ-યાત્રા-સમ્પાદન-દ્વારા વાઞ્છિત-મોક્ષ-પ્રદો ઽસ્તુ

ભ્ગ્ 3.11
દેવાન્ ભાવયતાનેન તે દેવા ભાવયન્તુ વઃ ।
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરમ્ અવાપ્સ્યથ

શ્રીધરઃ : કથમ્ ઇષ્ટ-કામ-દોગ્ધા યજ્ઞો ભવેદ્ ઇતિ ? તત્રાહ દેવાન્ ઇતિ । અનેન યજ્ઞેન દેવાન્ ભાવયત । હવિર્ ભાગૈઃ સંવર્ધયત તે ચ દેવા વો યુષ્માન્ સંવર્ધયન્તુ વૃષ્ટ્ય્-આદિના અન્નોત્પત્તિ-દ્વારેણ । એવમ્ અન્યોન્યં સંવર્ધયન્તો દેવાશ્ ચ યૂયં ચ પરસ્પરં શ્રેયો ઽભીષ્ણમ્ અર્થમ્ અવાપ્સ્યથ પ્રાપ્સ્યથ

મધુસૂદનઃ : કથમ્ ઇષ્ટ-કામ-દોગ્ધૃત્વં યજ્ઞસ્યેતિ તદ્ આહ દેવાન્ ઇતિ । અનેન યજ્ઞેન યૂયં યજમાના દેવાન્ ઇન્દ્રાદીન્ ભાવયત હવિર્-ભોગૈઃ સંવર્ધયત તર્પયતેત્ય્ અર્થઃ । તે દેવા યુષ્માભિર્ ભાવિતાઃ સન્તો વો યુષ્માન્ ભાવયન્તુ વૃષ્ટ્ય્-આદિનાન્નોત્પત્તિ-દ્વારેણ સંવર્ધયન્તુ । એવમ્ અન્યોન્યં સંવર્ધયન્તો દેવાશ્ ચ યૂયં ચ વરં શ્રેયો ઽભિમતમ્ અર્થં પ્રાપ્સ્યથ દેવાસ્ તૃપ્તિં પ્રાપ્સ્યન્તિ યૂયં ચ સ્વર્ગાખ્યં પરં શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યથેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : કથમ્ ઇષ્ટ-કામ-પ્રદો યજ્ઞો ભવેત્ તત્રાહ દેવાન્ ઇતિ । અનેન યજ્ઞેન દેવાન્ ભાવયત । ભાવવતઃ કુરુત । ભાવઃ પ્રીતિસ્ તદ્-યુક્તાન્ કુરુત પ્રીણયન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તે દેવા અપિ વઃ પ્રીણયતુ

બલદેવઃ : ઇદં ચ પ્રજાઃ પ્રયુક્તાઃ અનેન યજ્ઞેન મદ્-અઙ્ગ-ભૂતા-નિન્દાદીન્ ભાવયત તત્-તદ્-ધવિર્-દાનેન પ્રીતાન્ યૂયં કુરુત । તે દેવા વો યુષ્માંસ્ તદ્-વર-દાનેન ભાવયન્તુ પ્રીતાન્ કુર્વન્તુ । ઇત્થં શુદ્ધાહારેણ મિથો ભાવતાસ્ તે યૂયં પરં મોક્ષ-લક્ષણં શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યથઃ તત્રાહાર-શુદ્ધિર્ હિ જ્ઞાન-નિસ્ઠાઙ્ગં, તત્રાહાર-શુદ્ધૌ સત્ત્વ-શુદ્ધિઃ સત્ત્વ-શુદ્ધૌ ધ્રુવા સ્મૃતિઃ સ્મૃતિ-લબ્ધે સર્વ-ગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષઃ ઇતિ શ્રુતેઃ

ભ્ગ્ 3.12
ઇષ્ટાન્ ભોગાન્ હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞ-ભાવિતાઃ ।
તૈર્ દત્તાન્ અપ્રદાયૈભ્યો યો ભુઙ્ક્તે સ્તેન એવ સઃ

શ્રીધરઃ : એતદ્ એવ સ્પષ્ટીકુર્વન્ કર્માકરણે દોષમ્ આહ ઇષ્ટાન્ ઇતિ । યજ્ઞૈર્ ભાવિતાઃ સન્તો દેવા વૃષ્ટ્ય્-આદિ-દ્વારેણ વો યુષ્મભ્યં ભોગાન્ દાસ્યન્તે હિ । અતો દેવૈર્ દત્તાન્ અન્નાદીન્ એભ્યો દેવેભ્યઃ પઞ્ચ-યજ્ઞાદિભિર્ અદત્ત્વા યો ભુઙ્ક્તે, સ સ્તેનશ્ ચૌર એવ જ્ઞેયઃ

મધુસૂદનઃ : ન કેવલં પારત્રિકમ્ એવ ફલં યજ્ઞાત્, કિન્ત્વ્ ઐહિકમ્ અપીત્ય્ આહ ઇષ્ટાન્ ઇતિ । અભિલષિતાન્ ભોગાન્ પશ્વ્-અન્ન-હિરણ્યાદીન્ વો યુષ્મભ્યં દેવા દાસ્યન્તે વિતરિષ્યન્તિ । હિ યસ્માદ્ યજ્ઞૈર્ ભાવિતાસ્ તોષિતાસ્ તે । યસ્માત્ તૈર્ ઋણવદ્ ભવદ્ભ્યો દત્તા ભોગાસ્ તસ્માત્ તૈર્ દેવૈર્ દત્તાન્ ભોગાન્ એભ્યો દેવેભ્યો ઽપ્રદાય યજ્ઞેષુ દેવોદેશેનાહુતીરસમ્પાદ્ય યો ભુઙ્ક્તે દેહેન્દ્રિયાણ્ય્ એવ તર્પયતિ સ્તેન એવ તસ્કર એવ સ દેવ-સ્વાપહારી દેવાર્ણપાકરણાત્

વિશ્વનાથઃ : એતદ્ એવ સ્પષ્ટીકુર્વન્ કર્માકરણે દોષમ્ આહ ઇષ્ટાન્ ઇતિ । તૈર્ દત્તાન્ વૃષ્ટ્ય્-આદિ-દ્વારેણાન્નાદીન્ નાદીન્ ઉત્પાદેત્ય્ અર્થઃ । એભ્યો દેવેભ્યઃ પઞ્ચ-મહા-યજ્ઞાદિભિર્ અદત્ત્વા યો ભુઙ્ક્તે, સ તુ ચૌર એવ

બલદેવઃ : એતદ્ એવ વિશદયન્ કર્માનુષ્ઠાનેન દોષમ્ આહ ઇષ્ટાન્ ઇતિ । પૂર્વ-ભાવિત-મદ્-અઙ્ગ-ભૂતા દેવા વો યુષ્મભ્યમ્ ઇષ્ટાન્ મુમુક્ષુ-કામ્યાન્ ઉત્તરોત્તર-યજ્ઞાપેક્ષાન્ ભોગાન્ દાસ્યન્તિ વૃષ્ટ્ય્-આદિ-દ્વારા વ્રીહ્ય્-આદીન્ ઉત્પાદ્યેત્ય્ અર્થઃ । સ્વાર્ચનાર્થં તૈર્ દેવૈર્ દત્તાંસ્ તાન્ ભોગાન્ એભ્યઃ પઞ્ચ-યજ્ઞાદિભિર્ અપ્રદાય કેવલાત્મ-તૃપ્તિ-કરો યો ભુઙ્ક્તે સ સ્તેનશ્ ચૌર એવ । દેવસ્ તાન્ય્ અપહૃત્ય તૈર્ આત્મનઃ પોષાત્ । ચૌરો ભૂપાદ્ ઇવ સ યમાદ્ દણ્ડમ્ અર્હતિ પુમર્થાનર્હઃ

ભ્ગ્ 3.13
યજ્ઞ-શિષ્ટાશિનઃ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વ-કિલ્બિષૈઃ ।
ભુઞ્જતે તે ત્વ્ અઘં પાપા યે પચન્ત્ય્ આત્મ-કારણાત્

શ્રીધરઃ : અતશ્ ચ યજન્ત એવ શ્રેષ્ઠાઃ । નેતર ઇત્ય્ આહ યજ્ઞ-શિષ્ટાશિન ઇતિ । વૈશ્વ-દેવાદિ-યજ્ઞાવશિષ્ટં યે ઽશ્નન્તિ તે પઞ્ચસૂનાકૃતૈઃ સર્વૈઃ કિલ્બિષૈર્ મુચ્યન્તે । પઞ્ચ-સૂનાશ્ ચ સ્મૃતાવ્ ઉક્તાઃ -
કણ્ડની પેષણી ચુલ્લી ઉદકુમ્ભી ચ માર્જની ।
પઞ્ચ-સૂના ગૃહસ્થસ્ય તાભિઃ સ્વર્ગં ન વિન્દતિ ॥ ઇતિ ॥
યે આત્મનો ભોજનાર્થમ્ એવ પચન્તિ, ન તુ વૈશ્વદેવાદ્ય્-અર્થં તે પાપા દુરાચારા અઘમ્ એવ ભુઞ્જતે

મધુસૂદનઃ : યે તુ વૈશ્વદેવાદિ-યજ્ઞાવશિષ્ટમ્ અમૃતં યે ઽશ્નન્તિ તે સન્તઃ શિષ્ટા વેદોક્ત-કારિત્વેન દેવાદ્ય્-ઋણાપાકરણાત્ અતસ્ તે મુચ્યન્તે સર્વૈર્ વિહિતાકરણ-નિમિત્તૈઃ પૂર્વ-કૃતૈશ્ ચ પઞ્ચ-સૂના-નિમિત્તૈઃ કિલ્બિષૈઃ । ભૂત-ભાવિ-પાતકા-સંસર્ગિણસ્ તે ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
એવમ્ અન્વયે ભૂત-ભાવિ-પાપાભાવામ્ ઉક્ત્વા વ્યતિરેકે દોષમ્ આહ ભુઞ્જતે તે વૈશ્વદેવાદ્ય્-અકારિણો ઽઘં પાપમ્ એવ । તુ-શબ્દો ઽવધારણે । યે પાપાઃ પઞ્ચ-સૂના-નિમિત્તં પ્રમાદ-કૃત-હિંસા-નિમિત્તં ચ કૃત-પાપાઃ સન્ત આત્મ-કારણાદ્ એવ પચન્તિ ન તુ વૈશ્વદેવાદ્ય્-અર્થમ્ । તથા ચ પાઞ્ચ-સૂનાદિ-કૃત-પાપે વિદ્યમાન એવ વૈશ્વદેવાદિ-નિત્ય-કર્માકરણ-નિમિત્તમ્ અપરં પાપમ્ આપ્નુવન્તીતિ ભુઞ્જતે તે ત્વ્ અઘં પાપા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા ચ સ્મૃતિઃ -
કણ્ડની પેષણી ચુલ્લી ઉદકુમ્ભી ચ માર્જની ।
પઞ્ચ-સૂના ગૃહસ્થસ્ય તાભિઃ સ્વર્ગં ન વિન્દતિ ॥ઇતિ ।
પઞ્ચ-સૂનાકૃતં પાપં પઞ્ચ-યજ્ઞૈર્ વ્યપોહતિ ઇતિ ચ । શ્રુતિશ્ ચ ઇદમ્ એવાસ્ય તત્-સાધારણમ્ અન્નં યદ્ ઇદમ્ અદ્યતે । સ ય એતદ્ ઉપાસ્તે ન સ પાપ્નમો વ્યાવર્તતે મિશ્રં હ્ય્ એતત્ ઇતિ । મન્ત્ર-વર્ણો ઽપિ -
મોઘમ્ અન્નં વિન્દતે અગ્ર-ચેતાઃ
સત્યં બ્રવીમિ વધ ઇત્સ તસ્ય ।
નાર્યમાણં પુષ્યતિ નો સખાયં
કેવલાધો ભવતિ કેવલાદી ॥ઇતિ ।
ઇદં ચોપલક્ષણં પઞ્ચ-મહા-યજ્ઞાનાં સ્માર્તાનાં શ્રૌતાનાં ચ નિત્ય-કર્મણામ્ । અધિકૃતેન નિત્યાનિ કર્માણ્ય્ અવશ્યમ્ અનુષ્ઠેયાનીતિ પ્રજાપતિ-વચનાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : વૈશ્વદેવાદિ-યજ્ઞાવશિષ્ટમ્ અન્નં યે ઽશ્નન્તિ તે પઞ્ચ-સૂનાકૃતૈઃ સર્વૈઃ પાપૈર્ મુચ્યન્તે । પઞ્ચ-સૂનાશ્ ચ સ્મૃત્ય્-ઉક્તાઃ -
કણ્ડની પેષણી ચુલ્લી ઉદકુમ્ભી ચ માર્જની ।
પઞ્ચ-સૂના ગૃહસ્થસ્ય તાભિઃ સ્વર્ગં ન વિન્દતિ ॥ ઇતિ

બલદેવઃ : યે ઇન્દ્રાદ્ય્-અઙ્ગતયાવસ્થિતં યજ્ઞં સર્વેશ્વરં વિષ્ણુમ્ અભ્યર્ચ્ય તચ્-છેષમ્ અશ્નન્તિ તેન તદ્-દેહ-યાત્રાં સમ્પાદયન્તિ તે સન્તઃ સર્વેશ્વરસ્ય યજ્ઞ-પુરુષસ્ય ભક્તાઃ સર્વ-કિલ્બિષૈર્ અનાદિ-કાલ-વિવૃદ્ધૈર્ આત્માનુભવ-પ્રતિબન્ધકૈર્ નિખિલૈઃ પાપૈર્ વિમુચ્યન્તે । તે તુ પાપાઃ પાપ-ગ્રસ્તાઃ અઘમ્ એવ ભુઞ્જતે । યે તત્-તદ્-દેવતાઙ્ગતયાવસ્થિતેન યજ્ઞ-પુરુષેણ સ્વાર્ચનાય દત્તં વ્રીહ્ય્-આદ્ય્-આત્મ-કારણાત્ પચન્તિ તદ્ વિપચ્યાત્મ-પોષણં કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । પક્વસ્ય વ્રીહ્ય્-આદેર્ અઘ-રૂપેણ પરિણામાદ્ અઘત્વમ્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 3.14
અન્નાદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ પર્જન્યાદ્ અન્ન-સંભવઃ ।
યજ્ઞાદ્ ભવતિ પર્જન્યો યજ્ઞઃ કર્મ-સમુદ્ભવઃ

શ્રીધરઃ : જગચ્-ચક્ર-પ્રવૃત્તિ-હેતુત્વાદ્ અપિ કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ અન્નાદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અન્નાત્ શુક્ર-શોણિત-રૂપેણ પરિણતાદ્ ભૂતાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । અન્નસ્ય ચ સમ્ભવઃ પર્જન્યાદ્ વૃષ્ટેઃ । સ ચ પર્જન્યો યજ્ઞાદ્ ભવતિ । સ ચ યજ્ઞઃ કર્મ-સમુદ્ભવઃ । કર્મણા યજમાનાદિ-વ્યાપારેણ સમ્યક્ સમ્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ

મધુસૂદનઃ : ન કેવલં પ્રજાપતિ-વચનાદ્ એવ કર્મ કર્તવ્યમ્ અપિ તુ જગચ્-ચક્ર-પ્રવૃત્તિ-હેતુત્વાદ્ અપીત્ય્ આહ અન્નાદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અન્નાદ્ ભુક્તાદ્ રેતો-લોહિત-રૂપેણ પરિણતાદ્ ભૂતાનિ પ્રાણિ-શરીરાણિ ભવન્તિ જાયન્તે । અન્નસ્ય સમ્ભવો જન્માન્ન-સમ્ભવઃ પર્જન્યાદ્ વૃષ્ટેઃ । પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધમ્ એવૈતત્ । અત્ર કર્મોપયોગમ્ આહ યજ્ઞાત્ કારીર્ યાદેર્ અગ્નિહોત્રાદેશ્ ચાપૂર્વાખ્યાદ્ ધર્માદ્ ભવતિ પર્જન્યઃ । યથા ચાગ્નિહોત્રાહુતેર્ વૃષ્ટિ-જનકત્વં તથા વ્યાખ્યાતમ્ અષ્ટાધ્યાયી-કાણ્ડે જનક-યાજ્ઞવલ્ક્ય-સંવાદ-રૂપાયાં ષટ્-પ્રશ્ન્યામ્ । મનુના ચોક્તમ્ -
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્તિર્ વૃષ્તેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥[મનુ 3.76] ઇતિ ।
સ ચ યજ્ઞો ધર્માખ્યઃ સૂક્ષ્મઃ કર્મ-સમુદ્ભવ ઋત્વિગ્-યજમાન-વ્યાપાર-સાધ્યઃ । યજ્ઞસ્ય હિ અપૂર્વસ્ય વિહિતં કર્મ કારણમ્

વિશ્વનાથઃ : જગચ્-ચક્ર-પ્રવૃત્તિ-હેતુત્વાદ્ અપિ યજ્ઞં કુર્યાદ્ એવેત્ય્ આહ અન્નાદ્ ભૂતાનિ પ્રાણિનો ભવન્તીતિ ભૂતાનાં હેતુર્ અન્નમ્ । અન્નાદ્ એવ શુક્ર-શોણિત-રૂપેણ પરિણતાત્ પ્રાણિ-શરીર-સિદ્ધેસ્ તસ્યાન્નસ્ય હેતુઃ પર્જન્યઃ । વૃષ્ટિભિર્ એવાન્ન-સિદ્ધેસ્ તસ્ય પર્જન્યસ્ય હેતુર્ યજ્ઞઃ । લોકૈઃ કૃતેન યજ્ઞેનૈવ સમુચિત-વૃષ્ટિ-પ્રદ-મેઘ-સિદ્ધેસ્ તસ્ય યજ્ઞસ્ય હેતુઃ કર્મ-ઋત્વિગ્-યજમાન-વ્યાપારાત્મકત્વાત્ કર્મણ એવ યજ્ઞ-સિદ્ધેઃ

બલદેવઃ : પ્રજાપતિના પરેશેન પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તદ્-ઉપજીવનાય તદૈવ યજ્ઞઃ સૃષ્ટસ્ તતઃ પરેશાનુબર્તિનાવશ્યં સકાર્ય ઇત્ય્ આહ અન્નાદ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ભૂતાનિ પ્રાણિનો ઽન્નાદ્ વ્રીહ્ય્-આદેર્ ભવન્તિ । શુક્ર-શોણિત-રૂપેણ પરિણતાસ્ તસ્માત્ તદ્-દેહાનાં સિદ્ધેઃ । તસ્યાન્નસ્ય સમ્ભવઃ પર્જન્યાદ્ વૃષ્ટેર્ ભવતિ । પર્જન્યશ્ ચ યજ્ઞાદ્ ભવતિ સિધ્યતીત્ય્ અર્થઃ ।
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥ ઇતિ મનુ-સ્મૃતેઃ

ભ્ગ્ 3.15
કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ બ્રહ્માક્ષર-સમુદ્ભવમ્
તસ્માત્ સર્વ-ગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્

શ્રીધરઃ : તથા કર્મેતિ । તચ્ ચ યજમાનાદિ-વ્યાપાર-રૂપં કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ । બ્રહ્મ વેદઃ । તસ્માત્ પ્રવૃત્તં જાનીહિ । અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ ઋગ્-વેદો યજુર્-વેઅઃ સામ-વેદો ।થાઙ્ગીરસઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । યત એવમ્ અક્ષરાદ્ એવ યજ્ઞ-પ્રવૃત્તેર્ અત્યન્તમ્ અભિપ્રેતો યજ્ઞઃ, તસ્માત્ સર્વ-ગતમ્ અપ્ય્ અક્ષરં બ્રહ્મ નિત્યં સર્વદા યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ । યજ્ઞેનોપાય-ભૂતેન પ્રાપ્યત ઇતિ યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઉચ્યત ઇતિ । ઉદ્યમ-સ્થા સદા લક્ષ્મીર્ ઇતિવત્ । યદ્ વા, જગચ્-ચક્રસ્ય મૂલં કર્મ તસ્માત્ સર્વ-ગતં મન્ત્રાર્થ-વાદૈઃ સર્વેષુ સિદ્ધાર્થ-પ્રતિપાદકેષુ ભૂતાર્થાખ્યાનાદિષુ
ગતં સ્થિતમ્ અપિ વેદાખ્યં બ્રહ્મ સર્વદા યજ્ઞે તાત્પર્ય-રૂપેણ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અતો યજ્ઞાદિ કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તચ્ ચાપૂર્વોત્પાદકમ્ । બ્રહ્મોદ્ભવં બ્રહ્મ વેદઃ સ એવોદ્ભવઃ પ્રમાણં યસ્ય તત્ તથા । વેદ-વિહિતમ્ એવ કર્માપૂર્વ-સાધનં જાનીહિ । ન ત્વ્ અન્યત્-પાષણ્ડ-પ્રતિપાદિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નનુ પાષણ્ડ-શાસ્ત્રાપેક્ષયા વેદસ્ય કિં વૈલક્ષણ્યં યતો વેદ-પ્રતિપાદિત એવ ધર્મો નાન્ય ઇત્ય્ અત આહ બ્રહ્મ વેદાખ્યમ્ અક્ષર-સમુદ્ભવમ્ અક્ષરાત્ પરમાત્મનો નિર્દોષાત્ પુરુષ-નિઃશ્વાસ-ન્યાયેનાબુદ્ધિ-પૂર્વં સમુદ્ભવ આવિર્ભાવો યસ્ય તદ્-અક્ષર-સમુદ્ભવમ્ । તથા ચાપૌરુષેયત્વેન નિરસ્ત-સમસ્ત-દોષાશઙ્કં વેદ-વાક્યં પ્રમિતિ-જનકમ્ ઇતિ ભાવઃ
। તથા ચ શ્રુતિઃ -- અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ ઋગ્-વેદો યજુર્-વેઅઃ સામ-વેદો ઽથાઙ્ગીરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્ય્ અનુવ્યાખાનાનિ વ્યાખ્યાનાન્ય્ અસ્યૈવૈતાનિ નિઃશ્વસિતાનિ [બૌ 2.4.10] ઇતિ ।
તસ્માત્ સાક્ષાત્ પરમાત્મ-સમુદ્ભવતયા સર્વ-ગતં સર્વ-પ્રકાશકં નિત્યમ્ અવિનાશિ ચ બ્રહ્મ વેદાખ્યં યજ્ઞે ધર્માખ્યે ઽતીન્દ્રિયે પ્રતિષ્ઠિતં તાત્પર્યેણ । અતઃ પાષણ્ડ-પ્રતિપાદિતોપધર્મ-પરિત્યાગેન વેદ-બોધિત એવ ધર્મો ઽનુષ્ઠેય ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તસ્ય કર્મણો હેતુર્ બ્રહ્મ વેદઃ । વેદોક્ત-વિધિ-વાક્ય-શ્રવણાદ્ એવ યજ્ઞં પ્રતિ વ્યાપારોત્પત્તેસ્ તસ્ય વેદસ્ય હેતુર્ અક્ષરં બ્રહ્મ । બ્રહ્મત એવ વેદોત્પત્તેઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ ઋગ્-વેદો યજુર્-વેઅઃ સામ-વેદો ।થાઙ્ગીરસઃ ઇતિ । તસ્માત્ સર્વ-ગતં બ્રહ્મ યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ યજ્ઞેન બ્રહ્માપિ પ્રાપ્યત ઇતિ ભાવઃ । અત્ર યદ્યપિ કાર્ય-કારણ-ભાવેનાન્નાદ્યા બ્રહ્મ-પર્યન્તાઃ પદાર્થો ઉક્તાસ્ તદ્ અપિ તેષુ મધ્યે યજ્ઞ એત વિધેયત્વેન શાસ્ત્રેણોચ્યત ઇતિ । સ એવ પ્રસ્તુતઃ -
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ

બલદેવઃ : તચ્ ચ ઋત્વિગ્-આદિ-વ્યાપાર-રૂપ-કર્મ-બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ । બ્રહ્મ-વેદસ્ તસ્માત્ તત્ પ્રવૃત્તિં જાનીહીત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચ વેદ-રૂપં બ્રહ્મ અક્ષરાત્ પરેશાત્ સમુદ્ભવં પ્રકટં વિદ્ધિ । અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ ઋગ્-વેદો યજુર્-વેઅઃ સામ-વેદો ।થાઙ્ગીરસઃ ઇત્ય્ આદિ-શ્રવણાત્ । યસ્માત્ સ્વ-સૃષ્ટ-પ્રજોપજીવનાતિ-પ્રિયો યજ્ઞસ્ તસ્માત્ સર્વ-ગતં નિખિલ-વ્યાપકમ્ અપિ બ્રહ્મ નિત્યં સર્વદા યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતં તેનૈવ તત્ પ્રાપ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.16
એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ ।
અઘાયુર્ ઇન્દ્રિયારામો મોઘં પાર્થ સ જીવતિ

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં પરમેશ્વરેણૈવ ભૂતાનાં પુરુષાર્થ-સિદ્ધયે કર્માદિ-ચક્રં પ્રવર્તિતં તસ્માત્ તદ્ અકુર્વતો વૃથૈવ જીવિતમ્ ઇત્ય્ આહ એવમ્ ઇતિ । પરમેશ્વર-વાક્ય-ભૂતાદ્ વેદાખ્યાદ્ બ્રહ્મણઃ પુરુષાણાં કર્મણિ પ્રવૃત્તિઃ । તતઃ કર્મ-નિષ્પત્તિઃ । તતઃ પર્જન્યઃ । તતો ઽન્નમ્ । તતો ભૂતાનિ । ભૂતાનાં પુનસ્ તથૈવ કર્મ-પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ । એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં યો નાનુવર્તયતિ નાનુતિષ્ઠતિ સો ઽઘાયુઃ । અઘં પાપ-રૂપમ્ આયુર્ યસ્ય સઃ । યત ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયેષ્વ્ એવારમતિ, ન તુ ઈશ્વરારાધનાર્થે કર્મણિ । અતો મોઘં વ્યર્થં
સ જીવતિ

મધુસૂદનઃ : ભવત્ય્ એવં તતઃ કિં ફલિતમ્ ઇત્ય્ આહ એવમ્ ઇતિ । પરમેશ્વરાત્ સર્વાવભાસક-નિત્ય-નિર્દોષ-વેદાવિર્ભાવઃ । તતઃ કર્મ-પરિજ્ઞાનં તતો ઽનુષ્ઠાનાદ્ ધર્મોત્પાદઃ । તતઃ પર્જન્યસ્ તતો ઽન્નં તતો ભૂતાનિ પુનસ્ તથૈવ ભૂતાનાં કર્મ-પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ એવં પરમેશ્વરેણ પ્રવર્તિતં ચક્રં સર્વ-જગન્-નિર્વાહકં યો નાનુવર્તયતિ નાનુતિષ્ઠતિ સો ઽઘાયુઃ પાપ-જીવનો મોઘં વ્યર્થમ્ એવ જીવતિ હે પાર્થ તસ્ય જીવનાન્ મરણમ્ એવ વરં જન્માન્તરે ધર્માનુષ્ઠાન-સમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - અથો અયં વા આત્મા સર્વેષાં
ભૂતાનાં લોકઃ સ યજ્ જુહોતિ યદ્ યજતે તેન દેવાનાં લોકો ઽથ યદ્ અનુબ્રૂતે તેન ઋષીણામ્ અથ યત્-પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ યત્ પ્રજામ્ ઇચ્છતે તેન પિતૄણામ્ અથ યન્ મનુષ્યાન્ વાસયતે યદ્ એભ્યો ઽશનં દદાતિ તેન મનુષ્યાણામ્ અથ યત્ પશુભ્યસ્ તૃણોદકં વિન્દતિ તેન પશૂનાં યદ્ અસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાંસ્યાપિપીલિકાભ્ય ઉપજીવન્તિ તેન તેષાં લોકઃ [બૌ 1.4.16] ઇતિ ।
બ્રહ્મ-વિદં વ્યાવર્તયતિ ઇન્દ્રિયારામ ઇતિ । યત ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયેષ્વ્ આરમતિ અતઃ કર્માધિકારી સંસ્ તદ્-અકરણાત્ પાપમ્ એવાચિન્વન્ વ્યર્થમ્ એવ જીવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : એતદ્-અનુષ્ઠાને પ્રત્યવાયમ્ આહ એવમ્ ઇતિ । ચક્રં પૂર્વ-પશ્ચાદ્-ભાગેન પ્રવર્તિતમ્ । યજ્ઞાન્ પર્જન્યઃ । પર્જન્યાદ્ અન્નમ્ । અન્નાત્ પુરુષઃ । પુરુષાત્ પુનર્ યજ્ઞઃ । યજ્ઞાત્ પર્જન્ય ઇત્ય્ એવં ચક્રં યો નાનુવર્તયતિ યજ્ઞાનુષ્ઠાનેન ન પરિવર્તયતિ, સ અઘાયુઃ પાપ-વ્યાપ્તાયુઃ । કો નરકે ન મઙ્ક્ષ્યતીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : યજ્ઞાકરણે દોષમ્ આહૈવમ્ ઇતિ । પરસ્માદ્ બ્રહ્મણો વેદાવિર્ભાવસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મ-પ્રતિબોધકાત્ યજ્ઞસ્ તતઃ પર્જન્યસ્ તતો ઽન્નં તતો ભૂતાનિ પુનસ્ તથૈવ ભૂતાનાં કર્મ-પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ એવં નિખિલ-જગન્-નિર્વાહકં પરેશેન પ્રજાપતિના પ્રવર્તિતં ચક્રં યો નાનુવર્તયતિ સ જનઃ પરેશ-વિમુખો ઽઘાયુઃ પાપ-જીવનો મોઘં વ્યર્થમ્ એવ જીવતિ । હે પાર્થ યદ્ અસાવ્ ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયેષ્વ્ એવ રમતે ન તુ પર-બ્રહ્માભિમતે યજ્ઞે તચ્-છેષાશને ચ

ભ્ગ્ 3.17
યસ્ ત્વ્ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્ આત્મ-તૃપ્તશ્ ચ માનવઃ
આત્મન્ય્ એવ ચ સંતુષ્ટસ્ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં ન કર્મણામ્ આરમ્ભાદ્ ઇત્ય્-આદિના અજ્ઞસ્ય અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં કર્મ-યોગમ્ ઉક્ત્વા જ્ઞાનિનઃ કર્માનુપયોગમ્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । આત્મન્ય્ એવ રતિઃ પ્રીતિર્ યસ્ય સઃ । તતશ્ ચાત્મન્ય્ એવ તૃપ્તઃ સ્વાનન્દાનુભવેન નિર્વૃતઃ । અતએવ આત્મન્ય્ એવ સન્તુષ્ટો ભોગાપેક્ષા-રહિતો યસ્ તસ્ય કર્તવ્યં કર્મ નાસ્તીતિ

ંઅધુસૂદનઃ: યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયારામો ન ભવતિ પરમાર્થ-દર્શી સ એવં જગચ્-ચક્ર-પ્રભૃતિ-હેતુ-ભૂતં કર્માનનુતિષ્ઠન્ન્ અપિ ન પ્રત્યવૈતિ કૃતકૃત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ દ્વાભ્યામ્ યસ્ ત્વ્ ઇતિ । ઇન્દ્રિયારામો હિ સ્રક્-ચન્દન-વનિતાદિષુ રતિમ્ અનુભવતિ મનોજ્ઞાન્ન-પાનાદિષુ તૃપ્તિં પશુ-પુત્ર-હિરણ્યાદિ-લાભેન રોગાદ્ય્-અભાવેન ચ તુષ્ટિમ્ । ઉક્ત-વિષયાભાવે રાગિણામ્ અરત્ય્-અતૃપ્ત્ય્-અતુષ્ટિ-દર્શનાદ્ રતિ-તૃપ્તિ-તુષ્ટ્યૌ મનો-વૃત્તિ-વિશેષાઃ સાક્ષિ-સિદ્ધાઃ । લબ્ધ-પરમાત્માનનસ્ તુ દ્વૈત-દર્શનાભાવાદ્ અતિફલ્ગુત્વાચ્ ચ વિષય-સુખં ન કામયત ઇત્ય્ ઉક્તં યાવાન્ અર્થ ઉદપાને ઇત્ય્ અત્ર । અતો ઽનાત્મ-વિષયક-રતિ-તૃપ્તિ-તુષ્ટ્ય્-અભાવાદ્
આત્માનં પરમાનન્દમ્ અદ્વયં સાક્ષાત્કુર્વન્ન્ ઉપચારાદ્ એવમ્ ઉચ્યતે - આત્મ-રતિર્ આત્મ-તૃપ્ત આત્મ-સન્તુષ્ટ ઇતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ - આત્મ-ક્રીડ આત્મ-રતિઃ ક્રિયાવાન્ એવ બ્રહ્મ-વિદાં વરિષ્ઠઃ ઇતિ । આત્મ-તૃપ્તશ્ ચેતિ ચકાર એવ-કારાનુકર્ષણાર્થઃ । માનવ ઇતિ યઃ કશ્ચિદ્ અપિ મનુષ્ય એવમ્ભૂતઃ સ એવ કૃતકૃત્યો ન તુ બ્રાહ્મણત્વાદિ-પ્રકર્ષેણેતિ કથયિતુમ્ । આત્મન્ય્ એવ ચ સન્તુષ્ટ ઇત્ય્ અત્ર ચ-કારઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । ય એવમ્ભૂતસ્યાધિકાર-હેત્વ્-અભાવાત્ કિમ્ અપિ કાર્યં વૈદિકં લૌકિકં વા ન વિદ્યતે

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવં નિષ્કામત્વાસામર્થ્યે સ-કામો ઽપિ કર્મ કુર્યાદ્ એવેત્ય્ ઉક્તમ્ । યસ્ તુ શુદ્ધાન્તઃ-કરણત્વાત્ જ્ઞાન-ભૂમિકામ્ આરૂઢઃ સ તુ નિત્યં કામ્યં ચ ન કરોતીત્ય્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । આત્મ-રતિર્ આત્મારામો યત આત્મ-તૃપ્તઃ આત્માનન્દાનુભવેન નિર્વૃતઃ । ન સ્વાત્મનિ નિર્વૃતો બહિર્-વિષય-ભોગે ઽપિ કિઞ્ચિન્ નિર્વૃતો ભવતુ । અત્ર નૈવેત્ય્ આહઆત્મન્ય્ એવ ન તુ બહિર્-વિષય-ભોગે તસ્ય કાર્યં કર્તવ્યત્વેન કર્મ નાસ્તિ

બલદેવઃ : યસ્ તુ મદ્-ઉક્તેન નિષ્કામ-કર્મણા મદ્-ઉપાસનેન ચ વિમૃષ્ટે ચિત્ત-દર્પણે સઞ્જાતેન ધર્મ-ભૂત-જ્ઞાનેનાત્માનમ્ અદર્શત્ તસ્ય ન કિઞ્ચિત્ કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ યસ્ ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । આત્મન્ય્ અપહત-પાપ્મત્વાદિ-ગુણાષ્ટક-વિશિષ્ટે સ્વ-સ્વરૂપે અવલોકિતે રતિર્ યસ્ય સઃ । આત્મના સ્વ-પ્રકાશાનન્દેનાવલોકિતેન તૃપ્તો ન ત્વ્ અન્ન-પાનાદિના । આત્મન્ય્ એવ ચ તાદૃશે સન્તુષ્ટો ન તુ નૃત્ય-ગીતાદૌ । તસ્યૈવમ્ભૂતસ્ય તદ્-અવલોકાનાય કિઞ્ચિત્ કર્મ કર્તવ્યં ન વિદ્યતે સર્વદાવલોકિતાત્મ-સ્વરૂપત્વાત્

ભ્ગ્ 3.18
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ ચિદ્ અર્થવ્યપાશ્રયઃ

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુમ્ આહ નૈવેતિ । કૃતેન કર્મણા તસ્ય અર્થઃ પુણ્યં નૈવાસ્તિ । ન ચાકૃતેન કશ્ચન કો ઽપિ પ્રત્યવાયો ઽસ્તિ । નિરહઙ્કારત્વેન વિધિ-નિષેધાતીતત્વાત્ । તથાપિ તસ્માત્ તદ્ એષાં દેવાનાં ન પ્રિયં યદ્ એતન્ મનુષા વિદુર્ ઇતિ શ્ર્તુએર્ મોક્ષે દેવ-કૃત-વિઘ્ન-સમ્ભવાત્ તત્-પરિહારાર્થં કર્મભિર્ દેવાઃ સેવ્યા ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોક્તં સર્વ-ભૂતેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તેષુ કશ્ચિદ્ અર્થ-વ્યપાશ્રયઃ આશ્રય એવ વ્યપાશ્રયઃ । અર્થો મોક્ષ આશ્રયણીયો ઽસ્ય નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । વિઘ્નાભાવસ્ય શ્રુત્યૈવોક્તત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- તસ્ય હ ન દેવાશ્ ચ નાભૂત્યા ઈશતે આત્મા હ્ય્ એષાં સ ભવતિ ઇતિ શ્રવણાત્
। હનેત્ય્ અવ્યયમ્ અપ્ય્-અર્થે । દેવા અપિ તસ્યાત્મ-તત્ત્વ-જ્ઞસ્ય અભૂત્યૈ બ્રહ્મ-ભાવ-પ્રતિબન્ધાય નેશતે ન શક્નુવન્તીતિ શ્રુતેર્ અર્થઃ । દેવ-કૃતાસ્ તુ વિઘ્નાઃ સમ્યગ્-જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાગ્ એવ । યદ્ એતદ્ બ્રહ્મ મનુષ્યા વિદુસ્ તદ્ એષાં દેવાનાં ન પ્રિયમ્ ઇતિ બ્રહ્મ-જ્ઞાનસ્યૈવ અપ્રિયત્વોક્ત્યા તત્રૈવ વિઘ્ન-કર્તૃત્વસ્ય સૂચિતત્વાત્

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ આત્મવિદો ઽપિ અભ્યુદયાર્થં નિઃશ્રેયસાર્થં પ્રત્યવાય-પરિહારાર્થં વા કર્મ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ નૈવેતિ । તસ્યાત્મ-રતેઃ કૃતેન કર્મણાભ્યુદય-લક્ષણો નિઃશ્રેયસ-લક્ષણો વાર્થં પ્રયોજનં નૈવાસ્તિ તસ્ય સ્વર્ગાદ્ય્-અભ્યુદયાનર્થિત્વાત્ । નિઃશ્રેયસસ્ય ચ કર્માસાધ્યત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મ-ચિત્તાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદમ્ આયાન્ નાસ્ત્ય્ અકૃતઃ કૃતેન ઇતિ । અકૃતો નિત્યો મોક્ષઃ કૃતેન કર્મણા નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાન-સાધ્યસ્યાપિ વ્યાવૃત્તિર્ એવ-કારેણ સૂચિતા । આત્મ-રૂપસ્ય હિ નિઃશ્રેયસ્ય નિત્ય-પ્રાપ્તસ્યાજ્ઞાન-માત્રમ્ અપ્રાપ્તિઃ । તચ્ ચ તત્ત્વ-જ્ઞાન-માત્રાપનોદ્યમ્ । તસ્મિંસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાનેનાપનુન્ને
તસ્યાત્મ-વિદો ન કિંચિત્ કર્મ-સાધ્યં જ્ઞાન-સાધ્યં વા પ્રયોજનમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ ।
એવંભૂતેનાપિ પ્રત્યવાય-પરિહારાર્થં કર્માણ્ય્ અનુષ્ઠેયાન્ય્ એવેત્ય્ અત આહ નાકૃતેનેતિ । ભાવે નિષ્ઠા । નિત્ય-કર્માકરણેનેહ લોકે ગર્હિતત્વ-રૂપઃ પ્રત્યવાય-પ્રાપ્તિ-રૂપો વા કશ્ચનાર્થો નાસ્તિ । સર્વત્રોપપત્તિમ્ આહોત્તરાર્ધેન । ચો હેતૌ । યસ્માદ્ અસ્યાત્મ-વિદઃ સર્વ-ભૂતેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તેષુ કો ઽપિ અર્થ-વ્યપાશ્રયઃ પ્રયોજન-સમ્બન્ધો નાસ્તિ । કંચિદ્ ભૂત-વિશેષમ્ આશ્રિત્ય કો ઽપિ ક્રિયા-સાધ્યો ઽર્થો નાસ્તીતિ વાક્યાર્થઃ । અતો ઽસ્ય કૃતાકૃતે નિષ્પ્રયોજનં નૈવ કૃતાકૃતે તપતઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્ય હ ન દેવાશ્ ચનાભૂત્યા ઈશત આત્મા હ્ય્ એષાં ન ભવતિ ઇતિ શ્રુતેર્ દેવા અપિ તસ્ય મોક્ષાભવનાય ન સમર્થા ઇત્ય્ ઉક્તેર્ ન વિઘ્નાભાવાર્થમ્
અપિ દેવારાધન-રૂપ-કર્માનુષ્ઠાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
એતાદૃશો બ્રહ્મ-વિદ્-ભૂમિકા-સપ્તક-ભેદેન નિરૂપિતો વસિષ્ઠેન -
જ્ઞાન-ભૂમિઃ શુભેચ્છાખ્યા પ્રથમા પરિકીર્તિતા ।
વિચારણા દ્વિતીયા સ્યાત્ તૃતીયા તનુ-માનસા ॥
સત્ત્વાપત્તિશ્ ચતુર્થી સ્યાત્ તતો ઽસંસક્તિ-નાસિકા ।
પદાર્થાભાવની ષષ્ઠી સપ્તમી તુર્યગા સ્મૃતા ॥ ઇતિ ।
તત્ર નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેકાદિ-પુરઃસરા ફલ-પર્યવસાયિની મોક્ષેચ્છા પ્રથમા । તતો ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય વેદાન્ત-વાક્ય-વિચારઃ શ્રવણ-મનનાત્મકો દ્વિતીયા । તતો નિદિધ્યાસનાભ્યાસેન મનસ એકાગ્રતયા સૂક્ષ્મ-વસ્તુ-ગ્રહણ-યોગ્યત્વં તૃતીયા । એતદ્ ભૂમિકા-ત્રયં સાધન-રૂપં જાગ્રદ્-અવસ્થોચ્યતે યોગિભિઃ । ભેદેન જગતો ભાનાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -
ભૂમિકા-ત્રિતયઃ ત્વ્ એતદ્ રામ જાગ્રદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
યથાવદ્ ભેદ-બુદ્ધ્યેદં જગજ્ જાગ્રતિ દૃશ્યતે ॥ ઇતિ ।
તતો વેદાન્ત-વાક્યાન્ નિર્વિકલ્પકો બ્રહ્માત્મૈક્ય-સાક્ષાત્કારશ્ ચતુર્થી ભૂમિકા ફલ-રૂપા સત્ત્વાપત્તિઃ સ્વપ્નાવસ્થોચ્યતે । સર્વસ્યાપિ જગતો મિથ્યાત્વેન સ્ફુરણાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -
અદ્વૈતે સ્થૈર્યમ્ આયાતે દ્વૈતે પ્રશમમ્ આગતે ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવલ્ લોકં ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥ ઇતિ ।
સો ઽયં ચતુર્થ-ભૂમિં પ્રાપ્તો યોગી બ્રહ્મવિદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । પઞ્ચમી-ષષ્ઠી-સપ્તમ્યસ્ તુ ભૂમિકા જીવન્મુક્તેર્ એવાવાન્તર-ભેદાઃ । તત્ર સવિકલ્પક-સમાધ્ય્-અભ્યાસેન નિરુદ્ધે મનસિ યા નિર્વિકલ્પક-સમાધ્ય્-અવસ્થા સાસંસક્તિર્ ઇતિ સુષુપ્તિર્ ઇતિ ચોચ્યતે । તતઃ સ્વયમ્ એવ વ્યુત્થાનાત્ । સો ઽયં યોગી બ્રહ્મ-વિદ્-વરઃ । તતસ્ તદ્-અભ્યાસ-પરિપાકેણ ચિર-કાલાવસ્થાયિની સા પદાર્થાભાવનીતિ ગાઢ-સુષુપ્તિર્ ઇતિ ચોચ્યતે । તતઃ સ્વયમ્ અનુસ્થિતસ્ય યોગિનઃ પર-પ્રયત્નેનૈવ વ્યુત્થાનાત્ । સો ઽયં બ્રહ્મવિદ્ વરીયાન્ । ઉક્તં હિ -
પઞ્ચમીં ભૂમિકામ્ એત્ય સુષુપ્તિ-પદનામિકામ્ ।
ષષ્ઠીં ગાઢ-સુષુપ્ત્ય્-આખ્યાં ક્રમાત્ પતતિ ભૂમિકામ્ ॥ ઇતિ ।
યસ્યાસ્ તુ સમાધ્ય્-અવસ્થાયા ન સ્વતો ન વા પરતો વ્યુત્થિતો ભવતિ સર્વથા ભેદ-દર્શનાભાવાત્ । કિન્તુ સર્વદા તન્મય એવ સ્વ-પ્રયત્નમ્ અન્તરેણૈવ પરમેશ્વર-પ્રેરિત-પ્રાણ-વાયુ-વશાદ્ અન્યૈર્ નિર્વાહ્યમાણ-દૈહિક-વ્યવહારઃ પરિપૂર્ણ-પરમાનન્દ-ઘન એવ સર્વતસ્ તિષ્ઠતિ । સા સપ્તમી તુરીયાવસ્થા । તાં પ્રાપ્તો બ્રહ્મવિદ્ વરિષ્ઠ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ઉક્તં હિ -
ષષ્ઠ્યાં ભૂમામ્ અસૌ સ્થિત્વા સપ્તમીં ભૂમિકામ્ આપ્નુયાત્ ।
કિંચિદ્ એવૈષ સમ્પન્નસ્ ત્વ્ અથવૈષ ન કિંચન ॥
વિદેહ-મુક્તતા તૂક્તા સપ્તમી યોગ-ભૂમિકા ।
અગમ્યા વચસાં શાન્તા સા સીમા યોગ-ભૂમિષુ ॥ ઇતિ ।
યામ્ અધિકૃત્ય શ્રીમદ્-ભાગવતે સ્મર્યતે -
દેહં ચ નશ્વરમ્ અવસ્થિતમ્ ઉત્થિતં વા
સિદ્ધો ન પશ્યતિ યતો ઽધ્યગમત્ સ્વરૂપમ્ ।
દૈવાદ્ અપેતમ્ અથ દૈવ-વશાદ્ ઉપેતં
વાસો યથા પરિકૃતં મદિરા-મદાન્ધઃ ॥
દેહો ઽપિ દૈવ-વશ-ગઃ ખલુ કર્મ યાવત્
સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ ।
તં સ-પ્રપઞ્ચમ્ અધિરૂઠ-સમાધિ-યોગઃ
સ્વાપ્નં પુનર્ ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધ-વસ્તુઃ ॥[ભ્પ્ 11.13.36-37]
શ્રુતિશ્ ચ - તદ્ યથા ઽહિનિર્લ્વ્યયની વલ્મીકે મૃતા પ્રત્યસ્તા શયીતૈવમ્ એવેદં શરીરં શેતે ઽથાયમ્ અશરીરો ઽમૃતઃ પ્રાણો બ્રહ્મૈવ તેજ એવ ઇતિ ।
તત્રાયં સઙ્ગ્રહઃ -
ચતુર્થી ભૂમિકા જ્ઞાનં તિસ્રઃ સ્યુઃ સાધનં પુરા ।
જીવન્-મુક્તેર્ અવસ્થાસ્તુ પરાસ્ તિસ્રઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
અત્ર પ્રથમ-ભૂમિ-ત્રયમ્ આરૂઢો ઽજ્ઞો ઽપિ ન કર્માધિકારી કિં પુનસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાની તદ્-વિશિષ્ટો જીવન્-મુક્તો વેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથ: કૃતેનાનુષ્ઠિતેન કર્મણા નાર્થો ન ફલમ્ । અકૃતેન કઞ્ચન પ્રતવાયો ઽપિ ન, યસ્માદ્ અસ્ય સર્વ-ભૂતેષુ બ્રહ્માણ્ડ-સ્થાવરાદિષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ અપ્ય્ અર્થાય સ્વ-પ્રયોજનાર્થં વ્યપાશ્રય આશ્રયણીયો ન ભવતિ । પુરાણાદિષુ વ્યપાશ્રય-શબ્દેન તથૈવોચ્યતે, યથા -
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિમ્ ઉદ્વહતાં નૃણામ્ ।
જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-વીર્યાણાં નેહ કશ્ચિદ્ વ્યપાશ્રયઃ ॥ [ભ્પ્ 6.17.31] ઇતિ ।
તથા-યદ્-ઉપાશ્રયાશ્રયાઃ શુદ્ધ્યન્તિ [ભ્પ્ 2.7.46] ઇતિ । સંસ્થા-હેતુર્ ઉપાશ્રયઃ ઇત્ય્ આદાવ્ અપ્ય્ અપેત્ય્ ઉપસર્ગસ્યાનધિકાર્થં દૃષ્ટમ્

બલદેવઃ : કૃતેન તદ્-અવલોકનાયાનુષ્ઠિતેન કર્મણાર્થઃ ફલં નૈવાસ્તિ । અકૃતેન તદ્-અવલોકનાસાધનેન કર્મણા કશ્ચનાનર્થશ્ ચ તદ્-અવલોકન-ક્ષતિ-લક્ષણ ઇહ ન ભવતિ । સ્વાભાવિકાત્માવલોકનાત્ । ન ત્વ્ ઈદૃશો ઽપિ દેવ-કૃતાદ્ વિઘ્નાદ્ બિભ્યત્ તત્-તોષાય તત્-પૂજાત્મકં કર્મ કુર્યાત્ । શ્રુતિશ્ ચ દેવાન્ જ્ઞાન-દ્વિષઃ પ્રાહ-તસ્માત્ તદ્ એષાં દેવાનાં ન પ્રિયં યદ્ એતન્ મનુષા વિદુર્ ઇતિ । તત્રાહ ન ચેતિ । અસ્ય લબ્ધાત્માવલોકસ્ય વિદુષઃ સર્વ-ભૂતેષુ દેવેષુ માનવેષુ ચ મધ્યે કશ્ચિદ્ અપ્ય્ અર્થાયાત્મ-રતિર્ નૈર્વિઘ્નાય વ્યપાશ્રયઃ કર્મભિઃ સેવ્યો ન ભવતિ । જ્ઞાનોદયાત્ પૂર્વમ્ એવ દેવ-કૃતા
વિઘ્નાઃ તેનાત્મ-રતૌ સત્યાં તુ ન તત્-કૃતાસ્ તે તત્-પ્રભાવેણ સમ્ભવન્તિ । તસ્ય હ ન દેવાશ્ ચ નાભૂત્યા ઈશતે આત્મા હ્ય્ એષાં સમ્ભવતિ ઇતિ શ્રવણાત્ । હનેત્ય્ અપ્ય્-અર્થે નિપાતઃ । દેવા અપિ તસ્યાત્માનુભવિનો ।ભૂત્યૈ આત્મ-રતિ-ક્ષતયે નેશતે । હિ યસ્માદ્ એષાં સ આત્મા તદ્વત્ પ્રેષ્ઠો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.19
તસ્માદ્ અસક્તઃ સતતં કાર્યં કર્મ સમાચર
અસક્તો હ્ય્ આચરન્ કર્મ પરમ્ આપ્નોતિ પૂરુષઃ

શ્રીધરઃ :યસ્માદ્ એવમ્ભૂતસ્ય જ્ઞાનિન એવ કર્માનુપયોગો નાન્યસ્ય તસ્માત્ ત્વં કર્મ કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ ઇતિ । અસક્તઃ ફલ-સઙ્ગ-રહિતઃ સન્ કાર્યમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યતયા વિહિતં નિત્યં નૈમિત્તિકં કર્મ સમ્યગ્ આચર । હિ યસ્માદ્ અસક્તઃ કર્માચરન્ પુરુષઃ પરં મોક્ષં ચિત્ત-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-દ્વારા પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : યસ્માન્ ન ત્વમ્ એવંભૂતો જ્ઞાની કિન્તુ કર્માધિકૃત એવ મુમુક્ષુઃ । અસક્તઃ ફલ-કામના-રહિતઃ સતતં સર્વદા ન તુ કદાચિત્ કાર્યમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યં યાવજ્-જીવાદિ-શ્રુતિ-ચોદિતં તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન ઇતિ શ્રુત્યા જ્ઞાને વિનિયુક્તં કર્મ નિત્ય-નૈમિત્તિક-લક્ષણં સમ્યગ્ આચર યથા-શાસ્ત્રં નિર્વર્તય । અસક્તો હિ યસ્માદ્ આચરન્ન્ ઈશ્વરાર્થં કર્મ કુર્વન્ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ પરં મોક્ષમ્ આપ્નોતિ પૂરુષઃ પુરુષઃ સ એવ સત્-પુરુષો નાન્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : તસ્માત્ તવ જ્ઞાન-ભૂમિકારોહણે નાસ્તિ યોગ્યતા । કામ્ય-કર્મણિ તુ સદ્-વિવેકવતસ્ તવ નૈવાધિકારઃ । તસ્માત્ નિષ્કામ-કર્મૈવ કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ ઇતિ । કાર્યમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યત્વેન વિહિતં પરં મોક્ષમ્

બલદેવઃ : યસ્માલ્ લબ્ધાત્માવલોકનસ્યૈવ કર્માનુપયોગસ્ તસ્માદ્ એતાદૃક્ત્વં કાર્યં કર્તવ્યત્વેન વિહિતં કર્મ સમાચર । અસક્તઃ ફલેચ્છા-શૂન્યઃ સન્ । પરં દેહાદિ-ભિન્નમ્ આત્માનમ્ આપ્નોત્ય્ અવલોકતે યાથાત્મ્યેન

ભ્ગ્ 3.20
કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતા જનકાદયઃ
લોક-સંગ્રહમ્ એવાપિ સંપશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસિ

શ્રીધરઃ : અત્ર સદાચારં પ્રમાણયતિ કર્મણૈવેતિ । કર્મણૈવ શુદ્ધ-સત્ત્વાઃ સન્તઃ સંસિદ્ધિં સમ્યગ્-જ્ઞાનં પ્રાપ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપિ ત્વં સમ્યગ્-જ્ઞાનિનમ્ એવાત્માનં મન્યસે, તથાપિ કર્માચરણં ભદ્રમ્ એવેત્ય્ આહ લોક-સઙ્ગ્રહમ્ ઇત્ય્ આદિ । લોકસ્ય સઙ્ગ્રહં સ્વ-ધર્મે પ્રવર્તનમ્ । મયા કર્મણિ કૃતે જનઃ સર્વો ઽપિ કરિષ્યતિ । અન્યથા જ્ઞાનિ-દૃષ્ટાન્તેનાજ્ઞો નિજ-ધર્મં નિત્યં કર્મ ત્યજન્ પતેત્ । ઇત્ય્ એવં લોક-રક્ષણમ્ અપિ તાવત્ પ્રયોજનં સંપશ્યન્ કથં કર્તુમ્ એવાર્હસિ । ન ત્યક્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ વિવિદિષોર્ અપિ જ્ઞાન-નિષ્ઠા-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનાનુષ્ઠાનાય સર્વ-કર્મ-ત્યાગ-લક્ષણઃ સંન્યાસો વિહિતઃ । તથા ચ ન કેવલં જ્ઞાનિન એવ કર્માનધિકારઃ કિન્તુ જ્ઞાનાર્થિનો ઽપિ વિરક્તસ્ય । તથા ચ મયાપિ વિરક્તેન જ્ઞાનાર્થિના કર્માણિ હેયાન્ય્ એવેત્ય્ અર્જુનાશઙ્કાં ક્ષત્રિયસ્ય સંન્યાસાનધિકાર-પ્રતિપાદનેનાપનુદતિ ભગવાન્ કર્મણૈવેતિ ।
જનકાદયો જનકા-જાત-શત્રુ-પ્રભૃતયઃ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પ્રસિદ્ધાઃ ક્ષત્રિયા વિદ્વાંસો ઽપિ કર્મણૈવ સહ ન તુ કર્મ-ત્યાગેન સ સંસિદ્ધિં શ્રવણાદિ-સાધ્યાં જ્ઞાન-નિષ્ઠામ્ આસ્થિતાઃ પ્રાપ્તાઃ । હિ યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ ક્ષત્રિયો વિવિદિષુર્ વિદ્વાન્ વા કર્મ કર્તુમ્ અર્હસીત્ય્ અનુષઙ્ગઃ । બ્રાહ્મણઃ પુત્રૈષણાયાશ્ ચ વિત્તષણાયાશ્ ચ લોકૈષણાયાશ્ ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ ઇતિ સંન્યાસ-વિધાયકે વાક્યે બ્રાહ્મણત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ । સ્વારાજ્ય-કામો રાજા રાજ-સૂયેન યજેત ઇત્ય્ અત્ર ક્ષત્રિયત્વાવત્ । ચત્વાર આશ્રમા બ્રાહ્મણસ્ય ત્રયો રાજન્ યસ્ય દ્વૌ વૈશ્યસ્ય
ઇતિ ચ સ્મૃતેઃ । પુરાણે ઽપિ -
મુખજાનામયં ધર્મો યદ્ વિષ્ણોર્ લિઙ્ગ-ધારણમ્ ।
બાહુ-જાતોરુ-જાતાનામ્ નાયં ધર્મઃ પ્રશસ્યતે ॥
ઇતિ ક્ષત્રિય-વૈશ્યયોઃ સંન્યાસાભાવ ઉક્તઃ । તસ્માદ્ યુક્તમ્ એવોક્તં ભગવતા કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતા જનકાદયઃ ।
સર્વે રાજાશ્રિતા ધર્મા રાજા ધર્મસ્ય ધારકઃ ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતેર્ વર્ણાશ્રમ-પ્રવર્તકત્વેનાપિ ક્ષત્રિયો ઽવશ્યં કર્મ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ લોકેતિ । લોકાનાં સ્વે સ્વે ધર્મે પ્રવર્તનમ્ ઉન્માર્ગાન્ નિવર્તનં ચ લોક-સઙ્ગ્રહસ્ તં પશ્યન્ન્ અપિ-શબ્દાજ્ જનકાદિ-શિષ્ટાચારમ્ અપિ પશ્યન્ કર્મ કર્તુમ્ અર્હસ્ય્ એવેત્ય્ અન્વયઃ । ક્ષત્રિય-જન્મ-પ્રાપકેણ કર્મણારબ્ધ-શરીરસ્ ત્વં વિદ્વાન્ અપિ જનકાદિવત્ પ્રારબ્ધ-કર્મ-ફલેન લોક-સઙ્ગ્રહાર્થં કર્મ કર્તું યોગ્યો ભવસિ ન તુ ત્યક્તું બ્રાહ્મણ-જન્માલાભાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । એતાદૃશ-ભગવદ્-અભિપ્રાય-વિદા ભગવતા ભાષ્ય-કૃતા બ્રાહ્મણસ્યૈવ સંન્યાસો નાન્યસ્યેતિ નિર્ણીતમ્ । વાર્તિક-કૃતા તુ પ્રૌઢિ-વાદ-માત્રેણ ક્ષત્રિય-વૈશ્યયોર્
અપિ સંન્યાસો ઽસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : અત્ર સદાચારં પ્રમાણયતિ કર્મણેતિ । યદિ વા ત્વમ્ આત્માનં જ્ઞાનાધિકારિણં મન્યસે, તદ્ અપિ લોકે શિક્ષા ગ્રહણાર્થં કર્મૈવ કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ લોકેતિ

બલદેવઃ : સદાચારમ્ અત્ર પ્રમાણયતિ કર્મણૈવેતિ । કર્મણૈવોપાયેન વિશુદ્ધ-ચિત્તાઃ સન્તઃ સંસિદ્ધિં સ્વાત્માવલોકન-લક્ષણામ્ આસ્થિતાઃ પ્રાપુઃ । કર્મણૈવેતિ વિશેષણ-સમ્બન્ધ એવ-કારસ્ તસ્યાયોગં વ્યવચ્છિન્નત્તિ શઙ્ખ-પાણ્ડુર એવેતિવત્ । તેન શ્રવણાદેર્ ન વ્યુદાસઃ । કર્મણા યજ્ઞાદિના સહૈવ શ્રવણાદિનેતિ કેચિત્ ।
નનુ સનિષ્ઠસ્યાત્માવલોકને કર્માનુષ્ઠાનં નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । મમ પરિનિષ્ઠિતસ્યાવલોકિત-સ્વ-પરાત્મનઃ કર્મોપદેશઃ કુત ઇતિ ચેત્ તત્રાહ લોકેતિ । સત્યં ત્વમ્ ઈદૃશ એવ તથાપિ લોક-સઙ્ગ્રહાય કર્મ કુર્વ્ ઇતિ અર્જુને મયિ કર્મ કુર્વાણે સર્વ-લોકઃ કર્મ કરિષ્યતિ । ઇતરથા મદ્-દૃષ્ટાન્તેનાજ્ઞો ઽપિ લોકઃ કર્મ ત્યજન્ પતિષ્યતીતિ લોક-સંરક્ષણં તત્ ફલમ્

ભ્ગ્ 3.21
યદ્ યદ્ આચરતિ શ્રેષ્ઠસ્ તત્ તદ્ એવેતરો જનઃ ।
સ યત્ પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્ તદ્ અનુવર્તતે

શ્રીધરઃ : કર્મ-કરણે લોક-સઙ્ગ્રહો યથા સ્યાત્ તદ્ આહ યદ્ ઇતિ । ઇતરઃ પ્રાકૃતો ઽપિ જનસ્ તત્ તદ્ એવાચરતિ । સ શ્રેષ્ઠો જનઃ કર્મ-શાસ્ત્રં તન્-નિવૃત્તિ-શાસ્ત્રં વા યત્ પ્રમાણં મન્યતે, તદ્ એવ લોકો ઽપ્ય્ અનુસરતિ

મધુસૂદનઃ : નનુ મયા કર્મણિ ક્રિયમાણે ઽપિ લોકઃ કિમ્ ઇતિ તત્-સઙ્ગૃહ્ણીયાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય શ્રેષ્ઠાચારાનુવિધાયિત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ યદ્ ઇતિ । શ્રેષ્ઠઃ પ્રધાન-ભૂતો રાજાદિર્ યદ્ યત્ કર્માચરતિ શુભમ્ અશુભં વા તત્ તદ્ એવાચરતીતરઃ પ્રાકૃતસ્ તદ્-અનુગતો જનઃ । ન ત્વ્ અન્યત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ શાસ્ત્રમ્ અવલોક્યાશાસ્ત્રીયં શ્રેષ્ઠાચારં પરિત્યજ્ય શાસ્ત્રીયમ્ એવ કુતો નાચરતિ લોક ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાચારવત્ પ્રતિપત્તાવ્ અપિ શ્રેષ્ઠાનુસારિતામ્ ઇતરસ્ય દર્શયતિ સ યદ્ ઇતિ । સ શ્રેષ્ઠો યલ્ લૌકિકં વૈદિકં વા પ્રમાણં કુરુતે પ્રમાણત્વેન મન્યતે તદ્ એવ લોકો ઽપ્ય્ અનુવર્તતે પ્રમાણં કુરુતે ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કિંચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ પ્રધાન-ભૂતેન ત્વયા રાજ્ઞા લોક-સંરક્ષણાર્થં કર્મ કર્તવ્યમ્ એવ પ્રધાનાનુયાયિનો જન-વ્યવહારા ભવન્તીતિ ન્યાયાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : લોક-સઙ્ગ્રહ-પ્રકારમ્ એવાહ યદ્ યદ્ ઇતિ

બલદેવઃ : લોક-સઙ્ગ્રહ-પ્રકારમ્ એવાહ યદ્ યદ્ ઇતિ । શ્રેષ્ઠો મહત્તમો યત્ કર્મ યથાચરતિ તત્ કર્મ તથૈવેતરઃ કનિષ્ઠો ઽપ્ય્ આચરતિ । સ શ્રેસ્ઠસ્ તસ્મિન્ કર્મણિ યચ્ છાસ્ત્રં પ્રમાણં કુરુતે મન્યતે લોકઃ કનિષ્ઠો ઽપિ તદ્-અનુયાયી તદ્ એવાનુવર્તતે ઽનસરતિ । શાસ્ત્રોપેતં શ્રેષ્ઠાચરણં કલ્યાણ-લિપ્સુના કનિષ્ઠેનાનુષ્ઠેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થં ચ તેજસ્વિનઃ શ્રેષ્ઠસ્ય ચ યત્ ક્વચિત્ સ્વૈરાચરણં તદ્-વ્યાવૃતમ્ । તસ્ય શ્રેષ્ઠ-કૃતત્વે ઽપિ શાસ્ત્રોપેતત્વાભાવાત્

ભ્ગ્ 3.22
ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન ।
નાનવાપ્તમ્ અવાપ્તવ્યં વર્ત એવ ચ કર્મણિ

શ્રીધરઃ : અત્ર ચાહમેવ દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ આહ ન મ ઇતિ ત્રિભિઃ । હે પાર્થ ! મે કર્તવ્યં નાસ્તિ । યતસ્ ત્રિષ્વ્ અપિ લોકેષુ અનવાપ્તમ્ અપ્રાપ્તં સદાવપ્તવ્યં પ્રાપ્યં નાસ્તિ । તથાપિ કર્મણ્ય્ અહં વર્ત એવ કર્મ કરોમ્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : અત્ર ચાહમ્ એવ દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ આહ ન મ ઇતિ ત્રિભિઃ । હે પાર્થ ન મે મમ ત્રિષ્વ્ અપિ લોકેષુ કિમ્ અપિ કર્તવ્યં નાસ્તિ । યતો ઽનવાપ્તં ફલં કિંચિન્ મમાવાપ્તવ્યં નાસ્તિ । તથાપિ વર્ત એવ કર્મણ્ય્ અહં કર્મ કરોમ્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । પાર્થેતિ સમ્બોધયન્ વિશુદ્ધ-ક્ષત્રિય-વંશોદ્ભવસ્ ત્વં શૂરાપત્યાપત્યત્વેન ચાત્યન્તં મત્-સમો ઽહમ્ ઇવ વર્તિતુમ્ અર્હસીતિ દર્શયતિ

વિશ્વનાથઃ : અત્રાહમ્ એવ દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ આહ ત્રિભિઃ

બલદેવઃ : શ્રેષ્ઠઃ કર્મ-ફલ-નિરપેક્ષો ઽપિ લોક-સઙ્ગ્રહાય શાસ્ત્રોદિતાનિ કર્માણ્ય્ આચરેદ્ ઇત્ય્ અર્થે સ્વં દૃષ્ટાન્તમ્ આહ ન મે પાર્થેતિ ત્રિભિઃ । સર્વેશસ્ય સત્ય-સઙ્કલ્પસ્ય સત્ય-કામસ્ય મે કર્તવ્યં નાસ્તિ । ફલાર્થિના ખલુ કર્માનુષ્ઠેયમ્ । ન ચ નિખિલ-ફલાશ્રયસ્ય સ્વયં પરમ-ફલાત્મનો મે કર્માપેક્ષ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ દર્શયતિ ત્રિષ્વ્ ઇતિ । યતઃ સર્વેષુ લોકેષુ કર્મણા યત્ ફલમ્ અવાપ્તવ્યં તદ્-અનવાપ્તમ્ અલબ્ધં મમ નાસ્તિ સર્વં તન્ મદીયમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ શાસ્ત્રોક્તં કર્માહં કરોમ્ય્ એવેત્ય્ આહ વર્ત ઇતિ

ભ્ગ્ 3.23
યદિ હ્ય્ અહં ન વર્તેયં જાતુ કર્મણ્ય્ અતન્દ્રિતઃ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ

શ્રીધરઃ : અકરણે લોકસ્ય નાશં દર્શયતિ યદિ હ્ય્ અહમ્ ઇતિ । જાતુ કદાચિત્ । અતન્દ્રિતો ઽનલસઃ સન્ યદિ કર્મણિ ન વર્તેય કર્મ નાનુતિષ્ઠેયમ્, તર્હિ મમૈવ વર્ત્મ માર્ગં મનુષ્યા અનુવર્તન્તે અનુવેર્તેરન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : લોક-સઙ્ગ્રહો ઽપિ ન તે કર્તવ્યો વિફલત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યદિ હ્ય્ અહમ્ ઇતિ । યદિ પુનર્ અહમ્ અતન્દ્રિતો ઽનલસઃ સન્ કર્મણિ જાતુ કદાચિન્ ન વર્તેય નાનુતિષ્ઠેયં કર્માણિ તદા મમ શ્રેષ્ઠસ્ય સતો વર્ત્મ માર્ગં હે પાર્થ મનુષ્યાઃ કર્માધિકારિણઃ સન્તો ઽનુવર્તન્તે ઽનુવર્તેરન્ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈઃ

વિશ્વનાથઃ : અનુવર્તતે ઽનુવર્તેરન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : યદીતિ । અહં સર્વેશ્વરઃ સિદ્ધ-સર્વાર્થો ઽપિ યદુ-કુલાવતીર્ણો જાતુ કદાચિત્ તત્-કુલોચિતે શાસ્ત્રોક્તે કર્મણિ ન વર્તેય તન્ ન કુર્યામ્ અતન્દ્રિતઃ સાવધાનઃ સન્ તર્હિ માં દૃષ્ટાન્તં કૃત્વા મનુષ્યાઃ શ્રેષ્ઠસ્ય મમ વર્ત્મ કુલ-વિહિતાચાર-ત્યાગ-રૂપમ્ અનુવર્તેરન્ તતો ભ્રંશેરન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.24
ઉત્સીદેયુર્ ઇમે લોકા ન કુર્યાં કર્મ ચેદ્ અહમ્ ।
સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ ઉપહન્યામ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ

શ્રીધરઃ : તતઃ કિં ? અત આહ ઉત્સીદેયુર્ ઇતિ । ઉત્સીદેયુર્ ધર્મ-લોપેન નશ્યેયુઃ । તતશ્ ચ યો વર્ણ-સઙ્કરો ભવેત્ તસ્યાપ્ય્ અહમ્ એવ કર્તા સ્યાં ભવેયમ્ । એવમ્ અહમ્ એવ પ્રજા ઉપહન્યાં મલિનીકુર્યામ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : શ્રેષ્ઠસ્ય તવ માર્ગાનુવર્તિત્વં મનુષ્યાણામ્ ઉચિતમ્ એવ અનુવર્તિત્વે કો દોષ ઇત્ય્ અત આહ ઉત્સીદેયુર્ ઇતિ । અહમ્ ઈશ્વરશ્ ચેદ્ યદિ કર્મ ન કુર્યાં તદા મદ્-અનુવર્તિનાં મન્વ્-આદીનામ્ અપિ કર્માનુપપત્તેર્ લોક-સ્થિતિ-હેતોઃ કર્મણો લોપેનેમે સર્વે લોકા ઉત્સીદેયુર્ વિનશ્યેયુઃ । તતશ્ ચ વર્ણ-સંકરસ્ય ચ કર્તાહમ્ એવ સ્યામ્ । તેન ચેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહમ્ એવોપહન્યાં ધર્મ-લોપેન વિનાશયેયમ્ । કથં ચ પ્રજાનામ્ અનુગ્રહાર્થં પ્રવૃત્ત ઈશ્વરો ઽહં તાઃ સર્વા વિનાશયેયમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
યદ્ યદ્ આચરતીત્ય્ આદેર્ અપરા યોજના । ન કેવલં લોક-સંગ્રહં સમ્પશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસ્ય્ અપિ તુ શ્રેષ્ઠાચારત્વાદ્ અપીત્ય્ આહ યદ્ યદ્ ઇતિ । તથા ચ મમ શ્રેષ્ઠસ્ય યાદૃશ એવ આચારસ્ તાદૃશ એવ મદ્-અનુવર્તિના ત્વયાનુષ્ઠેયો ન સ્વાતન્ત્ર્યેણાન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશસ્ તવાચારો યો મયાનુવર્તનીય ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં ન મે પાર્થેત્ય્ આદિભિસ્ ત્રિભિઃ શ્લોકૈસ્ તત્-પ્રદર્શનમ્ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : ઉત્સીદેયુર્ માં દૃષ્ટાન્તીકૃત્ય ધર્મમ્ અકુર્વાણા ભ્રંશેયુઃ । તતશ્ ચ વર્ણ-સઙ્કરો ભવેત્ તસ્યાપ્ય્ અહમ્ એવ કર્તા સ્યામ્ એવમ્ અહમ્ એવ પ્રજા હન્યામ્ । મલિનાઃ કુર્યામ્

બલદેવઃ : તતઃ કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ઉત્સીદેયુર્ ઇતિ । અહં સર્વ-શ્રેષ્ઠશ્ ચેત્ શાસ્ત્રોક્તં કર્મ ન કુર્યાં તર્હીમે લોકા ઉત્સીદેયુર્ વિભ્રષ્ટ-મર્યાદાઃ સ્યુઃ । તદ્-વિભ્રંશે સતિ યઃ સઙ્કરઃ સ્યાત્ તસ્યાપ્ય્ અહમ્ એવ કર્તા સ્યામ્ । એવં ચ પ્રજાપતિર્ અહમ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ સાઙ્કર્ય-દોષેણોપહન્યાં મલિનાઃ કુર્યામ્ । તથા ચ - એષ સેતુર્ વિધરણ એષાં લોકાનામ્ અસંભેદાય ઇતિ શ્રુત્યા લોક-મર્યાદા-વિધારકત્વેન પરિગીતસ્ય મે તન્-મર્યાદા-ભેદકત્વં સ્યાદ્ ઇતિ । એવં ઉપદિશતો ઽપિ હરેર્ યત્ કિંચિત્ સ્વ-ભક્ત-સુખેચ્છોઃ સ્વૈરાચરિતં
દૃષ્ટં, તત્ ખલુ વિધાયકેન તદ્-વચસાનુપેતત્વાદ્ ઈશ્વરીયત્વાચ્ ચાવરૈર્ નૈવાચરણીયમ્ । યદ્ ઉક્તં શ્રીમતા શુકેન -
ઈશ્વરાણાં વચઃ સત્યં
તથૈવાચરિતં ક્વચિત્ ।
તેષાં યત્ સ્વ-વચો-યુક્તં
બુદ્ધિમાંસ્ તત્ સમાચરેત્ ॥
નૈતત્ સમાચરેજ્ જાતુ
મનસાપિ હ્ય્ અનીશ્વરઃ ।
વિનશ્યત્ય્ આચરન્ મૌઢ્યાદ્
યથારુદ્રો ।બ્ધિ-જં વિષમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.33.31-2] ઇતિ

ભ્ગ્ 3.25
સક્તાઃ કર્મણ્ય્ અવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત ।
કુર્યાદ્ વિદ્વાંસ્ તથાસક્તશ્ ચિકીર્ષુર્ લોક-સંગ્રહમ્

શ્રીધરઃ : તસ્માદ્ આત્મવિદાપિ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થ તત્-કૃપયા કર્મ કાર્યમ્ એવેત્ય્ ઉપસંહરતિ સક્તા ઇતિ । કર્મણિ સક્તા અભિનિવિષ્ટાઃ સન્તો યથાજ્ઞાઃ કર્માણિ કુર્વન્તિ, અસક્તઃ સન્ વિદ્વાન્ અપિ કુર્યાત્ લોક-સંગ્રહમ્ કર્તુમ્ ઇચ્છુઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ તવેશ્વરસ્ય લોક-સંગ્રહાર્થં કર્માણિ કુર્વાણસ્યાપિ કર્તૃત્વાભિમાનાભાવાન્ ન કાપિ ક્ષતિઃ । મમ તુ જીવસ્ય લોક-સંગ્રહાર્થં કર્માણિ કુર્વાણસ્ય કર્તૃત્વાભિમાનેન જ્ઞાનાભિભવઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ સક્તા ઇતિ । સક્તાઃ કર્તૃત્વાભિમાનેન ફલાભિસન્ધિના ચ કર્મણ્ય્ અભિનિવિષ્ટા અવિદ્વાંસો ઽજ્ઞા યથા કુર્વન્તિ કર્મ લોક-સંગ્રહં કર્તુમ્ ઇચ્છુર્ વિદ્વાન્ આત્મવિદ્ અપિ તથૈવ કુર્યાત્ । કિન્તુ અસક્તઃ સન્ કર્તૃત્વાભિમાનં ફલાભિસન્ધિં ચાકુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભારતેતિ ભરત-વંશોદ્ભવત્વેનભા જ્ઞાનં તસ્યાં રતત્વેન વા ત્વં યથોક્ત-શાસ્ત્રાર્થ-બોધ-યોગ્યો ઽસીતિ દર્શયતિ

વિશ્વનાથઃ : તસ્માત્ પ્રતિષ્ઠિતેન જ્ઞાનિનાપિ કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ સક્તા ઇતિ

બલદેવઃ : તસ્માત્ પ્રતિષ્ઠિતે ઽપિ ત્વં લોક-હિતાય વેદોક્તં સ્વ-કર્મ પ્રકુર્વ્ ઇત્ય્ આશયેનાહ સક્તા ઇતિ । અજ્ઞા યથા કર્મણિ સક્તાઃ ફલ-લિપ્સયાભિનિવિષ્ટાસ્ તત કુર્વન્ત્ય્ એવં વિદ્વાન્ અપિ કુર્યાત્ । કિન્ત્વ્ અસક્તઃ ફલ-લિપ્સા-શૂન્યઃ સન્ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

ભ્ગ્ 3.26
ન બુદ્ધિ-ભેદં જનયેદ્ અજ્ઞાનાં કર્મ-સઙ્ગિનામ્ ।
જોષયેત્ સર્વ-કર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્

શ્રીધરઃ : નનુ કૃપયા તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ એવોપદેષ્ટું યુક્તમ્ । નેત્ય્ આહ ન બુદ્ધિ-ભેદમ્ ઇતિ અજ્ઞાનામ્ અતએવ કર્મ-સઙ્ગિનાં કર્માસક્તાનામ્ અકર્તાત્મેઓપદેશેન બુદ્ધેર્ ભેદમ્ અન્યથાત્વં ન જનયેત્ । કર્મણઃ સકાશાદ્ બુદ્ધિ-વિચાલનં ન કુર્યાત્ । અપિ તુ જોષયેત્ સેવયેત્ । અજ્ઞાન્ કર્માણિ કારયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કથમ્ ? યુક્તો ઽવહિતો ભૂત્વા સ્વયમ્ આચરન્ સન્ । બુદ્ધિ-વિચાલને કૃતે સતિ કર્મસુ શ્રદ્ધા-નિવૃત્તેર્ જ્ઞાનસ્ય ચાનુત્પત્તેસ્ તેસામ્ ઉભય-ભ્રંશઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ કર્માનુષ્ઠાનેનૈવ લોક-સંગ્રહઃ કર્તવ્યો ન તુ તત્ત્વ-જ્ઞાનોપદેશેનેતિ કો હેતુર્ અત આહ ન બુદ્ધીતિ । અજ્ઞાનામ્ અવિવેકિનાં કર્તૃત્વાભિમાનેન ફલાભિસન્ધિના ચ કર્મ-સઙ્ગિનાં કર્મણ્ય્ અભિનિવિષ્ટાનાં યા બુદ્ધિર્ અહમ્ એતત્ કર્મ કરિષ્ય એતત્-ફલં ચ ભોક્ષ્ય ઇતિ તસ્યા ભેદં વિચાલનમ્ અકર્ત્રાત્મોપદેશેન ન કુર્યાત્ । કિન્તુ યુક્તો ઽવહિતઃ સન્ વિદ્વાન્ લોક-સંગ્રહં ચિકીર્ષુર્ અવિદ્વદ્-અધિકારિકાણિ સર્વ-કર્મણિ સમાચરંસ્ તેષાં શ્રદ્ધામ્ ઉત્પાદ્ય જોષયેત્ પ્રીત્યા સેવયેત્ । અનધિકારિણામ્ ઉપદેશેન બુદ્ધિ-વિચાલને કૃતે કર્મસુ શ્રદ્ધા-નિવૃત્તિર્ જ્ઞાનસ્ય ચાનુત્પત્તેર્ ઉભય-ભ્રષ્ટત્વં
સ્યાત્ । તથા ચોક્તં-
અજ્ઞસ્યાર્ધ-પ્રબુદ્ધસ્ય સર્વં બ્રહ્મેતિ યો વદેત્ ।
મહા-નિરય-જાલેષુ સ તેન વિનિયોજિતઃ ॥ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : અલં કર્મ-જડિમ્ના । ત્વં કર્મ-સન્ન્યાસં કૃત્વા જ્ઞાનાભ્યાસેનાહમ્ ઇવ કૃતાર્થીભવૈતિ બુદ્ધિ-ભેદં ન જનયેત્ કર્મ-સઙ્ગિનં અશુદ્ધાન્તઃકરણત્વેન કર્મસ્વ્ એવાસક્તિમતામ્ । કિન્તુ ત્વં કૃતાર્થીભવિષ્યન્ નિષ્કામ-કર્મૈવ ક્રુ ઇતિ કર્માણ્ય્ એવ યોજયેત્ કારયેત્ । અત્ર કર્માણિ સમાચરન્ સ્વયમ્ એવ દૃષ્ટાન્તીભવેત્ ।
નનુ,
સ્વયં નિઃશ્રેયસં વિદ્વાન્ ન વક્ત્ય્ અજ્ઞાય કર્મ હિ ।
ન રાતિ રોગિણો ઽપથ્યં વાઞ્છતો ઽપિ ભિષક્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 6.9.5]
ઇત્ય્ અજિત-વાક્યેનૈતદ્ વિરુધ્યતે । સત્યમ્ । તત્ ખલુ ભક્ત્ય્-ઉપદેષ્ટૃક-વિષયમ્ ઇદં તુ જ્ઞાનોપદેષ્ટૃક-વિષયમ્ ઇત્ય્ અવિરોધઃ । જ્ઞાનસ્યાન્તઃકરણ-શુદ્ધ્ય્-અધીનત્વાત્ । તચ્ છુદ્ધેસ્ તુ નિષ્કામ-કર્માધીનત્વાત્, ભક્તેસ્ તુ સ્વતઃ પ્રાબલ્યાદ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-પર્યન્તાનપેક્ષત્વાત્ । યદિ ભક્તૌ શ્રદ્ધામ્ ઉત્પાદયિતું શક્નુયાત્, તદા કર્મિણાં બુદ્ધિ-ભેદમ્ અપિ જનયેત્, ભક્તૌ શ્રદ્ધાવતાં કર્માનધિકારાત્ -
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે ॥ [ભ્પ્ 11.20.9] ઇતિ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત્ સ તુ સત્તમઃ [ભ્પ્ 11.11.32]ઇતિ,
સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ [ગીતા 18.66] ઇતિ,
ત્યક્ત્વા સ્વ-ધર્મં ચરણામ્બુજં હરેર્
ભજન્ન્ અપક્વો ।થ પતેત્ તતો યદિ [ભ્પ્ 1.5.17]
ઇત્ય્-આદિ-વચનેભ્ય ઇતિ વિવેચનીયમ્

બલદેવઃ : કિં ચ લોક-હિતેચ્છુર્ જ્ઞાની સાવહિતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ન બુદ્ધીતિ । વિદ્વાન્ પરિનિષ્ઠિતો ઽપિ કર્મ-સઙ્ગિનાં કર્મ-શ્રદ્ધા-જાડ્ય-ભાજામ્ અજ્ઞાનાં બુદ્ધિ-ભેદં ન જનયેત્ । કિં કર્મબ્ હિર્ અહમ્ ઇવ જ્ઞાનેનૈવ કૃતાર્થો ભવેતિ કર્મ-નિષ્ઠાતસ્ તદ્-બુદ્ધિં નાપનયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિન્તુ સ્વયં કર્મસુ યુક્તઃ સાવધાનસ્ તાનિ સમ્યક્ સર્વાઙ્ગોપસંહારેણાચરન્ સર્વાણિ વિહિતાનિ કર્માણિ યોષયેત્ પ્રીત્યા સેવયેત્ અજ્ઞાન્ કર્માણિ કારયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । બુદ્ધિ-ભેદે સતિ કર્મસુ શ્રદ્ધા-નિવૃત્તે જ્ઞાનસ્ય ચાનુદયાદ્ ઉભય-વિભ્રષ્ટાસ્ તે સ્યુર્ ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વયં નિઃશ્રેયસં વિદ્વાન્ ન વક્ત્ય્ અજ્ઞાય કર્મ હિ ।
ન રાતિ રોગિણો ઽપથ્યં વાઞ્છતો ઽપિ ભિષક્તમઃ ॥ [ભ્પ્ 6.9.5]
ઇત્ય્ અજિતોક્તિસ્ તુ કર્મ-સઙ્ગીતર-પરતયા નેયા

ભ્ગ્ 3.27
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહંકાર-વિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ મન્યતે

શ્રીધરઃ : નનુ વિદુષો ઽપિ ચેત્ કર્મ કર્તવ્યં તર્હિ વિદ્વદ્-અવિદુષોઃ કો વિશેષઃ ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોભયોર્ વિશેષં દર્શયતિ પ્રકૃતેર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । પ્રકૃતેર્ ગુણૈઃ પ્રકૃતિ-કાર્યૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સર્વ-પ્રકારેણ ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ । તાન્ય્ અહમ્ એવ કર્તા કરોમીતિ મન્યતે । અત્ર હેતુઃ - અહંકારેણ ઇન્દ્રિયાદિષ્વ્ આત્માધ્યાસેન વિમૂઢ-બુદ્ધિઃ સન્

મધુસૂદનઃ : વિદ્વદ્-અવિદુષોઃ કર્માનુષ્ષ્ઠાન-સામ્યે ઽપિ કર્તૃત્વાભિમાન-તદ્-અભાવાભ્યાં વિશેષં દર્શયન્ સક્તાઃ કર્મણીતિ-શ્લોકાર્થં વિવૃણોતિ દ્વાભ્યાં પ્રકૃતેર્ ઇતિ । પ્રકૃતિર્ માયા સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણ-મયી મિથ્યા-જ્ઞાનાત્મિકા પારમેશ્વરી શક્તિઃ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરં ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ ગુણૈર્ વિકારૈઃ કાર્ય-કારણ-રૂપૈઃ ક્રિયમાણાનિ લૌકિકાનિ વૈદિકાનિ ચ કર્માણિ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈર્ અહઙ્કારેણ કાર્ય-કારણ-સંઘાતાત્મ-પ્રત્યયેન વિમૂઢઃ સ્વરૂપ-વિવેકાસમર્થ આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સો
ઽહઙ્કાર-વિમૂઢાત્માનાત્મન્ય્ આત્માભિમાની તાનિ કર્માણિ કર્તાહમ્ ઇતિ કરોમ્ય્ અહમ્ ઇતિ મન્યતે કર્તૃત્વાધ્યાસેન । કર્તાહમ્ ઇતિ તૃન્-પ્રત્યયઃ । તેન ન લોકાવ્યય-નિષ્ઠા-ખલ્-અર્થ-તૃણામ્ [પાણ્ 2.3.69] ઇતિ ષષ્ઠી-પ્રતિષેધઃ

વિશ્વનાથઃ : નનુ યદિ વિદ્વાન્ અપિ કર્મ કુર્યાત્, તર્હિ વિદ્વદ્-અવિદુષોઃ કો વિશેષઃ ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તયોર્ વિશેષં દર્શયતિ પ્રકૃતેર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । પ્રકૃતેર્ ગુણૈઃ કાર્યૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારેણ ક્રિયમાણાનિ યાનિ કર્માણિ તાન્ય્ અહમ્ એવ કર્તા કરોમીત્ય્ અવિદ્વાન્ મન્યતે

બલદેવઃ : કર્મિત્વ-સામ્યે ઽપિ વિજ્ઞાજ્ઞયોર્ વિશેષમ્ આહ પ્રકૃતેર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । અહંકાર-વિમૂઢાત્મા જનો ઽહં કર્માણિ કર્તેતિ મન્યતે । ન લોકાવ્યય-નિષ્ઠા ઇતિ સૂત્રાત્ ષષ્ઠી-નિષેધઃ । કર્માણિ લૌકિકાનિ વૈદિકાનિ ચ । તાનિ કીદૃશાનીત્ય્ આહ પ્રકૃતેર્ ઈશ-માયાયા ગુણૈસ્ તત્-કાર્યૈર્ શરીરેન્દ્રિય-પ્રાણૈર્ ઈશ્વર-પ્રવર્તિતૈઃ ક્રિયમાણાનીતિ । ઇદમ્ એવ વેદિતવ્યમ્ - ઉપક્રમ-વિનિર્ણયાત્ સંવિદ્-વપુર્-જીવાત્માસ્મદ્-અર્થઃ કર્તા ચાનાદિ-કાલ-વિષય-ભોગ-વાસનાક્રાન્તસ્ તદ્-ભોગાર્થિકાં સ્વ-સન્નિહિતાં પ્રકૃતિમ્ આશ્લિષ્ટસ્ તત્-કાર્યેણાહઙ્કારેણ વિમૂઢાત્મા તાદૃશ-સ્વ-વિજ્ઞાન-શૂન્યઃ શરીરાદ્ય્-અહં-ભાવવાન્ પ્રાકૃતૈઃ શરીરાદિભિર્ ઈશેન ચ સિદ્ધાનિ
કર્માણિ મયૈવૈકેન કૃતાનીતિ મન્યતે । કર્તુર્ આત્મનો યત્ કર્તૃત્વં તત્ કિલ દેહાદિભિસ્ ત્રિભિઃ પરમાત્મના ચ સર્વ-પ્રવર્તકેન ચ સિદ્ધ્યતિ । ન ત્વ્ એકેન જીવેનૈવ । તચ્ ચ મયૈવ સિદ્ધ્યતીતિ જીવો યન્ મન્યતે તદ્ અહઙ્કાર-વિમૌઢ્યાદ્ એવ - અધિષ્ઠાનં તથા કર્થા [ગીતા 18.14] ઇત્ય્ આદિકાચ્ ચરમાધ્યાય-વાક્ય-ત્રયાત્ । કાર્ય-કારણ-કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે [ગીતા 13.18] ઇત્ય્ અત્ર શરીરેન્દ્રિયાદિ-કર્તૃત્વં પ્રકૃતેર્ ઇતિ યદ્ વર્ણયિષ્યતે, તત્રાપિ કેવલાયાસ્ તસ્યાસ્ તન્ ન શક્યં મન્તુમ્ । પુરુષ-સંસર્ગેણૈવ તત્-પ્રવૃત્તેર્ અઙ્ગીકારાત્ । તતશ્ ચ પુરુષસ્ય કર્તૃત્વમ્ અવર્જનીયમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાસ્યતે

ભ્ગ્ 3.28
તત્ત્વવિત્ તુ મહા-બાહો ગુણ-કર્મ-વિભાગયોઃ ।
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે

શ્રીધરઃ : વિદ્વાંસ્ તુ ન તથા મન્યતે ઇત્ય્ આહ તત્ત્વવિદ્ ઇતિ । નાહં ગુણાત્મક ઇતિ ગુણેભ્ય આત્મનો વિભાગઃ । ન મે કર્માણીતિ કર્મભ્યો ઽપ્ય્ આત્મનો વિભાગઃ । તયોર્ ગુણ-કર્મ-વિભાગયોર્ યસ્ તત્ત્વં વેત્તિ સ તુ ન કર્તૃત્વાભિનિવેશં ન કરોતિ । તત્ર હેતુઃ - ગુણા ઇતિ । ગુણા ઇન્દ્રિયાણિ ગુણેષુ વિષયેષુ વર્તન્તે નાહમ્ ઇતિ મત્વા

મધુસૂદનઃ : વિદ્વાંસ્ તુ તથા ન મન્યત ઇત્ય્ આહ તત્ત્વવિદ્ ઇતિ । તત્ત્વં યાથાત્મ્યં વેત્તીતિ તત્ત્વવિત્ । તુ-શબ્દેન તસ્યાજ્ઞાદ્ વૈશિષ્ટ્યમ્ આહ । કસ્ય તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ ગુણ-કર્મ-વિભાગયોઃ । ગુણા દેહેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણાન્ય્ અહઙ્કારાસ્પદાનિ કર્માણિ ચ તેષાં વ્યાપાર-ભૂતાનિ મમ-કારાસ્પદાનીતિ ગુણ-કર્મેતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ ભાવઃ । વિભજ્યતે સર્વેષાં જડાનાં વિકારિણાં ભાસકત્વેન પૃથગ્ ભવતીતિ વિભાગઃ સ્વ-પ્રકાશ-જ્ઞાન-રૂપો ઽસઙ્ગ આત્મા । ગુણ-કર્મ ચ વિભાગશ્ ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । તયોર્ ગુણ-કર્મ-વિભાગયોર્ ભાસ્ય-ભાસકયોર્ જડ-ચૈતન્યયોર્ વિકારિ-નિર્વિકારયોસ્ તત્ત્વં યાથાત્મ્યં યો વેત્તિ સ ગુણાઃ કરણાત્મકા ગુણેષુ
વિષયેષુ પ્રવર્તન્તે વિકારિત્વાન્ ન તુ નિર્વિકાર આત્મેતિ મત્વા ન સજ્જતે સક્તિં કર્તૃત્વાભિનિવેશમ્ અતત્ત્વવિદ્ ઇવ ન કરોતિ । હે મહાબાહો ! ઇતિ સમ્બોધયન્ સામુદ્રિકોક્ત-સત્-પુરુષ-લક્ષણ-યોગિત્વાન્ ન પૃથગ્-જન-સાધારણ્યેન ત્વમ્ અવિવેકી ભવિતુમ્ અર્હસીતિ સૂચયતિ ।
ગુણ-વિભાગસ્ય કર્મ-વિભાગસ્ય ચ તત્ત્વવિદ્ ઇતિ વા । અસ્મિન્ પક્ષે ગુણ-કર્મણોર્ ઇત્ય્ એતાવતૈવ નિર્વાહે વિભાગ-પદસ્ય પ્રયોજનં ચિન્ત્યમ્

વિશ્વનાથઃ : ગુણ-કર્મણોર્ યૌ વિભાગૌ તયોસ્ તત્ત્વં વેત્તીતિ સઃ । તત્ર ગુણ-વિભાગઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ । કર્મ-વિભાગઃ સત્ત્વાદિ-કાર્ય-ભેદા દેવતેન્દ્રિય-વિષયાઃ । તયોસ્ તત્ત્વં સ્વરૂપં । તજ્-જ્ઞસ્ તુ તત્ત્વ-વિત્ । ગુણા દેવતાઃ પ્રયોજ્યાનીન્દ્રિયાણિ ચક્ષુર્-આદીનિ ગુણેષુ રૂપાદિષુ વિષયેષુ વર્તન્તે । અહં તુ ન ગુણઃ, નાપિ ગુણ-કાર્યઃ કો ઽપિ, નાપિ ગુણેષુ ગુણ-કાર્યેષુ તેષુ મે કો ઽપિ સમ્બન્ધ ઇતિ મત્વા વિદ્વાંસ્ તુ ન સજ્જતે

બલદેવઃ : વિજ્ઞસ્ તુ ન તથેત્ય્ આહ તત્ત્વ-વિત્ ત્વ્ ઇતિ । ગુણ-વિભાગસ્ય કર્મ-વિભાગસ્ય ચ તત્ત્વ-વિત્ । ગુણેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યઃ કર્મભ્યશ્ ચ તત્-કૃતેભ્યો યઃ સ્વયસ વિભાગો ભેદસ્ તસ્ય તત્ત્વં સ્વરૂપં તત્-તદ્-વૈધર્મ્ય-પર્યાલોચનયા યો નાહં ગુણ-કર્મ-વપુઃ ઇતિ વેત્તીત્ય્ અર્થઃ । સ હિ ગુણા ઇન્દ્રિયાણિ ગુણેષુ શબ્દાદિષુ વિષયેષુ તત્-તદ્-દેવતા-પ્રેરિતાનિ પ્રવર્તન્તે તાન્ પ્રકાશયન્તિ । અહં ત્વ્ અસઙ્ગ-વિજ્ઞાનાનન્દત્વાત્ તદ્-ભિન્નો, ન તેષુ તાદ્રૂપ્યેણ વર્તે, ન તાન્ પ્રકાશયામીતિ મત્વા તેષુ ન સજ્જન્તે । કિન્ત્વ્ આત્મન્ય્ એવ સજ્જતે । અત્રાપિ મત્વેત્ય્ અનેન કર્તૃત્વં જીવસ્યોક્તં બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 3.29
પ્રકૃતેર્ ગુણ-સંમૂઢાઃ સજ્જન્તે ગુણ-કર્મસુ ।
તાન્ અકૃત્સ્ન-વિદો મન્દાન્ કૃત્સ્ન-વિન્ ન વિચાલયેત્

શ્રીધરઃ : ન બુદ્ધિ-ભેદમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ પ્રકૃતેર્ ઇતિ । યે પ્રકૃતેર્ ગુણૈઃ સત્ત્વાદિભિઃ સંમૂઢાઃ સન્તઃ ગુણેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ તત્-કર્મસુ ચ સજ્જન્તે । તાન્ અકૃત્સ્ન-વિદો મન્દાન્ મન્દ-મતીન્ કૃત્સ્ન-વિત્ સર્વજ્ઞો ન વિચાલયેત્

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં વિદ્વદ્-અવિદુષોઃ કર્માનુષ્ઠાન-સામ્યેન વિદ્વાન્ અવિદુષો બુદ્ધિ-ભેદં ન કુર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ । પ્રકૃતેઃ પૂર્વોક્તાયા માયાયા ગુણૈઃ કાર્યતયા ધર્મૈર્ દેહાદિભિર્ વિકારૈઃ સમ્યઙ્ મૂઢાઃ સ્વરૂપાસ્ફુરણેન તાન્ એવાત્મત્વેન મન્યમાનાસ્ તેષામ્ એવ ગુણાનાં દેહેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણાનાં કર્મસુ વ્યાપારેષુ સજ્જન્તે સક્તિં વયં કુર્મસ્ તત્-ફલાયેતિ દૃઢતરામ્ આત્મીય-બુદ્ધિં કુર્વન્તિ યે તાન્ કર્મ-સઙ્ગિનો ઽકૃત્સ્ન-વિદો ઽનાત્માભિમાનિનો મદ્નાન્ અશુદ્ધ-ચિત્તત્વેન જ્ઞાનાધિકારમ્ અપ્રાપ્તાન્ કૃત્સ્ન-વિત્ પરિપૂર્ણાત્મવિત્ સ્વયં ન વિચાલયેત્ કર્મ-શ્રદ્ધાતો ન પ્રચ્યાવયેદ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । યે ત્વ્ અમન્દાઃ શુદ્ધાન્તઃ-કરણાસ્ તે સ્વયમ્ એવ વિવેકોદયેન વિચલન્તિ જ્ઞાનાધિકારં પ્રાપ્તા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
કૃત્સ્નાકૃત્સ્ન-શબ્દાવ્ આત્માનાત્મ-પરતયા શ્રુત્ય્-અર્થાનુસારેણ વાર્તિક-કૃદ્ભિર્ વ્યાખ્યાતૌ -
સદ્ એવેત્ય્ આદિ-વાક્યેભ્યઃ કૃત્સ્નં વસ્તુ યતો ઽદ્વયમ્ ।
સમ્ભવસ્ તદ્-વિરુદ્ધસ્ય કુતો ઽકૃત્સ્નસ્ય વસ્તુનઃ ॥
યસ્મિન્ દૃષ્ટે ઽપ્ય્ અદૃષ્ટો ઽર્થઃ સ તદ્ અન્યશ્ ચ શિષ્યતે ।
તથાદૃષ્ટે ઽપિ દૃષ્ટઃ સ્યાદ્ અકૃત્સ્નસ્ તાદૃગ્ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ।
અનાત્મનઃ સાવયવત્વાદ્ અનેક-ધર્મવત્તાચ્ ચ કેનચિદ્ ધર્મેણ કેનચિદ્ અવયવેન વા વિશિષ્ટે તસ્મિન્ન્ એકસ્મિન્ ઘટાદૌ જ્ઞાતે ઽપિ ધર્માન્તરેણ અવયવાન્તરેણ વા વિશિષ્ટઃ સ એવાજ્ઞાતો ઽવશિષ્યતે । તદ્ અન્યશ્ ચ પટાદિર્ અજ્ઞાતો ઽ વશિષ્યત એવ । તથા તસ્મિન્ ઘટાદાવ્ અજ્ઞાતે ઽપિ પટાદિર્ જ્ઞાતઃ સ્યાદ્ ઇતિ તજ્-જ્ઞાને ઽપિ તસ્યાન્યસ્ય ચાજ્ઞાનાત્ તદ્-અજ્ઞાને æપ્ય્ અન્ય-જ્ઞાનાચ્ ચ સો ઽકૃત્સ્ન ઉચ્યતે । કૃત્સ્નસ્ ત્વ્ અદ્વય આત્મૈવ તજ્-જ્ઞાને કસ્યચિદ્ અવશેષસ્યાભાવાદ્ ઇતિ શ્લોક-દ્વયાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નનુ યદિ જીવા ગુણેભ્યો ગુણ-કાર્યેભ્યશ્ ચ પૃથગ્-ભૂતાસ્ તદ્-અસમ્બન્ધાસ્ તર્હિ કથં તે વિષયેષુ સજ્જન્તો દૃશ્યન્તે ? તત્રાહ પ્રકૃતેર્ ગુણ-સંમૂઢાસ્ તદ્-આવેશાત્ પ્રાપ્ત-સંમોહા યથા ભૂતાવિષ્ટો મનુષ્ય આત્માનં ભૂતમ્ એવ મન્યતે, તથૈવ પ્રકૃતિ-ગુણાવિષ્ટા જીવાઃ સ્વાન્ ગુણાન્ એવ મન્યન્તે । તતો ગુણ-કર્મસુ ગુણ-કાર્યેષુ વિષયેષુ સજ્જન્તે । તાન્ અકૃત્સ્ન-વિદો મન્દ-મતીન્ કૃત્સ્ન-વિત્ સર્વજ્ઞો ન વિચાલયેત્ । ત્વં ગુણેભ્યઃ પૃથગ્-ભૂતો જીવો ન તુ ગુણઃ ઇતિ વિચારં પ્રાપયિતું ન યતતે, કિન્તુ ગુણાવેશ-નિવર્તકં નિષ્કામ-કર્મૈવ કારયેત્ । ન હિ ભૂતાવિષ્ટો મનુષ્યઃ
ન ત્વં ભૂતઃ કિન્તુ મનુષ્ય એવ ઇતિ શત-કૃત્વે ઽપ્ય્ ઉપદેશેન ન સ્વાસ્થ્યમ્ આપદ્યતે, કિન્તુ તન્-નિવર્તકૌષુધ-મણિ-મન્ત્રાદિ-પ્રયોગેનૈવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ન બુદ્ધિ-ભેદં જનયેદ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપસંહરતિ પ્રકૃતેર્ ઇતિ । પ્રકૃતેર્ ગુણેન તત્-કાર્યેણાહઙ્કારેણ મૂઢા ભૂતાવેશ-ન્યાયેન દેહાદિકમ્ એવાત્માનં મન્યમાના જના ગુણાનાં દેહેન્દ્રિયાણાં કર્મસુ વ્યાપારેષુ સજ્જન્તે । તાન્ અકૃત્સ્ન-વિદો ઽલ્પ-જ્ઞાન્ મન્દાન્ આત્મ-તત્ત્વ-ગ્રહણાલસાન્ કૃત્સ્ન-વિત્ પૂર્ણાત્મ-જ્ઞાનો ન વિચાલયેત્ ગુણ-કર્માન્યો વિશુદ્ધ-ચૈતન્યાનન્દસ્ ત્વમ્ ઇતિ તત્ત્વં ગ્રાહયિતું નેચ્છેત્, કિન્તુ તદ્-રુચિમ્ અનુસૃત્ય વૈદિક-કર્માણિ શ્રેણ્યાક્રમાદ્ આત્મ-તત્ત્વ-પ્રવણં ચિકીર્સેદ્ ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 3.30
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્યાધ્યાત્મ-ચેતસા ।
નિરાશીર્ નિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગત-જ્વરઃ

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં તત્ત્વ-વિદો ઽપિ કર્મ કર્તવ્યમ્ । ત્વં તુ નાદ્યાપિ તત્ત્વવિત્ । અતઃ કર્મૈવ કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ મયીતિ । સર્વાણિ કર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય સમર્પ્ય । અધ્યાત્મ-ચેતસા અન્તર્યામ્ય્-અધીનો ઽહં કર્મ કરોમીતિ દૃષ્ટ્યા । નિરાશી નિષ્કામઃ । અતએવ મત્-ફલ-સાધનં મદ્-અર્થમ્ ઇદં કર્મેત્ય્ એવં મમતા-શૂન્યશ્ ચ ભૂત્વા । વિગત-જ્વરસ્ ત્યક્ત-શોકશ્ ચ ભૂત્વા

મધુસૂદનઃ : એવં કર્માનુષ્ઠાન-સામ્યે ઽપ્ય્ અજ્ઞ-વિજ્ઞેયોઃ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-તદ્-અભાવાભ્યાં વિશેષ ઉક્તઃ । ઇદાનીમ્ અજ્ઞસ્યાપિ મુમુક્ષોર્ અમુમુક્ષ્વ્-અપેક્ષયા ભગવદ્-અર્પણં ફલાભિસન્ધ્ય્-અભાવં ચ વિશેષં વદન્ન્ અજ્ઞતયાર્જુનસ્ય કર્માધિકારં દ્રઢયતિ મયીતિ । મયિ ભગવતિ વાસુદેવે પરમેશ્વરે સર્વજ્ઞે સર્વ-નિયન્તરિ સર્વાત્મનિ સર્વાણિ કર્માણિ લૌકિકાનિ વૈદિકાનિ ચ સર્વ-પ્રકારાણિ અધ્યાત્મ-ચેતસાહં કર્તાન્તર્યામ્ય્-અધીનસ્ તસ્મા એવેશ્વરાય રાજ્ઞ ઇવ ભૃત્યઃ કર્માણિ કરોમીત્ય્ અનયા બુદ્ધ્યા સંન્યસ્ય સમર્પ્ય નિરાશીર્ નિષ્કામો નિર્મમો દેહ-પુત્ર-ભ્રાત્રાદિષુ સ્વીયેષુ મમતા-શૂન્યો
વિગત-જ્વરઃ । સન્તાપ-હેતુત્વાચ્ છોક એવ જ્વર-શબ્દેનોક્તઃ । ઐહિક-પારત્રિક-દુર્યશો-નરક-પાતાદિ-નિમિત્ત-શોક-રહિતશ્ ચ ભૂત્વા ત્વં મુમુક્ષુર્ યુધ્યસ્વ વિહિતાનિ કર્માણિ કુર્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત્ર ભગવદ્-અર્પણં નિષ્કામત્વં ચ સર્વ-કર્મ-સાધારણં મુમુક્ષોઃ । નિર્મમત્વં ત્યક્ત-શોકત્વં ચ યુદ્ધ-માત્રે પ્રકૃત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ અન્યત્ર મમતાશોકયોર્ અપ્રસક્તત્વાત્

વિશ્વનાથઃ : તસ્માત્ ત્વં મય્ય્ અધ્યાત્મ-ચેતસાત્મનીત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અધ્યાત્મમ્ અવ્યયીભાવ-સમાસાત્ । તતશ્ ચ આત્મનિ યચ્ ચેતસ્ તદ્-અધ્યાત્મ-ચેતસ્ તેનાત્મ-નિષ્ઠેનૈવ ચેતસા, ન તુ વિષય-નિષ્ઠેનેત્ય્ અર્થઃ । મયિ કર્માણિ સંન્યસ્ય સમર્પ્ય નિરાશીર્ નિષ્કામો નિર્મમઃ સર્વત્ર મમતા-શૂન્યો યુધ્યસ્વ

બલદેવઃ : મયીતિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ પરિનિષ્ઠિતસ્ ત્વમ્ અધ્યાત્મ-ચેતઃ સ્વાત્મ-તત્ત્વ-વિષયક-જ્ઞાનેન સર્વાણિ કર્માણિ રાજ્ઞિ ભૃત્ય ઇવ મયિ પરેશે સંન્યસ્ય સમર્પયિત્વા યુધ્યસ્વ । કર્તૃત્વાભિનિવેશ-શૂન્યઃ । યથા રાજ-તન્ત્રો ભૃત્યસ્ તદ્-આજ્ઞયા કર્માણિ કરોતિ, તથા મત્-તન્ત્રસ્ ત્વં મદ્-આજ્ઞયા તાનિ કુરુ લોકાન્ સંજિઘૃક્ષુઃ । આત્મનિ યચ્ ચેતસ્ તદ્ અધ્યાત્મ-ચેતસ્ તેન । વિભક્ત્ય્-અર્થે ઽવ્યયીભાવઃ । નિરાશીઃ સ્વામ્ય્-આજ્ઞયા કરોમીતિ તત્-ફલેચ્છા-શૂન્યઃ । અતએવ મત્-ફલ-સાધનાનિ મદ્-અર્થમ્ અમૂનિ કર્માણીત્ય્ એવં મમત્વ-વર્જ્જિતઃ । વિગત-જ્વરસ્ ત્યક્ત-બન્ધુ-વધ-નિમિત્તક-સન્તાપશ્ ચ ભૂત્વેતિ । અર્જુનસ્ય ક્ષત્રિયત્વાદ્ યુધ્યસ્વેત્ય્ ઉક્તમ્ । સ્વાશ્રમ-વિહિતાનિ
કર્માણિ મુમુક્ષુભિઃ કાર્યાણીતિ વાક્યાર્થઃ

ભ્ગ્ 3.31
યે મે મતમ્ ઇદં નિત્યમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।
શ્રદ્ધાવન્તો ઽનસૂયન્તો મુચ્યન્તે તે ઽપિ કર્મભિઃ

શ્રીધરઃ : એવં કર્માનુષ્ઠાને ગુણમ્ આહ યે મ ઇતિ । મદ્-વાક્યે શ્રદ્ધાવન્તો ।નસૂયન્તો દુઃખાત્મકે કર્મણિ પ્રવર્તયતીતિ દોષ-દૃષ્ટિમ્ અકુર્વન્તશ્ ચ મે મદીયમ્ ઇદં મતમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ તે ઽપિ શનૈઃ કર્મ કુર્વાણાઃ સમ્યગ્ જ્ઞાનિવત્ કર્મભિર્ મુચ્યન્તે

મધુસૂદનઃ : ફલાભિસન્ધિ-રાહિત્યેન ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા વિહિત-કર્માનુષ્ઠાનં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ મુક્તિ-ફલમ્ ઇત્ય્ આહ યે મ ઇતિ । ઇદં ફલાભિસન્ધિ-રાહિત્યેન વિહિત-કર્માચરણ-રૂપં મમ મતમ્ નિત્યમ્ નિત્ય-વેદ-બોધિતત્વેનાનાદિ-પરમ્પરા-ગતમ્ આવશ્યકમ્ ઇતિ વા સર્વદેતિ વા । માનવાઃ મનુષ્યા યે કેચિન્ મનુષ્યાધિકારિત્વાત્ કર્મણાં શ્રદ્ધાવન્તઃ શાસ્ત્રાચાર્યોપદિષ્ટે ઽર્થે ઽનનુભૂતે ઽપ્ય્ એવમ્ એવૈતદ્ ઇતિ વિશ્વાસઃ શ્રદ્ધા તદ્વન્તઃ । અનસૂયન્તો ગુણેષુ દોષાવિષ્કરણમ્ અસૂયા । સા ચ દુઃખાત્મકે કર્મણિ માં પ્રવર્તયન્ન્ અકારુણિકો ઽયમ્ ઇત્ય્ એવંરૂપા પ્રકૃતે પ્રસક્તા
તામ્ અસૂયાં મયિ ગુરૌ વાસુદેવે સર્વ-સુહૃદ્ય્ અકુર્વન્તો યે ઽનુતિષ્ઠન્તિ તે ઽપિ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ સમ્યગ્-જ્ઞાનિવન્ ત્મુચ્યન્તે કર્મભિર્ ધર્માધર્માખ્યૈઃ

વિશ્વનાથઃ : સ્વ-કૃતોપદેશે પ્રવર્તયિતુમ્ આહ યે મ ઇતિ

બલદેવઃ : શ્રુતિ-રહસ્યે સ્વમતે ઽનુવર્તિનાં ફલં વદન્ તસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યં વ્યઞ્જયતિ યે મ ઇતિ । નિત્યં સર્વદા શ્રુતિ-બોધિતત્વેનાનાદિ-પ્રાપ્તં વા । શ્રદ્ધાવન્તો દૃઢ-વિશ્વસ્તાઃ । અનસૂયન્તો મોચકત્વ-ગુણવતિ તસ્મિન્ કિમ્ અમુના શ્રમ-બહુલેન નિષ્ફલેન કર્મણેત્ય્ એવં દોષારોપ-શૂન્યાઃ । તે ઽપીત્ય્ અપિર્ અવધારણે । યદ્ વા, યે મમેદં મતમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ યે ચાનુષ્ઠાતુમ્ અશક્નુવન્તો ઽપિ તત્ર શ્રદ્ધાલવઃ, યે ચ શ્રદ્ધાલવો ઽપિ તન્ નાસૂયન્તે તે ઽપીત્ય્ અર્થઃ । સામ્પ્રતાનુષ્ઠાનાભાવે ઽપિ તસ્મિન્ શ્રદ્ધયાનસૂયયા ચ ક્ષીણ-દોષાસ્ તે કિંચિત્ પ્રાન્તે તદ્ અનુષ્ઠાય મુચ્યન્તે ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 3.32
યે ત્વ્ એતદ્ અભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ ।
સર્વ-જ્ઞાન-વિમૂઢાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાન્ અચેતસઃ

શ્રીધરઃ : વિપક્ષે દોષમ્ આહ યે ત્વ્ એતદ્ ઇતિ । યે તુ નાનુતિષ્ઠન્તિ તાન્ અચેતસો વિવેક-શૂન્યાન્ અતએવ સર્વસ્મિન્ કર્મણિ બ્રહ્મ-વિષયે ચ યજ્ જ્ઞાનં તત્ર વિમૂઢાન્ નષ્ટાન્ વિદ્ધિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અન્વયે ગુણમ્ ઉક્ત્વા વ્યતિરેકે દોષમ્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ । તુ-શબ્દઃ શ્રદ્દાવદ્-વૈધર્ય્મ્યમ્ અશ્રદ્ધાં સૂચયતિ । તેન યે નાસ્તિક્યાદ્ અશ્રદ્દધાના અભ્યસૂયન્તો દોષમ્ ઉદ્ભાવયન્ત એતન્ મમ મતં નાનુવર્તન્તે તાન્ અચેતસો દુષ્ટ-ચિત્તાન્ અતએવ સર્વ-જ્ઞાન-વિમૂઢાન્ સર્વત્ર કર્મણિ બ્રહ્મણિ સ-ગુણે નિર્ગુણે ચ યજ્ જ્ઞાનં તત્ર વિવિધં પ્રમાણતઃ પ્રમેયતઃ પ્રયોજનતશ્ ચ મૂઢાન્ સર્વ-પ્રકારેણાયોગ્યાન્ નષ્ટાન્ સર્વ-પુરુષાર્થ-ભ્રષ્ટાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ

વિશ્વનાથઃ : વિપક્ષે દોષમ્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ ।
બલદેવઃ : વિપક્ષે દોષમ્ આહ યે ત્વ્ એતદ્ ઇતિ । યે તુ નાનુતિષ્ઠન્તિ તાન્ અચેતસો વિવેક-શૂન્યાન્ અતએવ સર્વસ્મિન્ કર્મણિ બ્રહ્મ-વિષયે ચ યજ્ જ્ઞાનં તત્ર વિમૂઢાન્ નષ્ટાન્ વિદ્ધિ

ભ્ગ્ 3.33
સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ જ્ઞાનવાન્ અપિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ

શ્રીધરઃ : નનુ તર્હિ મહા-ફલત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય નિષ્કામાઃ સન્તઃ સર્વે ઽપિ સ્વધર્મમ્ એવ કિં નાનુતિષ્ઠન્તિ ? તત્રાહ સદૃશમ્ ઇતિ । પ્રકૃતિઃ પ્રાચીન-કર્મ-સંસ્કારાધીનઃ સ્વભાવઃ । સ્વસ્યાઃ સ્વકીયાયાઃ પ્રકૃતેઃ સ્વભાવસ્ય સદૃશમ્ અનુરૂપમ્ એવ ગુણ-દોષ-જ્ઞાનવાન્ અપિ ચેષ્ટતે । કિં પુનર્ વક્તવ્યમ્ અજ્ઞશ્ ચેષ્ટત ઇતિ । યસ્માદ્ ભૂતાનિ સર્વે ઽપિ પ્રાણિનઃ પ્રકૃતિં યાન્ત્ય્ અનુવર્તન્તે । એવં ચ સતિ ઇન્દ્રિય-નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ ? પ્રકૃતેર્ બલીયસ્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ રાજ્ઞ ઇવ તવ શાસનાતિક્રમે ભયં પશ્યન્તઃ કથમ્ અસૂયન્તસ્ તવ મતં નાનુવર્તન્તે કથં વા સર્વ-પુરુષાર્થ-સાધને પ્રતિકૂલા ભવન્તીત્ય્ અત આહ સદૃશમ્ ઇતિ । પ્રકૃતિર્ નામ પ્રાગ્-જન્મ-કૃત-ધર્માધર્મ-જ્ઞાનેચ્છાદિ-સંસ્કારો વર્તમાન-જન્મન્ય્ અભિવ્યક્તઃ સર્વતો બલવાન્ તં વિદ્યા-કર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વ-પ્રજ્ઞા ચ ઇતિ શ્રુતિ-પ્રમાણકઃ । તસ્યાઃ સ્વકીયાયાઃ પ્રકૃતેઃ સદૃશમ્ અનુરૂપમ્ એવ સર્વો જન્તુર્ જ્ઞાનવાન્ બ્રહ્મવિદ્ અપિ પશ્વ્-આદિભિશ્ ચાવિશેષાત્ ઇતિ ન્યાયાત્ । ગુણ-દોષ-જ્ઞાનવાન્ વા ચેષ્ટતે કિં પુનર્ મૂર્ખઃ । તસ્માદ્ ભૂતાનિ સર્વે પ્રાણિનઃ પ્રકૃતિં યાન્ત્ય્ અનુવર્તન્તે
પુરુષાર્થ-ભ્રંશ-હેતુ-ભૂતામ્ અપિ । તત્ર મમ વા રાજ્ઞો વા નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ । રાગૌત્કટ્યેન દુરિતાન્ નિવર્તયિતું ન શક્નોતીત્ય્ અર્થઃ । મહા-નરક-સાધનત્વં જ્ઞાત્વાપિ દુર્વાસના-પ્રાબલ્યાત્ પાપેષુ પ્રવર્તમાના ન મચ્-છ્વાસનાતિક્રમ-દોષાદ્ બિભ્યતીતિ ભાવઃ ॥3.33॥
વિશ્વનાથઃ : નનુ રાજ્ઞ ઇવ તવ પરમેશ્વરસ્ય મતમ્ અનનુતિષ્ઠન્તો રાજ-કૃતાદ્ ઇવ ત્વ-કૃતાન્ નિગ્રહાત્ કિં ન વિભાતિ ? સત્યમ્ । યે ખલુ ઇન્દ્રિયાણિ ચારયન્તો વર્તન્તે, તે વિવ્વેકિનો ઽપિ રાજ્ઞઃ પરમેશ્વરસ્ય ચ શાસનં મન્તું ન શક્નુવન્તિ । તથૈવ તેષાં સ્વભાવો ઽભૂદ્ ઇત્ય્ આહ સદૃશમ્ ઇતિ । જ્ઞાનવાન્ અપિ એવં પાપે કૃતે સત્ય્ એવં નરકો ભવિષ્યત્ય્ એવં રાજ-દણ્ડો ભવિષ્યતિ । એવં દુર્યશશ્ ચ ભવિષ્યતીતિ વિવેકવાન્ અપિ સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ ચિરન્તન-પાપાભ્યાસોત્થ-દુઃખ-ભારસ્ય સદૃશમ્ અનુરૂપમ્ એવ ચેષ્ટતે । તસ્માત્ પ્રકૃતિં સ્વભાવં યાન્ત્ય્ અનુસરન્તિ । તત્ર નિગ્રહસ્ તચ્-છાસ્ત્ર-દ્વારા મત્-કૃતો રાજ-કૃતો
વા તેનાશુદ્ધ-ચિત્તાન્ ઉક્ત-લક્ષણો નિષ્કામ-કર્મ-યોગઃ શુદ્ધ-ચિત્તાન્ જ્ઞાન-યોગશ્ ચ સંસ્કર્તું પ્રબોધયિતું ચ શક્નોતિ, ન ત્વ્ અત્યન્તાશુદ્ધ-ચિત્તાન્, કિન્તુ તાન્ અપિ પાપિષ્ઠ-સ્વભાવાન્ યાદૃચ્છિક-મત્-કૃપોત્થ-ભક્તિ-યોગ એવ ઉદ્ધર્તું પ્રભવેત્ । યદ્ ઉક્તં સ્કાન્દે -
અહો ધન્યો ઽસિ દેવર્ષે કૃપયા યસ્ય તે ક્ષણાત્ ।
નીચો ઽપ્ય્ ઉત્પુલકો લેભે લુબ્ધકો રતિમ્ ઉચ્યતે

બલદેવઃ : નનુ સર્વેશ્વરસ્ય તે મતમ્ અતિક્રમતાં દણ્ડઃ શાસ્ત્રેણોચ્યતે તસ્માત્ તે કિમ્ ઉ ન બિભ્યતિ ઇત્ય્ આહ સદૃશમ્ ઇતિ । પ્રકૃતિર્ અનાદિ-કાલ-પ્રવૃત્ત્યા સ્વ-દુર્વાસના તસ્યાઃ સ્વીયાયાઃ સદૃશમ્ અનુરૂપમ્ એવ જ્ઞાનવાન્ શાસ્ત્રોક્તં દણ્ડં જાનન્ન્ અપિ જનશ્ ચેષ્ટતે પ્રવર્તતે કિમ્ ઉતાજ્ઞઃ । તતો ભૂતાનિ સર્વે જનાઃ પ્રકૃતિં પુરુષાર્થ-વિભ્રંશ-હેતુ-ભૂતામ્ અપિ તાં યાન્ત્ય્ અનુસરન્તિ । તત્ર નિગ્રહઃ શાસ્ત્ર-જ્ઞાનો ઽપિ દણ્ડઃ સત્-પ્રસઙ્ગ-શૂન્યસ્ય કિં કરિષ્યતિ ? દુર્વાસનાયાઃ પ્રાબલ્યતાં નિવર્તયિતું ન શક્ષ્યતીત્ય્ અર્થઃ । સત્-પ્રસઙ્ગ-સહિતસ્ય તુ તાં પ્રબલામ્ અપિ નિહન્તિ - સન્ત
એવાસ્ય છિન્દન્તિ મનો-વ્યસનમ્ ઉક્તિભિઃ [ભ્પ્ 11.26.26] ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતિભ્યઃ

ભ્ગ્ 3.34
ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે રાગ-દ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
તયોર્ ન વશમ્ આગચ્છેત્ તૌ હ્ય્ અસ્ય પરિપન્થિનૌ

શ્રીધરઃ : નન્વ્ એવં પ્રકૃત્ય્-અધીનેવ ચેત્ પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તિસ્ તર્હિ વિધિ-નિષેધ-શાસ્ત્રસ્ય વૈયર્થ્યં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ઇન્દ્રિયસ્યેતિ । ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યેતિ-વીપ્સયા સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રત્ય્ એકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અર્થે સ્વ-સ્વ-વિષયે ઽનુકૂલે રાગઃ પ્રતિકૂલે દ્વેષ ઇત્ય્ એવં રાગ-દ્વેષૌ વ્યવસ્થિતાવ્ અવશ્યં ભાવિનૌ । તતશ્ ચ તદ્-અનુરૂપા પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ભૂતાનાં પ્રકૃતિઃ । તથાપિ તયોર્ વશવર્તી ન ભવેદ્ ઇતિ શાસ્ત્રેણ નિયમ્યતે । હિ યસ્માદ્ । અસ્ય મુમુક્ષોસ્ તૌ પરિન્પન્થિનૌ પ્રતિપક્ષૌ । અયં ભાવઃ - વિષય-સ્મરણાદિના રાગ-દ્વેષઆવ્ ઉત્પાદ્યાનવહિતં પુરુષમ્ અનર્થે ઽતિગમ્ભીરે
સ્રોતસીવ પ્રકૃતિર્ બલા પ્રવર્તયતિ । શાસ્ત્રં તુ તતઃ પ્રાગ્ એવ વિષયેષુ રાગ-દ્વેષ-પ્રતિબન્ધકે પરમેશ્વર-ભજનાદૌ તં પ્રવર્તયતિ । તતશ્ ચ ગમ્ભીર-સ્રોતઃ-પાતાત્ પૂર્વમ્ એવ નાવમ્ આશ્રિત ઇવ નાનર્થં પ્રાપ્નોતિ । તદ્ એવં સ્વાભાવિકી પશ્વ્-આદિ-સદૃશીં પ્રવૃત્તિં ત્યક્ત્વા ધર્મે પ્રવર્તિતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

મધુસૂદનઃ : નનુ સર્વસ્ય પ્રાણિ-વર્ગસ્ય પ્રકૃતિ-વશ-વર્તિત્વે લૌકિક-વૈદિક-પુરુષકાર-વિષયાભાવાદ્ વિધિ-નિષેધાર્થક્યં પ્રાપ્તં, ન ચ પ્રકૃતિ-શૂન્યઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ યં પ્રતિ તદ્-અર્થવત્ત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે ઇતિ । ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યેતિ વીપ્સયા સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અર્થે વિષયે શબ્દે સ્પર્શે રૂપે ગન્ધે ચ । એવં કર્મેન્દ્રિય-વિષયે ઽપિ વચનાદાવ્ અનુકૂલે શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધે ઽપિ રાગઃ પ્રતિકૂલે શાસ્ત્ર-વિહિતે ઽપિ દ્વેષ ઇત્ય્ એવં પ્રતીન્દ્રિયાર્થં રાગ-દ્વેષૌ વ્યવસ્થિતાવ્ આનુકૂલ્ય-પ્રાતિકૂલ્ય-વ્યવસ્થયા સ્થિતૌ ન ત્વ્ અનિયમેન સર્વત્ર તૌ ભવતઃ । તત્ર પુરુષકારસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ચાયં
વિષયો યત્ તયોર્ વશં નાગચ્છેદ્ ઇતિ । કથં યા હિ પુરુષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા બલવદ્ અનિષ્ટાનુબન્ધિત્વ-જ્ઞાનાભાવ-સહકૃતેષ્ટ-સાધનત્વ-જ્ઞાન-નિબન્ધનં રાગં પુરસ્કૃત્યૈવ શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધે કલઞ્જ-ભક્ષણાદૌ પ્રવર્તયતિ । તથા બલવદ્-અનિષ્ટાનુબન્ધિત્વ-જ્ઞાનાભાવ-સહકૃતેષ્ટ-સાધનત્વ-જ્ઞાન-નિબન્ધનં રાગં પુરસ્કૃત્યૈવ શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધે કલઞ્જ-ભક્ષણાદૌ પ્રવર્તયતિ । તત્ર શાસ્ત્રેણ પ્રતિષિદ્ધસ્ય બલવદ્ અનિષ્ટાનુબન્ધિત્વે જ્ઞાપિતે સહકાર્ય-ભાવાત્ કેવલં દૃષ્ટેષ્ટ-સાધનતાજ્ઞાનં મધુ-વિષ-સંપૃક્તાન્ન-ભોજન ઇવ તત્ર ન રાગં
જનયિતું શક્નોતિ । એવં વિહિતસ્ય શાસ્ત્રેણ બલવદ્ ઇષ્ટાનુબન્ધિત્વે બોધિતે સહકાર્ય-ભાવાત્ કેવલમ્ અનિષ્ટ-સાધનત્વ-જ્ઞાનં ભોજનાદાવ્ ઇવ તત્ર ન દ્વેષં જનયિતું શક્નોતિ । તતશ્ ચાપ્રતિબદ્ધં શાસ્ત્રં વિહિતે પુરુષં પ્રવર્તયતિ નિષિદ્ધાચ્ ચ નિવર્તયતીતિ શાસ્ત્રીય-વિવેક-વિજ્ઞાન-પ્રાબલ્યેન સ્વાભાવિક-રાગ-દ્વેષયોઃ કારણોપમર્દેનોપમર્દાન્ ન પ્રકૃતિર્ વિપરીત-માર્ગે પુરુષં શાસ્ત્ર-દૃષ્ટિં પ્રવર્તયિતું શક્નોતીતિ ન શાસ્ત્રસ્ય પુરુષકારસ્ય ચ વૈયર્થ્ય-પોરસઙ્ગઃ ।
તયો રાગ-દ્વેષયોર્ વશં નાગચ્છેત્ તદ્-અધીનો ન પ્રવર્તેત નિવર્તેત વા કિન્તુ શાસ્ત્રીય-તદ્-વિપક્ષ-જ્ઞાનેન તત્-કારણ-વિઘટન-દ્વારા તૌ નાશયેત્ । હિ યસ્માત્ તૌ રાગ-દ્વેષૌ સ્વાભાવિક-દોષ-પ્રયુક્તાવ્ અસ્ય પુરુષસ્ય શ્રેયો ઽર્હ્તિનઃ પરિપન્થિનૌ શત્રૂ શ્રેયો-માર્ગસ્ય વિઘ્ન-કર્તારૌ દસ્યૂ ઇવ પથિકસ્ય । ઇદં ચ દ્વયા હ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ ચાસુરાશ્ ચ તતઃ કાનીયસા એવ દેવા જ્યાયસા અસુરાસ્ ત એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતૌ સ્વાભાવિક-રાગ-દ્વેષ-નિમિત્ત-શાસ્ત્ર-વિપરીત-પ્રવૃત્તિમ્ અસુરત્વેન શાસ્ત્રીય-પ્રવૃત્તિં ચ દેવત્વેન નિરૂપ્ય વ્યાખ્યાતમ્ અતિવિસ્તરેણેત્ય્ ઉપરમ્યતે

વિશ્વનાથઃ : યસ્માદ્ દુઃસ્વભાવેષુ લોકેષુ વિધિ-નિષેધ-શાસ્ત્રં ન પ્રભવતિ, તસ્માદ્ યાવત્ પાપાભ્યાસોત્થ-દુઃસ્વભાવો નાભૂત્ તાવદ્ યથેષ્ટમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ન ચારયેદ્ ઇત્ય્ આહ ઇન્દ્રિયસેન્દ્રિયસ્યેતિ વીપ્સા પ્રત્યેકમ્ । સર્વેન્દ્રિયાણામ્ અર્થે સ્વ-સ્વ-વિષયે પર-સ્ત્રી-માત્ર-ગાત્ર-દર્શન-સ્પર્શન-તત્-સમ્પ્રદાનક-દ્રવ્ય-દાનાદૌ શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધે ઽપિ રાગસ્ તથા ગુરુ-વિપ્ર-તીર્થાતિથિ-દર્શન-સ્પર્શન-પરિચરણ-તત્-સમ્પ્રદાનક-ધન-વિતરણાદૌ શાસ્ત્ર-વિહિતે ઽપિ દ્વેષ ઇત્ય્ એતૌ વિશેષણાવસ્થિતૌ વર્તેતે । તયોર્ વશમ્ અધીનત્વં ન પ્રાપ્નુયાત્ । યદ્ વા, ઇન્દ્રિયાર્થે સ્ત્રી-દર્શનાદૌ રાગસ્ તત્-પ્રતિઘાતે કેનચિત્ કૃતે સતિ દ્વેષ ઇત્ય્ અસ્ય પુરુષાર્થ-સાધકસ્ય ક્વચિત્ તુ મનો ઽનુકૂલે ઽર્થે સુરસ-સ્નિગ્ધાન્નાદૌ
રાગો મનઃ પ્રતિકૂલે ઽર્થે વિરસ-રુક્ષાન્નાદૌ દ્વેષસ્ તથા સ્વ-પુત્રાદિ-દર્શન-શ્રવણાદૌ રાગો વૈરિ-પુત્રાદિ-દર્શન-શ્રવણાદૌ દ્વેષઃ । તયોર્ વશં ન ગચ્છેદ્ ઇત્ય્ વ્યાચક્ષતે

બલદેવઃ : નનુ પ્રકૃત્ય્-અધીના ચેત્ પુંસાં પ્રવૃત્તિસ્ તર્હિ વિધિ-નિષેધ-શાસ્ત્રે વ્યર્થ ઇતિ ચેત્ તત્ર્હા ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યેતિ । વીપ્સયા સર્વેષામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તતશ્ ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રાદીનામ્ અર્થે વિષયે શબ્દાદૌ, કર્મેન્દ્રિયાણામ્ ચ વાગ્-આદીનામ્ અર્થે વચનાદૌ રાગઃ, પ્રતિકૂલે શાસ્ત્ર-વિહિતે ઽપિ સત્-સમ્ભાષણ-સત્-સેવન-સત્-તીર્થાગમનાદૌ દ્વેષ ઇત્ય્ એવં રાગ-દ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ ચાનુકૂલ્ય-પ્રાતિકૂલ્યે વ્યવસ્થયા સ્થિતૌ ભવતો ન ત્વ્ અનિયમેનેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપિ તદ્-અનુગુણા પ્રાણિનાં પ્રવૃત્તિસ્ તથાપિ શ્રેયો-લિપ્સુર્ જનસ્ તયો રાગ-દ્વેષયોર્ વશં નાગચ્છેત્ । હિ યસ્માત્ તાવ્ અસ્ય પરિપન્થિનૌ વિઘ્ન-કર્તારૌ ભવતઃ પાન્થસ્યેવ દસ્યૂ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -
અનાદિ-કાલ-પ્રવૃત્તા હિ વાસના નિષ્ઠાનુબન્ધિત્વ-જ્ઞાનાભાવ-સહકૃતેનેષ્ટ-સાધનત્વ-જ્ઞાનેન નિષિદ્ધે ઽપિ પર-દાર-સમ્ભાષણાદૌ રાગમ્ ઉત્પાદ્ય પુંસઃ પ્રવર્તયતિ । તથેષ્ટ-સાધનત્વ-જ્ઞાનાભાવ-સહકૃતેનાનિષ્ટ-સાધનત્વ-જ્ઞાનેન વિહિતે ઽપિ સત્-સમ્ભાષણાદૌ દ્વેષમ્ ઉત્પાદ્ય તતસ્ તાન્ નિવર્તયતિ । શાસ્ત્રં કિલ સત્-પ્રસઙ્ગ-શ્રુતમ્ અનિષ્ટાનુભન્ધિત્વ-બોધનેન નિષિદ્ધાન્ મનો ઽનુકૂલાદ્ અપિ નિવર્તયતિ દ્વેષમ્ ઉત્પાદ્ય । ઇષ્ટાનુબન્ધિત્વ-બોધનેન વિહિતે મનઃ-પ્રતિકૂલે ઽપિ રાગમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રવર્તયતીતિ ન વિધિ-નિષેધ-શાસ્ત્રયોર્ વૈયર્થ્યમ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 3.35
શ્રેયાન્ સ્વ-ધર્મો વિગુણઃ પર-ધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વ-ધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પર-ધર્મો ભયાવહઃ

શ્રીધરઃ : તર્હિ સ્વ-ધર્મસ્ય યુદ્ધાદેર્ દુઃખ-રૂપસ્ય યથાવત્ કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ પર-ધર્મસ્ય ચાહિંસાદેઃ સુકરત્વાદ્ ધર્મત્વાવિશેષાચ્ ચ તત્ર પ્રવર્તિતુમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રત્ય્ આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । કિંચિદ્ અઙ્ગ-હીનો ઽપિ સ્વ-ધર્મઃ શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ । સ્વનુષ્ઠિતાત્ સકલાઙ્ગ-સમ્પૂર્ત્યા કૃતાદ્ અપિ પર-ધર્માત્ સકાશાત્ । તત્ર હેતુઃ - સ્વ-ધર્મે યુદ્ધાદૌ પ્રવર્તમાનસ્ય નિધનં મરણમ્ અપિ શ્રેષ્ઠં સ્વર્ગાદિ-પ્રાપકત્વાત્ । પર-ધર્મસ્ તુ ભયાવહો નિષિદ્ધત્વેન નરક-પ્રાપકત્વાત્

મધુસૂદનઃ : નનુ સ્વાભાવિક-રાગ-દ્વેષ-પ્રયુક્ત-પશ્વ્-આદિ-સાધારણ-પ્રવૃત્તિ-પ્રહાણેન શાસ્ત્રીયમ્ એવ કર્મ કર્તવ્યં ચેત્ તર્હિ યત્ સુકરં ભિક્ષાશનાદિ તદ્ એવ ક્રિયતાં કિમ્ અતિ-દુઃખાવહેન યુદ્ધેનેત્ય્ અત આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ સ્વ-ધર્મો યં વર્ણાશ્રમં વા પ્રતિ યો વિહિતઃ સ તસ્ય સ્વ-ધર્મો વિગુણો ઽપિ સર્વાઙ્ગોપસંહારમ્ અન્તરેણ કૃતો ઽપિ પર-ધર્માત્ સ્વં પ્રત્ય્ અવિહિતાત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ સર્વાઙ્ગોપસંહારેણ સમ્પાદિતાદ્ અપિ । ન હિ વેદાતિરિક્ત-માન-ગમ્યો ધર્મઃ, યેન પર-ધર્મે ઽપ્ય્ અનુષ્ઠેયો ધર્મત્વાત્ સ્વ-ધર્મવદ્ ઇત્ય્ અનુમાનં તત્ર માનં સ્યાત્ । ચોદન-લક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ
ઇતિ ન્યાયાત્ । અતઃ સ્વ-ધર્મે કિંચિદ્ અઙ્ગ-હીને ઽપિ સ્થિતસ્ય નિધનં મરણમ્ અપિ શ્રેયઃ પ્રશસ્યતરં પર-ધર્મ-સ્થસ્ય જીવિતાદ્ અપિ । સ્વ-ધર્મ-સ્થસ્ય નિધનં હીહ-લોકે કીર્ત્યાવહં પર-લોકે ચ સ્વર્ગાદિ-પ્રાપકમ્ । પર-ધર્મસ્ તુ ઇહાકીર્તિ-કરત્વેન પરત્ર નરક-પ્રદત્વેન ચ ભયાવહો યતો ઽતો રાગ-દ્વેષાદિ-પ્રયુક્ત-સ્વાભાવિક-પ્રવૃત્તિવત્ પર-ધર્મો ઽપિ હેય એવેત્ય્ અર્થઃ ।
એવં તાવદ્ ભગવન્-મતાઙ્ગીકારિણાં શ્રેયઃ-પ્રાપ્તિસ્ તદ્-અનઙ્ગીકારિણાં ચ શ્રેયો-માર્ગ-ભ્રષ્ટત્વમ્ ઉક્તમ્ । શ્રેયો-માર્ગ-ભ્રંશેન ફલાભિસન્ધિ-પૂર્વક-કામ્ય-કર્માચરણે ચ કેવલ-પાપ-માત્રાચરણે ચ બહૂનિ કારણાનિ કથિતાનિ યે ત્વ્ એતદ્ અભ્યસૂયન્ત ઇત્ય્ આદિના । તત્રાયં સઙ્ગ્રહ-શ્લોકઃ -
શ્રદ્ધા-હાનિસ્ તથાસૂયા દુષ્ટ-ચિત્તત્વમ્ ઊઢતે ।
પ્રકૃતેર્ વશ-વર્તિત્વં રાગ-દ્વેષૌ ચ પુષ્કલૌ ।
પર-ધર્મ-રુચિત્વં ચેત્ય્ ઉક્તા દુર્માર્ગ-વાહકાઃ ।

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ યુદ્ધ-રૂપસ્ય યથાવદ્ રાગ-દ્વેષાદિ-રાહિત્યેન કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ પર-ધર્મસ્ય ચાહિંસાદેઃ સુકરત્વાદ્ ધર્મત્વાવિશેષાચ્ ચ તત્ર પ્રવર્તિતુમ્ ઇચ્છન્તં પ્રત્ય્ આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । વિગુણઃ કિંચિદ્ દોષ-વિશિષ્ટો ઽપિ સમ્યગ્ અનુષ્ઠાતુમ્ અશક્યો ઽપિ પર-ધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ સાધ્વ્ એવાનુષ્ઠાતું શક્યાદ્ અપિ સર્વ-ગુણ-પૂર્ણાદ્ અપિ સકાશાત્ શ્રેયાન્ । તત્ર હેતુઃ - સ્વધર્મ ઇત્ય્ આદિ ।
વિધર્મઃ પર-ધર્મશ્ ચ
આભાસ ઉપમા છલઃ ।
અધર્મ-શાખાઃ પઞ્ચેમા
ધર્મ-જ્ઞો ઽધર્મવત્ ત્યજેત્ ॥ [ભ્પ્ 7.15.12] ઇતિ સપ્તમોક્તેઃ

બલદેવઃ : નનુ સ્વ-પ્રકૃતિ-નિર્મિતાં રાગ-દ્વેષ-મયીં પશ્વ્-આદિ-સાધારણીં પ્રવૃત્તિં વિહાય શાસ્ત્રોક્તેષુ ધર્મેષુ વર્તિતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ધર્મ-હૃદ્-વિશુદ્ધૌ તાદૃશ-પ્રવૃત્તિર્ નિવર્તેન, ધર્માશ્ ચ યુદ્ધાદિવદ્ અહિંસાદયો ઽપિ શાસ્ત્રેણોક્તાઃ । તસ્માદ્ રાગ-દ્વેષ-રાહિત્યેન કર્તુમ્ અશક્યાદ્ યુદ્ધાદેર્ અહિંસા-શિલોઞ્છ-વૃત્તિ-લક્ષણો ધર્મ ઉત્તમ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ શ્રેયાન્ ઇતિ ।
યસ્ય વર્ણસ્યાશ્રમસ્ય ચ યો ધર્મો વેદેન વિહિતઃ, સ ચ વિગુણઃ કિંચિદ્ અઙ્ગ-વિકલો ઽપિ સ્વનુષ્ઠિતા સર્વાઙ્ગોપસંહારેણાચરિતાદ્ અપિ પર-ધર્માત્ શ્રેયાન્ । યથા બ્રાહ્મણસ્યાહિંસાદિઃ સ્વ-ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્ય ચ યુદ્ધાદિઃ । ન હિ ધર્મો વેદાતિરિક્તેન પ્રમાણેન ગમ્યતે । ચક્ષુર્ ભિન્નેન્દ્રિયેણેવ રૂપમ્ । યથાહ જૈમિનિઃ - ચોદના-લક્ષણો ધર્મઃ ઇતિ । તત્ર હેતુઃ - સ્વધર્મે નિધનં મરણં શ્રેયઃ પ્રત્યવાયાભાવાત્ પર-જન્મનિ ધર્માચરણ-સમ્ભવાચ્ ચેષ્ટ-સાધકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પર-ધર્મસ્ તુ ભયાવહો ઽનિષ્ટ-જનકઃ । તં પ્રત્ય્ અવિહિતત્વેન પ્રત્યવાય-સમ્ભવાત્ ।
ન ચ પરશુરામે વિશ્વામિત્રે ચવ્યભિચારઃ । તયોસ્ તત્-તત્-કુલોત્પન્નાવ્ અપિ તત્ તચ્-ચોરુ-મહિમ્ના તત્-કર્મોદયાત્ । તથાપિ વિગાનં કષ્ટં ચ તયોઃ સ્મર્યતે । અતએવ દ્રોણાદેઃ ક્ષાત્ર-ધર્મો ઽસકૃદ્ વિગીતઃ ।
નનુ દૈવરાત્યાદેઃ ક્ષત્રિયસ્ય પારિવ્રાજ્યં શ્રૂયતે તતઃ કથમ્ અહિંસાદેઃ પર-ધર્મત્વમ્ ઇતિ ચેત્ સત્યં, પૂર્વ-પૂર્વાશ્રમ-ધર્મૈઃ ક્ષીણ-વાસનયા પારિવ્રાજ્યાધિકારે સતિ તં પ્રત્ય્ અહિંસાદેઃ સ્વ-ધર્મત્વેન વિહિતત્વાત્ । અતએવ સ્વ-ધર્મે સ્થિતસ્યેતિ યોજ્યતે

ભ્ગ્ 3.36
અર્જુન ઉવાચ
અથ કેન પ્રયુક્તો ઽયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ ।
અનિચ્છન્ન્ અપિ વાર્ષ્ણેય બલાદ્ ઇવ નિયોજિતઃ

શ્રીધરઃ : તયોર્ ન વશમ્ આગચ્છેત્ [ગીતા 3.34] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ એતદ્ અશક્યં મન્વાનો ઽર્જુન ઉવાચ અથેતિ । વૃષ્ણેર્ વંશે અવતીર્ણો વાર્ષ્ણેયઃ । હે વાર્ષ્ણેય ! અનર્થ-રૂપં પાપં કર્તુમ્ ઇચ્છન્ન્ અપિ કેન પ્રયુક્તઃ પ્રેરિતો ઽયં પુરુષઃ પાપં ચરતિ ? કામ-ક્રોધૌ વિવેક-બલેન નિરુદ્ધતો ઽપિ પુરુષસ્ય પુનઃ પાપે પ્રવૃત્તિ-દર્શનાત્ । અન્યો ઽપિ તયોર્ મૂલભૂતઃ કશ્ચિત્ પ્રવર્તકો ભવેદ્ ઇતિ સમ્ભાવનયા પ્રશ્નઃ

મધુસૂદનઃ : તત્ર કામ્ય-પ્રતિષિદ્ધ-કર્મ-પ્રવૃત્તિ-કારણમ્ અપનુદ્ય ભગવન્-મતમ્ અનુવર્તિતું તત્-કારણાવધારણાય અર્જુન ઉવાચ અથેતિ । ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ ઇત્ય્ આદિના પૂર્વમ્ અનર્થ-મૂલમ્ ઉક્તમ્ । સામ્પ્રતં ચ પ્રકૃતેર્ ગુણ-સંમૂઢા ઇત્ય્ આદિના બહુ-વિસ્તરં કથિતમ્ । તત્ર કિં સર્વાણ્ય્ અપિ સમ-પ્રાધાન્યેન કારણાનિ । અથવૈકમ્ એવ મુખ્યં કારણમ્ ઇતરાણિ તુ તત્-સહકારીણિ કેવલમ્ । તત્રાદ્યે સર્વેષાં પૃથક્ પૃથઙ્ નિવારણે મહાન્ પ્રયાસઃ સ્યાત્ । અન્ત્યે ત્વ્ એકસ્મિન્ન્ એવ નિરાકૃતે કૃત-કૃત્યતા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અતો બ્રૂહિ મે કેન હેતુના પ્રયુક્તઃ પ્રેરિતો ઽયં ત્વન્-મતાનનુવર્તી સર્વ-જ્ઞાન-વિમૂઢઃ પુરુષઃ પાપમ્ અનર્થાનુબન્ધિ
સર્વં ફલાભિસન્ધિ-પુરઃ-સરં કામ્યં ચિત્રાદિ શત્રુ-વધ-સાધનં ચ શ્યનાદિ પ્રતિષિદ્ધં ચ કલઞ્જ-ભક્ષણાદિ બહુ-વિધં કર્માચરતિ સ્વયં કર્તુમ્ અનિચ્છન્ન્ અપિ ન તુ નિવૃત્તિ-લક્ષણં પરમ-પુરુષાર્થાનુબન્ધિ ત્વદ્-ઉપદિષ્ટં કર્મેચ્છન્ન્ અપિ કરોતિ । ન ચ પારતન્ત્ર્યં વિનેત્થં સમ્ભવતિ । અતો યેન બલાદ્ ઇવ નિયોજિતો રાજ્ઞેવ ભૃત્યસ્ ત્વન્-મત-વિરુદ્ધં સર્વાનર્થાનુબન્ધિત્વં જાનન્ન્ અપિ તાદૃશં કર્માચરતિ તમ્ અનર્થ-માર્ગ-પ્રવર્તકં માં પ્રતિ બ્રૂહિ જ્ઞાત્વા સમુચ્છેદાયેત્ય્ અર્થઃ । હે વાર્ષ્ણેય વૃષ્ણિ-વંશે મન્-માતામહ-કુલે
કૃપયાવતીર્ણેતિ સમ્બોધનેન વાર્ષ્ણેયી-સુતો ઽહં ત્વયા નિપેક્ષણીય ઇતિ સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ : યદ્ ઉક્તં રાગ-દ્વેષૌ વ્યવસ્થિતાવ્ [ગીતા 3.34] ઇત્ય્ અત્ર શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધે ।પીન્દ્રિયાર્થે પર-સ્ત્રી-સમ્ભાષણાદૌ રાગ ઇત્ય્ અત્ર પૃચ્છતિ અથેતિ । કેન પ્રયોજક-કર્ત્રાનિચ્છન્ન્ અપિ વિધિ-નિષેધ-શાસ્ત્રાર્થ-જ્ઞાનવત્ત્વાત્ પાપે પ્રવર્તિતુમ્ ઇચ્છા-રહિતો ઽપિ બલાદ્ ઇવેતિ પ્રયોજક-પ્રેરણ-વશાત્ પ્રયોજ્યસ્યાપીચ્છા સમ્યગ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ઇન્દ્રિયસ્ય ઇત્ય્ આદૌ શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધે ઽપિ પર-દાર-સમ્ભાષણાદૌ રાગો વ્યવસ્થિત ઇતિ યદ્ ઉક્તં તત્રાર્જુનઃ પૃચ્છતિ અથ કેનેતિ । હે વાર્ષ્ણેય વૃષ્ણિ-વંશોદ્ભવ ! શુભાદિભ્યશ્ ચેતિ પ્રયુક્તઃ પ્રેરિતઃ પાપં ચરતિ નિષેધ-શાસ્ત્રાર્થ-જ્ઞાનાત્ તચ્-ચરિતમ્ અનિચ્છન્ન્ અપિ બલાદ્ ઇવેતિ । પ્રયોજકેચ્છાપન્નતયા પ્રયોજ્યે ઽપીચ્છા પ્રજાયતે । સ કિમ્ ઈશ્વરઃ, પૂર્વ-સંસ્કારો વા ? તત્રાદ્યઃ સાક્ષિત્વાત્ કારુણિકત્વાચ્ ચ ન પાપે પ્રેરકઃ । ન ચ પરો જડત્વાદ્ ઇતિ પ્રશ્નાર્થઃ

ભ્ગ્ 3.37
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
કામ એષ ક્રોધ એષ રજો-ગુણ-સમુદ્ભવઃ ।
મહાશનો મહા-પાપ્મા વિદ્ધ્ય્ એનમ્ ઇહ વૈરિણમ્

શ્રીધરઃ : અત્રોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ કામ એષ ક્રોધ એષ ઇતિ । યસ્ ત્વયા પૃષ્ટો હેતુર્ એવ કામ એવ । નનુ ક્રોધો ઽપિ પૂર્વં ત્વયોક્તમ્ ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થ ઇત્ય્ અત્ર । સત્યમ્ । નાસૌ તતઃ પૃથક્ । કિન્તુ ક્રોધો ઽપ્ય્ એષઃ । કામ એવ હિ કેનચિત્ પ્રતિહતઃ ક્રોધાત્મના પરિણમતે । પૂર્વં પૃથક્ત્વેનોક્તો ઽપિ ક્રોધ-કામજ એવેત્ય્ અભિપ્રાયેણ એકીકૃત્યોચ્યતે । રજો-ગુણાત્ સમુદ્ભવતીતિ તથા । અનેન સત્ત્વ-વૃદ્ધ્યા રજસિ ક્ષયં નીતે સતિ કામો ન જાયત ઇતિ સૂચિતમ્ । એનં કામમ્ ઇહ મોક્ષ-માર્ગે વૈરિણં વિદ્ધિ । અયં ચ વક્ષ્યમાણ-ક્રમેણ હન્તવ્ય એવ । યતો નાસૌ દાનેન સન્ધાતું શક્ય ઇત્ય્ આહ મહાશનઃ । મહદ્-અશનં
યસ્ય સઃ । દુષ્પૂર ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચ સામ્ના સન્ધાતું શક્યઃ । યતો મહા-પાપ્મા ઽત્યુગ્રઃ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અર્જુનેન પૃષ્ટે અથો ખલ્વ્ આહુઃ કામ-મય એવાયં પુરુષ ઇતિ, આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એક એવ સો ઽકામયત જાયા મે સ્યાદ્ અથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદ્ અથ કર્મ કુર્વીય ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-સિદ્ધમ્ ઉત્તરમ્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ કામ ઇતિ । યસ્ ત્વયા પૃષ્ટો હેતુર્ બલાદ્ અનર્થ-માર્ગે પ્રવર્તકઃ સ એષ કામ એવ મહાન્ શત્રુઃ । યન્-નિમિત્તા સર્વાનર્થ-પ્રાપ્તિઃ પ્રાણિનામ્ ।
નનુ ક્રોધો ઽપ્ય્ અભિચારાદૌ પ્રવર્તકો દૃષ્ટ ઇત્ય્ અત આહ ક્રોધ એષઃ । કામ એવ કેનચિદ્ ધેતુના પ્રતિહતઃ ક્રોધત્વેન પરિણમતે ઽતઃ ક્રોધો ઽપ્ય્ એષ કામ એવ । એતસ્મિન્ન્ એવ મહા-વૈરિણિ નિવારિતે સર્વ-પુરુષાર્થ-પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્-નિવારણોપાય-જ્ઞાનાય તત્-કારણમ્ આહ રજો-ગુણ-સમુદ્ભવઃ । દુઃખ-પ્રવૃત્તિ-બલાત્મકો રજો-ગુણ એવ સમુદ્ભવઃ કારણં યસ્ય । અતઃ કારણાનુવિધાયિત્વાત્ કાર્યસ્ય સો ઽપિ તથા । યદ્યપિ તમો-ગુણો ઽપિ તસ્ય કારણં તથાપિ દુઃખે પ્રવૃત્તૌ ચ રજસ એવ પ્રાધાન્યાત્ તસ્યૈવ નિર્દેશઃ । એતેન સાત્ત્વિક્યા વૃત્ત્યા રજસિ ક્ષીણે સો ઽપિ ક્ષીયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અથવા તસ્ય કથમ્ અનર્થ-માર્ગે પ્રવર્તકત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ રજો-ગુણસ્ય પ્રવૃત્ત્યાદિ-લક્ષણસ્ય સમુદ્ભવો યસ્માત્ । કામો હિ વિષયાભિલાષાત્મકઃ સ્વયમ્ ઉદ્ભૂતો રજઃ પ્રવર્તયન્ પુરુષં દુઃખાત્મકે કર્મણિ પ્રવર્તયતિ । તેનાયમ્ અવશ્યં હન્તવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
નનુ સામ-દાન-ભેદ-દણ્ડાશ્ ચત્વાર ઉપાયાસ્ તત્ર પ્રથમ-ત્રિકસ્યાસમ્ભવે ચતુર્થો દણ્ડઃ પ્રયોક્તવ્યો ન તુ હઠાદ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્ય ત્રયાણામ્ અસમ્ભવં વક્તું વિશિનષ્ટિ મહાશનો મહા-પાપ્મેતિ । મહદ્ અશનમ્ અસ્યેતિ મહાશનઃ ।
યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિ-યવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમ્ એકસ્ય તત્ સર્વમ્ ઇતિ મત્વા શમં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
અતો ન દાનેન સન્ધાતું શક્યઃ । નાપિ સામ-ભેદાભ્યાં યતો મહા-પાપ્માત્યુગ્રઃ । તેન હિ બલાત્ પ્રેરિતો ઽનિષ્ટ-ફલમ્ અપિ જાનન્ પાપં કરોતિ । અતો વિદ્ધિ જાનીહિ એનં કામમ્ ઇહ સંસારે વૈરિણમ્ ।
તદ્ એતત્ સર્વં વિવૃતં વાર્તિક-કારૈઃ આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીત્ ઇતિ શ્રુતિ-વ્યાખ્યાને -
પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ યથોક્તસ્યાધિકારિણઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યે સતિ સંસાર-સૃતૌ કસ્માત્ પ્રવર્તતે ॥
ન તુ નિઃશેષ-વિધ્વસ્ત-સંસારાનર્થ-વર્ત્મનિ ।
નિવૃત્તિ-લક્ષણે વાચ્યં કેનાયં પ્રેર્યતે ઽવશઃ ॥
અનર્થ-પરિપાકત્વમ્ અપિ જાનન્ પ્રવર્તતે ।
પારતન્ત્ર્યમ્ ઋતે દૃષ્ટા પ્રવૃત્તિર્ નેદૃશી ક્વચિત્ ॥
તસ્માચ્ છ્રેયોર્થિનઃ પુંસઃ પ્રેરકો ઽનિષ્ટ-કર્મણિ ।
વક્તવ્યસ્ તન્-નિરાસાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થા સ્યાત્ પરા શ્રુતિઃ ॥
અનાપ્ત-પુરુષાર્થો ઽયં નિઃશેષાનર્થ-સઙ્કુલઃ ।
ઇત્ય્ અકામયતાનાપ્તાન્ પુમર્થાન્ સાધનૈર્ જડઃ ॥
જિહાસતિ તથાનર્થાન્ અવિદ્વાન્ આત્મનિ શ્રિતાન્ ।
અવિદ્યોદ્ભૂત-કામઃ સન્ન્ અથો ખલ્વ્ ઇતિ ચ શ્રુતિઃ ॥
અકામતઃ ક્રિયાઃ કાશ્ચિદ્ દૃશ્યન્તે નેહ કસ્યચિત્ ।
યદ્ યદ્ ધિ કુરુતે જન્તુસ્ તત્-તત્-કામસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥
કામ એષ ક્રોધ એષ ઇત્ય્ આદિ-વચનં સ્મૃતેઃ ।
પ્રવર્તકો નાપરો ઽતઃ કામાદ્ અન્યઃ પ્રતીયતે ॥ ઇતિ ।
અકામત ઇતિ મનુ-વચનમ્ । અન્યત્ સ્પષ્ટમ્

વિશ્વનાથઃ : એષ કામ એવ વિષયાભિલાષાત્મકઃ પુરુષં પાપે પ્રવર્તયતિ તેનૈવ પ્રયુક્તઃ પુરુષઃ પાપં ચરતીત્ય્ અર્થઃ । એષ કામ એવ પૃથક્ત્વેન દૃશ્યમાન એષ પ્રત્યક્ષઃ ક્રોધો ભવતિ । કામ એવ કેનચિત્ પ્રતિહતો ભૂત્વા ક્રોધાકારેણ પરિણમતીત્ય્ અર્થઃ । કામો રજો-ગુણ-સમુદ્ભવ ઇતિ રાજસાત્ કામાદ્ એવ તામસઃ ક્રોધો જાયતે ઇત્ય્ અર્થઃ । કામસ્ય અપેક્ષિત-પૂરણેન નિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ નેત્ય્ આહ મહાશનો મહદ્ અશનં યસ્ય સઃ ।
યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિ-યવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમ્ એકસ્ય તત્ સર્વમ્ ઇતિ મત્વા શમં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
કામસ્યાપેક્ષિતં પૂરયિતુમ્ અશક્યમ્ એવ । નનુ દાનેન સન્ધાતુમ્ અશક્યશ્ ચેત્ સામ-ભેદાભ્યાં સ સ્વ-વશીકર્તવ્યઃ । તત્રાહ મહા-પાપ્માત્યુગ્રઃ

બલદેવઃ : તત્રાહ ભગવાન્ કામ ઇતિ । કામઃ પ્રાક્તન-વાસના-હેતુકઃ શબ્દાદિ-વિષયકો ઽભિલાષઃ પુરુષં પાપે પ્રેરયતિ તદ્ અનિચ્છુમ્ અપિ સો ઽસ્ય પ્રેરક ઇત્ય્ અર્થઃ । નન્વ્ અભિચારાદૌ ક્રોધો ઽપિ પ્રેરકો દૃષ્ટઃ સ ચેન્દ્રિયસ્યેત્ય્ આદૌભવતાપિ પૃથગ્ ઉક્ત ઇતિ ચેત્, સત્યમ્ । ન સ તસ્માત્ પૃથક્, કિન્ત્વ્ એષ કામ એવ કેનચિચ્ ચેતનેન પ્રતિહતઃ ક્રોધો ભવતિ । દુગ્ધમ્ ઇવામ્લેન યુક્તં દધિ । કામ-જય એવ ક્રોધ-જય ઇતિ ભાવઃ । કીદૃશઃ કામ ઇત્ય્ આહ રજો-ગુણેતિ । સત્ત્વ-વૃદ્ધ્યા રજસિ નિર્જિતે કામો નિર્જિતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચાપેક્ષિત-પ્રદાનેન કામસ્ય નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ મહાશન ઇતિ ।
યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિ-યવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમ્ એકસ્ય તત્ સર્વમ્ ઇતિ મત્વા શમં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
ન ચ સામ્ના ભેદેન વા સ વશીભવેદ્ ઇત્ય્ આહ મહાપાપ્મેતિ । યો ઽત્યુગ્રો વિવેક-જ્ઞાન-વિલોપેન નિષિદ્ધે ઽપિ પ્રવર્તયતિ તસ્માદ્ ઇહ દાન-યોગે એનં વૈરિણં વિદ્ધિ તથા ચ જ્ઞાનાદિભિસ્ ત્રિભિર્ ઉપાયૈઃ સન્ધાતુમ્ અશક્યત્વાદ્ વક્ષ્યમાણેન દણ્ડેન સ હન્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ । ઈશ્વરઃ કર્માન્તરિતઃ પર્જન્યવત્ સર્વત્ર પ્રેરકઃ । કામસ્ તુ સ્વયમ્ એવ પાપ્માગ્રે ઇતિ તથોક્તમ્

ભ્ગ્ 3.38
ધૂમેનાવ્રિયતે વહ્નિર્ યથા-દર્શો મલેન ચ ।
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભસ્ તથા તેનેદમ્ આવૃતમ્

શ્રીધરઃ : કામસ્ય વૈરિત્વં દર્શયતિ ધૂમેનેતિ । ધૂમેન સહજેન યથા વહ્નિર્ આવ્રિયત આચ્છાદ્યતે । યથા ચાદર્શો મલેનાગન્તુકેન । યથા ચોલ્બેન ગર્ભવેષ્ટન-ચર્મણા ગર્ભઃ સર્વતો નિરુદ્ધ આવૃતઃ । તથાપ્રકાર-ત્રયેણાપિ તેન કામેનાવૃતમ્ ઇદમ્

મધુસૂદનઃ : તસ્ય મહા-પાપ્મત્વેન વૈર્ત્વમ્ એવ દૃષ્ટાન્તૈઃ સ્પષ્ટયતિ ધૂમેનેતિ । તત્ર શરીરારમ્ભાત્ પ્રાગ્-અન્તઃ-કરણ-સ્થાલબ્ધ-વૃત્તિકત્વાત્ સૂક્ષ્મઃ કામઃ શરીરારમ્ભકેણ કર્મણા સ્થૂલ-શરીરાવચ્છિન્ને લબ્ધ-વૃત્તિકે ઽન્તઃકરણે કૃતાભિવ્યક્તિઃ સન્ સ્થૂલો ભવતિ । સ એવ વિષયસ્ય ચિન્ત્યમાનતાવસ્થાયાં પુનઃ પુનર્ ઉદ્રિચ્યમાનઃ સ્થૂલતરો ભવતિ । સ એવ પુનર્ વિષયસ્ય ભુજ્યમાનતાવસ્થાયામ્ અત્યન્તોદ્રેકં પ્રાપ્તઃ સ્થૂલતમો ભવતિ । તત્ર પ્રથમાવસ્થાયાં દૃષ્ટાન્તઃ -- યથા ધૂમેન સહજેનાપ્રકાશાત્મકેન પ્રકાશાત્મકો વહ્નિર્ આવ્રિયતે । દ્વિતીયાવસ્થાયાં દૃષ્ટાન્તઃ -
યથાદર્શો મલેનાસહજેનાદર્શોત્પત્ત્ય્-અનન્તરમ્ ઉદ્રિક્તેન । ચ-કારો ઽવાન્તર-વૈધર્મ્ય-સૂચનાર્થ આવ્રિયત ઇતિ ક્રિયાનુકર્ષણાર્થશ્ ચ । તૃતીયાવસ્થાયાં દૃષ્ટાન્તઃ - યથોલ્બેન જરાયુણા ગર્ભ-વેષ્ટન-ચર્મણાતિસ્થૂલેન સર્વતો નિરુધ્યાવૃતસ્ તથા પ્રકાર-ત્રયેણાપિ તેન કામેનેદમ્ આવૃતમ્ ।
અત્ર ધૂમેનાવૃતો ઽપિ વહ્નિર્ દાહાદિ-લક્ષણં સ્વ-કાર્યં કરોતિ । મલેનાવૃતસ્ ત્વ્ આદર્શઃ પ્રતિબિમ્બ-ગ્રહણ-લક્ષણં સ્વકાર્યં ન કરોતિ । સ્વચ્છતા-ધર્મ-માત્ર-તિરોધાનાત્ સ્વરૂપતસ્ તૂપલભ્યત એવ । ઉલ્બેનાવૃતસ્ તુ ગર્ભો ન હસ્ત-પાદાદિ-પ્રસારણ-રૂપં સ્વ-કાર્યં કરોતિ ન વા સ્વરૂપત ઉપલભ્યત ઇતિ વિશેષઃ

વિશ્વનાથઃ : ન ચ કસ્યચિદ્ એવાયં વૈર્ય્ અપિ તુ સર્વસ્યૈવેતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ ધૂમેનેતિ । કામસ્યાગાઢત્વે ગાઢત્વે ઽતિગાઢત્વે ચ ક્રમેણ દૃષ્ટાન્તાઃ । ધૂમેનાવૃતો ઽપિ મલિનો વહ્નિર્ દાહાદિ-લક્ષણં સ્વ-કાર્યં તુ કરોતિ । મલેનાવૃતો દર્પણં તુ સ્વચ્છતા-ધર્મ-તિરોધાનાદ્ બિમ્બ-ગ્રહણં સ્વ-કાર્યં ન કરોતિ સ્વરૂપતસ્ તૂપલભ્યતે । ઉલ્બેન જરાયૂણાવૃતો ગર્ભસ્ તુ સ્વ-કાર્યં કર-ચરણાદિ-પ્રસારણં ન કરોતિ, ન વા સ્વરૂપત ઉપલભ્યત ઇતિ । એવં કામસ્યાગાઢત્વે પરમાર્થ-સ્મરણં કર્તું શક્નોતિ । ગાઢત્વે ન શક્નોતીતિ ગાઢત્વે ત્વ્ અચેતનમ્ એવ સ્યાદ્ ઇદં જગદ્ એવ

બલદેવઃ : મૃદુ-મધ્ય-તીવ્ર-ભાવેન ત્રિવિધસ્ય કામસ્ય ધૂમ-મલોલ્બનેતિ ક્રમેણ દૃષ્ટાન્તાન્ આહ ધૂમેનેત્ । યથા ધૂમેનાવૃતો ઽનુજ્જ્વલો ઽપિ વહ્નિર્ ઔષ્ણાદિકં કિંચિત્ કરોતિ મલેનાવૃતો દર્પણઃ સ્વચ્છતા-તિરોધાનાત્ પ્રતિબિમ્બં ન શક્નોતિ ગ્રહીતુમ્ ઉલ્બેન જરા-ગુણાવૃતો ગર્ભસ્ તુ પાદાદિ-પ્રસારર્ં ન શક્નોતિ કર્તું ન ચોપલભ્યતે । તથા મૃદુના કામેનાવૃતં જ્ઞાનં કથંચિત્ તત્ત્વાર્થં ગ્રહીતું શક્નોતિ મધ્યેનાવૃતં ન શક્નોતિ । તીવ્રેણાવૃતં તુ પ્રસર્તુમ્ અપિ ન શક્નોતિ, ન ચ પ્રતીયત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.39
આવૃતં જ્ઞાનમ્ એતેન જ્ઞાનિનો નિત્ય-વૈરિણા ।
કામ-રૂપેણ કૌન્તેય દુષ્પૂરેણાનલેન ચ

શ્રીધરઃ : ઇદં શબ્દ-નિર્દિષ્ટં દર્શયન્ વૈરિત્વં સ્ફુટયતિ આવૃતમ્ ઇતિ । ઇદં વિવેક-જ્ઞાનમ્ એતેન આવૃતમ્ । અજ્ઞસ્ય ખલુ ભોગ-સમયે કામઃ સુખ-હેતુર્ એવ । પરિણામે તુ વૈરિત્વં પ્રતિપદ્યતે । જ્ઞાનિનઃ પુનસ્ તત્-કાલમ્ અપ્ય્ અનર્થાનુસન્ધાનાદ્ દુઃખ-હેતુર્ એવેતિ નિત્ગ્ય-વૈરિણેત્ય્ ઉક્તમ્ । કિં ચ વિષયૈઃ પૂર્યમાણો ઽપિ યો દુષ્પૂરઃ । આપૂર્યમાણં તુ શોક-સન્તાપ-હેતુત્વાદ્ અનલ-તુલ્યઃ । અનેન સર્વાન્ પ્રતિ નિત્ય-વૈરિત્વમ્ ઉક્તમ્

મધુસૂદનઃ : તથા તેનેદમ્ આવૃતમ્ ઇતિ સઙ્ગ્રહ-વાક્યં વિવૃણોત્ય્ આવૃતમ્ ઇતિ । જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનમ્ અન્તઃકરણં વિવેક-વિજ્ઞાનં વેદ-શબ્દ-નિર્દિષ્ટમ્ એતેન કામેનાવૃતમ્ । તથાપ્ય્ આપાતતઃ સુખ-હેતુત્વાદ્ ઉપાદેયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ જ્ઞાનિનો નિત્ય-વૈરિણા । અજ્ઞો હિ વિષય-ભોગ-કાલે કામં મિત્રમ્ ઇવ પશ્યંસ્ તત્-કાર્યે દુઃખે પ્રાપ્તે વૈરિત્વં જાનાતિ કામેનાહં દુઃખિત્વમ્ આપાદિત ઇતિ । જ્ઞાની તુ ભોગ-કાલે ઽપિ જાનાત્ય્ અનેનાહમ્ અનર્થે પ્રવેશિત ઇતિ । અતો વિવેકી દુઃખી ભવતિ ભોગ-કાલે ચ તત્-પરિણામે ચાનેનેતિ જ્ઞાનિનો ઽસૌ નિત્ય-વૈરીતિ સર્વથા તેન હન્તવ્ય એવેત્ય્ અર્થઃ ।
તર્હિ કિં સ્વરૂઓ ઽસાવ્ ઇત્ય્ અત આહ કામ-રૂપેણ । કામ ઇચ્છા તૃષ્ણા સૈવ રૂપં યસ્ય તેન । હે કૌન્તેયેતિ સમ્બન્ધાવિષ્કારેણ પ્રેમાણં સૂચયતિ । નનુ વિવેકિનો હન્તવ્યો ઽપ્ય્ અવિવેકિન ઉપાદેયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ દુષ્પૂરેણાનલેન ચ । ચ-કાર ઉપમાર્થઃ । ન વિદ્યતે ઽલં પર્યાપ્તિર્ યસ્યેત્ય્ અનલો વહ્નિઃ । સ યથા હવિષા પૂરયિતુમ્ અશક્યસ્ તથાયમ્ અપિ ભોગેનેત્ય્ અર્થઃ । અતો નિરન્તરં સન્તાપ-હેતુત્વાદ્ વિવેકિન ઇવાવિવેકિનો ઽપિ હેય એવાસૌ । તથા ચ સ્મૃતિઃ -
ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શાંયતિ ।
હવિષા કૃષ્ણ-વર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥ [ભ્પ્ 9.19.14] ઇતિ ।
અથવેચ્છાયા વિષય-સિદ્ધિ-નિવર્ત્યત્વાદ્ ઇચ્છા-રૂપઃ કામો વિષય-ભોગેન સ્વયમ્ એવ નિવર્તિષ્યતે કિં તત્રાતિ-નિર્બન્ધેનેત્ય્ અત ઉક્તં દુષ્પૂરેણાનલેન ચેતિ । વિષય-સિદ્ધ્યા તત્-કાલમ્ ઇચ્છાતિરોધાને ઽપિ પુનઃ પ્રાદુર્ભાવાન્ ન વિષય-સિદ્ધિર્ ઇચ્છા-નિવર્તિકા । કિન્તુ વિષય-દોષ-દૃષ્ટિર્ એવતથેતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : કામ એવ હિ જીવસ્યાવિદ્યેત્ય્ આહ આવૃતમ્ ઇતિ । નિત્ય-વૈરિણ્ય્ અતો ઽસૌ સર્વ-પ્રકારેણ હન્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ । કામ-રૂપેણ કામાકારેણાજ્ઞાનેનેત્ય્ અર્થઃ । ચ-કાર ઇવાર્થે । અનલો યથા હવિષા પૂરયિતુમ્ અચક્યસ્ તથા કામો ઽપિ ભોગેનેત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તમ્ -
ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શાંયતિ ।
હવિષા કૃષ્ણ-વર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥ [ભ્પ્ 9.19.14] ઇતિ

બલદેવઃ : ઉક્તમ્ અર્થં સ્ફુટયતિ આવૃતમ્ ઇતિ । અનેન કામ-રૂપેણ નિત્ય-વૈરિણા જ્ઞાનિનો જીવસ્ય જ્ઞાનમ્ આવૃતમ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અજ્ઞસ્ય વિષય-ભોગ-સમયે સુખત્વાત્ સુહૃદ્ અપિ કામસ્ તત્-કાર્યે દુઃખે સતિ વૈર્ઃ સ્યાદ્ વિજ્ઞસ્ય તુ તત્-સમયે ઽપિ દુઃખાનુસન્ધાનાદ્ દુઃખ-હેતુર્ એવેતિ નિત્ય-વૈરિણેત્ય્ ઉક્તિઃ । તસ્માત્ સર્વથા હન્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ । કિં ચ દુષ્પૂરેણેતિ । ચ-શબ્દ ઇવાર્થઃ । તત્રાનલો યથા હવિષા પૂરયિતુમ્ અશક્યસ્ તથા ભોગેન કામ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્મૃતિશ્ ચૈવમ્ આહ-
ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શાંયતિ ।
હવિષા કૃષ્ણ-વર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥ [ભ્પ્ 9.19.14] ઇતિ ।
તસ્માત્ સર્વેષાં સ નિત્ય-વૈરીતિ

ભ્ગ્ 3.40
ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ અસ્યાધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે ।
એતૈર્ વિમોહયત્ય્ એષ જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનમ્

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં તસ્યાધિષ્ઠાનં કથયન્ જયોપાયમ્ આહ ઇન્દ્રિયાણીતિ દ્વાભ્યામ્ । વિષય-દર્શન-શ્રવણાદિભિઃ સંકલ્પેનાધ્યવસાયેન ચ કામસ્ય આવિર્ભાવાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ મનશ્ ચ બુદ્ધિશ્ ચાસ્યાધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે । એતૈર્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ દર્શનાદિ-વ્યાપારવદ્ભિર્ આશ્રય-ભૂતૈર્ વિવેક-જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનં વિમોહયતિ

મધુસૂદનઃ : જ્ઞાતે હિ શત્રોર્ અધિષ્ઠાને સુખેન સ જેતું શક્યત ઇતિ તદ્-અધિષ્ઠાનમ્ આહ ઇન્દ્રિયાણીતિ । ઇન્દ્રિયાણિ શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગન્ધ-ગ્રાહકાણિ શ્રોત્રાદીનિ વચનાદાન-ગમન-વિસર્ગાનન્દ-જનકાનિ વાગ્-આદીનિ ચ । મનઃ સઙ્કલ્પાત્મકં બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયાત્મિકા ચ । અસ્ય કામસ્યાધિષ્ઠાનમ્ આશ્રય ઉચ્યતે । યત એતૈર્ ઇન્દ્રિયાદિભિઃ સ્વ-સ્વ-વ્યાપારવદ્ભિર્ આશ્રયૈર્ વિમોહયતિ વિવિધં મોહયતિ એષ કામો જ્ઞાનમ્ વિવેક-જ્ઞાનમ્ આવૃત્યાચ્છાદ્ય દેહિનં દેહાભિમાનિનમ્

વિશ્વનાથઃ : ક્વાસૌ તિષ્ઠત્ય્ અત આહ ઇન્દ્રિયાણીતિ । અસ્ય વૈરિણઃ કામસ્યાધિષ્ઠાનં મહા-દુર્ગ-રાજધાન્યઃ । શબ્દાદયો વિષયાસ્ તુ તસ્ય રાજ્ઞો દેશા ઇતિ ભાવઃ । એતૈર્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ દેહિનં જીવમ્

બલદેવઃ : વૈરિણઃ કામસ્ય દુર્ગેષુ નિર્જિતેષુ તસ્ય જયઃ સુકર ઇતિ તાન્ય્ આહ ઇન્દ્રિયાણીતિ । વિષય-શ્રવણાદિના સઙ્કલ્પેનાધ્યવસાયેન ચ કામસ્યાભિવ્યક્તેઃ શ્રોત્રાદીનિ ચ મનશ્ ચ બુદ્ધિશ્ ચ તસ્યાધિષ્ઠાનં મહા-દુર્ગ-રાજધાની-રૂપં ભવતિ વિષયાસ્ તુ તસ્ય તસ્ય જનપદા બોધ્યાઃ । એતૈર્ વિષય-સંચારિભિર્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ દેહિનં પ્રકૃતિ-સૃષ્ટ-દેહવન્તં જીવમ્ આત્મ-જ્ઞાનોદ્યતમ્ એષ કામો વિમોહયતિ આત્મ-જ્ઞાન-વિમુખં વિષય-રસ-પ્રવણં ચ કરોતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 3.41
તસ્માત્ ત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ નિયમ્ય ભરતર્ષભ ।
પાપ્માનં પ્રજહિહ્ય્ એનં જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-નાશનમ્

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ આદૌ વિમોહાત્ પૂર્વમ્ એવેન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિં ચ નિયમ્ય પાપ્માનં પાપ-રૂપમ્ એનં કામં હિ સ્ફુટં પ્રજહિ ઘાતય । યદ્ વા પ્રજહિહિ પરિત્યજ । જ્ઞાનમ્ આત્મ-વિષયં । વિજ્ઞાનં નિદિધ્યાસનજમ્ । તમ્ એવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત ઇતિ શ્રુતેઃ

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવમ્ । યસ્માદ્ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનઃ કામો દેહિનં મોહયતિ તસ્માત્ ત્વમ્ આદૌ મોહનાત્ પૂર્વં કામ-નિરોધાત્ પૂર્વમ્ ઇતિ વા । ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ નિયમ્ય વશીકૃત્ય । તેષુ હિ વશીકૃતેષુ મનો-બુદ્ધ્યોર્ અપિ વશીકરણં સિધ્યતિ સઙ્કલ્પાધ્યવસાયયોર્ બાહ્યેન્દ્રિય-પ્રવૃત્તિ-દ્વારૈવાનર્થ-હેતુત્વાત્ । અત ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ ઇતિ પૂર્વં પૃથઙ્-નિર્દિશ્યાપીહેન્દ્રિયાણીત્ય્ એતાવદ્ ઉક્તમ્ । ઇન્દ્રિયત્વેન તયોર્ અપિ સઙ્ગ્રહો વા । હે ભરતર્ષભ મહા-વંશ-પ્રભૂતત્વેન સમર્થો ઽસિ । પાપ્માનં સર્વ-પાપ-મૂલ-ભૂતમ્ એનં કામં વૈરિણં પ્રજહિહિ પરિત્યજ હિ સ્ફુટં પ્રજહિ પ્રકર્ષેણ મારયેતિ વા । જહિ શત્રુમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહારાચ્ ચ
। જ્ઞાનં શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશ-જં પરોક્ષં વિજ્ઞાનમ્ અપરોક્ષં તત્-ફલં તયોર્ જ્ઞાન-વિજ્ઞાનયોઃ શ્રેયઃ-પ્રાપ્તિ-હેત્વોર્ નાશનમ્

વિશ્વનાથઃ : વૈરિણઃ ખલ્વ્ આશ્રયે જિતે સતિ વૈરી જીયત ઇતિ નીતિર્ અતઃ કામસ્યાશ્રયેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાદિષુ યથોત્તરં દુર્જયત્વાધિક્યમ્ । અતઃ પ્રથમ-પ્રાપ્તાનીન્દ્રિયાણિ દુર્જયાન્ય્ અપ્ય્ ઉત્તરાપેક્ષયા સુજયાનિ । પ્રથમં તે જીયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ ઇતિ । ઇન્દ્રિયાણિ નિયમ્યેન યદ્યપિ પર-સ્ત્રી-પર-દ્રવ્યાદ્ય્-અપહરણે દુર્નિવારં મનો ગચ્છત્ય્ એવ । તદ્ અપિ તત્ર તત્ર નેત્ર-શ્રોત્ર-કર-ચરણાદીન્દ્રિય-વ્યાપાર-સ્થ-ગણનાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ ન ગમયેત્ય્ અર્થઃ । પાપ્માનમ્ અત્યુગ્રં કામં જહીતીન્દ્રિય-વ્યાપારસ્થ-ગણનમ્ અતિકાલેન મનો ઽપિ કામાદ્ વિચ્યુતં ભવતીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : યસ્માદ્ અયં કામ-રૂપો વૈરી નિખિલેન્દ્રિય-વ્યાપાર-વિરતિ-રૂપાયાત્મ-જ્ઞાનાયોદ્યતસ્ય વિષય-રસ-પ્રવણૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ જ્ઞાનમ્ આવૃણોતિ તસ્માત્ પ્રકૃતિ-સૃષ્ટ-દેહાદિમાંસ્ ત્વમ્ આદાવ્ આત્મ-જ્ઞાનોદયાયારમ્ભ-કાલ એવેન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ તદ્-વ્યાપાર-રૂપે નિષ્કામે કર્મ-યોગે નિયમ્ય પ્રવણાનિ કૃત્વા એનં પાપ્માનં કામં શત્રું પ્રજહિ વિનાશય । હિ યસ્માજ્ જ્ઞાનસ્ય શાસ્ત્રીયસ્ય દેહાદિ-વિવિક્તાત્મ-વિષયકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય ચ તાદૃગ્-આત્માનુભવસ્ય નાશનમ્ આવરકમ્

ભ્ગ્ 3.42
ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્ય્ આહુર્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ યો બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સઃ

શ્રીધરઃ : યત્ર ચિત્ત-પ્રણિધાનેન ઇન્દ્રિયાણિ નિયન્તું શક્યન્તે, તદ્ આત્મ-સ્વરૂપં દેહાદિભ્યો વિવિચ્ય દર્શયતિ ઇન્દ્રિયાણીતિ । ઇન્દ્રિયાણિ દેહાદિભ્યો ગ્રાહ્યેભ્યઃ પરાણિ શ્રેષ્ઠાન્ય્ આહુઃ સૂક્ષ્મત્વાત્ પ્રકાશકત્વાચ્ ચ । અતએવ તદ્-વ્યતિરિક્તત્વમ્ અપ્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ । ઇન્દ્રિયેભ્યશ્ ચ સઙ્કલ્પાત્મકં મનઃ પરમ્ તત્-પ્રવર્તકત્વાત્ । મનસસ્ તુ નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ પરા । નિશ્ચય-પૂર્વકત્વાત્ સઙ્કલ્પસ્ય । યસ્ તુ બુદ્ધેઃ પરતસ્ તત્-સાક્ષિત્વેનાવસ્થિતઃ સર્વાન્તરઃ સ આત્મા । તં વિમોહયતિ દેહિનમ્ ઇતિ દેહિ-શબ્દોક્ત આત્મા સ ઇતિ પરામૃશ્યતે

મધુસૂદનઃ : નનુ યથા કથંચિદ્ બાહ્યેન્દ્રિય-નિયમ-સમ્ભવે ઽપ્ય્ આન્તર-તૃષ્ણા-ત્યાગો ઽતિદુષ્કર ઇતિ ચેન્, ન । રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે [ગીતા 2.59] ઇત્ય્ અત્ર પર-દર્શનસ્ય રસાભિધાનીયક-તૃષ્ણા-ત્યાગ-સાધનસ્ય પ્રાગ્-ઉક્તેઃ । તર્હિ કો ઽસૌ પરો યદ્-દર્શનાત્ તૃષ્ણા-નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય શુદ્ધમ્ આત્માનં પર-શબ્દ-વાચ્યં દેહાદિભ્યો વિવિચ્ય દર્શયતિ ઇન્દ્રિયાણીતિ । શ્રોત્રાદીનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ સ્થૂલં જડં પરિચ્છિન્નં બાહ્યં ચ દેહમ્ અપેક્ષ્ય પરાણિ સૂક્ષ્મત્વાત્ પ્રકાશકત્વાદ્ વ્યાપકત્વાદ્ અન્તઃસ્થત્વાચ્ ચ પ્રકૃષ્ટાન્ય્ આહુઃ પણ્ડિતાઃ શ્રુતયો વા । તથેન્દ્રિયેભ્યઃ પરં
મનઃ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પાત્મકં તત્-પ્રવર્તકત્વાત્ । તથા મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયાત્મિકા । અધ્યવસાયો હિ નિશ્ચયસ્ તત્-પૂર્વક એવ સઙ્કલ્પાદિર્ મનો-ધર્મઃ । યસ્ તુ બુદ્ધેઃ પરતસ્ તદ્-ભાસકત્વેનાવસ્થિતો યં દેહિનમ્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ આશ્રયૈર્ યુક્તઃ કામો જ્ઞાનાવરણ-દ્વારેણ મોહયતીત્ય્ ઉક્તં સ બુદ્ધેર્ દ્રષ્ટા પર આત્મા । સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ ઇતિવદ્ દ્વ્યવહિતસ્યાપિ દેહિનસ્ તદા પરામર્શઃ । અત્રાર્થે શ્રુતિઃ -
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ ॥
મહતઃ પરમ-વ્યક્તમ્ અવ્યક્તાત્ પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુષાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ॥ [કઠુ 1.3.10-11] ઇતિ ।
અત્રાત્મનઃ પરત્વસ્યૈવ વાક્ય-તાત્પર્ય-વિષયત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાદિ-પરત્વસ્યાવિવક્ષિતત્વાદ્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા અર્થા ઇતિ સ્થાને ઽર્થેભ્યઃ પરાણીન્દ્રિયાણીતિ વિવક્ષાભેદેન ભગવદ્-ઉક્તં ન વિરુધ્યતે । બુદ્ધેર્ અસ્મદ્-આદિ-વ્યષ્ટિ-બુદ્ધેઃ સકાશાન્ મહાન્ આત્મા સમષ્ટિ-બુદ્ધિ-રૂપઃ પરઃ મનો મહાન્ મતિર્ બ્રહ્મ પૂર્ બુદ્ધિઃ ખ્યાતિર્ ઈશ્વરઃ ઇતિ વાયુ-પુરાણ-વચનાત્ । મહતો હૈરણ્યગર્ભ્યા બુદ્ધેઃ પરમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતં સર્વ-જગદ્-બીજં માયાખ્યં માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદ્ ઇતિ શ્રુતેઃ । તદ્ ધેદં તર્હ્ય્ અવ્યાકૃતમ્ આસીત્ ઇતિ ચ । અવ્યક્તાત્ સકાશાત્ સકલ-જડ-વર્ગ-પ્રકાશકઃ
પુરુષઃ પૂર્ણ આત્મા પરઃ । તસ્માદ્ અપિ કશ્ચિદ્ અન્યઃ પરઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ પુરુષાન્ ન પરં કિંચિદ્ ઇતિ । કુત એવં યસ્માત્ સા કાષ્ઠા સમાપ્તિઃ સર્વાધિષ્ઠાનત્વાત્ । સા પરા ગતિઃ । સો ઽધ્વનઃ પારમ્ આપ્નોતિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધા પરા ગતિર્ અપિ સૈવેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એતત્ સર્વં યો બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સ ઇત્ય્ અનેનોક્તમ્

વિશ્વનાથઃ : ન ચ પ્રથમમ્ એવ મનો-બુદ્ધિ-જયે યતનીયમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ ઇન્દ્રિયાણિ પરાણીતિ । દશ-દિગ્-વિજયિભિર્ અપિ વીરૈર્ દુર્જયત્વાદ્ અતિબલત્વેન શ્રેષ્ઠાનીત્ય્ અર્થઃ । ઇન્દ્રિયેભ્યઃ સકાશાદ્ અપિ પ્રબલત્વાન્ મનઃ પરં । સ્વપ્ને ખલ્વ્ ઇન્દ્રિયેષ્વ્ અપિ નષ્ટેષ્વ્ અનશ્વરત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । મનસઃ સકાશાદ્ અપિ પરા પ્રબલા બુદ્ધિર્ વિજ્ઞાન-રૂપા । સુષુપ્તૌ મનસ્ય્ અપિ નષ્ટે તસ્યાઃ સામાન્યાકારાયા અનશ્વરાત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તસ્ય બુદ્ધેઃ સકાશાદ્ અપિ પરતો બલાધિક્યેન યો વર્તતે, તwસ્યામ્ અપિ જ્ઞાનાભ્યાસેન નષ્ટાયાં સત્યાં યો વિરાજત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ તુ પ્રસિદ્ધો જીવાત્મા કામસ્ય જેતા । તેન વસ્તુતઃ સર્વતો
ઽપ્ય્ અતિપ્રબલેન જીવાત્મના ઇન્દ્રિયાદીન્ વિજિત્ય કામો વિજેતું શક્ય એવેતિ નાત્રાસમ્ભાવના કાર્યેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ મુદ્રિત-યન્ત્રામ્બુ-ન્યાયેન નિષ્કામ-કર્મ-પ્રવણતયેન્દ્રિય-નિયમને કામ-ક્ષતિર્ ઇતિ ત્વયા પ્રદર્શિતમ્ । અથ દૈહિક-કર્મ-કાલે મુક્ત-યન્ત્રામ્બુ-ન્યાયેનેન્દ્રિય-વૃત્તિ-પ્રસારે કામસ્ય પુનર્ ઉજ્જીવતાપત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ તત્ર રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા [ગીતા 2.59] ઇતિ પૂર્વોપદિષ્ટેન વિવિક્તાત્માનુભવેન નિઃશેષા તસ્ય ક્ષતિઃ સ્યાદ્ ઇતિ દર્શયતિ ઇન્દ્રિયાણીતિ દ્વાભ્યામ્ ।
પાઞ્ચભૌતિકાદ્ દેહાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્ય્ આહુર્ પણ્ડિતાઃ । તચ્ ચાલીકત્વાત્ તતો ઽતિસૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્-વિનાશે ઽવિનાશાચ્ ચ । ઇન્દ્રિયેભ્યઃ મનઃ પરં જાગરે તેષાં પ્રવર્તકત્વાત્ સ્વપ્ને તેષુ સ્વસ્મિન્ વિલીનેષુ રાજ્ય-કર્તૃત્વેન સ્થિતત્વાચ્ ચ । મનસસ્ તુ બુદ્ધિઃ પરા, નિશ્ચયાત્મક-બુદ્ધિ-વૃત્ત્યૈવ સઙ્કલ્પાત્મક-મનો-વૃત્તેઃ પ્રસરાત્ । યસ્ તુ બુદ્ધેર્ અપિ પરતો ઽસ્તિ, સ દેહી જીવાત્મા ચિત્-સ્વરૂપો દેહાદિ-બુદ્ધ્ય્-અન્તર્-વિવિક્તયાનુભૂતઃ સન્ નિઃશેષ-કામ-ક્ષતિ-હેતુર્ ભવતીતિ । કઠાશ્ ચૈવં પઠન્તિ -
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અસ્યાર્થઃ - ઇન્દ્રિયેભ્યો ઽર્થા વિષયાસ્ તદ્-આકર્સિક્તત્વાત્ પરાઃ પ્રધાન-ભૂતાઃ । વિષયેન્દ્રિય-વ્યવહારસ્ય મનો-મૂલત્વાદ્ અર્થેભ્યો મનઃ પરં વિષય-ભોગસ્ય નિશ્ચય-પૂર્વકત્વાત્ સંશયાત્મકાન્ મનસો મનઃ પરં વિષય-ભોગસ્ય નિશ્ચય-પૂર્વકત્વાત્ સંશયાત્મકાન્ મનસો નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ પરા બુદ્ધેર્ ભોગોપકરણત્વાત્ તસ્યાઃ સકાશાદ્ ભોક્તાત્મા જીવઃ પરઃ સ ચાત્મા મહાન્ દેહેન્દ્રિયાન્તઃકરણ-સ્વામીતિ દૈહિકં કર્મ તુ પૂર્વાભ્યાસ-વશાચ્ ચક્ર-ભ્રમિત્વત્ સેત્સ્યતિ

ભ્ગ્ 3.43
એવં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સંસ્તભ્યાત્માનમ્ આત્મના ।
જહિ શત્રું મહા-બાહો કામ-રૂપં દુરાસદમ્

શ્રીધરઃ : ઉપસંહરતિ એવમ્ ઇતિ । બુદ્ધેર્ એવ વિષયેન્દ્રિયાદિ-જન્યાઃ કામાદિ-વિક્રિયાઃ । આત્મા તુ નિર્વિકારસ્ તત્-સાક્ષીત્ય્ એવં બુદ્ધેઃ પરમાત્માનં બુદ્ધ્વાત્મનૈવં તૃતયા નિશ્ચિયાત્મિકયા બુદ્ધ્યાત્માનં મનઃ સંસ્તભ્ય નિશ્ચલં કૃત્વા કામ-રૂપિણં શત્રું જહિ મારય । દુરાસદં દુઃખેનાસાદનીયં દુર્વિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

સ્વ-ધર્મેણ યમ્ આરાધ્ય ભક્ત્યા મુક્તિમ્ ઇતા બુધાઃ ।
તત્ કૃષ્ણં પરમાનન્દં તોષયેત્ સર્વ-કર્મભિઃ ॥
ઇતિ શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
કર્મ-યોગો નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : ફલિતમ્ આહ એવમ્ ઇતિ । રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ઇત્ય્ અત્ર યઃ પર-શબ્દેનોક્તસ્ તમ્ એવમ્ભૂતં પૂર્ણમ્ આત્માનં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સાક્ષાત્કૃત્ય સંસ્તભ્ય સ્થિરીત્કૃત્યાત્માનં મન આત્મનૈતાદૃશ-નિશ્ચયાત્મ્કિઅયા બુદ્ધ્યા જહિ મારય શત્રું સર્વ-પુરુષાર્થ-શાતનં હે મહાબાહો મહા-બાહોર્ હિ શત્રુ-મારણં સુકરમ્ ઇતિ યોગ્યં સમ્બોધનમ્ । કામ-રૂપં તૃષ્ણા-રૂપં દુરાસદં દુઃખેનાસાદનીયં દુર્વિજ્ઞેયાનેક-વિશેષમ્ ઇતિ યત્નાધિક્યાય વિશેષણમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ કર્મ-યોગો નામ
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉપસંહરતિ એવમ્ ઇતિ । બુદ્ધેઃ પરં જીવાત્માનં બુદ્ધ્વા સર્વોપાધિભ્યઃ પૃથક્-ભૂતં જ્ઞાત્વા આત્મના સ્વેનૈવામાનં સ્વં સંસ્તભ્ય નિશ્ચલં કૃત્વા દુરાસદં દુર્જયમ્ અપિ કામં જહિ નાશય

અધ્યાયે ઽસ્મિન્ સાધનસ્ય નિષ્કામસ્યૈવ કર્મણઃ ।
પ્રાધાન્યમ્ ઊચે તત્-સાધ્ય-જ્ઞાનસ્ય ગુણતાં વદન્ ॥
ઇતિ સારાર્થ-દર્શિન્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
તૃતીયઃ ખલુ ગીતાસુ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ॥

બલદેવઃ : એવમ્ ઇતિ । એવં મદ્-ઉપદેશ-વિધયા બુદ્ધેશ્ ચ પરં દેહાદિ-નિખિલ-જડ-વર્ગ-પ્રવર્તકત્વાદ્ વિવિક્તં સુખ-ચિદ્-ઘનં જીવાત્માનં બુદ્ધ્વાનુભૂયેત્ય્ અર્થઃ । આત્મના ઈદૃશ-નિશ્ચયાત્મિકયા બુદ્ધ્યાત્માનં મનઃ સંસ્તભ્ય તાદૃશ્ય્ આત્મનિ સ્થિરં કૃત્વા કામ-રૂપં શત્રું જહિ નાશય । દુરાસદં દુર્ધર્ષમ્ અપિ । મહા-બાહો ઇતિ પ્રાગ્વત્

નિષ્કામં કર્મ મુખ્યં સ્યાદ્ ગૌણં જ્ઞાનં તદ્-ઉદ્ભવમ્ ।
જીવાત્મ-દૃષ્ટાવ્ ઇત્ય્ એષ તૃતીયો ઽધ્યાય-નિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ