ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 16

બલદેવઃ : તદ્ વાક્યમ્ અનુવદતિ શ્રી-ભગવાન્ ઇતિ ।
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
વૈરાગ્યસ્યાથ મોક્ષસ્ય ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગના ॥ [વિપ્ 6.74]
ઇતિ પરાશરોક્તૈશ્વર્યાદિભિઃ ષડ્ભિર્ નિત્યં વિશિષ્ટઃ । સમગ્રસ્યેત્ય્ એતત્ ષટ્સુ યોજ્યમ્ । હે અર્જુન ! ઇદં સ્વ-ધર્મ-વૈમુખ્યં કશ્મલં શિષ્ટ-નિન્દ્યત્વાન્ મલિનં કુતો હેતોસ્ ત્વાં ક્ષત્રિય-ચૂડામણિં સમુપસ્થિતમ્ અભૂત્ ? વિષમે યુદ્ધ-સમયે । ન ચ મોક્ષાય સ્વર્ગાય કીર્તયે વૈતદ્-યુદ્ધ-વૈરાગ્યમ્ ઇત્ય્ આહ અનાર્યેતિ । આર્યૈર્ મુમુક્ષુભિર્ ન જુષ્ટમ્ સેવિતમ્ । આર્યાઃ ખલુ હૃદ્-વિશુદ્ધયે સ્વધર્માન્ આચરન્તિ । અસ્વર્ગ્યં સ્વર્ગોપલમ્ભક-ધર્મ-વિરુદ્ધમ્ । અકીર્તિ-કરં કીર્તિ-વિપ્લાવકમ્

ભ્ગ્ 2.3
ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ ત્વય્ય્ ઉપપદ્યતે ।
ક્ષુદ્રં હૃદય-દૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરંતપ

શ્રીધરઃ : ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમ ઇતિ । તસ્માત્ હે પાર્થ ! ક્લૈબ્યં કાતર્યં મા સ્મ ગમઃ । ન પ્રાપ્નુહિ । યતસ્ ત્વયિ એતન્ નોપપદ્યતે યોગ્યં ન ભવતિ । ક્ષુદ્રં તુચ્છં હૃદય-દૌર્બલ્યં કાતર્યં યુદ્ધાય ઉત્તિષ્ઠ, હે પરન્તપ શત્રુ-તાપન !

મધુસૂદનઃ : નનુ બન્ધુ-સેનાવેક્ષણ-જાતેનાધૈર્યેણ ધનુર્ અપિ ધારયિતુમ્ અશક્નુવતા મયા કિં કર્તું શક્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ ક્લૈબ્યમ્ ઇતિ । ક્લૈબ્યં ક્લીબ્-ભાવમ્ અધૈર્યમ્ ઓજસ્-તેજ-આદિ-ભઙ્ગ-રૂપં મા સ્મ ગમો મા ગા । હે પાર્થ પૃથા-તનય! પૃથયા દેવ-પ્રસાદ-લબ્ધે તત્-તનય-માત્રે વીર્યાતિશયસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ પૃથા-તનયત્વેન ત્વં ક્લૈબ્યાયોગ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । અર્જુનત્વેનાપિ તદ્-અયોગ્યત્વમ્ આહ નૈતદ્ ઇતિ । ત્વયિ અર્જુને સાક્ષાન્-મહેશ્વરેણાપિ સહ કૃતાહવે પ્રખ્યાત-મહા-પ્રભાવે નોપપદ્યતે ન યુજ્યત એતત્-ક્લૈબ્યમ્ ઇત્ય્ અસાધારણ્યેન તદ્-અયોગ્યત્વ-નિર્દેશઃ ।
નનુ ન ચ શક્નોમ્ય્ અવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ઇતિ પૂર્વમ્ એવ મયોક્તમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ક્ષુદ્રમ્ ઇતિ । હૃદય-દૌર્બલ્યં મનસો ભ્રમણાદિ-રૂપમ્ અધૈર્યં ક્ષુદ્રત્વ-કારણત્વાત્ ક્ષુદ્રં સુનિરસનં વા ત્યક્ત્વા વિવેકેનાપનીયોત્તિષ્ઠ યુદ્ધાય સજ્જો ભવ । હે પરન્તપ ! પરં શત્રું તાપયતીતિ તથા સંબોધ્યતે હેતુ-ગર્ભમ્

વિશ્વનાથઃ : ક્લૈબ્યં ક્લીબ્-ધર્મં કાતર્યમ્ । હે પાર્થેતિ ત્વં પૃથા-પુત્રઃ સન્ન્ અપિ ગચ્છસિ । તસ્માન્ મા સ્મ ગમઃ, મા પ્રાપ્નુહિ, અન્યસ્મિન્ ક્ષત્ર-બન્ધૌ વરમ્ ઇદમ્ ઉપપદ્યતામ્, ત્વયિ મત્-સખૌ તુ નોપયુજ્યતે ।
નન્વ્ ઇદં શૌર્યાભાવ-લક્ષણં ક્લૈબ્યં મા શઙ્કિષ્ઠાઃ । કિન્તુ ભીષ્મ-દ્રોણાદિ-ગુરુષુ ધર્મ-દૃષ્ટ્યા વિવેકો ઽયં ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ તુ દુર્બલેષુ મદ્-અસ્ત્રાઘાતમ્ આસાદ્ય મર્તુમ્ ઉદ્યતેષુ દયૈવેયમ્ ઇતિ તત્રાહ ક્ષુદ્રમ્ ઇતિ । નૈતે તવ વિવેક-દયે, કિન્તુ શોક-મોહાવ્ એવ । તૌ ચ મનસો દૌર્બલ્ય-વ્યઞ્જકૌ । તસ્માત્ હૃદય-દૌર્બલ્યમ્ ઇદં ત્યક્ત્વા ઉત્તિષ્ઠ । હે પરન્તપ ! પરાન્ શત્રૂન્ તાપયન્ યુધ્યસ્વ

બલદેવઃ : નનુ બન્ધુ-ક્ષયાધ્યવસાય-દોષાત્ પ્રકમ્પિતેન મયા કિં ભાવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ક્લૈબ્યમ્ ઇતિ । હે પાર્થ ! દેવરાજ-પ્રસાદાત્ પૃથાયામ્ ઉત્પન્ન ! ક્લૈબ્યં કાતર્યં મા સ્મ ગમઃ પ્રાપ્નુહિ । ત્વયિ વિશ્વ-વિજેતરિ મત્-સખે ઽર્જુને ક્ષત્ર-બન્ધાવ્ ઇવૈતદ્ ઈદૃશં ક્લૈબ્યં નોપયુજ્યતે ।
નનુ ન મે શૌર્યાભાવ-રૂપં ક્લૈબ્યં કિન્તુ ભીષ્માદિષુ પૂજ્યેષુ ધર્મ-બુદ્ધ્યા વિવેકો ઽયં દુર્યોધનાદિષુ ભ્રાતૃષુ મચ્-છસ્ત્ર-પ્રહારેણ મરિષ્યત્સુ કૃપેયમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ક્ષુદ્રમ્ ઇતિ । નૈતે તવ વિવેક-કૃપે, કિન્તુ ક્ષુદ્રં લઘિષ્ઠં હૃદય-દૌર્બલ્યમ્ એવ । તસ્માત્ તત્ ત્યક્ત્વા યુદ્ધાયોત્તિષ્ઠ સજ્જીભવ । હે પરન્તપ ! શત્રુ-તાપનેતિ શત્રુ-હાસ-પાત્રતાં મા ગાઃ

ભ્ગ્ 2.4
અર્જુન ઉવાચ
કથં ભીષ્મમ્ અહં સંખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન ।
ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવ્ અરિસૂદન

શ્રીધરઃ : નાહં કાતરત્વેન યુદ્ધાત્ ઉપરતો ઽસ્મિ, કિન્તુ યુદ્ધસ્ય અન્યાય્યત્વાદ્ અધર્મ્યત્વાચ્ ચેત્ય્ આહ અર્જુન ઉવાચ કથમ્ ઇતિ । ભીષ્મ-દ્રોણૌ પૂજાર્હૌ પૂજાયામ્ અર્હો યોગ્યૌ તૌ પ્રતિ કથમ્ અહં યોત્સ્યામિ, તત્રાપિ ઇષુભિઃ યત્ર વાચાપિ યોત્સ્યામીતિ વક્તુમ્ અનુચિતં તત્ર બાણૈઃ કથં યોત્સ્યામીત્ય્ અર્થઃ । હે અરિ-સૂદન શત્રુ-મર્દન

મધુસૂદનઃ : નનુ નાયં સ્વધર્મસ્ય ત્યાગઃ શોક-મોહાદિ-વશાત્ કિન્તુ ધરત્વાભાવાદ્ અધર્મત્વાચ્ ચાસ્ય યુદ્ધસ્ય ત્યાગો મયા ક્રિયત ઇતિ ભગવદ્-અભિપ્રાયમ્ અપ્રતિપદ્યમાનસ્યાર્જુનસ્યાભિપ્રાયમ્ અવતારયતિ કથમ્ ઇતિ । ભીષ્મં પિતામહં દ્રોણામ્ ચાચાર્યં સઙ્ખ્યે રણ ઇષુભિઃ સાયકૈઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પ્રહરિષ્યામિ કથમ્ ? ન કથંચિદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । યતસ્ તૌ પૂજાર્હૌ કુસુમાદિભિર્ અર્ચન-યોગ્યૌ । પૂજાર્હાભ્યાં સહ ક્રીડા-સ્થાને ઽપિ વાચાપિ હર્ષ-ફલમ્ અપિ લીલા-યુદ્ધમ્ અનુચિતં કિં પુનર્ યુદ્ધ-ભૂમૌ શરૈઃ પ્રાણ-ત્યાગ-ફલકં પ્રહરણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
મધુસૂદનારિસૂદનેતિ સમ્બોધન-દ્વયં શોક-વ્યાકુલત્વેન પૂર્વાપર-પરામર્શ-વૈકલ્યાત્ । અતો ન મધુસૂદનારિસૂદનેત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય પુનર્ ઉક્તત્વં દોષઃ । યુદ્ધ-માત્રમ્ અપિ યત્ર નોચિતં દૂરે તત્ર વધ ઇતિ પ્રતિયોત્સ્યામીત્ય્ અનેન સૂચિતમ્ ।
અથવા પૂજાર્હૌ કથં પ્રતિયોત્સ્યામિ । પૂજાર્હયોર્ એવ વિવરણં ભીષ્મં દ્રોણં ચેતિ । દ્વૌ બ્રાહ્મણૌ ભોજય દેવ-દત્તં યજ્ઞ-દત્તં ચેતિવત્ સમ્બન્ધઃ । અયં ભાવઃ - દુર્યોધનાદયો નાપુરસ્કૃત્ય ભીષ્મ-દ્રોણૌ યુદ્ધાય સજ્જીભવન્તિ । તત્ર તાભ્યાં સહ યુદ્ધં ન તાવદ્ ધર્મઃ પૂજાદિવદ્ અવિહિતત્વાત્ । ન ચાયમ્ અનિષિદ્ધત્વાદ્ અધર્મો ઽપિ ન ભવતીતિ વાચ્યમ્ । ગુરું હુઙ્કૃત્ય ત્વંકૃત્ય ઇત્ય્ આદિના શબ્દ-માત્રેણાપિ ગુરુ-દ્રોહો યદાનિષ્ટ-ફલત્વ-પ્રદર્શનેન નિષિદ્ધસ્ તદા કિં વાચ્યં તાભ્યાં સહ સઙ્ગ્રામસ્યાધર્મત્વે નિષિદ્ધત્વે ચેતિ

વિશ્વનાથઃ : નનુ પ્રતિબધ્નાતિ હિ શ્રેયઃ પૂજ્ય-પૂજા-વ્યતિક્રમઃ ઇતિ ધર્મ-શાસ્ત્રમ્ । અતો ઽહં યુદ્ધાન્ નિવર્ત ઇત્ય્ આહ કથમ્ ઇતિ । પ્રતિયોત્સ્યામિ પ્રતિયોત્સ્યે । નન્વ્ એતૌ યુધ્યેતે તર્હ્ય્ અનયોઃ પ્રતિયોદ્ધા ભવિતું ત્વં કિં ન શક્નોષિ ? સત્યં ન શક્નોમ્ય્ એવેત્ય્ આહ પૂજાર્હાવ્ ઇતિ । અનયોશ્ ચરણેષુ ભક્ત્યા કુસુમાન્ય્ એવ દાતુમ્ અર્હામિ ન તુ ક્રોધેન તીક્ષ્ણ-શરાન્ ઇતિ ભાવઃ । ભો વયસ્ય કૃષ્ણ ત્વમ્ અપિ શત્રૂન્ એવ યુદ્ધે હંસિ, ન તુ સન્દીપનિં સ્વ-ગુરું, નાપિ બન્ધૂન્ યદૂન્ ઇત્ય્ આહ હે મધુસૂદનેતિ । નનુ માધવો યદવ એવ । તત્રાહ હે અરિસૂદન ! મધુર્ નામ દૈત્યો યસ્ તવારિર્ ઇતિ બ્રવીમીતિ

બલદેવઃ : નનુ ભીષ્માદિષુ પ્રતિયોદ્ધૃષુ સત્સુ ત્વયા કથં ન યોદ્ધવ્યમ્ । આહૂતો ન નિવર્તેત ઇતિ યુદ્ધ-વિધાનાચ્ ચ ક્ષત્રિયસ્યેતિ ચેત્ તત્રાહ કથમ્ ઇતિ । ભીષ્મં પિતામહં દ્રોણં ચ વિદ્યા-ગુરુમ્ । ઇષુભિઃ કથં યોત્સ્યે ? યદ્ ઇમૌ પૂજાર્હૌ પુષ્પાદિભિર્ અભ્યર્ચ્યૌ, પરિહાસ-વાગ્ભિર્ અપિ યાભ્યાં યુદ્ધં ન યુક્તમ્ । તાભ્યાં સહેષુભિસ્ તત્ કથં યુજ્યેત ? પ્રતિબધ્નાતિ હિ શ્રેયઃ પૂજ્ય- પૂજ્ય-પૂજા-વ્યતિક્રમઃ ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ । મધુસૂદનારિસૂદનેતિ સમ્બોધન-પુનર્-ઉક્તિઃ । શોકાકુલસ્ય પૂર્વોત્તરાનુસન્ધિ-વિરહાત્ । તદ્-ભાવશ્ ચ ત્વમ્ અપિ શત્રૂન્ એવ યુદ્ધે નિહંસિ ન તૂગ્રસેન-સાન્દીપન્ય્-આદીન્
પૂજ્યાન્ ઇતિ

ભ્ગ્ 2.5
ગુરૂન્ અહત્વા હિ મહાનુભાવાઞ્
શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષ્યમ્ અપીહ લોકે ।
હત્વાર્થ-કામાંસ્ તુ ગુરૂન્ ઇહૈવ
ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિર-પ્રદિગ્ધાન્

શ્રીધરઃ : તર્હિ તાન્ અહત્વા તવ દેહ-યાત્રાપિ ન સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્, તત્રાહ ગુરૂન્ ઇતિ । ગુરૂન્ દ્રોણાચાર્યાદીન્ અહત્વા પર-લોક-વિરુદ્ધં ગુરુ-વધમ્ અકૃત્વા ઇહ-લોકે ભૈક્ષ્યં ભિક્ષાન્નમ્ અપિ ભોક્તું શ્રેય ઉચિતમ્ । વિપક્ષે તુ ન કેવલં પરત્ર દુઃખં, કિન્તુ ઇહૈવ ચ નરક-દુઃખમ્ અનુભવેયમ્ ઇત્ય્ આહ હત્વેતિ । ગુરૂન્ હત્વા ઇહૈવ તુ રુધિરેણ પ્રદિગ્ધાન્ પ્રકર્ષેણ લિપ્તાન્ અર્થ-કામાત્મકાન્ ભોગાન્ અહં ભુઞ્જીય અશ્નીયામ્ । યદ્ વા અર્થ-કામાન્ ઇતિ ગુરૂણાં વિશેષણમ્ । અર્થ-તૃષ્ણાકુલત્વાદ્ એતે તાવદ્ યુદ્ધાન્ ન નિવર્તેરન્ તસ્માદ્ એતદ્ વધઃ પ્રસજ્યેતૈવેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ ભીષ્મેણોક્તં -
અર્થસ્ય પુરુષો દાસો દાસસ્ ત્વ્ અર્થો ન કસ્યચિત્ ।
ઇતિ સત્યં મહારાજ બદ્ધો ઽસ્મ્ય્ અર્થેન કૌરવૈઃ ॥ ઇતિ [ંભ્ 6.41.36]

મધુસૂદનઃ : નનુ ભીષ્મ-દ્રોણયોઃ પૂજાર્હત્વં ગુરુત્વેનૈવ, એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ કૃપાદીનાં, ન ચ તેષાં ગુરુત્વેન સ્વીકારઃ સામ્પ્રતમ્ ઉચિતઃ -
ગુરોર્ અપ્ય્ અવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમ્ અજાનતઃ ।
ઉત્પથપ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે ॥ [ંભ્ 5.178.24]
ઇતિ સ્મૃતેઃ । તસ્માદ્ એષાં યુદ્ધ-ગર્વેણાવલિપ્તાનામ્ અન્યાય-રાજ્ય-ગ્રહણેન શિષ્ય-દ્રોહેણ ચ કાર્યાકાર્ય-વિવેક-શૂન્યાનામ્ ઉત્પથ-નિષ્ઠાનાં વધ એવ શ્રેયાન્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ગુરૂન્ ઇતિ ।
ગુરૂન્ અહત્વા પર-લોકસ્ તાવદ્ અસ્ત્ય્ એવ । અસ્મિંસ્ તુ લોકે તૈર્ હૃત-રાજ્યાનાં નો નૃપાદીનાં નિષિદ્ધં ભૈક્ષમ્ અપિ ભોક્તું શ્રેયઃ પ્રશસ્યતરમ્ ઉચિતં ન તુ તદ્-વધેન રાજ્યમ્ અપિ શ્રેય ઇતિ ધર્મે ઽપિ યુદ્ધે વૃત્તિ-માત્ર-ફલત્વં ગૃહીત્વા પાપમ્ આરોપ્ય વ્રતે ।
નન્વ્ અવલિપ્તત્વાદિના તેષાં ગુરુત્વાભાવ ઉક્ત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ મહાનુભાવાન્ ઇતિ । મહાનુભાવઃ શ્રુતાધ્યયન-તપ-આચારાદિ-નિબન્ધનઃ પ્રભાવો યેષાં તાન્ । તથા ચ કાલ-કામાદયો ઽપિ યૈર્ વશીકૃતાસ્ તેષાં પુણ્યાતિશય-શાલિનાં નાવલિપ્તત્વાદિ-ક્ષુદ્ર-પાપ્મ-સંશ્લેષ ઇત્ય્ અર્થઃ । હિમહાનુભાવાન્ ઇત્ય્ એકં વા પદમ્ । હિમં જાડ્યમ્ અપહન્તીતિ હિમહા આદિત્યો ઽગ્નિર્ વા તસ્યૈવાનુભાવઃ સામર્થ્યં યેષાં તાન્ । તથા ચાતિતેજસ્વિત્વાત્ તેષામ્ અવલિપ્તત્વાદિ-દોષો નાસ્ત્ય્ એવ ।
ધર્મ-વ્યતિક્રમો દૃષ્ટ ઈશ્વરાણાં ચ સાહસમ્ ।
તેજીયસાં ન દોષાય વહ્નેઃ સર્વ-ભુજો યથા ॥ [ભ્પ્ 10.33.30]
નનુ યદાર્થ-લુબ્ધાઃ સન્તો યુદ્ધે પ્રવૃત્તાસ્ તદૈષાં વિક્રીતાત્મનાં કુતસ્ત્યં પૂર્વોક્તં માહાત્મ્યં, તથા ચોક્તં ભીષ્મેણ યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ -
અર્થસ્ય પુરુષો દાસો દાસસ્ ત્વ્ અર્થો ન કસ્યચિત્ ।
ઇતિ સત્યં મહારાજ બદ્ધો ઽસ્મ્ય્ અર્થેન કૌરવૈઃ ॥ [ંભ્ 6.41.36]
ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ હત્વેતિ । અર્થ-લુબ્ધા અપિ તે મદ્-અપેક્ષયા ગુરવો ભવન્ત્ય્ એવેતિ પુનર્ ગુરુ-ગ્રહણેનોક્તમ્ । તુ-શબ્દો ઽપ્ય્ અર્થે ઈદૃશાન્ અપિ ગુરૂન્ હત્વા ભોગાન્ એવ ભુઞ્જીય ન તુ મોક્ષં લભેય । ભુજ્યન્ત ઇતિ ભોગા વિષયાઃ કર્મણિ ઘઞ્ । તે ચ ભોગા ઇહૈવ ન પર-લોકે । ઇહાપિ ચ રુધિર-પ્રદિગ્ધા ઇવાપયશો-વ્યાપ્તત્વેનાત્યન્ત-જુગુપ્સિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । યદેહાપ્ય્ એવં તદા પર-લોક-દુઃખં કિયદ્ વર્ણનીયમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અથવા ગુરૂન્ હત્વાર્થ-કામાત્મકાન્ ભોગાન્ એવ ભુઞ્જીય ન તુ ધર્મ-મોક્ષાવ્ ઇત્ય્ અર્થ-કામ-પદસ્ય ભોગ-વિશેષણતયા વ્યાખ્યાનાન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : નન્વ્ એવં તે યદિ સ્વરાજ્યે ઽસ્મિન્ નાસ્તિ જિઘૃક્ષા, તર્હિ કયા વૃત્ત્યા જીવિષ્યસીત્ય્ અત્રાહ ગુરૂન્ અહત્વેતિ । ગુરુ-વધમ્ અકૃત્વા ભૈક્ષ્યં ક્ષત્રિયૈર્ વિગીતમ્ અપિ ભિક્ષાન્નમ્ અપિ ભોક્તું શ્રેયઃ । ઐહિક-દુર્યશો-લાભે ઽપિ પારત્રિકમ્ અમઙ્ગલં તુ નૈવ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ન ચૈવ ગુરવો ઽવલિપ્તાઃ કાર્યાકાર્યમ્ અજાનન્તશ્ ચાધાર્મિક-દુર્યોધનાદ્ય્-અનુગતાસ્ ત્યાજ્યા એવ । યદ્ ઉક્તં -
ગુરોર્ અપ્ય્ અવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમ્ અજાનતઃ ।
ઉત્પથ-પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે ॥ [ંભ્ 5.178.24] ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઇત્ય્ આહ - મહાનુભાવાન્ ઇતિ । કાલ-કામાદયો ઽપિ યૈર્ વશીકૃતાસ્ તેષાં ભીષ્માદીનાં કુતસ્ તદ્-દોષ-સમ્ભવ ઇતિ ભાવઃ । નનુ -
અર્થસ્ય પુરુષો દાસો દાસસ્ ત્વ્ અર્થો ન કસ્યચિત્ ।
ઇતિ સત્યં મહારાજ બદ્ધો ઽસ્મ્ય્ અર્થેન કૌરવૈઃ ॥ [ંભ્ 6.41.36]
ઇતિ યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ ભીષ્મેણૈવોક્તમ્ અતઃ સામ્પ્રતમ્ અર્થ-કામત્વાદ્ એતેષાં મહાનુભાવત્વં પ્રાક્તનં વિગલિતમ્ ? સત્યમ્, તદ્ અપ્ય્ એતાન્ હતવતો મમ દુઃખમ્ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ અર્થ-કામાનર્થ-લુબ્ધાન્ અપ્ય્ એતાન્ કુરૂન્ હત્વાહં ભોગાન્ ભુઞ્જીય કિન્ત્વ્ એતેષાં રુધિરેણ પ્રદિગ્ધાન્ પ્રલિપ્તાન્ એવ । અયમ્ અર્થઃ - એતેષામ્ અર્થ-લુબ્ધત્વે ઽપિ મદ્-ગુરુત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ, અતએવૈતદ્-વધે સતિ ગુરુ-દ્રોહિણો મમ ખલુ ભોગો દુષ્કૃતિ-મિશ્રઃ સ્યાદ્ ઇતિ

બલદેવઃ : નનુ સ્વરાજ્યે સ્પૃહા ચેત્ તવ નાસ્તિ તર્હિ દેહ-યાત્રા વા કથં સેત્સ્યતીતિ ચેત્ તત્રાહ ગુરૂન્ ઇતિ । ગુરૂન્ અહત્વા ગુરુ-વધમ્ અકૃત્વા સ્થિતસ્ય મે ભૈક્ષ્યાન્નં ક્ષત્રિયાણાં નિન્દ્યમ્ અપિ ભોક્તું શ્રેયઃ પ્રશસ્તતરમ્ । ઐહિક-દુર્યશો-હેતુત્વે ઽપિ પર-લોકાવિઘાતિત્વાત્ ।
નન્વ્ એતે ભીષ્માદયો ગુરવો ઽપિ યુદ્ધ-ગર્વાવલેપાત્ છદ્મના યુષ્મદ્-રાજ્યાપહારં યુષ્મદ્-દ્રોહં ચ કુર્વતાં દુર્યોધનાદીનાં સંસર્ગેણ કાર્યાકાર્ય-વિવેક-વિરહાચ્ ચ સમ્પ્રતિ ત્યાજ્યા એવ-
ગુરોર્ અપ્ય્ અવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમ્ અજાનતઃ ।
ઉત્પથપ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે ॥ [ંભ્ 5.178.24] ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ઇતિ ચેત્ તત્રાહ - મહાનુભાવાન્ ઇતિ । મહાન્ સર્વોત્કૃષ્ટો ઽનુભાવો વેદાધ્યયન-બ્રહ્મચર્યાદિ-હેતુકઃ પ્રભાવો યેષાં તાન્ । કાલ-કામાદયો ઽપિ યદ્-વશ્યાસ્ તેષાં તદ્-દોષ-સમ્બન્ધો નેતિ ભાવઃ ।
નનુ -
અર્થસ્ય પુરુષો દાસો દાસસ્ ત્વ્ અર્થો ન કસ્યચિત્ ।
ઇતિ સત્યં મહારાજ બદ્ધો ઽસ્મ્ય્ અર્થેન કૌરવૈઃ ॥ [ંભ્ 6.41.36]
ઇતિ ભીષ્મોક્તેર્ અર્થ-લોભેન વિક્રીતાત્મનાં તેષાં કુતો મહાનુભાવતા ? તતો યુદ્ધે હન્તવ્યાસ્ તે ઇતિ ચેત્ તત્રાહ હત્વાર્થ-કામાન્ ઇતિ । અર્થ-કામાન્ અપિ ગુરૂન્ હત્વાહમ્ ઇહૈવ લોકે ભોગાન્ ભુઞ્જીય, ન તુ પર-લોકે । તાંશ્ ચ રુધિર-પ્રદિગ્ધાન્ તદ્-રુધિર-મિશ્રાન્ એવ, ન તુ શુદ્ધાન્ ભુઞ્જીય તદ્-ધિંસયા તલ્-લાભાત્ । તથા ચ યુદ્ધ-ગર્વાવલેપાદિ-મત્ત્વે ઽપિ તેષાં મદ્-ગુરુત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ પુનર્ ગુરુ-ગ્રહણેન સૂચ્યતે

ભ્ગ્ 2.6
ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ કતરન્ નો ગરીયો
યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ।
યાન્ એવ હત્વા ન જિજીવિષામસ્
તે ઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ યદ્યપ્ય્ અધર્મમ્ અઙ્ગીકરિષ્યામઃ તથાપિ કિમ્ અસ્માકં જયઃ પરાજયો વા ગરીયાન્ ભવેદ્ ઇતિ ન જ્ઞાયત ઇત્ય્ આહ ન ચેદ્ ઇત્ય્ આદિ । એતદ્ દ્વયોર્ મધ્યે નો ઽસ્માકં કતરત્ કિં નામ ગરીયો ઽધિકતરં ભવિષ્યતીતિ ન વિદ્મઃ । તદ્ એવ દ્વયં દર્શયતિ । યદ્ વા એતાન્ વયં જયેમ જેષ્યામઃ યદિ વા નો ઽસ્માન્ એતે જયેયુઃ જેષ્યન્તીતિ । જયો ઽપિ કિં ચાસ્માકં કતરત્ જય-પરાજયયોર્ મધ્યે કિં ખલુ ગરીયો ઽધિકતરં ભવિષ્યતિ એતન્ ન વિદ્મઃ । તદ્ એવ પક્ષ-દ્વયં દર્શયતિ એતાન્ વયં જયેમ, નો ઽસ્માન્ વા એતે જયેયુર્ ઇતિ । કિં
ચ જયો ઽપ્ય્ અસ્માકં ફલતઃ પરાજય એવેત્ય્ આહ યાન્ એવેતિ

મધુસૂદનઃ : નનુ ભિક્ષાશનસ્ય ક્ષત્રિયં પ્રતિ નિષિદ્ધત્વાદ્ યુદ્ધસ્ય ચ વિહિતત્વાત્ સ્વધર્મત્વેન યુદ્ધમ્ એવ તત્ર શ્રેયસ્કરમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ન ચૈતદ્ ઇતિ । એતદ્ અપિ ન જાનીમો ભૈક્ષ-યુદ્ધયોર્ મધ્યે કતરન્ નો ઽસ્માકં ગરીયઃ શ્રેષ્ઠમ્ । કિં ભૈક્ષં હિંસા-શૂન્યત્વાદ્ ઉત યુદ્ધં સ્વધર્મત્વાદ્ ઇતિ । ઇદં ચ ન વિદ્મ આરબ્ધે ઽપિ યુદ્ધે યદ્ વા વયં જયેમાતિશયીમહિ યદિ વા નો ઽસ્માન્ જયેયુર્ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ । ઉભયોઃ સામ્ય-પક્ષો ઽપ્ય્ અર્થાદ્ બોદ્ધવ્યઃ ।
કિં ચ જાતો ઽપિ જયો નઃ ફલતઃ પરાજય એવ । યતો યાન્ બન્ધૂન્ હત્વા જીવિતુમ્ અપિ વયં નેચ્છામઃ કિં પુનર્ વિષયાનુપભોક્તુમ્ ? ત એવાવસ્થિતાઃ સંમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રા ધૃતરાષ્ટ્ર-સમ્બન્ધિનો ભીષ્મ-દ્રોણાદયઃ સર્વે ઽપિ । તસ્માદ્ ભૈક્ષાદ્ યુદ્ધસ્ય શ્રેષ્ઠત્વં ન સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એવં પ્રાક્તનેન ગ્રન્થેન સંસાર-દોષ-નિરૂપણાદ્ અધિકારિ-વિશેષણાન્ય્ ઉક્તાનિ । તત્ર ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવે ઇત્ય્ અત્ર રણે હતસ્ય પરિવ્રાટ્-સમાન-યોગ-ક્ષેમત્વોક્તેઃ અન્યચ્ છ્રેયો ઽન્યદ્ ઉતૈવ પ્રેયઃ [કઠુ 2.1] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-સિદ્ધં શ્રેયો મોક્ષાખ્યમ્ ઉપન્યસ્તમ્ । અર્થાચ્ ચ તદ્ ઇતરદ્ અશ્રેય ઇતિ નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેકો દર્શિતઃ, ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણેત્ય્ [ગીતા 1.32] અત્રૈહિક-ફલ-વિરાગઃ । અપિ ત્રૈલોક્ય-રાજ્યસ્ય [ગીતા 1.35] હેતોર્ ઇત્ય્ અત્ર પારલૌકિક-ફલ-વિરાગઃ । નરકે નિયતં વાસ [ગીતા 1.44] ઇત્ય્ અત્ર સ્થૂલ-દેહાતિરિક્ત આત્મા, કિં નો રાજ્યેન [ગીતા 1.32] ઇતિ વ્યાખ્યાત-વર્ત્મના શમઃ । કિં ભોગૈર્ [ગીતા 1.32] ઇતિ દમઃ
। યદ્યપ્ય્ એતે ન પશ્યન્તિ [ગીતા 1.38] ઇત્ય્ અત્ર નિર્લોભતા । તન્ મે ક્ષેમતરં ભવેદ્ [ગીતા 1.46] ઇત્ય્ અત્ર તિતિક્ષા । ઇતિ પ્રથમાધ્યાયાર્થઃ સંન્યાસ-સાધન-સૂચનમ્ । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અધ્યાયે શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષમ્ અપિ [ગીતા 2.5] ઇત્ય્ અત્ર ભિક્ષા-ચર્યોપલક્ષિતઃ સંન્યાસઃ પ્રતિપાદિતઃ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ ગુરુ-દ્રોહે પ્રવૃત્તસ્યાપિ મમ જયઃ પરાજયો વા ભવેદ્ ઇત્ય્ અપિ ન જ્ઞાયત ઇત્ય્ આહ ન ચૈતદ્ ઇત્ય્ આદિ । તથાપિ નો ઽસ્માકં કતરત્ જય-પરાજયયોર્ મધ્યે કિં ખલુ ગરીયો ઽધિકતરં ભવિષ્યતિ એતન્ ન વિદ્મઃ । તદ્ એવ પક્ષ-દ્વયં દર્શયતિ -- એતાન્ વયં જયેમ, નો ઽસ્માન્ વા એતે જયેયુર્ ઇતિ । કિં ચ જયો ઽપ્ય્ અસ્માકં ફલતઃ પરાજય એવેત્ય્ આહ યાન્ એવેતિ

બલદેવઃ : નનુ ભૈક્ષ-ભોજનં ક્ષત્રિયસ્ય વિગર્હિતં, યુદ્ધં ચ સ્વ-ધર્મં વિજાનન્ન્ અપિ વિભાષસે ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ન ચૈતદ્ ઇતિ । એતદ્ વયં ન વિદ્મઃ । ભૈક્ષ્ય-યુદ્ધયોર્ મધ્યે નો ઽસ્માકં કતરદ્ ગરીયઃ પ્રશસ્તતરમ્ । હિંસા-વિરહાદ્ ભૈક્ષં ગરીયઃ સ્વધર્મત્વાદ્ યુદ્ધં વેતિ, એતચ્ ચ ન વિદ્મઃ । સમારબ્ધે યુદ્ધે વયં ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ જયેમ તે વા નો ઽસ્માન્ જયેયુર્ ઇતિ ।
નનુ મહા-વિક્રમિણાં ધર્મિષ્ઠાનાં ચ ભવતામ્ એવ વિજયો ભાવીતિ ચેત્ તત્રાહ યાન્ એવેતિ । યાન્ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ ભીષ્માદીન્ સર્વાન્ । ન જિજીવિષામો જીવિતુમ્ અપિ નેચ્છામઃ કિં પુનર્ ભોગાન્ ભોક્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ વિજયો ઽપ્ય્ અસ્માકં ફલતઃ પરાજય એવેતિ । તસ્માદ્ યુદ્ધસ્ય ભૈક્ષાદ્ ગરીયસ્ ત્વમ્ અપ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ । એવમ્ એતાવતા ગ્રન્થેન તસ્માદ્ એવંવિચ્ છાન્ત-દાન્ત ઉપરતસ્ તિતિક્ષુઃ શ્રદ્ધાન્વિતો ભૂત્વાત્મન્ય્ એવાત્માનં પશ્યેત્ ઇતિ શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધમ્ અર્જુનસ્ય જ્ઞાનાધિકારિત્વં દર્શિતમ્ । તત્ર કિં નો રાજ્યેન [ગીતા 1.32] ઇતિ શમ-દમૌ । અપિ ત્રૈલોક્ય-રાજ્યસ્ય [ગીતા 1.35] ઇત્ય્ ઐહિક-પારત્રિક-ભોગોપેક્ષા-લક્ષણા ઉપરતિઃ
। ભૈક્ષં ભોક્તું શ્રેય ઇતિ દ્વન્દ્વ-સહિષ્ણુત્વ-લક્ષણા તિતિક્ષા । ગુરુ-વાક્ય-દૃઢ-વિશ્વાસ-લક્ષણા શ્રદ્ધા તૂત્તર-વાક્યે વ્યક્તીભવિષ્યતિ, ન ખલુ શમાદિ-શૂન્યસ્ય જ્ઞાને ઽસ્ત્ય્ અધિકારઃ પઙ્ગાદેર્ ઇવ કર્મણીતિ

ભ્ગ્ 2.7
કાર્પણ્ય-દોષોપહત-સ્વભાવઃ
પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મ-સંમૂઢ-ચેતાઃ ।
યચ્ છ્રેયઃ સ્યાન્ નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્ મે
શિષ્યસ્ તે ઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્

શ્રીધરઃ : ઉપદેશ-ગ્રહણે સ્વાધિકારં સૂચયતિ કાર્પણ્યેત્ય્ આદિ । અર્થાત્ કાર્પણ્ય-દોષોપહત-સ્વભાવઃ એતાન્ હત્વા કથં જીવિષ્યામ ઇતિ કાર્પણ્યં દોસશ્ ચ સ્વકુલ-ક્ષય-કૃતઃ, તાભ્યામ્ ઉપહતો ઽભિભૂતઃ સ્વભાવઃ શૌર્યાદિ-લક્ષણો યસ્ય સો ઽહં ત્વાં પૃચ્છામિ, તથા ધર્મે સંમૂઢં ચેતો યસ્ય સઃ । યુદ્ધં ત્યક્ત્વા ભિક્ષાટનમ્ અપિ ક્ષત્રિયસ્ય ધર્મો ઽધર્મો વેતિ સન્દિગ્ધ-ચિત્તઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો મે યન્ નિશ્ચિતં શ્રેયઃ યુક્તં સ્યાત્ તદ્ બ્રૂહિ । કિં ચ તે ઽહં શિષ્યઃ શાસનાર્હઃ
। અતસ્ ત્વાં પ્રપન્નં શરણાગતં માં શાધિ શિક્ષય

મધુસૂદનઃ : ગુરૂપસદનમ્ ઇદાનીં પ્રતિપાદ્યતે સમધિગત-સંસાર-દોષ-જાતસ્યાતિતરાં નિર્વિણ્ણસ્ય વિધિવદ્ ગુરુમ્ ઉપસન્નસ્યૈવ વિદ્યા-ગ્રહણે ઽધિકારાત્ । તદ્ એવં ભીષ્માદિ-સંકટ-વશાત્ । વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ [બૌ 3.5.1] ઇતિ શ્રુતિ-સિદ્ધ-ભિક્ષા-ચર્યે ઽર્જુનસ્યાભિલાષં પ્રદર્શ્ય વિધિવદ્ ગુરૂપસત્તિમ્ અપિ તત્-સઙ્કટ-વ્યાજેનૈવ દર્શયતિ કાર્પણ્યેતિ ।
યઃ સ્વલ્પામ્ અપિ ચિત્ત-ક્ષતિં ન ક્ષમતે સ કૃપણ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ । તદ્-વિધત્વાદ્ અખિલો ઽનાત્મ-વિદ્ અપ્રાપ્ત-પુરુષાર્થતયા કૃપણો ભવતિ । યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વા અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણ [બૌ 3.8.10] ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્ય ભાવઃ કાર્પણ્યમ્ અનાત્માધ્યાસવત્ત્વં તન્-નિમિત્તો ઽસ્મિન્ જન્મન્ય્ એત એવ મદીયાસ્ તેષુ હતેષુ કિં જીવિતેનેત્ય્ અભિનિવેશ-રૂપો મમતા-લક્ષણો દોષસ્ તેનોપહતસ્ તિરસ્કૃતઃ સ્વભાવઃ ક્ષાત્રો યુદ્ધોદ્યોગ-લક્ષણો યસ્ય સ તથા । ધર્મે વિષયે નિર્ણાયક-પ્રમાણઆદર્શનાત્ સંમૂઢં કિમ્ એતેષાં વધો ધર્મઃ કિમ્ એતત્-પરિપાલનં
ધર્મઃ । તથા કિં પૃથ્વી-પરિપાલનં ધર્મઃ કિં વા યથાવસ્થિતો ઽરણ્ય-નિવાસ એવ ધર્મ ઇત્ય્ આદિ-સંશયૈર્ વ્યાપ્તં ચેતો યસ્ય સ તથા । ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ કતરન્ નો ગરીય ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાતમ્ એતત્ । એવંવિધઃ સન્ન્ અહં ત્વા ત્વામ્ ઇદાનીં પૃચ્છામિ શ્રેય ઇત્ય્ અનુષઙ્ગઃ ।
અતો યન્ નિશ્ચિતમ્ ઐકાન્તિકમ્ આત્યન્તિકં ચ શ્રેયઃ પરમ-પુમર્થ-ભૂતં ફલં સ્યાત્ તન્ મે મહ્યં બ્રૂહિ । સાધનાનન્તરમ્ અવશ્યમ્ભાવિત્વમ્ ઐકાન્તિકતવં, જાતસ્યાવિનાશ આત્યન્તિકત્વમ્ । યથા હ્ય્ ઔષધે કૃતે કદાચિદ્ રોગ-નિવૃત્તિર્ ન ભવેદ્ અપિ જાતાપિ ચ રોગ-નિવૃત્તિઃ પુનર્ અપિ રોગોત્પત્ત્યા વિનાશ્યતે । એવં કૃતે ઽપિ યાગે પ્રતિબન્ધ-વશાત્ સ્વર્ગો ન ભવેદ્ અપિ જાતો ઽપિ સ્વર્ગો દુઃખાક્રાન્તો નશ્યતિ ચેતિ નૈકાન્તિકત્વમ્ આત્યન્તિકત્વં વા તયોઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
દુઃખ-ત્રયાભિઘાતાજ્ જિજ્ઞાસા તદ્-અપઘાતકે હેતૌ ।
દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેન્ નૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્ ॥ (સ.ક્. 1) ઇતિ ।
દૃષ્ટવદ્ આનુશ્રવિકઃ સ હ્ય્ અવૈશુદ્ધિ-ક્ષયાતિશય-યુક્તઃ ।
તદ્-વિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞ-વિજ્ઞાનાત્ ॥ (સ.ક્. 1) ઇતિ ।
નનુ ત્વં મમ સખા ન તુ શિષ્યો ઽત આહ શિષ્યસ્ તે ઽહમ્ ઇતિ । ત્વદ્-અનુશાસનયોગ્યત્વાદ્ અહં તવ શિષ્ય એવ ભવામિ ન સખા ન્યૂન-જ્ઞાનત્વાત્ । અતસ્ ત્વાં પ્રપન્નં શરણાગતં માં શાધિ શિક્ષય કરુણયા ન ત્વ્ અશિષ્યત્વ-શઙ્કયોપેક્ષણીયો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતેન - તદ્ વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ સમિત્-પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મ-નિષ્ઠમ્ [ંઉણ્ડુ 1.2.11], ભૃગુર્ વૈ વારુણિઃ । વરુણં પિતરમ્ ઉપસસાર । અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેતિ [તૈત્તુ 3.1] ઇત્ય્ આદિ-ગુરૂપસત્તિ-પ્રતિપાદકઃ શ્રુત્ય્-અર્થો દર્શિતઃ

વિશ્વનાથઃ : નનુ તર્હિ સોપપત્તિકં શાસ્ત્રાર્થં ત્વમ્ એવ બ્રુવાણઃ ક્ષત્રિયો ભૂત્વા ભિક્ષાટનં નિશ્ચિનોષિ તર્હ્ય્ અલં મદ્-ઉક્ત્યેતિ તત્રાહ કાર્પણ્યેતિ । સ્વાભાવિકસ્ય શૌર્યસ્ય ત્યાગ એવ મે કાર્પણ્યમ્ । ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મા ગતિર્ ઇત્ય્ અતો ધર્મ-વ્યવસ્થાયામ્ અપ્ય્ અહં મૂઢ-બુદ્ધિર્ એવાસ્મિ । અતસ્ ત્વમ્ એવ નિશ્ચિત્ય શ્રેયો બ્રૂહિ ।
નનુ મદ્-વાચસ્ ત્વં પણ્ડત-માનિત્વેન ખણ્ડયસિ ચેત્, કથં બ્રૂયામ્ ? તત્રાહ શિષ્યસ્ તે ઽહમ્ અસ્મિ । નાતં પરં વૃથા ખણ્ડયામીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : અથ તદ્ વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ સમિત્-પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મ-નિષ્ઠમ્ [ંઉણ્ડુ 1.2.11], આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ [છા 6.14.2] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-સિદ્ધાં ગુરૂપસત્તિં દર્શયતિ કાર્પણ્યેતિ । યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વા અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણ [બૌ 3.8.10] ઇતિ શ્રવણાદ્ અબ્રહ્મવિત્ત્વં કાર્પણ્યમ્ । તેન હેતુના યો દોષો યાન્ એવ હત્વેતિ બન્ધુ-વર્ગમ્ અમતાલક્ષણસ્ તેનોપહત-સ્વભાવો યુદ્ધ-સ્પૃહા-લક્ષણઃ સ્વધર્મો યસ્ય સઃ । ધર્મે સંમૂઢં ક્ષત્રિયસ્ય મે યુદ્ધં સ્વધર્મસ્ તદ્ વિહાય ભિક્ષાટનં વેત્ય્ એવં સન્દિહાનં ચેતો યસ્ય સઃ
। ઈદૃશઃ સન્ન્ અહં ત્વામ્ ઇદાનીં પૃચ્છામિ - તસ્માન્ નિશ્ચિતં એકાન્તિકં આત્યન્તિકં યન્ મે શ્રેયઃ સ્યાત્ તત્ ત્વં બ્રૂહિ । સાધનોત્તરમ્ અવશ્યંભાવિત્વં ઐકાન્તિકત્વં, ભૂતસ્યાવિનાશિત્વં આત્યન્તિકત્વમ્ ।
નનુ શરણાગતસ્યોપદેશઃ તદ્ વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ । સખાયં ત્વાં કથમ્ ઉપદિશામીતિ ચેત્ તત્રાહ શિષ્યસ્ તે ઽહમ્ ઇતિ । શાધિ શિક્ષય

ભ્ગ્ 2.8
ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાદ્
યચ્ છોકમ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ।
અવાપ્ય ભૂમાવ્ અસપત્નમ્ ઋદ્ધં
રાજ્યં સુરાણામ્ અપિ ચાધિપત્યમ્

શ્રીધરઃ : ત્વમ્ એવ વિચાર્ય યદ્ યુક્તં તત્ કુર્વ્ ઇતિ ચેત્, તત્રાહ ન હિ પ્રપશ્યામીતિ । ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉચ્છોષણમ્ અતિશોષણ-કરં મદીયં શોકં યત્ કર્મ અપનુદ્યાત્ અપનયેત્ તદ્ અહં ન પ્રપશ્યામીતિ । યદ્યપિ ભૂમૌ નિષ્કણ્ટકં સમૃદ્ધં રાજ્યં પ્રાપ્સ્યામિ । તથા સુરેન્દ્રત્વમ્ અપિ યદિ પ્રાપ્સ્યામિ એવમ્ અભીષ્ટં તત્ તત્ સર્વમ્ અવાપ્યાપિ શોકાપનોદનોપાયં ન પ્રપશ્યામીત્ય્ અન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ સ્વયમ્ એવ ત્વં શ્રેયો વિચારય શ્રુત-સમ્પન્નો ઽસિ કિં પર-શિષ્યત્વેનેત્ય્ અત આહ નહીતિ । યચ્-છ્રેયઃ પ્રાપ્તં સત્-કર્તૃ મમ શોકમ્ અપનુદ્યાદ્ અપનુદેન્ નિવારયેત્ તન્ ન પશ્યામિ હિ યસ્માત્ તસ્માન્ માં શાધીતિ સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ તં મા ભગવાઞ્ છોકસ્ય પારં તારયતુ [છાઉ 7.1.3] ઇતિ શ્રુત્ય્-અર્થો દર્શિતઃ । શોકાનપનોદે કો દોષ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તદ્-વિશેષણમ્ આહ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇતિ । સર્વદા સન્તાપ-કરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ યુદ્ધે પ્રયતમાનસ્ય તવ શોક-નિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ જેષ્યસિ ચેત્ તદા રાજ્ય-પ્રાપ્ત્યા દ્વાવ્ એતૌ પુરુષૌ લોકે ઇત્ય્ આદિ-ધર્મ-શાસ્ત્રાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ અવાપ્યેત્ય્ આદિના । શત્રુ-વર્જિતં સસ્યાદિ-સમ્પન્નં ચ રાજ્યં તથા સુરાણામ્ આધિપત્યં હિરણ્યગર્ભત્વ-પર્યન્તમ્ ઐશ્વર્યમ્ અવાપ્ય સ્થિતસ્યાપિ મમ યચ્ છોકમ્ અપનુદ્યાત્ તન્ ન પશ્યામીત્ય્ અન્વયઃ । તદ્ યથેહ કર્મ-જિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમ્ એવામુત્ર પુણ્ય-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે [છા 8.1.6] ઇતિ શ્રુતેઃ । યત્-કૃતકં તદ્-અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અનુમાનાત્ પ્રત્યક્ષેણાપ્ય્ ઐહિકાનાં વિનાશ-દર્શનાચ્ ચ નૈહિક આમુત્રિકો વા ભોગઃ શોક-નિવર્તકઃ કિન્તુ સ્વ-સત્તા-કાલે ઽપિ ભોગ-પારતન્ત્ર્યાદિના વિનાશ-કાલે ઽપિ વિચ્છેદાચ્ છોક-જનક
એવેતિ ન યુદ્ધં શોક-નિવૃત્તયે ઽનુષ્ઠેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતેનેહામુત્ર-ભોગ-વિરાગો ઽધિકારિ-વિશેષણત્વેન દર્શિતઃ

વિશ્વનાથઃ : નનુ મયિ તવ સખ્ય-ભાવ એવ, ન તુ ગૌરવમ્ । અતસ્ ત્વાં કથમ્ અહં શિષ્યં કરોમિ ? તસ્માદ્ યત્ર તવ ગૌરવં તં કમ્ અપિ દ્વૈપાયનાદિકં પ્રપદ્યસ્વ ઇત્ય્ અત આહ ન હીતિ । મમ શોકમ્ અપનુદ્યાત્ દૂરીકુર્યાદ્ એવં જનં ન પ્રકર્ષેણ પશ્યામિ ત્રિજગત્ય્ એકં ત્વાં વિના । સ્વસ્માદ્ અધિક-બુદ્ધિમન્તં બૃહસ્પતિમ્ અપિ ન જાનામીત્ય્ અતઃ શોકાર્ત એવ ખલુ કં પ્રપદ્યેય ઇતિ ભાવઃ । યદ્ યતઃ શોકાદ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉચ્છોષણં મહા-નિદાઘાત્ ક્ષુદ્ર-સરસામ્ ઇવ ઉત્કર્ષેણ શોષો ભવતિ ।
નનુ તર્હિ સામ્પ્રતં ત્વં શોકાર્ત એવ ખલુ યુધ્યસ્વ । તતશ્ ચૈતાન્ જિત્વા રાજ્યં પ્રાતવતસ્ તવ રાજ્ય-ભોગાભિનિવેશેનૈવ શોકો ઽપયાસ્યતીત્ય્ આહ અવાપ્યેતિ । ભૂમૌ નિષ્કણ્ટકં રાજ્યં સ્વર્ગે સુરાણામ્ આધિપત્યં વા પ્રાપ્યાપિ સ્થિતસ્ય મમેન્દ્રિયાણામ્ એતદ્ ઉચ્છોષણમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : નનુ ત્વં શાસ્ત્રજ્ઞો ઽસિ સ્વ-હિતં વિચાર્યાનુતિષ્ઠ, સખ્યુર્ મે શિષ્યઃ કથં ભવેર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ન હીતિ । યત્ કર્મ મમ શોકમ્ અપનુદ્યાદ્ દૂરીકુર્યાત્ તદ્ અહં ન પ્રપશ્યામિ । શોકં વિશિનષ્ટિ - ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇતિ । તસ્માચ્ છોક-વિનાશાય ત્વાં પ્રપન્નો ઽસ્મીતિ । ઇત્થં ચ સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ તં માં ભવાન્ શોકસ્ય પારં તારયતુ ઇતિ શ્રુત્ય્-અર્થો દર્શિતઃ ।
નનુ ત્વમ્ અધુના શોકાકુલઃ પ્રપદ્યસે યુદ્ધાત્ સુખ-સમૃદ્ધિ-લાભે વિશોકો ભવિષ્યસીતિ ચેત્ તત્રાહ અવાપ્યેતિ । યદિ યુદ્ધે વિજયી સ્યાં તદા ભૂમાવ્ અસપત્નં નિષ્કણ્ટકં રાજ્યં પ્રાપ્ય યદિ ચ તત્ર હતઃ સ્યાં તદા સ્વર્ગે સુરાણામ્ આધિપત્યં પ્રાપ્ય સ્થિતસ્ય મે વિશોકત્વં ન ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ યથેહ કર્મ-જિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમ્ એવામુત્ર પુણ્ય-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે [છાઉ 8.1.6] ઇતિ શ્રુતેર્ નૈહિકં પારત્રિકં વા યુદ્ધ-લબ્ધં સુખં શોકાપહં તસ્માત્ તાદૃશમ્ એવ શ્રેયસ્ત્વં બ્રૂહીતિ ન યુદ્ધં શોક-હરમ્

ભ્ગ્ 2.9
સંજય ઉવાચ
એવમ્ ઉક્ત્વા હૃષીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપઃ ।
ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમ્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ

શ્રીધરઃ : એવમ્ ઉક્ત્વાર્જુનઃ કિં કૃતવાન્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઇત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટાર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્-અનન્તરમ્ અર્જુનઃ કિં કૃતવાન્ ઇતિ ધૃતરાષ્ટ્રાકાઙ્ક્ષાયાં સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઇત્ય્ આદિ । ગુડાકેશો જિતાલસ્યઃ પરન્તપઃ શત્રુ-તાપનો ઽર્જુનો હૃષીકેશં સર્વેન્દ્રિય-પ્રવર્તકત્વેનાન્તર્યામિણં ગોવિન્દં ગાં વેદ-લક્ષણાં વાણીં વિન્દતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા સર્વ-વેદોપાદાનત્વેન સર્વજ્ઞમ્ આદાવ્ એવં કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્ય ઇત્ય્ આદિના યુદ્ધ-સ્વરૂપાયોગ્યતામ્ ઉક્ત્વા તદ્-અનન્તરં ન યોત્સ્ય ઇતિ યુદ્ધ-ફલાભાવં ચોક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ બાહ્યેન્દ્રિય-વ્યાપારસ્ય યુદ્ધાર્થં પૂર્વં કૃતસ્ય નિવૃત્ત્યા નિર્વ્યાપારો જાત ઇત્ય્ અર્થઃ
। સ્વભાવતો જિતાલસ્યે સર્વ-શત્રુ-તાપને ચ તસ્મિન્ન્ આગન્તુકમ્ આલસ્યમ્ અતાપકત્વં ચ નાસ્પદમ્ આધાસ્યતીતિ દ્યોતયિતું હ-શબ્દઃ । ગોવિન્દ-હૃષીકેશ-પદાભ્યાં સર્વજ્ઞત્વ-સર્વ-શક્તિત્વ-સૂચકાભ્યાં ભગવતસ્ તન્-મોહાપનોદનમ્ અનાયાસ-સાધ્યમ્ ઇતિ સૂચિતમ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : તતો ઽર્જુનઃ કિમ્ અકરોદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઉક્ત્વેત્ય્ આદિ । ગુડાકેશો હૃષીકેશં પ્રતિ એવં ન હિ પ્રપશ્યામીત્ય્ આદિના યુદ્ધસ્ય શોકાનિવર્તકત્વમ્ ઉક્ત્વા પરન્તપો ઽપિ ગોવિન્દં સર્વ-વેદજ્ઞં પ્રતિ ન યોત્સ્યે ઇતિ ચોક્ત્વેતિ યોજ્યમ્ । તત્ર હૃષીકેશત્વાદ્ બુદ્ધિં યુદ્ધે પ્રવર્તયિષ્યતિ । સર્વ-વેદ-વિત્ત્વાદ્ યુદ્ધે સ્વ-ધર્મત્વં ગ્રાહયિષ્યતીતિ વ્યજ્ય ધૃતરાષ્ટ્ર-હૃદિ સંજાતા સ્વ-પુત્ર-રાજ્યાશા નિરસ્યતે

ભ્ગ્ 2.10
તમ્ ઉવાચ હૃષીકેશઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ ભારત ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે વિષીદન્તમ્ ઇદં વચઃ

શ્રીધરઃ : તતઃ કિં વૃત્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ તમ્ ઉવાચેતિ । પ્રહસન્ન્ ઇવ પ્રસન્ન-મુખઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવં યુદ્ધમ્ ઉપેક્ષિતવત્ય્ અપ્ય્ અર્જુને ભગવાન્ નોપેક્ષિતવાન્ ઇતિ ધૃતરાષ્ટ્ર-દુરાશા-નિરાસાયા ઽહ તમ્ ઉવાચેતિ । સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે યુદ્ધોદ્યમેનાગત્ય તદ્-વિરોધિનં વિષાદં મોહં પ્રાપ્નુવન્તં તમ્ અર્જુનં પ્રહસન્ન્ ઇવાનુચિતાચારણ-પ્રકાશનેન લજ્જામ્બુધૌ મજ્જયન્ન્ ઇવ હૃષીકેશઃ સર્વાન્તર્યામી ભગવાન્ ઇદં વક્ષ્યમાણમ્ અશોચ્યાન્ ઇત્ય્ આદિ વચઃ પરમ-ગમ્ભીરાર્થમ્ અનુચિતાચરણ-પ્રકાશકમ્ ઉક્તવાન્ ન ત્”પેક્ષિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અનુચિતાચરણ-પ્રકાશનેન લજ્જોત્પાદનં પ્રહાસઃ । લજ્જા ચ દુઃખાત્મિકેતિ દ્વેષ-વિષય એવ સ મુખ્યઃ । અર્જુનસ્ય તુ ભગવત્-કૃપા-વિષયત્વાદ્ અનુચિતાચરણ-પ્રકાશનસ્ય ચ વિવેકોત્પત્તિ-હેતુત્વાદ્ એક-દલાભાવેન ગૌણ એવાયં પ્રહાસ ઇતિ કથયિતુમ્ ઇવ-શબ્દઃ । લજ્જામ્ ઉત્પાદયિતુમ્ ઇવ વિવ્કમ્ ઉત્પાદયિતુમ્ અર્જુનસ્યાનુચિતાચરણં ભગવતા પ્રકાશ્યતે । લજ્જોત્પત્તિસ્ તુ નાન્તરીયકતયાસ્તુ માસ્તુ વેતિ ન વિવક્ષિતેતિ ભાવઃ ।
યદિ હિ યુદ્ધારમ્ભાત્ પ્રાગ્ એવ સ્થિતો યુદ્ધમ્ ઉપેક્ષેત તદા નાનુચિતં કુર્યાત્ । મહતા સંરમ્ભેણ તુ યુદ્ધ-ભૂમાવ્ આગત્ય તદ્-ઉપેક્ષણમ્ અતીવાનુચિતમ્ ઇતિ કથયિતું સેનયોર્ ઇત્ય્ આદિ-વિશેષણમ્ । એતચ્ ચાશોચ્યાનિત્યાદૌ સ્પષ્ટં ભવિષ્યતિ

વિશ્વનાથઃ : અહો ત્વાપ્ય્ એતાવાન્ ખલ્વ્ અવિવેક ઇતિ સખ્ય-ભાવેન તં પ્રહસન્ અનૌચિત્ય-પ્રકાશેન લજ્જામ્બુધૌ નિમજ્જયન્ ઇવેતિ તદાનીં શિષ્ય-ભાવં પ્રાપ્તે તસ્મિન્ હાસ્યમ્ અનુચિતમ્ ઇત્ય્ અધરોષ્ઠ-નિકુઞ્ચનેન હાસ્યમ્ આવૃણ્વંશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ । હૃષીકેશ ઇતિ પૂર્વં પ્રેમાઇવાર્જુન-વાઙ્-નિયમ્યો ઽપિ સામ્પ્રતમ્ અર્જુન-હિત-કારિત્વાત્ પ્રેમ્ણૈવાર્જુન-મનો-નિયન્તાપિ ભવતીતિ ભાવઃ । સેનયોર્ ઉભયોર્ મધે ઇત્ય્ અર્જુનસ્ય વિષાદો ભગવતા પ્રબોધશ્ ચ ઉભાભ્યાં સેનાભ્યાં સામાન્યતો દૃષ્ટ એવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : વ્યઙ્ગમ્ અર્થં પ્રકાશયન્ન્ આહ તમ્ ઉવાચેતિ તં વિષીદન્તમ્ અર્જુનં પ્રતિ હૃષીકેશો ભગવાન્ અશોચ્યાન્ ઇત્ય્ આદિકમ્ અતિગમ્ભીરાર્થં વચનમ્ ઉવાચ । અહોતવાપીદૃગ્ વિવેકઃ ઇતિ સખ્ય-ભાવેન પ્રહસન્ । અનૌચિત્ય-ભાષિત્વેન ત્રપા-સિન્ધૌ નિમજ્જયન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇવેતિ તદૈવ શિષ્યતાં પ્રાપ્તે તસ્મિન્ હાસાનૌચિત્યાદીષદ્ અધરોલ્લાસં કુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અર્જુનસ્ય વિષાદો ભગવતા તસ્યોપદેશશ્ ચ સર્વ-સાક્ષિક ઇતિ બોધયિતું સેનયોર્ ઉભયોર્ ઇત્ય્ એતત્

ભ્ગ્ 2.11
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં પ્રજ્ઞા-વાદાંશ્ ચ ભાષસે ।
ગતાસૂન્ અગતાસૂંશ્ ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ

શ્રીધરઃ : દેહાત્મનોર્ અવિવેકાદ્ અસ્યૈવં શોકો ભવતીતિ તદ્-વિવેક-દર્શનાર્થં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ અશોચ્યાન્ ઇત્ય્ આદિ । શોકસ્યાવિષયી-ભૂતાન્ એવ બન્ધૂન્ ત્વમ્ અન્વશોચઃ અનુશોચિતવાન્ અસિ દૃષ્ટ્વેમાન્ સ્વજનાન્ કૃષ્ણ ઇત્ય્ આદિના । તત્ર કુતસ્ ત્વા કશ્મલમ્ ઇદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્ ઇત્ય્ આદિના મયા બોધિતો ઽપિ પુનશ્ ચ પ્રજ્ઞાવતાં પણ્ડિતાનાં વાદાન્ શબ્દાન્ કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્યે ઇત્ય્ આદીન્ કેવલં ભાષસે, ન તુ પણ્ડિતો ઽસિ, યતઃ ગતાસૂન્ ગત-પ્રાણાન્ બન્ધૂન્ અગતાસૂંશ્ ચ જીવતો ઽપિ, બન્ધુ-હીના એતે કથં જીવિષ્યન્તીતિ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતા વિવેકિનઃ

મધુસૂદનઃ : હેરે
વિશ્વનાથઃ : ભો અર્જુન ! તવાયં બન્ધ-વધ-હેતુકઃ શોકો ભ્રમ-મૂલક એવ, તથા કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્યે ઇત્ય્ આદિકો વિવેકશ્ ચાપ્રજ્ઞા-મૂલક એવેત્ય્ આહ અશોચ્યાન્ ઇત્ય્ આદિ । અશોચ્યાન્ શોકાનાર્હાન્ એવ ત્વમ્ અન્વશોચો ઽનુશોચિતવાન્ અસિ । તથા ત્વાં પ્રબોધયન્તં માં પ્રતિ પ્રજ્ઞા-વાદાન્ પ્રજ્ઞાયાં સત્યામ્ એવ યે વાદાઃ કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્યે ઇત્ય્ આદીનિ વાક્યાનિ તાન્ ભાષસે, ન તુ તવ કાપિ પ્રજ્ઞા વર્તતે ઇતિ ભાવઃ । યતઃ પણ્ડિતાઃ પ્રજ્ઞાવન્તો ગતાસૂન્ ગતા નિઃસૃતા ભવન્ત્ય્ અસવો યેભ્યસ્ તાન્ સ્થૂલ-દેહાન્ ન શોચન્તિ, તેષાં નશ્વર-ભાવત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અગતાસૂન્ અનિઃસૃત-પ્રાણાન્
સૂક્ષ્મ-દેહાન્ અપિ ન શોચન્તિ, તે હિ મુક્તેઃ પૂર્વં નશ્વરા એવ । ઉભયેષામ્ અપિ તથા તથા સ્વભાવસ્ય દુષ્પરિહરત્વાત્ । મૂર્ખાસ્ તુ પિર્ત્રાદિ-દેહેભ્યઃ પ્રાણેષુ નિઃસૃતેષ્વ્ એવ શોચન્તિ, સૂક્ષ્મ-દેહાંસ્ તુ ન, તે પ્રાયઃ પરિચિન્વન્ત્યસ્ અતસ્ તૈર્ અલમ્ । એતે હિ સર્વે ભીષ્માદયઃ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-દેહ-સહિતા આત્માન એવ । આત્મનાં તુ ઇત્યત્વાત્ તેષુ શોક-પ્રવૃત્તિર્ એવ નાસ્તીત્ય્ અતસ્ ત્વયા યત્ પૂર્વમ્ અર્થ-શાસ્ત્રાત્ ધર્મ-શાસ્ત્રં બલવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ર મયા તુ ધર્મ-શાસ્ત્રાદ્ અપિ જ્ઞાન-શાસ્ત્રં બલવદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એવં અર્જુને તૂષ્ણીં સ્થિતે તદ્-બુદ્ધિમ્ આક્ષિપન્ ભગવાન્ આહ અશોચ્યાન્ ઇતિ । હે અર્જુન ! અશોચ્યાન્ શોચિતુમ્ અયોગ્યાન્ એવ ધાર્તરાષ્ટ્રાંસ્ ત્વં અન્વશોચઃ શોચિતવાન્ અસિ । તથા માં પ્રતિ પ્રજ્ઞા-વાદાન્ પ્રજ્ઞાવતામ્ ઇવ વચનાનિ દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનમ્ ઇત્ય્ આદીનિ, કથં ભીષ્મમ્ ઇત્ય્ આદીનિ ચ ભાષસે, ન ચ તે પ્રજ્ઞા-લેશો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ ભાવઃ । યે તુ પ્રજ્ઞાવન્તસ્ તે ગતાસૂન્ નિર્ગત-પ્રાણાન્ સ્થૂલ-દેહાન્, અગતાસૂંશ્ ચાનિર્ગત-પ્રાણાન્ સૂક્ષ્મ-દેહાંશ્ ચ, શબ્દાદ્ આત્મનશ્ ચ ન શોચન્તિ । અયમ્ અર્થઃ - શોકઃ સ્થૂલ-દેહાનાં વિનાશિત્વાત્, નાન્ત્યઃ સૂક્ષ્મ-દેહાનાં
મુક્તેઃ પ્રાગ્ અવૈનાશિત્વાત્ તદ્વતામ્ આત્મનાં તુ ષડ્-ભાવ-વિકાર-વર્જિતાનાં નિત્યત્વાન્ ન શોચ્યાતેતિ । દેહાત્મ-સ્વભાવ-વિદાં ન કો ઽપિ શોક-હેતુઃ । યદ્-અર્થ-શાસ્ત્રાદ્ ધર્મ-શાસ્ત્રસ્ય બલવત્ત્વમ્ ઉચ્યતે । તત્ કિલ તતો ઽપિ બલવતા જ્ઞાન-શાસ્ત્રેણ પ્રત્યુચ્યતે । તસ્માદ્ અશોચ્યે શોચ્ય-ભ્રમઃ પામર-સાધારણઃ પણ્ડિતસ્ય તે ન યોગ્ય ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 2.12
ન ત્વ્ એવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ ।
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમ્ અતઃ પરમ્

શ્રીધરઃ : અશોચ્યત્વે હેતુમ્ આહ ન ત્વ્ એવાહમ્ ઇતિ । યથાહં પરમેશ્વરો જાતુ કદાચિત્ લીલા-વિગ્રહસ્યાવિર્ભાવ-તિરોભાવતો નાસમ્ ઇતિ તુ નૈવ । અપિ ત્વ્ આસમ્ એવ અનાદિત્વાત્ । ન ચ ત્વં નાસીઃ નાભૂઃ, અપિ ત્વ્ આસીર્ એવ । ઇમે વા જનાધિપા નૃપા નાસન્ન્ ઇતિ ન, અપિ તુ આસન્ન્ એવ મદ્-અંશત્વાત્ । તથાતઃ પરમ્ ઇત ઉપર્ય્ અપિ ન ભવિષ્યામો ન સ્થાસ્યામ ઇતિ ચ નૈવ, અપિ તુ સ્થાસ્યામ એવેતિ જન્મ-મરણ-શૂન્યત્વાદ્ અશોચ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : અથવા સખે ત્વામ્ અહમ્ એવં પૃચ્છામિ । કિં ચ પ્રીત્યાસ્પદસ્ય મરણે દૃષ્ટે સતિ શોકો જાયતે, તત્રેહ પ્રીત્યાસ્પદમ્ આત્મા દેહો વા ? સર્વેષામ્ એવ ભૂતાનાં નૃપ સ્વાત્મૈવ વલ્લભઃ [ભ્પ્ 10.14.57] ઇતિ શુકોક્તેર્ આત્મૈવ પ્રીત્ય્-આસ્પદમ્ ઇતિ ચેત્ તર્હિ જીવેશ્વર-ભેદેન દ્વિવિધસ્યૈવાત્મનો નિત્યત્વાદ્ એવ મરણાભાવાદ્ આત્મા શોકસ્ય વિષયો નેત્ય્ આહ ન ત્વ્ એવાહમ્ ઇતિ । અહં પરમાત્મા જાતુ કદાચિદ્ અપિ પૂર્વં નાસમ્ ઇતિ ન, અપિ ત્વ્ આસમ્ એવ । તથા ત્વમ્ અપિ જીવાત્મા આસીર્ એવ । તથેમે જનાધિપા રાજાનશ્ ચ જીવાત્માન આસન્ન્ એવેતિ પ્રાગ્-અભાવાભાવો દર્શિતઃ । તથા સર્વે વયમ્ અહં ત્વમ્ ઇમે જનાધિપાશ્ ચાતઃ પરં ન ભવિષ્યામો ન સ્થાસ્યામ ઇતિ ન, અપિ તુ સ્થાસ્યામ એવેતિ ધ્વંસાભાવશ્
ચ દર્શિત ઇતિ પરમાત્મનો જીવાત્મનાં ચ નિત્યત્વાદ્ આત્મા ન શોક-વિષય ઇતિ સાધિતમ્ । અત્ર શ્રુતયઃ - નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ [શ્વેતુ 6.13] ઇત્ય્ આદ્યાઃ

બલદેવઃ : એવમ્ અસ્થાન-શોચિત્વાદ્ અપાણ્ડિત્યમ્ અર્જુનસ્યાપાદ્ય તત્ત્વ-જિજ્ઞાસું નિયોજિતાઞ્જલિં તં પ્રતિ સર્વેશ્વરો ભગવાન્ નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ [શ્વેતુ 6.13] ઇતિ શ્રુતિ-સિદ્ધં સ્વસ્માજ્ જીવાનાં ચ પારમર્થિકં ભેદમ્ આહ ન ત્વ્ એવાહમ્ ઇતિ । હે અર્જુન ! અહં સર્વેશ્વરો ભગવાન્ ઇતઃ
પૂર્વસ્મિન્ન્ આદૌ કાલે જાતુ કદાચિન્ નાસમ્ ઇતિ ન, અપિ ત્વ્ આસમ્ એવ । તથા ત્વમ્ અર્જુનો નાસીર્ ઇતિ ન, કિન્ત્વ્ આસીર્ એવ । ઇમે જનાધિપા રાજાનો નાસન્ન્ ઇતિ ન, કિન્ત્વ્ આસન્ન્ એવ । તથેતઃ પરસ્મિન્ન્ અન્તે કાલે સર્વે વયમ્ અહં ચ ત્વં ચ ઇમે ચ ન ભવિષ્યામ ઇતિ ન, કિન્તુ ભવિષ્યામ એવેતિ । સર્વેશ્વરવજ્ જીવાનાં ચ ત્રૈકાલિક-સત્તા-યોગિત્વાત્ તદ્-વિષયકો ન શોકો યુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચાવિદ્યા-કૃતત્વાદ્ વ્યવહારિકો ઽયં ભેદઃ । સર્વજ્ઞે ભગવત્ય્ અવિદ્યા-યોગાત્ । ઇદં જ્ઞાનમ્ ઉપાશ્રિત્ય ઇત્ય્ આદિના મોક્ષે ઽપિ તસ્યાભિદાસ્યમાનત્વાચ્ ચ । ન ચાભેદજ્ઞસ્યાપિ હરેર્ બાધિતાનુવૃત્તિ-ન્યાયેનેયમ્ અર્જુનાદિ-ભેદ-દૃષ્ટિર્ ઇતિ વાચ્યમ્ । તથા સત્ય્ ઉપદેશાસિદ્ધેઃ । મરુ-મરીચિકાદાવ્ ઉદક-બુદ્ધિર્ બાધિતાપ્ય્ અનુવર્તમાના મિથ્યાર્થ-વિષયત્વ-નિશ્ચયાન્
નોદકાહરણાદૌ પ્રવર્તયેદ્ એવમ્ અભેદ-બોધ-બાધિતાપ્ય્ અનુવર્તમાનાર્જુનાદિ-ભેદ-દૃષ્ટિસ્ તત્ત્વ-નિશ્ચયાન્ નોપદેશાદૌ પ્રવર્તયિષ્યતીતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ ।
નનુ ફલવત્ય્ અજ્ઞાતે ઽર્થે શાસ્ત્ર-તાત્પર્ય-વીક્ષણાત્ તાદૃશો ઽભેદસ્ તાત્પર્ય-વિષયો વૈફલ્યાજ્ જ્ઞાતત્વાચ્ ચ । ભેદસ્ તદ્-વિષયો ન સ્યાત્, કિન્તુ અદ્ભ્યો વા એષ પ્રાતર્ ઉદેત્ય્ અપઃ સાયં પ્રવિશતિ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુત્ય્-અર્થવદ્ અનુવાદ્ય એવ સ ઇતિ ચેન્ મન્દમ્ એતત્ । પૃથગ્ આત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટસ્ તતસ્ તેનામૃતત્વમ્ એતિ [શ્વેતુ 1.6] ઇત્ય્ આદિના ભેદ એવામૃતત્વ-ફલ-શ્રવણાત્ । વિરુદ્ધ-ધર્માવચ્છિન્ન-પ્રતિયોગિકતયા લોકે તસ્યાજ્ઞાતત્વાચ્ ચ । તે ચ ધર્મા વિભુત્વાણુત્વ-સ્વામિત્વ-ભૃત્યત્વાદયઃ શાસ્ત્રૈક-ગમ્યા મિથો વિરુદ્ધા બોધ્યાઃ । અભેદસ્ ત્વ્ અફલસ્ તત્ર ફલાનઙ્ગીકારાત્ । અજ્ઞાતશ્ ચ શશ-શૃઙ્ગવદ્ અસત્ત્વાત્ । તસ્માત્ પરમાર્થિકસ્ તદ્-ભેદઃ સિદ્ધઃ

ભ્ગ્ 2.13
દેહિનો ઽસ્મિન્ યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા ।
તથા દેહાન્તર-પ્રાપ્તિર્ ધીરસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ

શ્રીધરઃ : નન્વ્ ઈશ્વરસ્ય તવ જન્માદિ-શૂન્યત્વં સત્યમ્ એવ, જીવાનાં તુ જન્મ-મરણે પ્રસિદ્ધે । તત્રાહ દેહિન ઇત્ય્ આદિ । દેહિનો દેહાભિમાનિનો જીવસ્ય યથાસ્મિન્ સ્થૂલ-દેહે કૌમારાદ્ય્-અવસ્થાસ્ તદ્-દેહ-નિબન્ધના એવ, ન તુ સ્વતઃ, પૂર્વાવાસ્થા-નાશે ।વસ્થાન્તરોત્પત્તાવ્ અપિ સ એવાહમ્ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ । તથૈવ એતદ્-દેહ-નાશે દેહાન્તર-પ્રાપ્તિર્ અપિ લિઙ્ગ-દેહ-નિબન્ધનૈવ । ન તાવદ્ આત્મનો નાશઃ, જાત-માત્રસ્ય પૂર્વ-સંસ્કારેણ સ્તન્ય-પાનાદૌ પ્રવૃત્તિ-દર્શનાત્ । અતો ધીરો ધીમાન્ તત્ર તયોર્ દેહ-નાશોત્પત્ત્યોર્ ન મુહ્યતિ । આત્મૈવ મૃતો જાતશ્ ચેતિ ન મન્યતે

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : નનુ ચાત્મ-સમ્બન્ધેન દેહો ઽપિ પ્રીત્ય્-આસ્પદં સ્યાત્, દેહ-સમ્બન્ધેન પુત્ર-ભ્રાત્રાદયો ઽપિ, તત્-સમ્બન્ધેન તત્-પુત્રાદયો ઽપિ । અતસ્ તેષાં નાશે શોકઃ સ્યાદ્ એવેતિ ચેદ્ અત આહ દેહિન ઇતિ । દેહિનો જીવસ્યાસ્મિન્ દેહે કૌમાર કૌમારં કૌમાર-પ્રાપ્તિર્ ભવતિ, તતઃ કૌમાર-નાશાનન્તરં જરા-પ્રાપ્તિર્ યથા તથૈવ દેહાન્તર-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ । તતસ્ ચાત્મ-સમ્બન્ધિનાં કૌમારાદીનાં પ્રીત્ય્-આસ્પદાનાં નાશે યથા શોકો ન ક્રિયતે તથા દેહસ્યાપિ આત્મ-સમ્બન્ધિનઃ પ્રીત્યાસ્પદસ્ય નાશે શોકો ન કર્તવ્યઃ । યૌવનસ્ય નાશે જરા-પ્રાપ્તૌ શોકો જાયતે ઇતિ ચેત્ કૌમારસ્ય નાશે યૌવન-પ્રાપ્તૌ હર્ષો ઽપિ જાયતે ઇત્ય્ અતો ભીષ્મ-દ્રોણાદીનાં જીર્ણ-દેહ-નાશે ખલુ નવ્ય-દેહાન્તર-પ્રાપ્તૌ
તર્હિ હર્ષઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ભાવઃ । યદ્ વા, એકસ્મિન્ન્ અપિ દેહે કૌમારાદીનાં યથા પ્રાપ્તિસ્ તથૈવૈકસ્યાપિ દેહિનો જીવસ્ય નાના-દેહાનાં પ્રાપ્તિર્ ઇતિ

બલદેવઃ : નનુ ભીષ્માદિ-દેહાવચ્છિન્નાનામ્ આત્મનાં નિત્યત્વે ઽપિ તદ્-દેહાનાં તદ્-ભોગાયતનાનાં નાશે યુક્તઃ શોક ઇતિ ચેત્ તત્રાહ દેહિનો ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ । ત્રૈકાલિકા બહવો દેહા યસ્ય સન્તિ, તસ્ય દેહિનો જીવસ્યાસ્મિન્ વર્તમાને દેહે ક્રમાત્ કૌમાર-યૌવન-જરાસ્ તિસ્રો ઽવસ્થા ભવન્તિ । તાસામ્ આત્મ-સમ્બન્ધિનાં તદ્-ભોગોપયુક્તાનાં પૂર્વ-પૂર્વ-વિનાશેન પર-પર-પ્રાપ્તૌ યથા ન શોકસ્ તથૈવ તદ્-દેહ-વિનાશે સતિ દેહાન્તર-પ્રાપ્તિર્ યયાતિ-યૌવન-પ્રાપ્તિ-ન્યાયેન હર્ષ-હેતુર્ એવેતિ, ન તદ્-દેહ-વિનાશ-હેતુકઃ શોકસ્ તવોચિત ઇતિ ભાવઃ । ધીરો ધીમાન્ દેહ-સ્વભાવ-જીવ-કર્મ-વિપાક-સ્વરૂપ-જ્ઞઃ । અત્ર દેહિન ઇત્ય્ એક-વચનં જાત્ય્-અભિપ્રાયેણ બોધ્યં પૂર્વત્રાત્મ-બહુત્વોક્તેઃ ।
અત્રાહુઃ - એક એવ વિશુદ્ધાત્મા તસ્યાવિદ્યયાપરિચ્છિન્નસ્ય તસ્યાં પ્રતિબિમ્બિતસ્ય વા નાનાત્મત્વમ્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ આકાશમ્ એકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ ભવેત્, તથાત્મૈકો હ્ય્ અનેકસ્થો જલાધારેષ્વ્ ઇવાંશુમાન્ ઇતિ । તદ્-વિજ્ઞાનેન તસ્ય વિનાશે તુ તન્-નાનાત્વ-નિવૃત્ત્યા તદ્-ઐક્યં સિધ્યતીત્ય્ એક-વચનેનૈતત્ પાર્થ-સારથિર્ આહેતિ । તન્-મન્દં જડયા તયા ચૈતન્ય-રાશેશ્ છેદાસમ્ભવાત્ । તૈર્ અપિ તદ્-વિષયત્વાનઙ્ગીકારાચ્ ચ । વાસ્તવે ચ્છેદે વિકારિત્વાદ્ય્-આપત્તિઃ ટઙ્ક-છિન્ન-પાષાણવત્ સ્યાત્ - નીરૂપસ્ય વિભોઃ પ્રતિબિમ્બાસમ્ભવાચ્ ચ । અન્યથાકાશાદિ-ગાદીનાં તદ્-આપત્તિઃ । ન ચ પ્રતીત્ય્-અન્યથાનુપપત્તિર્ એવાકાશસ્ય પ્રતિબિમ્બે માનં તદ્-વર્તિ-ગ્રહ-નક્ષત્ર-પ્રભા-મણ્ડલં
તસ્યિઅવામ્ભસિ ભાસમાનત્વેન પ્રતીતેઃ । આકાશમ્ એકં હિ ઇતિ શ્રુતિસ્ તુ પરમાત્મ-વિષયા તસ્યાકાશવત્ સૂર્યવચ્ ચ બહુ-વૃત્તિકત્વં વદતીત્ય્ અવિરુદ્ધમ્ । ન ચાત્મૈક્યસ્યોપદેષ્ટા સમ્ભવતિ । સ હિ તત્ત્વવિન્ ન વા ? આદ્યે ઽદ્વિતીયમ્ આત્માનં વિજાનતસ્ તસ્યોપદેશ્યાપરિ-સ્ફૂર્તિઃ । અન્ત્યે ત્વ્ અજ્ઞત્વાદ્ એવ નાત્મ-જ્ઞાનોપદેષ્ટૃત્વમ્ । બાધિતાનુવૃત્ત્યાશ્રયણં તુ પૂર્વ-નિરસ્તમ્

ભ્ગ્ 2.14
માત્રા-સ્પર્શાસ્ તુ કૌન્તેય શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખદાઃ ।
આગમાપાયિનો ઽનિત્યાસ્ તાંસ્ તિતિક્ષસ્વ ભારત

શ્રીધરઃ : નનુ તાન્ અહં ન શોચામિ, કિન્તુ તદ્-વિયોગાદિ-દુઃખ-ભાજં મામ્ એવેતિ ચેત્ તત્રાહ માત્રા-સ્પર્શા ઇતિ । મીયન્તે જાયન્તે વિષયા આભિર્ ઇતિ માત્રા ઇન્દ્રિય-વૃત્તયઃ, તાસાં સ્પર્શા વિષયેષુ સમ્બદ્ધાઃ, તે શીતોષ્ણાદિ-પ્રદા ભવન્તિ । તે તુ આગમાપાયિત્વાદ્ અનિત્યા અસ્થિરાઃ । અતસ્ તાન્ તિતિક્ષસ્વ સહસ્વ । યથા જલાતપાદિ-સંસર્ગાસ્ તત્-તત્-કાલ-કૃતાઃ સ્વભાવતઃ શીતોષ્ણાદિ પ્રયચ્છન્તિ એવમ્ ઇષ્ટ-સંયોગ-વિયોગા અપિ સુખ-દુઃખાનિ પ્રયચ્છન્તિ, તેષાં ચાસ્થિરત્વાત્ સહનં તવ ધીરસ્યોચિતં ન તુ તન્-નિમિત્ત-હર્ષ-વિષાદ-પારવશ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : નનુ સત્યમ્ એવ તત્ત્વમ્ । તદ્ અપ્ય્ અવિવેકિનો મમ મન એવાનર્થકાનિ વૃતહિવ શોક-મોહ-વ્યાપ્તં દુઃખયતીતિ । તત્ર ન કેવલમ્ એકં મન એવાપિ તુ મનસો વૃત્તયો ઽપિ સર્વાસ્ ત્વ્ અગાદીન્દ્રિય-રૂપાઃ સ્વ-વિષયાન્ અનુભાવ્યાનર્થકારિણ્ય ઇત્ય્ આહ માત્રા ઇન્દ્રિય-ગ્રાહ્ય-વિષયાસ્ તેષાં સ્પર્શા અનુભવાઃ । શીતોષ્ણેત્ય્ આગમાપાયિન ઇતિ યદ્ એવ શીતલ-જલાદિકમ્ ઉષ્ણ-કાલે સુખદમ્ । તદ્ એવ શીત-કાલે દુઃખદમ્ અતો ઽનિયતત્વાદ્ આગમાપાયિત્વાચ્ ચ તાન્ વિષયાનુભવાન્ તિતિક્ષસ્વ સહસ્વ । તેષાં સહનમ્ એવ શાસ્ત્ર-વિહિતો ધર્મઃ । નહિ માઘે માસિ જલસ્ય દુઃખત્વ-બુદ્ધ્યૈવ શાસ્ત્રે વિહિતઃ સ્નાન-રૂપો ધર્મસ્ ત્યજ્યતે
। ધર્મ એવ કાલે સર્વાનર્થ-નિવર્તકો ભવતિ । એવમ્ એવ યે પુત્ર-ભ્રાત્રાદ્યોત્પત્તિ-કાલે ધનાદ્ય્-ઉપાર્જન-કાલે ચ સુખદાસ્ ત એવ મૃત્યુ-કાલે દુઃખદા આગમાપાયિનો ઽનિત્યાસ્ તાન્ અપિ તિતિક્ષસ્વ । ન તુ તદ્-અનુરોધેન યુદ્ધ-રૂપઃ શાસ્ત્ર-વિહિતઃ સ્વ-ધર્મસ્ ત્યાજ્યો વિહિત-ધર્માનાચરણં ખલુ કાલે મહાનર્થકૃદ્ એવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ ભીષ્માદયો મૃતાઃ કથં ભવિષ્યન્તીતિ તદ્-દુઃખ-નિમિત્તઃ શોકો માભૂત્ । તદ્-વિચ્છેદ-દુઃખ-નિમિત્તસ્ તુ મે મન-પ્રભૃતીનિ પ્રદહન્તીતિ ચેત્ તત્રાહ માત્રેતિ । માત્રાસ્ ત્વ્ અગાદીન્દ્રિય-વૃત્તયઃ મીયન્તે પરિચ્છિદ્યન્તે વિષયા અભિર્ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । સ્પર્શાસ્ તાભિર્ વિષયાણામ્ અનુભવાન્તે ખલુ શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખદા ભવન્તિ । યદ્ એવ શીતલમ્ ઉદકં ગ્રીષ્મે સુખદં તદ્ એવ હેમન્તે દુઃખદમ્ ઇત્ય્ અતો ઽનિયતત્વાદ્ આગમાપાયિત્વાચ્ ચાનિત્યાન્ અસ્થિરાંસ્ તાન્ તિતિક્ષસ્વ સહસ્વ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ માઘ-સ્નાનં દુઃખ-કરમ્ અપિ ધર્મતયા વિધાનાદ્ યથા ક્રિયતે તથા
ભીષ્માદિભિઃ સહ યુદ્ધં દુઃખ-કરમ્ અપિ તથા વિધાનાત્ કાર્યમ્ એવ । તત્રત્યો દુઃખાનુભવસ્ ત્વ્ આગન્તુકો ધર્મ-સિદ્ધત્વાત્ સોઢવ્યઃ । ધર્માજ્ જ્ઞાનોદયેન મોક્ષ-લાભે તૂત્તરત્ર તસ્ય નાનુવૃત્તિશ્ ચ જ્ઞાન-નિષ્ઠા પરિપાકં વિનૈવ ધર્મ-ત્યાગસ્ ત્વ્ અનર્થ-હેતુર્ ઇતિ । કૌન્તેય ભારતેતિ પદાભ્યામ્ ઉભય-કુલ-શુદ્ધસ્ય તે ધર્મ-ભ્રંશો નોચિત ઇતિ સૂચ્યતે

ભ્ગ્ 2.15
યં હિ ન વ્યથયન્ત્ય્ એતે પુરુષં પુરુષર્ષભ ।
સમ-દુઃખ-સુખં ધીરં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

શ્રીધરઃ : તત્-પ્રતિકાર-પ્રયત્નાદ્ અપિ તત્-સહનમ્ એવોચિતં મહા-ફલત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ યં હીતિ । એતે માત્રા-સ્પર્શા યં પુરુષં ન વ્યથયન્તિ નાભિભવન્તિ । સમે દુઃખ-સુખે સ તમ્ । સ તૈર્ અવિક્ષિપ્યમાણો ધર્મ-જ્ઞાન-દ્વારા અમૃતત્વાય મોક્ષાય કલ્પતે યોગ્યો ભવતિ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : એવં વિચારેણ તત્-તત્-સહનાભ્યાસે સતિ તે વિષયાનુભવાઃ કાલે કિલ નાપિ દુઃખયન્તિ । યદિ ચ ન દુઃખયન્તિ, તદાત્મ-મુક્તિઃ સ્વ-પ્રત્યાસન્નૈવેત્ય્ આહ યમ્ ઇતિ । અમૃતત્વાય મોક્ષાય

બલદેવઃ : ધર્માર્થ-દુઃખ-સહનાભ્યાસસ્યોત્તરત્ર સુખ-હેતુત્વં દર્શયન્ન્ આહ યં હીતિ । એતે માત્રા-સ્પર્શાઃ પ્રિયાપ્રિય-વિષયાનુભાવા યં ધીરં ધિયમ્ ઈરયતિ ધર્મેષ્વ્ ઇતિ વ્યુત્પત્તેર્ ધર્મ-નિષ્ઠં પુરુષં ન વ્યથયન્તિ સુખ-દુઃખ-મૂર્ચ્છિતં ન કુર્વન્તિ સો ઽમૃતત્વાય મુક્તયે કલ્પ્યતે । ન તુ તાદૃશો દુઃખ-સુખ-મૂર્ચ્છિત ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉક્તમ્ અર્થં સ્ફુટયન્ પુરુષં વિશિનષ્ટિ સમેતિ । ધર્માનુષ્ઠાનસ્ય કષ્ટ-સાધ્યત્વાદ્ દુઃખમ્ અનુષઙ્ગ-લબ્ધં સુખં ચ યસ્ય સમં ભવતિ તાભ્યાં
મુખ-મ્લાનિતોલ્લાસ-રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 2.16
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોર્ અપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ

શ્રીધરઃ : નનુ તથાપિ શીતોષ્ણાદિકમ્ અતિદુઃસહં કથં સોઢવ્યમ્ । અત્યન્તં તત્-સહને ચ કદાચિદ્ દેહ-નાશઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તત્ત્વ-વિચારતઃ સર્વં સોઢું શક્યમ્ ઇત્ય્ આશયેનાહ નાસતો વિદ્યત ઇતિ । અસતો ઽનાત્મ-ધર્મત્વાદ્ અવિદ્યમાનસ્ય શીતોષ્ણાદેર્ આત્મનિ ભાવઃ સત્તા ન વિદ્યતે । તથા સતઃ સત્-સ્વભાવસ્યાત્મનો ઽભાવો નાશો ન વિદ્યતે । એવમ્ ઉભયોઃ સદ્-અસતોર્ અન્તો નિર્ણયો દૃષ્ટઃ । કૈઃ ? તત્ત્વ-દર્શિભિઃ વસ્તુ-યાથાર્થ્ય-વેદિભિઃ । એવમ્ભૂત-વિવેકેન સહસ્વેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : એતચ્ ચ વિવેક-દશાન્ અધિરૂઢાન્ પ્રતિ ઉક્તમ્ । વસ્તુતસ્ તુ અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષઃ ઇતિ શ્રુતેર્ જીવાત્મનશ્ ચ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-દેહાભ્યાં તદ્-ધર્મૈઃ શોક-મોહાદિભિશ્ ચ સમ્બન્ધો નાસ્ત્ય્ એવ । તત્-સમ્બન્ધસ્ય અવિદ્યા કલ્પિતત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ નેતિ । અસતો ઽનાત્મ-ધર્મત્વાદ્ આત્મનિ જીવે અવર્તમાનસ્ય શોક-મોહાદેસ્ તદ્-આશ્રયસ્ય દેહસ્ય ચ ભાવઃ સત્તા નાસ્તિ । તથા સતઃ સત્ય-રૂપસ્ય જીવાત્મનો ઽભાવો નાશો નાસ્તિ । તસ્માદ્ ઉભયોર્ એતયોર્ અસત્-સતોર્ અન્તો નિર્ણયો ઽયં દૃષ્ટઃ । તેન ભીષ્માદિષુ ત્વદ્-આદિષુ ચ જીવાત્મસુ સત્યત્વાદ્ અનશ્વરેષુ દેહ-દૈહિક-વિવેક-શોક-મોહાદયો નૈવ સન્તિ કથં ભીષ્માદયો નઙ્ક્ષન્તિ । કથં
વા તાંસ્ ત્વં શોચસીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : તદ્ એવં ભગવતા પાર્થસ્યાસ્થાનાશોચિત્વેન તત્-પાણ્ડિત્યમ્ આક્ષિપ્તમ્ । શોક-હરં ચ સ્વોપાસનમ્ એવ તચ્ ચોપાસોપાસક-ભેદ-ઘટિતમ્ ઇત્ય્ ઉપાસ્યાજ્ જીવાંશિનઃ સ્વસ્માદ્ ઉપાસકાનાં જીવાંશાનાં તાત્ત્વિકં દ્વૈતમ્ ઉપદિષ્ટમ્ । અથ યદ્ આત્મ-તત્ત્વેન તુ બ્રહ્મ-તત્ત્વં દીપોપમેનેહ યુક્તઃ પ્રપશ્યેત્ [શ્વેતુ 2.15] ઇત્ય્ આદાવ્ અંશ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનસ્યાંશિ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનોપયોગિત્વ-શ્રવણાત્ તદ્ આદૌ સનિષ્ઠાદીન્ સર્વાન્ પ્રત્યવિશેષેણોપદેશ્યં તચ્ ચ દેહાત્મનોર્ વૈધર્મ્ય-ધિયમ્ અન્તરા ન સ્યાદ્ ઇતિ તદ્-વૈધર્મ્ય-બોધાયારભ્યતે નાસત ઇત્ય્ આદિભિઃ । અસતઃ પરિણામિનો દેહાદેર્ ભાવો ઽપરિણામિત્વં ન વિદ્યતે
। સતો ઽ પરિણામિન આત્મનસ્ ત્વ્ અભાવઃ પરિણામિત્વં ન વિદ્યતે । દેહાત્માનૌ પરિણામાપરિણામ-સ્વભાવૌ ભવતઃ । એવમ્ ઉભયોર્ અસત્-સચ્-છબ્દિતયોર્ દેહાત્મનોર્ અન્તો નિર્ણયસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિસ્ તદ્-ઉભય-સ્વભાવ-વેદિભિઃ પુરુષૈર્ દૃષ્ટો ઽનુભૂતઃ । અત્રાસચ્-છબ્દેન વિનશ્વરં દેહાદિ જડં સચ્-છબ્દેન ત્વ્ અવિનશ્વરમ્ આત્મ-ચૈતન્યમ્ ઉચ્યતે । એવમ્ એવ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે ઽપિ નિર્ણીતં દૃષ્ટં જ્યોતીંષિ વિષ્ણુર્ ભુવનાનિ વિષ્ણુર્ [વિપ્ 2.12.38] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય યદ્ અસ્તિ યન્ નાસ્તિ ચ વિપ્ર-વર્ય [?] ઇત્ય્ અસ્તિ । નાસ્તિ-શબ્દ-વાચ્યયોશ્ ચેતન-જડયોસ્ તથાત્વં વસ્ત્વ્ અસ્તિ કિં કુત્રદ્ચિદ્ ઇત્ય્ આદિભિર્ નિરૂપિતઃ । તત્ર નાસ્તિ શબ્દ-વાચ્યં
જડમ્ । અસ્તિ-શબ્દવાત્યં તુ ચૈતન્યમ્ ઇતિ સ્વયમ્ એવ વિવૃતમ્ । યત્ તુ સત્-કાર્ય-વાદ-સ્થાપનાયૈ તત્-પદ્યમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તન્-નિરવધાનં દેહાત્મ-સ્વભાવાનભિજ્ઞાન-મોહિતં પ્રતિ તન્-મોહ-વિનિવૃત્તયે તત્-સ્વભાવાભિજ્ઞાપનસ્ય પ્રકૃતત્વાત્

ભ્ગ્ 2.17
અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
વિનાશમ્ અવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્ કર્તુમ્ અર્હતિ

શ્રીધરઃ : અત્ર સત્-સ્વભાવમ્ અવિનાશિ વસ્તુ સામાન્યેનોક્તં તતં તત્-સાક્ષિત્વેન વ્યાપ્તં તં તુ આત્મ-સ્વરૂપમ્ અવિનાશિ વિનાશ-શૂન્યં વિદ્ધિ જાનીહિ । તત્ર હેતુમ્ આહ વિનાશમ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ઇત્ય્ અસ્યાર્થં સ્પષ્ટયતિ અવિનાશીતિ । તં જીવાત્મ-સ્વરૂપં યેન સર્વમ્ ઇદં શરીરં તતં વ્યાપ્તમ્ । નનુ શરીર-માત્ર-વ્યાપિ-ચૈતન્યત્વે જીવાત્મનો મધ્યમ-પરિમાણત્વેન અનિત્યત્વ-પ્રસક્તિઃ ? મૈવમ્ । સૂક્ષ્માણામ્ અપ્ય્ અહં જીવઃ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેઃ । એષોણુર્ આત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્ પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશ ઇતિ,
બાલાગ્ર-શત-ભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ [શ્વેતુ 5.9] ઇતિ,
આરાગ્ર-માત્રો હ્ય્ અપરો ઽપિ દૃષ્ટઃ ઇતિ શ્રુતિભ્યશ્ ચ તસ્ય પરમાણુ-પરિમાણત્વમ્ એવ । તદ્ અપિ સમ્પૂર્ણ-દેહ-વ્યાપિ-શક્તિમત્ત્વં જતુ-જટિતસ્ય મહા-મણેર્ મહૌષધિ-ખણ્ડસ્ય વા શિરસ્ય્ ઉરસિ વા ધૃતસ્ય સમ્પૂર્ણ-દેહ-પુષ્ટિ-કરણ-શક્તિમત્ત્વમ્ ઇવ નાસમઞ્જસમ્ । સ્વર્ગ-નરક-નાના-યોનિષુ ગમનં ચ તસ્યોપાધિ-પારવશ્યાદ્ એવ । તદ્ ઉક્તં પ્રાણમ્ અધિકૃત્ય દત્તાત્રયેણ યેન સંસરતે પુમાન્ ઇતિ । અતએવાસ્ય સર્વ-ગતત્વમ્ અપ્ય્ અગ્રિમ-શ્લોકે વક્ષ્યમાણં નાસમઞ્જસમ્ । અતએવાવ્યયસ્ય નિત્યસ્ય નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ [શ્વેતુ 6.13] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદ્ વા, નનુ દેહો જીવાત્મા પરમાત્મેત્ય્ એતદ્ વસ્તુ-ત્રિકં મનુષ્ય-તિર્યગ્-આદિષુ સર્વત્ર દૃશ્યતે, તત્રાદ્યયોર્ દેહ-જીવયોસ્ તત્ત્વં નાસતો વિદ્યતે ભાવઃ ઇત્ય્ અનેનોક્તમ્ । તૃતીયસ્ય પરમાત્મ-વસ્તુનઃ કિં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ અવિનાશિ ત્વ્ ઇતિ । તુ ભિન્નોપક્રમે । પરમાત્મનો માયા-જીવાભ્યાં સ્વરૂપતઃ પાર્થક્યાદ્ ઇદં જગત્

બલદેવઃ : ઉક્તં જીવાત્મ-દેહયોઃ સ્વભાવં વિશદયત્ય્ અવિનાશીતિ દ્વાભ્યામ્ । તજ્ જીવાત્મ-તત્ત્વમ્ અવિનાશિ નિત્યં વિદ્ધિ । યેન સર્વમ્ ઇદં શરીરં તતં ધર્મ-ભૂતેન જ્ઞાનેન વ્યાપ્તમ્ અસ્તિ । અસ્યાવ્યયસ્ય પર્માણુત્વેન ચ વિનાશાનર્હસ્ય વિનાશં ન કશ્ચિત્ સ્થૂલો ઽર્થઃ કર્તુમ્ અર્હતિ પ્રાણસ્યેવ દેહઃ । ઇહ જીવાત્મનો દેહ-પરિમિતત્વં ન પ્રત્યેતવ્યમ્ । એષો ઽણુર્ આત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્ પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશ [ંઉણ્ડુ 3.1.9] ઇત્ય્ આદિષુ તસ્ય પરમાણુત્વ-શ્રવણાત્ । તાદૃશસ્ય નિખિલ-દેહ-વ્યાપ્તિસ્ તુ ધર્મ-ભૂત-જ્ઞાનેનૈવ સ્યાત્ । એવમ્ આહ ભગવાન્ સૂત્રકારઃ - ગુણાદ્ વાલોકવદ્ [વ્સ્. 2.3.26] ઇતિ । ઇહાપિ સ્વયં વક્ષ્યતિ
યથા પ્રકાશયત્ય્ એકઃ [ગીતા 13.33] ઇત્ય્ આદિના

ભ્ગ્ 2.18
અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ ।
અનાશિનો ઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારત

શ્રીધરઃ : આગમાપાય-ધર્મકં સન્દર્શ્યતિ અન્તવન્ત ઇતિ । અન્તો વિનાશો વિદ્યતે યેષાં તે અન્તવન્તઃ । નિત્યસ્ય સર્વદૈક-રૂપસ્ય શરીરિણઃ શરીરવતઃ । અતએવાનાશિનો વિનાશ-રહિતસ્ય અપ્રમેયસ્યપરિચ્છિન્નસ્યાત્મન ઇમે સુખ-દુઃખાદિ-ધર્મક-દેહા ઉક્તાસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ । યસ્માદ્ એવમ્ આત્મનો ન વિનાશઃ, ન ચ સુખ-દુઃખાદિ-સમ્બન્ધઃ, તસ્માન્ મોહજં શોક્તં ત્યક્ત્વા યુધ્યસ્વ । સ્વધર્મં મા ત્યક્ષીર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ સ્ફુરણ-રૂપસ્ય સતઃ કથમ્ અવિનાશિત્વં તસ્ય દેહ-ધર્મત્વાદ્ દેહસ્ય ચાનુક્ષણ-વિનાશાદ્ ઇતિ ભૂત-ચૈતન્ય-વાદિનસ્ તાન્ નિરાકુર્વન્ન્ આસતો વિદ્યતે ભાવ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ અન્તવન્ત ઇતિ । અન્તવન્તો વિનાશિન ઇમે ઽપરોક્ષા દેહા ઉપચિતાપચિત-રૂપત્વાચ્ છરીરાણિ । બહુ-વચનાત્ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-કારણ-રૂપા વિરાટ્-સૂત્રાવ્યાકૃતાખ્યાઃ સમષ્ટિ-વ્યષ્ટ્ય્-આત્મનઃ સર્વે નિત્યસ્યાવિનાશિન એવ શરીરિણ આધ્યાસિક-સમ્બન્ધેન શરીરવતએકસ્યાત્મનઃ સ્વ-પ્રકાશ-સ્ફુરણ-રૂપસ્ય સમ્બન્ધિનો દૃશ્યત્વેન ભોગ્યત્વેન ચોક્તાઃ શ્રુતિભિર્ બ્રહ્મ-વાદિભિશ્ ચ । તથા ચ તૈત્તિરીયકે ઽન્નમયાદ્યાનન્દમયાનન્તાન્ પઞ્ચ કોશાન્ કલ્પયિત્વા તદ્-અધિષ્ઠાનમ્ અકલ્પિતં બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા
[તૈત્તુ 2.5] ઇતિ દર્શિતમ્ । તત્ર પઞ્ચીકૃત-પઞ્ચ-મહાભૂત-તત્-કાર્યાત્મકો વિરાણ્-મૂર્ત-રાશિર્ અન્ન-મય-કોશઃ સ્થૂલ-સમષ્ટિઃ । તત્-કારણી-ભૂતો ઽપઞ્ચીકૃત-પઞ્ચ-મહા-ભૂત-તત્-કાર્યાત્મકો હિરણ્યગર્ભઃ સૂત્રમ્ અમૂર્ત-રાશિઃ સૂક્ષ્મ-સમષ્ટિઃ ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ [બૌ 1.6.1] ઇતિ બૃહદ્-આરણ્યકોક્ત-ત્ર્ય્-અન્નાત્મકઃ સર્વ-કર્માત્મકત્વેન ક્રિયા-શક્તિ-માત્રમ્ આદાય પ્રાણ-મય-કોશ ઉક્તઃ । નામાત્મકત્વેન જ્ઞાન-શક્તિ-માત્રમ્ આદાયમનોમય-કોશ ઉક્તઃ । રૂપાત્મકત્વેન તદ્-ઉભયાશ્રયતયા કર્તૃત્વમ્ આદાય વિજ્ઞાન-મય-કોશ ઉક્તઃ । તતઃ પ્રાણ-મય-મનો-મય-વિજ્ઞાન-મયાત્મૈક એવ હિરણ્યગર્ભાખ્યો લિઙ્ગ-શરીર-કોશઃ । તત્-કારણીભૂતસ્
તુ માયોપહિત-ચૈતન્યાત્મા સર્વ-સંસ્કાર-શેષો ઽવ્યાકૃતાખ્ય આનન્દ-મય-કોશઃ । તે ચ સર્વ એકસ્યૈવાત્મનઃ શરીરાણીત્ય્ ઉક્તમ્ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા યઃ પૂર્વસ્ય [તૈત્તુ 2.3.4] ઇતિ । તસ્ય પ્રાણ-મયસ્યૈષ એવ શરીરે ભવઃ શારીર આત્મા યઃ સત્ય-જ્ઞાનાદિ-લક્ષણો ગુહા-નિહિતત્વેનોક્તઃ પૂર્વસ્યાન્ન-મયસ્ય । એવં પ્રાણ-મય-મનો-મય-વિજ્ઞાન-મયાનન્દ-મયેષુ યોજ્યમ્ ।
અથવેમે સર્વે દેહાસ્ ત્રૈલોક્ય-વર્તિ-સર્વ-પ્રાણિ-સમ્બન્ધિન એકસ્યૈવાત્મન ઉક્તા ઇતિ યોજના । તથા ચ શ્રુતિઃ -
એકો દેવઃ સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વ-વ્યાપી સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વ-ભૂતાધિવાસઃ
સાક્ષી ચેતો કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ ॥ [શ્વેતુ 6.11]
ઇતિ સર્વ-શરીર-સમ્બન્ધિનમ્ એકમ્ આત્માનં નિત્યં વિભું દર્શયતિ ।
નનુ નિત્યત્વં યાવત્-કાલ-સ્થાયિત્વં તથા ચાવિદ્યાદિવત્ કાલેન સહ નાશે ઽપિ તદ્-ઉપપન્નમ્ ઇત્ય્ અત આહ અનાશિન ઇતિ । દેશતઃ કાલતો વસ્તુતશ્ ચપરિચ્છિનસ્યાવિદ્યાદેઃ કલ્પિતત્વેનાનિત્યત્વે ઽપિ યાવત્-કાલ-સ્થાયિ-સ્વરૂપમ્ ઔપચારિકં નિત્યત્વં વ્યવહ્રિયતે યાવદ્-વિકારં તુ વિભાગો લોકવત્ [વ્સ્ 2.3.7] ઇતિ ન્યાયાત્ । આત્મનસ્ તુ પરિચ્છેદ-ત્રય-શૂન્યસ્યાકલ્પિતસ્ય વિનાશ-હેત્વ્-અભાવાન્ મુખ્યમ્ એવ કૂટસ્થ-નિત્યત્વં ન તુ પરિણામિ-નિત્યત્વં યાવત્-કાલ-સ્થાયિત્વં ચેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
નન્વ્ એતાદૃશે દેહિનિ કિંચિત્ પ્રમાણમ્ અવશ્યં વાચ્યમ્ અન્યથા નિષ્પ્રમાણસ્ય તસ્યાલીકત્વાપત્તેઃ શાસ્ત્રારમ્ભ-વૈયર્થ્યાપત્તેશ્ ચ । તથા ચ વસ્તુ-પરિચ્છેદો દુષ્પરિહરઃ શાસ્ત્ર-યોનિત્વાત્ [વ્સ્ 1.1.3] ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ । અત આહ અપ્રમેયસ્યેતિ । એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ એતદ્ અપ્રમયં ધ્રુવમ્ [બૌ 4.7.2] અપ્રમયમ્ અપ્રમેયમ્ ।
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ । [કઠુ 5.15]
તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ [ંઉણ્ડુ 2.2.10]
ઇતિ ચ શ્રુતેઃ સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્ય-રૂપ એવાત્માતસ્ તસ્ય સર્વ-ભાસકસ્ય સ્વભાનાર્થં ન સ્વભાસ્યાપેક્ષા, કિન્તુ કલ્પિતાજ્ઞાન-તત્-કાર્ય-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં કલ્પિત-વૃત્તિ-વિશેષાપેક્ષા । કલ્પિતસ્યૈવ કલ્પિત-વિરોધિત્વાત્ । યક્ષાનુરૂપો બલિઃ ઇતિ ન્યાયાત્ । તથા ચ સર્વ-કલ્પિત-નિવર્તક-વૃત્તિ-વિશેષોત્પત્ત્ય્-અર્થં શાસ્ત્રારમ્ભઃ, તસ્ય તત્ત્વમ્ અસ્ય્ આદિ-વાક્ય-માત્રાધીનત્વાત્ । સ્વતઃ સર્વદાભાસમાનત્વાત્ સર્વ-કલ્પનાધિષ્ઠાનત્વાદ્ દૃશ્યમાત્ર-ભાસકત્વાચ્ ચ ન તસ્ય તુચ્છત્વાપત્તિઃ । તથા ચૈકમ્ એવાદ્વિતીયં સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મેત્ય્ આદિ-શાસ્ત્રમ્ એવ સ્વ-પ્રમેયાનુરોધેન સ્વસ્યાપિ કલ્પિતત્વમ્ આપાદયતિ અન્યથા સ્વ-પ્રામાણ્યાનુપપત્તેઃ ।
કલ્પિતસ્ય ચાકલ્પિત-પરિચ્છેદકત્વં નાસ્તીતિ પ્રાક્-પ્રતિપાદિતમ્ । આત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વં ચ યુક્તિતો ઽપિ ભગવત્-પૂજ્યપાદૈર્ ઉપપાદિતમ્ । તથા હિ - યત્ર જિજ્ઞાસોઃ સંશય-વિપર્યય-વ્યતિરેક-પ્રમાણાનામ્ અન્યતમમ્ અપિ નાસ્તિ તત્ર તદ્-વિરોધિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ સર્વત્ર દૃષ્ટમ્ । અન્યથા ત્રિતયાન્યતમાપત્તેઃ । આત્મનિ ચાહં વા નાહં વેતિ ન કસ્યચિત્ સંશયઃ । નાપિ નાહમ્ ઇતિ વિપર્યયો વ્યતિરેકઃ પ્રમા વેતિ તત્-સ્વરૂપ-પ્રમા સર્વદાસ્તીતિ વાચ્યં તસ્ય સર્વ-સંશય-વિપર્યય-ધર્મિત્વાત્ । ધર્મ્યશે સર્વમ્ અભ્રાન્તં પ્રકારે તુ વિપર્યયઃ ઇતિ ન્યાયાત્ । અત એવોક્તમ્ -
પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં ચ પ્રમાભાસસ્ તથૈવ ચ ।
કુર્વન્ત્ય્ એવ પ્રમાં યત્ર તદ્-અસમ્ભાવના કુતઃ ॥ [બૃહદ્-વામનપ્ 1.4.874]
પ્રમાભાસઃ સંશયઃ । સ્વ-પ્રકાશે સદ્-રૂપે ધર્મિણિ પ્રમાણાપ્રમાણયોર્ વિશેષો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । આત્મનો ઽભાસમાનત્વે ચ ઘટ-જ્ઞાનં મયિ જાતં ન વેત્ય્ આદિ-સંશયઃ સ્યાત્ । ન ચાન્તર-પદાર્થે વિષયસ્યૈવ સંશયાદિ-પ્રતિબન્ધકત્વ-સ્વભાવઃ । બાહ્ય-પદાર્થે ક્ પ્તેન વિરોધિ-જ્ઞાનેનૈવ સંશયાદિ-પ્રતિબન્ધ-સંભવ આન્તર-પદાર્થે સ્વભાવ-ભેદ-કલ્પનાયા અનૌચિત્યાત્ । અન્યથા સર્વ-વિપ્લવાપત્તેઃ । આત્મ-મનો-યોગ-માત્રં ચાત્મ-સાક્ષાત્કારે હેતુઃ । યસ્ય ચ જ્ઞાન-માત્રે હેતુત્વાદ્ ઘટાદિ-ભાને ઽપ્ય્ આત્મ-ભાનં સમૂહાલમ્બન-ન્યાયેન તાર્કિકાણાં પ્રવરેણાપિ દુર્નિવારં । ન ચ
ચાક્ષુષત્વ-માન-સત્ત્વાદિ-સઙ્કરઃ । લૌકિકત્વાલૌકિકત્વવદ્ અંશ-ભેદેનોપપત્તેઃ । સઙ્કરસ્યાદોષત્વાચ્ ચાક્ષુષત્વાદેર્ જાતિત્વાનભ્યુપગમાદ્ વા । વ્યવસાયમાત્ર એવાત્મભાન-સામગ્ર્યા વિદ્યમાનત્વાદ્ અનુવ્યવસાયો ઽપ્ય્ અપાસ્તઃ । ન ચ વ્યવસાય-ભાનાર્થં સ તસ્ય દીપવત્ સ્વ-વ્યવહારે સજાતીયાનપેક્ષત્વાત્ । ન હિ ઘટ-તજ્-જ્ઞાનયોર્ ઇવ વ્યવસાયાનુવ્યવસાયયોર્ અપિ વિષયત્વ-વિષયિત્વ-વ્યવસ્થાપકં વૈજાત્યમ્ અસ્તિ વ્યક્તિ-ભેદાતિરિક્ત-વૈધર્મ્યાનભ્યુપગમાત્ । વિષયત્વાવચ્છેદક-રૂપેણૈવ વિષયિત્વાભ્યુપગમે ઘટ-તજ્-જ્ઞાનયોર્ અપિ તદ્-ભાવાપત્તિર્ અવિશેષાત્ ।

નનુ યથા ઘટ-વ્યવહારાર્થં ઘટ-જ્ઞાનમ્ અભ્યુપેયતે તથા ઘટ-જ્ઞાન-વ્યવહારાર્થં ઘટ-જ્ઞાન-વિષયં જ્ઞાનમ્ અભ્યુપેયં વ્યવહારાસ્ય વ્યવહર્તવ્ય-જ્ઞાન-સાધ્યત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । કાનુપપત્તિર્ ઉદ્ભાવિતા દેવાનાં-પ્રિયેણ સ્વ-પ્રકાશ-વાદિનઃ । નહિ વ્યવહર્તવ્ય-ભિન્નત્વમ્ અપિ જ્ઞાન-વિશેષણં વ્યવહાર-હેતુતાવચ્છેદકં ગૌરવાત્ । તથા ચેશ્વર-જ્ઞાનવદ્યોગિ-જ્ઞાનવત્ પ્રમેયમ્ ઇતિ જ્ઞાનવચ્ ચ સ્વેનૈવ સ્વ-વ્યવહારોપપત્તૌ ન જ્ઞાનાન્તર-કલ્પનાવકાશઃ । અનુવ્યવસાયસ્યાપિ ઘટ-જ્ઞાન-વ્યવહાર-હેતુત્વં કિં ઘટ-જ્ઞાન-જ્ઞાનત્વેન કિં વા ઘટ-જ્ઞાનત્વેનૈવેતિ વિવેચનીયમ્ । ઉભયસ્યાપિ તત્ર સત્ત્વાત્ । તત્ર ઘટ-વ્યવહારે ઘટ-જ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુતાયાઃ ક્ પ્તત્વાત્ તેનૈવ
રૂપેણ ઘત-જ્ઞાન-વ્યવહારે,પિ હેતુતોપપત્તૌ ન ઘટ-જ્ઞાન-જ્ઞાનત્વં હેતુતાવચ્છેદકં ગૌરવાન્ માનાભાવાચ્ ચ । તથા ચ નાનુવ્યવસાય-સિદ્ધિર્ એકસ્યૈવ વ્યવસાયસ્ય વય્વસાતરિ વ્યવસેયે વ્યવસાયે ચ વ્યવહાર-જનકત્વોપપત્તેર્ ઇતિ ત્રિપુટી-પ્રત્યક્ષ-વાદિનઃ પ્રાભાકરાઃ ।
ઔપનિષદાસ્તુ મન્યન્તે સ્વ-પ્રકાશ-જ્ઞાન-રૂપ એવાત્મા ન સ્વપ્રકાશ-જ્ઞાનાશ્રયઃ કર્તૃ-કર્મ-વિરોધેન તદ્-ભાનાનુપપત્તેઃ । જ્ઞાન-ભિન્નત્વે ઘટાદિવજ્-જડત્વેન કલ્પિતત્વાપત્તેશ્ ચ । સ્વપ્રકાશ-જ્ઞાન-માત્ર-સ્વરૂપો ઽપ્ય્ આત્માવિદ્યોપહિતઃ સન્ સાક્ષીત્ય્ ઉચ્યતે । વૃત્તિ-મદ્-અન્તઃકરણોપહિતઃ પ્રમાતેત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્ય ચક્ષુર્-આદીનિ કરણાનિ । સ ચક્ષુર્-આદિ-દ્વારાન્તઃ-કરણ-પરિણામેન ઘટાદીન્ વ્યાપ્ય તદ્-આકારો ભવતિ । તતો ઘટાવચ્છિન્ન-ચૈતન્યં પ્રમાત્ર-ભેદાત્ સ્વાજ્ઞાનં નાશયદ્ અપરોક્ષં ભવતિ । ઘટં ચ સ્વાવચ્છેદકં સ્વ-તાદાત્મ્યાધ્યાસાદ્ ભાસયતિ । અન્તઃ-કરણ-પરિણામશ્ ચ વૃત્ત્યાખ્યો ઽતિસ્વચ્છઃ સ્વાવચ્છિન્નેનૈવ ચૈતન્યેન ભાસ્યત
ઇત્ય્ અન્તઃ-કરણ-તદ્-વૃત્તિ-ઘટાનામ્ અપરોક્ષતા । તદ્ એતદ્ આકાર-ત્રયમ્ અહં જાનામિ ઘટમ્ ઇતિ । ભાસક-ચૈતન્યસ્યૈક-રૂપત્વે ઽપિ ઘટં પ્રતિ વૃત્ત્ય્-અપેક્ષત્વાત્ પ્રમાતૃતા । અન્તઃકરણ-તદ્-વૃત્તીઃ પ્રતિ તુ વૃત્ત્ય્-અનપેક્ષત્વાત્ સાક્ષિતેતિ વિવેકઃ । અદ્વૈત-સિદ્ધૌ સિદ્ધાન્ત-બિન્દૌ ચ વિસ્તરઃ ।
યસ્માદ્ એવં પ્રાગ્-ઉક્ત-ન્યાયેન ન્તિયો વિભુર્ અસંસારી સર્વદૈક-રૂપશ્ ચાત્મા તસ્માત્ તન્-નાશ-શઙ્કયા સ્વધર્મે યુદ્ધે પ્રાક્-પ્રવૃત્તસ્ય તવ તસ્માદ્ ઉપરતિર્ ન યુક્તેતિ યુદ્ધાભ્યનુજ્ઞયા ભગવાન્ આહ - તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારતેતિ । અર્જુનસ્ય સ્વધર્મે યુદ્ધે પ્રવૃત્તસ્ય તત ઉપરતિ-કારણં શોક-મોહૌ । તૌ ચ વિચાર-જનિતેન વિજ્ઞાનેન વાધિતાવ્ ઇત્ય્ અપવાદાપવાદ ઉત્સર્ગસ્ય સ્થિતિર્ ઇતિ ન્યાયેન યુધ્યસ્વેત્ય્ અનુવાદો ન વિધિઃ । યથા કર્તૃ-કર્મણોઃ કૃતિ [પાણ્ 2.3.65] ઇત્ય્ ઉત્સર્ગઃ । ઉભય-પ્રાપ્તૌ કર્મણિ [પાણ્ 2.3.66] ઇત્ય્ અપવાદઃ । અકાકારયોઃ સ્ત્રી-પ્રત્યયયોઃ પ્રયોગે નેતિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ તદ્-અપવાદઃ । તથા ચ મુમુક્ષોર્ બ્રહ્મણોર્ જિજ્ઞાસેત્ય્ અત્રાપવાદાપવાદે પુનર્ ઉત્સર્ગ-સ્થિતેઃ કર્તૃ-કર્મણોઃ કૃતીત્ય્ અનેનૈવ ષષ્ઠી
। તથા ચ કર્મણિ ચેતિ નિષેધા-પ્રસારાદ્ બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસેતિ કર્મ-ષષ્ઠી-સમાસઃ સિદ્ધો ભવતિ । કશ્ચિત્ ત્વ્ એતસ્માદ્ એવ વિધેર્ મોક્ષે જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચય ઇતિ પ્રલપતિ । તચ્ ચ યુધ્યસ્વેત્ય્ અતો મોક્ષસ્ય જ્ઞાન-કર્મ-સમુચ્ચય-સાધ્યત્વાપ્રતીતેઃ । વિસ્તરેણ ચૈતદ્ અગ્રે ભગવદ્-ગીતા-વચન-વિરોધેનૈવ નિરાકરિષ્યામઃ

વિશ્વનાથઃ : નાસતો વિદ્યતે ભાવઃ ઇત્ય્ અસ્યાર્થં સ્પષ્ટયતિ અન્તવન્ત ઇતિ । શરીરિણો જીવસ્યાપ્રમેયસ્યાતિ-સૂક્ષ્મત્વાદ્ દુર્જ્ઞેયસ્ય । તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ઇતિ શાસ્ત્ર-વિહિતસ્ય સ્વધર્મસ્ય ત્યાગો ઽનુચિત ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : અન્તવન્તો વિનાશિ-સ્વભાવાઃ, શરીરિણો જીવાત્મનઃ । અપ્રમેયસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ વિજ્ઞાન-વિજ્ઞાતૃ-સ્વરૂપત્વાચ્ ચ પ્રમાતુમ્ અશક્યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચેદૃશ-સ્વભાવત્વાજ્ જીવ-તદ્-દેહૌ ન શોક-સ્થાનમ્ ઇતિ જીવાત્મનો દેહો ધર્માનુષ્ટાનુષ્ઠાન-દ્વારા તસ્ય ભોગાય મોક્ષાય ચ પરેશેન સૃજ્યતે । સ ચ સ ચ ધર્મેણ ભવેત્ તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારત

ભ્ગ્ 2.19
ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ ચૈનં મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં ભીષ્માદિ-મૃત્યુ-નિમિત્તઃ શોકો નિવારિતઃ, યચ્ ચાત્મનો હન્તૃત્વ-નિમિત્તં દુઃખમ્ ઉક્તમ્ એતાન્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ ઇત્ય્ આદિના, તદ્ અપિ તવદ્ એવ નિર્નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આહ ય એનમ્ ઇતિ । એનમ્ આત્માનમ્ । આત્મનો હનન-ક્રિયાયાઃ કર્મત્વં કર્તૃત્વમ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુર્ નાયમ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ એવમ્ અશોચ્યાન્ અન્વશોચચસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિના ભીષ્માદિ-બન્ધુ-વિચ્છેદ-નિબન્ધને શોકે ઽપનીતે ઽપિ તદ્-વધ-કર્તૃત્વ-નિબન્ધનસ્ય પાપસ્ય નાસ્તિ પ્રતીકારઃ । નહિ યત્ર શોકો નાસ્તિ તત્ર પાપં નાસ્તીતિ નિયમઃ । દ્વેષ્ય-બ્રાહ્મણ-વધે પાપાભાવ-પ્રસઙ્ગાત્ । અતો ઽહં કર્તા ત્વં પ્રેરક ઇતિ દ્વયોર્ અપિ હિંસા-નિમિત્ત-પાતકાપત્તેર્ અયુક્તમ્ ઇદં વચનં તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારતેત્ય્ આશઙ્ક્ય કાઠક-પઠિતય ર્ચા પરિહરતિ ભગવાન્ ય એનમ્ ઇતિ ।
એનં પ્રકૃતં દેહિનમ્ અદૃશ્યત્વાદિ-ગુણકં યો હન્તારં હનન-ક્રિયાયાઃ કર્તારં વેત્તિ અહમ્ અસ્ય હન્તેતિ વિજાનાતિ । યશ્ ચાન્ય એનં મન્યતે હતં હનન-ક્રિયાયાઃ કર્મ-ભૂતં દેહ-હનનેન હતો ઽહમ્ ઇતિ વિજાનાતિ । તાવ્ ઉભૌ દેહાભિમાનિત્વાદ્ એનમ્ અવિકારિણમ્ અકારક-સ્વભાવમ્ આત્માનં ન વિજાનીતો ન વિવેકેન જાનીતઃ શાસ્ત્રાત્ । કસ્માત્ યસ્માન્ નાયં હન્તિ ન હન્યતે કર્તા કર્મ ચ ન બહ્વતીત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર ય એનં વેત્તિ હન્તારં હતં ચેત્ય્ એતાવતિ વક્તવ્યે પદાનામ્ આવૃત્તિર્ વાક્યાલઙ્કારાર્થા । અથવા ય એનં વેત્તિ હન્તારં તાર્કિકાદિર્ આત્મનઃ કર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્ । તથા યશ્ ચૈનં મન્યતે હતં ચાર્વાકાદિર્ આત્મનો વિનાશિત્વાભ્યુપગમાત્ । તાવ્ ઉભૌ ન વિજાનીત ઇતિ યોજ્યમ્ । વાદિ-ભેદ-ખ્યાપનાય પૃથગ્ ઉપન્યાસઃ । અતિશૂરાતિકાતર-વિષયતયા વા પૃથગ્-ઉપદેશઃ । હન્તા ચેન્ મન્યતે હન્તું હતશ્ ચેન્ મન્યતે હતમ્ [કઠુ 1.2.19] ઇતિ પૂર્વાર્ધે શ્રૌતઃ પાઠઃ

વિશ્વનાથઃ : ભો વયસ્ય અર્જુન ! ત્વમ્ આત્મા । ન હન્તેઃ કર્તા, નાપિ હન્તેઃ કર્મ ઇત્ય્ આહ ય ઇતિ । એનં જીવાત્માનં હન્તારં વેત્તિ ભીષ્માદીન્ અર્જુનો હન્તીતિ યો વેત્તીત્ય્ અર્થઃ, હતમ્ ઇતિ ભીષ્માદિભિર્ અર્જુનો હન્યતે ઇતિ યો વેત્તિ, તાવ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ અજ્ઞાનિનૌ । અતો ઽર્જુનો ઽયં ગુરુ-જનં હન્તીત્ય્ અજ્ઞાનિ-લોક-ગીતાદ્ દુર્યશઃ કા તે ભીતિર્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ઉક્તમ્ અવિનાશિત્વં દ્રઢયતિ । એનમ્ ઉક્ત-સ્વભાવમ્ આત્માનં જીવં યો હન્તારં ખડ્ગાદિના હિંસકં વેત્તિ યશ્ ચૈનં તેન હતં હિંસિતં મન્યતે તાવ્ ઉભૌ તત્-સ્વરૂપં ન વિજાનીતઃ । અતિસૂક્ષ્મસ્ય ચૈતન્યસ્ય તસ્ય છેદાદ્ય્-અસમ્ભવાન્ નાયમ્ આત્મા હન્તિ ન હન્યતે । હન્તેઃ કર્તા કર્મ ચ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । હન્તેર્ દેહ-વિયોગાર્થત્વાન્ ન તેનાત્મનાં નાશો મન્તવ્યઃ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - હન્તા ચેન્ મન્યતે હન્તું હતશ્ ચેન્ મન્યતે હતમ્ [કઠુ 1.2.19] ઇત્ય્ આદિના । એતેન મા હિંસ્યાત્ સર્વ-ભૂતાનિ ઇત્ય્ આદિ-વાક્યં દેહ-વિયોગ-પરં વ્યાખ્યાતમ્ । ન ચાત્રાત્મનઃ કર્તૃત્વં
પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । દેહ-વિયોજને તત્ તસ્ય સત્ત્વાત્

ભ્ગ્ 2.20
ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિન્
નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો
ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

શ્રીધરઃ : ન હન્યત ઇત્ય્ એતદ્ એવ ષડ્-ભાવ-વિકાર-શૂન્યત્વેન દ્રઢયતિ નેતિ । ન જાયત ઇત્ય્ આદિ । ન જાયત ઇતિ જન્મ-પ્રતિષેધઃ । ન મ્રિયત ઇતિ વિનાશ-પ્રતિષેધઃ । વા-શબ્દૌ ચાર્થે । ન ચાયં ભૂત્વા ઉત્પદ્ય ભવિતા ભવતિ અસ્તિત્વં ભજતે, કિન્તુ પ્રાગ્ એવ સ્વતઃ સદ્-રૂપ ઇતિ જન્માન્તરાસ્તિત્વ-લક્ષણ-દ્વિતીય-વિકાર-પ્રતિષેધઃ । તત્ર હેતુઃ યસ્માદ્ અજઃ । યો હિ ન જાયતે સ હિ જન્માન્તરમ્ અસ્તિત્વં ભજતે, ન તુ યઃ સ્વયમ્ એવાસ્તિ સ ભૂયો ઽપિ અન્યદ્ અસ્તિત્વં ભજતે ઇત્ય્ અર્થઃ । નિત્યઃ સર્વ્દૈક-રૂપ ઇતિ વૃદ્ધિ-પ્રતિષેધઃ । શાશ્વતઃ શશ્વદ્-ભવ ઇતિ અપક્ષય-પ્રતિષેધઃ
। પુરાણ ઇતિ વિપરિણામ-પ્રતિષેધઃ । પુરાપિ નવ એવ ન તુ પરિણામતઃ રૂપાન્તરં પ્રાપ્ય નવો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
યદ્ વા ન ભવિતેત્ય્ અસ્યાનુષઙ્ગં કૃત્વા ભૂયો ઽધિકં યથા ભવિતેતિ તથા ન ભવતીતિ વૃદ્ધિ-પ્રતિષેધઃ । અજો નિત્ય ઇતિ ચોભય-વૃદ્ધ્ય્-આદ્ય્-અભાવે હેતુર્ ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ । તદ્ એવં જાયતે અસ્તિ વર્ધતે વિપરિણમતે અપક્ષીયતે નશ્યત્ય્ એવં યાસ્કાદિભિર્ વેદ-વાદિભિર્ ઉક્તાઃ ષડ્-ભાવ-વિકારા નિરસ્તાઃ । યદ્ અર્થમ્ એતે વિકારા નિરસ્તાસ્ તં પ્રસ્તુતં વિનાશાભાવમ્ ઉપસંહરતિ ન હન્યતે હન્યમાને શરીર ઇતિ

મધુસૂદનઃ : કસ્માદ્ અયમ્ આત્મા હનન-ક્રિયાયાઃ કર્તા કર્મ ચ ન ભવતિ ? અવિક્રિયત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ દ્વિતીયેન મન્ત્રેણ । જાયતે ઽસ્તિ વર્ધતે વિપરિણમતે ઽપક્ષીયતે વિનશ્યતીતિ ષડ્-ભાવ-વિકારા ઇતિ વાર્ષ્યાયણિઃ ઇતિ નૈરુક્તાઃ । તત્રાદ્ય્-અન્તયોર્ નિષેધઃ ક્રિયતે ન જાયતે મ્રિયતે વેતિ । વા-શબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । ન જાયતે ન મ્રિયતે ચેત્ય્ અર્થઃ । કસ્માદ્ અયમ્ આત્મા નોત્પદ્યતે ? યસ્માદ્ અયમ્ આત્મા કદાચિત્ કસ્મિન્ન્ અપિ કાલે ન ભૂત્વાભૂત્વા પ્રાગ્ ભૂયઃ પુનર્ અપિ ભવિતા ન । યો હ્ય્ અભૂત્વા ભવતિ સ ઉત્પત્તિ-લક્ષણાં વિક્રિયામ્ અનુભવતિ । અયં તુ પ્રાગ્ અપિ સત્ત્વાદ્યતો નોત્પદ્યતે ઽતો ઽજઃ । તથાયમ્ આત્મા ભૂત્વા પ્રાક્ કદાચિદ્ ભૂયઃ પુનર્ ન ભવિતા । ન
વા-શબ્દાદ્ વાક્ય-વિપરિ-વૃત્તિઃ । યો હિ પ્રાગ્-ભૂત્વોત્તર-કાલે ન ભવતિ સ મૃત્-લક્ષણાં વિક્રિયામ્ અનુભવતિ । અયં તૂત્તર-કાલે ઽપિ સત્ત્વાદ્યતો ન મિર્યતે ઽતો નિત્યો વિનાશાયોગ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ન ભૂત્વેત્ય્ અત્ર સમાસાભાવે ઽપિ નાનુપપત્તિર્ નાનુયોજેષ્વ્ અતિવત્ । ભગવતા પાણિનિના મહા-વિભાષાધિકારે નઞ્-સમાસ-પાઠાત્ । યત્ તુ કાત્યાયનેનોક્તં સમાસ-નિત્યતાભિપ્રાયેણ વા-વચનાનર્થક્યં તુ સ્વભાવ-સિદ્ધત્વાત્ ઇતિ તદ્-ભગવત્-પાણિઇનિ-વચન-વિરોધાદ્ અનાદેયમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ આચાર્ય-શવર-સ્વામિના - અસદ્-વાદી હિ કાત્યાયનઃ ઇતિ ।
અત્ર ન જાયતે મ્રિયતે વેતિ પ્રતિજ્ઞા । કદાચિન્ નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂય ઇતિ તદ્-ઉપપાદનમ્ । અજો નિત્ય ઇતિ તદ્-ઉપસંહાર ઇતિ વિભાગઃ । આદ્યન્તયોર્ વિકારયોર્ નિષેધેન મધ્યવર્તિ-વિકારાણાં તદ્-વ્યાપ્યાનાં નિષેધે જાતે ઽપિ ગમનાદિ-વિકારાણામ્ અનુક્તાનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણાયાપક્ષયશ્ ચ વૃદ્ધિશ્ ચ સ્વ-શબ્દેનૈવ નિરાક્રિયેતે । તત્ર કૂટસ્થ-નિત્યત્વાદ્ આત્મનો નિર્ગુણત્વાચ્ ચ ન સ્વરૂપતો ગુણતો વાપક્ષયઃ સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તં શાશ્વત ઇતિ । શશ્વત્ સર્વદા ભવતિ નાપક્ષીયતે નાપચીયત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદિ નાપક્ષીયતે તર્હિ વર્ધતામ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ પુરાણ ઇતિ । પુરાપિ નવ એક-રૂપો ન ત્વ્ અધુના નૂતનાં કાઞ્ચિદ્ અવસ્થામ્ અનુભવતિ । યો હિ નૂતનાં કાઞ્ચિદ્ ઉપચયાવસ્થામ્
અનુભવતિ સ વર્ધત ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે । અયં તુ સર્વદૈક-રૂપત્વાન્ નાપચીયતે નોપચીયતે ચેત્ય્ અર્થઃ । અસ્તિત્વ-વિપરિણામૌ તુ જન્મ-વિનાશાન્તર્ભૂતત્વાત્ પૃથઙ્ ન નિષિદ્ધૌ । યસ્માદ્ એવં સર્વ-વિકાર-શૂન્ય આત્મા તસ્માચ્ છરીરે હન્યમાને તત્-સમ્બદ્ધો ઽપિ કેનાપ્ય્ ઉપાયેન ન હન્યતે ન હન્તું શક્યત ઇત્ય્ ઉપસંહારઃ

વિશ્વનાથઃ : જીવાત્મનો નિત્યત્વં સ્પષ્ટતયા સાધયતિ ન જાયતે મિર્યતે ઇતિ જન્મ-મરણયોર્ વર્તમાનત્વ-નિષેધઃ । નાયં ભૂત્વા ભવિતા ઇતિ તયોર્ ભૂતત્વ-ભવિષ્યત્વ-નિષેધઃ । અતએવ અજ ઇતિ કાલ-ત્રયે ઽપિ અજસ્ય જન્માભાવાન્ નાસ્ય પ્રાગ્-અભાવઃ । શાશ્વતઃ શશ્વત્ સર્વ-કાલ એવ વર્તત ઇતિ નાસ્ય કાલ-ત્રયે ઽપિ ધ્વંસઃ । અતએવાયં નિત્યઃ । તર્હિ બહુ-કાલ-સ્થાયિત્વાજ્ જરા-ગ્રસ્તો ઽયમ્ ઇતિ ચેન્ ન । પુરાણઃ પુરાપિ નવઃ પ્રાચીનો ઽપ્ય્ અયં નવીન ઇવેતિ ષડ્-ભાવ-વિકારાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । નનુ શરીરસ્ય મરણાદ્ ઔપચારિકં તુ મરણમ્ અસ્યાસ્તુ ? તત્રાહ નેતિ । શરીરેણ સહ સમ્બદ્ધાભાવાત્ ન ઉપચારઃ

બલદેવઃ : અથ જાયતે અસ્તિ વર્ધતે વિપરણમતે અપક્ષીયતે વિનશ્યતિ ઇતિ યાસ્કાદ્ય્-ઉક્ત-ષડ્-ભાવ-વિકાર-રાહિત્યેન પ્રાગ્-ઉક્ત-નિત્યત્વં દ્રઢયતિ ન જાયતે ઇતિ । ચાર્થે વા-શબ્દૌ । અયમ્ આત્મા જીવઃ કદાચિદ્ અપિ કાલે ન જાયતે ન મ્રિયતે ચેતિ જન્મ-વિનાશયોઃ પ્રતિષેધઃ । ન ચાયમ્ આત્મા ભૂત્વોત્પદ્ય ભવિતા ભવિષ્યતીતિ જન્માન્તરસ્યાસ્તિત્વસ્ય પ્રતિષેધઃ । ન ભૂય ઇતિ અયમ્ આત્મા ભૂયો ઽધિકં યથા સ્યાત્ તથા ન ભવતીતિ બુદ્ધેઃ પ્રતિષેધઃ । કુતો ભૂયો ન ભવતીત્ય્ અત્ર હેતુર્ અજો નિત્ય ઇતિ । ઉત્પત્તિ-વિનાશ-યોગી ખલુ વૃક્ષાદિર્ ઉત્પદ્ય વૃદ્ધિં ગચ્છન્ નષ્ટઃ । આત્મનસ્ તુ તદ્-ઉભયાભાવાત્ ન વૃદ્ધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શાશ્વત ઇત્ય્
અપક્ષયસ્ય પ્રતિષેધઃ । શશ્વત્ સર્વદા ભવતિ નાપક્ષીયતે નાપક્ષયં ભજતીત્ય્ અર્થઃ । પુરાણ ઇતિ વિપરિણામસ્ય પ્રતિષેધઃ । પુરાણં પુરાપિ નવો ન તુ કિંચિન્ નૂતનં રૂપાન્તરમ્ અધુના ન લબ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવં ષડ્-ભાવ-વિકાર-શૂન્યત્વાદ્ આત્મા નિત્યઃ । યસ્માદ્ ઈદૃશસ્ તસ્માચ્ છરીરે હન્યમાને ઽપિ સ ન હન્યતે । તથા ચાર્જુનો ઽયં ગુરુ-હન્તેત્ય્ અવિજ્ઞોક્ત્યા દુષ્કીર્તેર્ અબિભ્યતા ત્વયા શાસ્ત્રીયં ધર્મ-યુદ્ધં વિધેયમ્

ભ્ગ્ 2.21
વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ।
કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્

શ્રીધરઃ : અતએવ હન્તૃત્વાભાવો ઽપિ પૂર્વોક્તઃ પ્રસિદ્ધ ઇત્ય્ આહ વેદાવિનાશિનમ્ ઇત્ય્ આદિ । નિત્યં વૃદ્ધિ-શૂન્યમ્ । અવ્યયમ્ અપક્ષય-શૂન્યમ્ । અજમ્ અવિનાશિનં ચ । યો વેદ સ પુરુષઃ કં હન્તિ । કથં વા હન્તિ ? એવં-ભૂતસ્ય વધે સાધનાભાવાત્ । તથા સ્વયં પ્રયોજકો ભૂત્વાન્યેન કં ઘાતયતિ ? કથં વા ઘાતયતિ ? ન કિઞ્ચિદ્ અપિ । ન કથઞ્ચિદ્ અપિ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેન મય્ય્ અપિ પ્રયોજકત્વાદ્ દોષ-દૃષ્ટિં મા કાર્ષીર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ

મધુસૂદનઃ : નાયં હન્તિ ન હન્યત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ન હન્યત ઇત્ય્ ઉપપાદિતમ્ ઇદાનીં ન હન્તીત્ય્ ઉપપાદયન્ન્ ઉપસંહરતિ । ન વિનષ્ટું શીલં યસ્ય તમ્ અવિનાશિનમ્ અન્ત્ય-વિકાર-રહિતમ્ । તત્ર હેતુઃ - અવ્યયં ન વિદ્યતે વ્યયો ઽવયવાપચયો ગુણાપચયો વા યસ્ય તમ્ અવ્યયમ્ । અવયવાપચયેન ગુણાપચયેન વા વિનાશ-દર્શનાત્ તદ્-ઉભય-રહિતસ્ય ન વિનાશઃ સમ્ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ જન્યત્વેન વિનાશિત્વમ્ અનુમાસ્યામહે નેત્ય્ આહ - અજમ્ ઇતિ । ન જાયતે ઇત્ય્ અજમ્ આદ્ય-વિકાર-રહિતમ્ । તત્ર હેતુઃ - નિત્યં સર્વદા વિદ્યામાનં, પ્રાગ્-અવિદ્યમાનસ્ય હિ જન્મ દૃષ્ટં ન તુ સર્વતા સત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અથવાવિનાશિનમ્ અબાધ્યં સત્યમ્ ઇતિ યાવત્ । નિત્યં સર્વ-વ્યાપકમ્ । તત્ર હેતુઃ - અજમ્ અવ્યયં । જન્મ-વિનાશ-શૂન્યં જાયમાનસ્ય વિનશ્યતશ્ ચ સર્વ-વ્યાપકત્વ-સત્યત્વયોર્ અયોગાત્ ।
એવં સર્વ-વિક્રિયા-શૂન્યં પ્રકૃતમ્ એનં દેહિનં સ્વમ્ આત્માનં યો વેદ વિજાનાતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાભ્યાં સાક્ષાત્કરોતિ અહં સર્વ-વિક્રિયા-શૂન્યઃ સર્વ-ભાસકઃ સર્વ-દ્વૈત-રહિતઃ પરમાનન્દ-બોધ-રૂપ ઇતિ સ એવં વિદ્વાન્ પુરુષઃ પૂર્ણ-રૂપઃ કં હન્તિ ? કથં હન્તિ ? કિં-શબ્દ આક્ષેપે । ન કમ્ અપિ હન્તિ ન કથમ્ અપિ હન્તીત્ય્ અર્થઃ । તથા કં ઘાતયતિ કથં ઘાતયતિ કમ્ અપિ ન ઘાતયતિ કથમ્ અપિ ન ઘાતયતીત્ય્ અર્થઃ । નહિ સર્વ-વિકાર-શૂન્યસ્યાકર્તુર્ હનન-ક્રિયાયાં કર્તૃત્વં સમ્ભવતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
આત્માનં ચેદ્ વિજાનીયાદ્ અયમ્ અસ્મીતિ પૂરુષઃ ।
કિમ્ ઇચ્છન્ કસ્ય કામાય શરીરમ્ અનુસંજ્વરેત્ ॥ [બૌ 4.4.12]
ઇતિ શુદ્ધમ્ આત્માનં વિદુષસ્ તદ્-અજ્ઞાન-નિબન્ધનાધ્યાસ-નિવૃત્તૌ તન્-મૂલ-રાગ-દ્વેષાદ્ય્-અભાવાત્-કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વાદ્ય્-અભાવં દર્શયતિ ।
અયમ્ અત્રાભિપ્રાયો ભગવતઃ । વસ્તુ-ગત્યા કો ઽપિ નકરોતિ ન કારયતિ ચ કિંચિત્ સર્વ-વિક્રિયા-શૂન્ય-સ્વભાવત્વાત્ પરં તુ સ્વપ્ન ઇવાવિદ્યયા કર્તૃત્વાદિકમ્ આત્મન્ય્ અભિમન્યતે મૂઢઃ । તદ્ ઉક્તમ્ ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતઃ [ગીતા 2.19] ઇતિ । શ્રુતિશ્ ચ - ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ [બૌ 4.3.7] ઇત્ય્ આદિઃ । અતએવ સર્વાણિ શાસ્ત્રાણ્ય્ અવિદ્વદ્-અધિકારિકાણિ । વિદ્વાંસ્ તુ સમૂલાધ્યાસ-બાધાન્ નાત્મનિ કર્તૃત્વાદિકમ્ અભિમન્યતે સ્થાણુ-સ્વરૂપં વિદ્વાન્ ઇવ ચોરત્વમ્ । અતો વિક્રિયા-રહિતત્વાદ્ અદ્વિતીયત્વાચ્ ચ વિદ્વાન્ ન કરોતિ કારયતિ ચેત્ય્ ઉચ્યતે । તથા ચ શ્રુતિઃ -- વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચન [તૈત્તુ 2.9.1] ઇતિ । અર્જુનો હિ સ્વસ્મિન્ કર્તૃત્વં ભગવતિ ચ કારયિતૃત્વમ્ અધ્યસ્ય હિંસા-નિમિત્તં દોષમ્ ઉભયત્રાપ્ય્ આશશઙ્કે । ભગવાન્ અપિ વિદિતાભિપ્રાયો હન્તિ
ઘાતયતીતિ તદ્-ઉભયમ્ આચિક્ષેપ । આત્મનિ કર્તૃત્વં મયિ ચ કારયિતૃત્વમ્ આરોપ્ય પ્રત્યવાય-શઙ્કાં મા કાર્ષીર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અવિક્રિયત્વ-પ્રદર્શનેનાત્મનઃ કર્તૃત્વ-પ્રતિષેધાત્ સર્વ-કર્માક્ષેપે ભગવદ્-અભિપ્રેતે હન્તિર્ ઉપલક્ષણાર્થઃ પુરઃ-સ્ફૂર્તિકત્વાત્ । પ્રતિષેધ-હેતોસ્ તુલ્યત્વાત્ કર્માન્તરાભ્યનુજ્ઞાનુપપત્તેઃ । તથા ચ વક્ષ્યતિ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યત [ગીતા 3.17] ઇતિ । અતો ઽત્ર હનન-માત્રાક્ષેપેણ કર્માન્તરં ભગવતાભ્યનુજ્ઞાયત ઇતિ મૂઢ-જન-જલ્પિતમ્ અપાસ્તમ્ । તસ્માદ્ યુધ્યસ્વેત્ય્ અત્ર હનનસ્ય ભગવતાભ્યનુજ્ઞાનાદ્ વાસ્તવ-કર્તૃત્વાદ્ય્-અભાવસ્ય કર્મ-માત્રે સમત્વાદ્ ઇતિ દિક્

વિશ્વનાથઃ : અત એવમ્ભૂત-જ્ઞાને સતિ ત્વં યુધ્યમાનો ઽપિ અહં યુદ્ધે પ્રેરયન્ન્ અપિ દોષ-ભાજૌ નૈવ ભવાવ ઇત્ય્ આહ વેદેતિ । નિત્યમ્ ઇતિ ક્રિયા-વિશેષણમ્ । અવિનાશિનમ્ ઇતિ, અજમ્ ઇતિ, અવ્યયમ્ ઇત્ય્ એતૈર્ વિનાશ-જન્યા અપેક્ષયા નિષિદ્ધાઃ । સ પુરુષો મલ્-લક્ષણઃ કં ઘાતયતિ, કથં વા ઘાતયતિ, સ પુરુષસ્ ત્વલ્-લક્ષણઃ કં હન્તિ ? કથં વા હન્તિ ?

બલદેવઃ : એવં તત્ત્વ-જ્ઞાનવાન્ યો ધર્મ-બુદ્ધ્યા યુદ્ધે પ્રવર્તતે યશ્ ચ પ્રવર્તયતિ, તસ્ય તસ્ય ચ કો ઽપિ ન દોષ-ગન્ધ ઇત્ય્ આહ વેદેતિ । એનં પ્રકૃતમ્ આત્માનમ્ અવિનાશિનમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ અપક્ષય-શૂન્યં ચ યો વેદ શાસ્ત્ર-યુક્તિભ્યાં જાનાતિ, સ પુરુષો યુદ્ધે પ્રવૃત્તો ઽપિ કં હન્તિ કથં વા હન્તિ ? તત્ર પ્રવર્તયન્ન્ અપિ કં ઘાતયતિ કથં વા ઘાતયતિ ? કિમ્ આક્ષેપે - ન કમ્ અપિ ન કથમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । ન્તિયમ્ ઇતિ વેદન-ક્રિયા-વિશેષણમ્

ભ્ગ્ 2.22
વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય
નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરો ઽપરાણિ ।
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ
અન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી

શ્રીધરઃ : નન્વ્ આત્મનો ઽવિનાશે ઽપિ તદીય-શરીર-નાશં પર્યાલોચ્ય શોચામીઇતિ ચેત્ ? તત્રાહ વાસાંસીતિ । કર્મણિ બન્ધનાનાં નૂતનાનાં દેહાનામ્ અવશ્યમ્ભાવિત્વાત્ ન તજ્-જીર્ણ-દેહ-નાશે શોકાવકાશ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ એવમ્ આત્મનો વિનાશિત્વાભાવે ઽપિ દેહાનાં વિનાશિત્વાદ્ યુદ્ધસ્ય ચ તન્-નાશકત્વાત્ કથં ભીષ્માદિ-દેહાનામ્ અનેક-સુકૃત-સાધનાનાં મયા યુદ્ધેન વિનાશઃ કાર્ય ઇત્ય્ આશઙ્કાયા ઉત્તરમ્ વાસાંસીતિ ।
જીર્ણાનિ વિહાય વસ્ત્રાણિ નવાનિ ગૃહ્ણાતિ વિક્રિયા-શૂન્ય એવ નરો યથેત્ય્ એતાવતૈવ વિર્વાહે ઽપરાણીઇત્ વિશેષણમ્ ઉત્કર્ષાતિશય-ખ્યાપનાર્થમ્ । તેન યથા નિકૃષ્ટાનિ વસ્ત્રાણિ વિહાયોત્કૃષ્ટાનિ જનો ગૃહ્ણાતીત્ય્ ઔચિત્યાયાતમ્ । તથા જીર્ણાનિ વયસા તપસા ચ કૃશાનિ ભીષ્માદિ-શરીરાણિ વિહાયાન્યાનિ દેવાદિ-શરીરાણિ સર્વોત્કૃષ્ટાનિ ચિરોપાર્જિત-ધર્મ-ફલ-ભોગાય સંયાતિ સમ્યગ્-ગર્ભ-વાસાદિ-ક્લેશ-વ્યતિરેકેણ પ્રાપ્નોતિ દેહી પ્રકૃષ્ટ-ધર્માનુષ્ઠાતૃ-દેહવાન્ ભીષ્માદિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્યન્ નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતે પિત્ર્યં વા ગન્ધર્વં વા દૈવં વા પ્રાજાપત્યં વા બ્રાહ્મં વા ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ ભીષ્માદયો હિ યાવજ્ જીવં ધર્માનુષ્ઠાન-ક્લેશેનૈવ જર્જર-શરીરા વર્તમાન-શરીર-પાતમ્ અન્તરેણ તત્-ફલ-ભોગાયાસમ્ અર્થા યદિ ધર્મ-યુદ્ધેન સ્વર્ગ-પ્રતિબન્ધકાનિ જર્જરાણિ શરીરાણિ પાતયિત્વા દિવ્ય-દેહ-સમ્પાદનેન સ્વર્ગ-ભોગ-યોગ્યાઃ ક્રિયન્તે ત્વયા તદ્-અત્યન્તમ્ ઉપકૃત્વા એવ તે । દુર્યોધનાદીનામ્ અપિ સ્વર્ગ-ભોગ-યોગ્ય-દેહ-સમ્પાદનાન્ મહાન્ ઉપકાર એવ । તથા ચાત્યન્તમ્ ઉપકારકે યુદ્ધે ઽપકારકત્વ-ભ્રમં મા કાર્ષીર્ ઇતિ । અપરાણિ અન્યાનિ સંયાતીતિ પદ-ત્રય-વશાદ્ ભગવદ્-અભિપ્રાય એવમ્ અભ્યૂહિતઃ । અનેન દૃષ્ટાન્તેનાવિકૃત-પ્રતિપાદનમ્ આત્મનઃ ક્રિયત ઇતિ તુ પ્રાચાં વ્યાખ્યાનમ્ અતિસ્પષ્ટમ્

વિશ્વનાથઃ : નનુ મદીય-યુદ્ધાદ્ ભીષ્મ-સંજ્ઞકં શરીરં તુ જીવાત્મા ત્યક્ષ્યત્ય્ એવ ઇત્ય્ અતસ્ ત્વં ચાહં ચ તત્ર હેતુ ભવાવ એવ ઇત્ય્ અત આહ વાસાંસીતિ । નવીનં વસ્ત્રં પરિધાપયિતું જીર્ણ-વસ્ત્રસ્ય ત્યજને કશ્ચિત્ કિં દોષો ભવતીતિ ભાવઃ । તથા શરીરાણીતિ ભીષ્મો જીર્ણ-શરીરં પરિત્યજ્ય દિવ્યં નવ્યં અન્યચ્ છરીરં પ્રાપ્સ્યતીતિ કસ્ તવ વા મમ વા દોષો ભવતીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ મા ભૂદ્ આત્મનાં વિનાશો ભીષ્માદિ-સંજ્ઞાનાં તચ્-છરીરાણાં તત્-સુખ-સાધનાનાં યુદ્ધેન વિનાશે તત્-સુખ-વિચ્છેદ-હેતુકો દોષઃ સ્યાદ્ એવ । અન્યથા પ્રાયશ્ચિત્ત-શાસ્ત્રાણિ નિર્વિષયાણિ સ્યુર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ વાસાંસીતિ । સ્થૂલ-જીર્ણ-વાસસ્-ત્યાગેન નવીન-વાસો-ધારણમ્ ઇવ વૃદ્ધ-નૃ-દેહ-ત્યાગેન યુવ-દેવ-દેહ-ધારણં તેષામ્ આત્મનામ્ અતિસુખકરમ્ એવ । તદ્ ઉભયં ચ યુદ્ધેનૈવ ક્ષિપ્રં ભવેદ્ ઇત્ય્ ઉપકારકાત્ તસ્માન્ મા વિરંસીર્ ઇતિ ભાવઃ । સંયાતીતિ સમ્યગ્-ગર્ભ-વાસાદિ-યાતનાં વિનૈવ શીઘ્રમ્ એવ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । પ્રાયશ્ચિત્ત-વાક્યાનિ તુ યજ્ઞ-યુદ્ધ-વધાદ્ અન્યસ્મિન્ વધે
નેયાનિ

ભ્ગ્ 2.23
નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ન શોષયતિ મારુતઃ

શ્રીધરઃ : કથં હન્તીતિ અનેન ઉક્તં વધ-સાધનાભાવં દર્શયન્ન્ અવિનાશિત્વમ્ આત્મનઃ સ્ફુટીકરોતિ નૈનમ્ ઇત્ય્ આદિ । આપો ક્લેદયન્તિ મૃદુ-કરણેન શિથિલં ન કુર્વન્તિ । મારુતો ઽપ્ય્ એનં ન શોષયતિ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : ન ચ યુદ્ધે ત્વયા પ્રયુક્તેભ્યઃ શસ્ત્રાસ્ત્રેભ્યઃ કાપ્ય્ આત્મનો વ્યથા સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ નૈનમ્ ઇતિ । શસ્ત્રાણિ ખડ્ગાદીનિ । પાવક આગ્નેયાસ્ત્રમ્ અપિ યુષ્મદ્-આદિ-પ્રયુક્તમ્ । આપઃ પાર્જન્યાસ્ત્રમ્ અપિ । મારુતો વાયવ્યાસ્ત્રમ્

બલદેવઃ : નનુ શસ્ત્ર-પાતૈઃ શરીર-વિનાશે તદ્-અન્તઃ-સ્થસ્યાત્મનો વિનાશઃ સ્યાત્ ગૃહ-દાહે તન્-મધ્ય-સ્થસ્યૈવ જન્તોર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ નૈનમ્ ઇતિ । શસ્ત્રાણિ ખડ્ગાદીનિ । પાવક આગ્નેયાસ્ત્રમ્ । આપઃ પાર્જન્યાસ્ત્રમ્ અપિ । મારુતો વાયવ્યાસ્ત્રમ્ । તથા ચ તત્-પ્રયુક્તૈઃ શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્ નાત્મનઃ કાચિદ્ વ્યથેતિ

ભ્ગ્ 2.24
અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યઃ સર્વ-ગતઃ સ્થાણુર્ અચલો ઽયં સનાતનઃ

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુમ્ આહ અચ્છેદ્ય ઇત્ય્ આદિના સાર્ધેન । નિરવયવત્વાદ્ અચ્છેદ્યો ઽક્લેદ્યશ્ ચ । અમૂર્તત્વાદ્ અદાહ્યઃ । દ્રવત્વાભાવાદ્ અશોષ્ય ઇતિ ભાવઃ । ઇતશ્ ચ છેદાદિ-યોગ્યો ન ભવતિ । યતો નિત્યો ઽવિનાશી । સર્વ-ગતઃ સ્થાણુઃ સ્થિર-સ્વભાવો રૂપાન્તરાપત્તિ-શૂન્યઃ । અચલઃ પૂર્વ-રૂપાપરિત્યાગી । સનાતનો ઽનાદિઃ

મધુસૂદનઃ : શસ્ત્રાદીનાં તન્-નાશકત્વાસામર્થ્યે તસ્ય તજ્-જનિત-નાશાનર્હત્વે હેતુમ્ આહ અચ્છેદ્ય ઇતિ । યતો ઽચ્છેદ્યો ઽયમ્ અતો નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ । અદાહ્યો ઽયં યતો ઽતો નૈનં દહતિ પાવકઃ । યતો ઽક્લેદ્યો ઽયમ્ અતો નૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપઃ । યતો ઽશોષ્યો ઽયમ્ અતો નૈનં શોષયતિ મારુત ઇતિ ક્રમેણ યોજનીયમ્ । એવ-કારઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યમાનો ઽચ્છેદ્યત્વાદ્ય્-અવધારણાર્થઃ । ચઃ સમુચ્ચયે હેતૌ વા । છેદાદ્ય્-અનર્હત્વે હેતુમ્ આહોત્તરાર્ધેન ।
નિત્યો ઽયં પૂર્વાપર-કોટિ-રહિતો ઽતો ઽનુત્પાદ્યઃ । અસર્વગતત્વે હ્ય્ અનિત્યત્વં સ્યાત્ । યાવદ્-વિકારં તુ વિભાગઃ ઇતિ ન્યાયાત્ પરાભ્યુપગત-પરમાણ્વ્-આદીનામ્ અનભ્યુપગમાત્ । અયં તુ સર્વ-ગતો વિભુર્ અતો નિત્ય એવ । એતેન પ્રાપ્યત્વં પરાકૃતમ્ । યદિ ચાયં વિકારી સ્યાત્ તદા સર્વ-ગતો ન સ્યાત્ । અયં તુ સ્થાણુર્ અવિકારી । અતઃ સર્વ-ગત એવ । એતેન વિકાર્યત્વમ્ અપાકૃતમ્ । યદિ ચાયં ચલઃ ક્રિયાવાન્ સ્યાત્ તદા વિકારી સ્યાદ્ ઘટાદિવત્ । અયં ત્વ્ અચલો ઽતો ન વિકારી । એતેન સંસ્કાર્યત્વં નિરાકૃતમ્ । પૂર્વાવસ્થા-પરિત્યાગેનાવસ્થાન્તરાપત્તિર્ વિક્રિયા । અવસ્થૈક્યે ઽપિ ચલન-માત્રં ક્રિયેતિ વિશેષઃ । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ સનાતનો ઽયં સર્વદૈક-રૂપો
ન કસ્યા અપિ ક્રિયાયાઃ કર્મેત્ય્ અર્થઃ । ઉત્પત્ત્ય્-આપ્તિ-વિકૃતિ-સંસ્કૃત્ય્-અન્યતર-ક્રિયા-ફલ-યોગે હિ કર્મત્વં સ્યાત્ । અયં તુ નિત્યત્વાન્ નોત્પાદ્યઃ । અનિત્યસ્યૈવ ઘટાદેર્ ઉત્પાદ્યત્વાત્ । સર્વગતત્વાન્ ન પ્રાપ્યઃ પરિચ્છિન્નસ્યૈવ પય-આદેઃ પ્રાપ્યત્વાત્ । સ્થાણુત્વાદ્ અવિકાર્યઃ । વિક્રિયાવતો ઘૃતાદેર્ એવ વિકાર્યત્વાત્ । અચલત્વાદ્ અસંસ્કાર્યઃ સક્રિયસ્યૈવ દર્પણાદેઃ સંસ્કાર્યત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતયઃ - આકાશવત્ સર્વ-ગતશ્ ચ નિત્યઃ [છાઉ 3.14.3], વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્ય્ એકઃ [શ્વેતુ 3.9], નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં [શ્વેતુ 6.19], ઇત્ય્ આદયઃ । યઃ પૃથિવ્યાં
તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યો ઽપ્સુ તિષ્ઠન્ન્ અદ્ભ્યો ઽન્તરો યસ્ તેજસિ તિષ્ઠંસ્ તેજસો ઽન્તરો યો વાયૌ તિષ્ટન્ વાયોર્ અન્તરઃ [બૌ 3.7.3 ff] ઇત્ય્ આદ્યા ચ શ્રુતિઃ સર્વગતસ્ય સર્વાન્તર્યામિતયા તદ્-અવિષયત્વં દર્શયતિ । યો હિ શસ્ત્રાદૌ ન તિષ્ઠતિ તં શસ્ત્રાદયશ્ છિન્દન્તિ । અયં તુ શસ્ત્રાદીનાં સત્તા-સ્ફૂર્તિ-પ્રદત્વેન તત્-પ્રેરકસ્ તદ્-અન્તર્યામી । અતઃ કથમ્ એનં શસ્ત્રાદીનિ સ્વ-વ્યાપાર-વિષયી કુર્યુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત્ર યેન સૂર્યસ્ તપતિ તેજસેદ્ધઃ [તૈત્ત્. બ્ર્. 3.12.97] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતયો ઽનુસન્ધેયાઃ । સપ્તમાધ્યાયે ચ પ્રકટીકરિષ્યતિ શ્રી-ભગવાન્ ઇતિ દિક્

વિશ્વનાથઃ : તસ્માદ્ આત્માયમ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ અચ્છેદ્ય ઇતિ । અત્ર પ્રકરણે જીવાત્મનો નિત્યત્વસ્ય શબ્દતો ઽર્થતશ્ ચ પૌનરુક્ત્યં નિર્ધારણ-પ્રયોજકં સન્દિગ્ધધીષુ જ્ઞેયમ્ । યથા કલાવ્ અસ્મિન્ ધર્મો ઽસ્તિ ધર્મો ઽસ્તીતિ ત્રિ-ચતુર્ધા-પ્રયોગાદ્ ધર્મો ઽસ્ત્ય્ એવેતિ નિઃસંશયા પ્રતીતિઃ સ્યાદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । સર્વ-ગતઃ સ્વકર્મ-વશાદ્ દેવ-મનુષ્ય-તિર્યગ્-આદિ-સર્વ-દેહ-ગતઃ । સ્થાણુર્ અચલ ઇતિ પૌનરુક્ત્યં સ્થૈર્ય-નિર્ધારણાર્થમ્ । અતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ અવ્યક્તસ્ તદ્ અપિ દેહ-વ્યાપિ-ચૈતન્યત્વાદ્ અચિન્ત્યો ઽતર્ક્યઃ । જન્માદિ-ષડ્-વિકારાનર્હત્વાદ્ અવિકાર્યઃ ॥24-25॥
બલદેવઃ : છેદાદ્ય્-અભાવાદ્ એવ તત્-તન્-નામભિર્ અયમ્ આખ્યાયત ઇત્ય્ આહ અચ્છેદ્યો ઽયમ્ ઇતિ । એવ-કારઃ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે । સર્વ-ગતઃ સ્વ-કર્મ-હેતુકેષુ દેવ-માનવાદિષુ પશુ-પક્ષ્ય્-આદિષુ ચ સર્વેષુ શરીરેષુ પર્યાયેણ ગતઃ પ્રાપ્તો ઽપીત્ય્ અર્થઃ । સ્થાણુઃ સ્થિર-સ્વરૂપઃ । અચલઃ સ્થિર-ગુણકઃ । અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્માનુચ્છિત્તિ-ધર્મા [બૌ 4.5.14] ઇતિ શ્રુતેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચાનુચ્છિત્તિર્ એવ ધર્મો યસ્યેતિ વ્યાખ્યેયં તસ્યાર્થસ્યાવિનાશીત્ય્ અનેનૈવ લાભાત્ । તસ્માદ્ અનુચ્છિત્તયો નિત્યા ધર્મા યસ્ય સ તથેત્ય્ એવાર્થઃ । સનાતનઃ શાશ્વતઃ પૌનરુક્ત-દોષસ્ ત્વ્ અગ્રે પરિહરિષ્યતે

ભ્ગ્ 2.25
અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયમ્ અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમ્ અર્હસિ

શ્રીધરઃ : કિં ચ અવ્યક્ત ઇતિ । અવ્યક્તશ્ ચક્ષુર્-આદ્ય્-અવિષયઃ । અચિન્ત્યો મનસો ઽપ્ય્ અવિષયઃ । અવિકાર્યઃ કર્મેન્દ્રિયાણામ્ અપ્ય્ અગોચર ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉચ્યત ઇતિ નિત્યત્વાદિભિયુક્તોક્તિં પ્રમાણયતિ । ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આદિ । તદ્ એવમ્ આત્મનો જન્મ-વિનાશાભાવાન્ ન શોકઃ કાર્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્

મધુસૂદનઃ : છેદ્યત્વાદિ-ગ્રાહક-પ્રમાણ-ભાવાદ્ અપિ તદ્-અભાવ ઇત્ય્ આહ - અવ્યક્તો ઽયમ્ ઇત્ય્-આદ્ય્-અર્ધેન । યો હીન્દ્રિય-ગોચરો ભવતિ સ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ વ્યક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અયં તુ રૂપાદિ-હીનત્વાન્ ન તથા । અતો ન પ્રત્યક્ષં તત્ર ચ્છેદ્યત્વાદિ-ગ્રાહકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષાભાવે ઽપ્ય્ અનુમાનં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ અચિન્ત્યો ઽયં ચિન્ત્યો ઽનુમેયસ્ તદ્-વિલક્ષણો ઽયમ્ । ક્વચિત્ પ્રત્યક્ષો હિ વહ્ન્ય્-આદિર્ ગૃહીત-વ્યાપ્તિકસ્ય ધૂમાદેર્ દર્શનાત્ ક્વચિદ્ અનુમેયો ભવતિ । અપ્રત્યક્ષે તુ વ્યાપ્તિ-ગ્રહણાસમ્ભવાન્ નાનુમેયત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । અપ્રત્યક્ષસ્યાપીન્દ્રિયાદેઃ સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાન-વિષયત્વં દૃષ્ટમ્ અત આહ અવિકાર્યો ઽયં યદ્ વિક્રિયાવચ્ ચક્ષુર્-આદિકં તત્-સ્વકાર્યાન્યથાનુપપત્ત્યા કલ્પ્યમાનમ્ અર્થાપત્તેઃ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનસ્ય ચ વિષયો ભવતિ । અયં તુ ન વિકાર્યો ન વિક્રિયાવાન્ અતો નાર્થાપત્તેઃ સામાન્યતો-દૃષ્ટસ્ય વા વિષય ઇત્ય્ અર્થઃ
। લૌકિક-શબ્દસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદિ-પૂર્વકત્વાત્ તન્-નિષેધેનૈવ નિષેધઃ ।
નનુ વેદેનૈવ તત્ર ચ્ચેહ્દ્યત્વાદિ ગ્રહીષ્યત ઇત્ય્ અત આહ - ઉચ્યતે વેદેન સોપકરણેનાચ્છેદ્યાવ્યક્તાદિ-રૂપ એવાયમ્ ઉચ્યતે તાત્પર્યેણ પ્રતિપાદ્યતે । અતો ન વેદસ્ય તત્-પ્રતિપાદિકસ્યાપિ ચ્છેદ્યત્વાદિ-પ્રતિપાદકત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર નૈનં છિન્દન્તિ [ગીતા 2.23] ઇત્ય્ અત્ર શસ્ત્રાદીનાં તન્-નાશક-સામર્થ્યાભાવ ઉક્તઃ । અચ્છેદ્યો ઽયમ્ ઇત્ય્ આદૌ તસ્ય ચ્છેદાદિ-કર્મત્વાયોગ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । અવ્યક્તો ઽયમ્ ઇત્ય્ અત્ર તચ્-છેદાદિ-ગ્રાહક-માનાભાવ ઉક્ત ઇત્ય્ અપૌનરુક્ત્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ । વેદાવિનાશિનમ્ ઇત્ય્ આદીનાં તુ શ્લોકાનામ્ અર્થતઃ શબ્દતશ્ ચ પૌનરુક્ત્યં ભાષ્ય-કૃદ્ભિઃ પરિહૃતમ્ । દુર્બોધત્વાદ્ આત્મ-વસ્તુનઃ પુનઃ પુનઃ પ્રસઙ્ગમ્ આપાદ્ય શબ્દાન્તરેણ તદ્ એવ વસ્તુ નિરૂપયતિ ભગવાન્ વાસુદેવઃ કથં નુ નામ સંસારિણામ્ બુદ્ધિ-ગોચરતામ્ આપન્નં તત્ત્વં સંસાર-નિવૃત્તયે સ્યાત્ ઇતિ [શઙ્કર-ભાષ્ય 2.24] ઇતિ વદદ્ભિઃ ।
એવં પૂર્વોક્ત-યુક્તિભિર્ આત્મનો નિત્યત્વે નિર્વિકારત્વે ચ સિદ્ધે તવ શોકો નોપપન્ન ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અર્ધેન । એતાદૃશાત્મ-સ્વરૂપ-વેદનસ્ય શોક-કારણ-નિવર્તકત્વાત્ તસ્મિન્ સતિ શોકો નોચિતઃ કારણ-ભાવે કાર્યાભાવસ્યાવશ્યકત્વાત્ । તેનાત્માનમ્ અવિદિત્વા યદ્ અન્વશોચસ્ તદ્ યુક્તમ્ એવ । આત્માનં વિદિત્વા તુ નાનુશોચિતુમ્ અર્હસીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : નોને.
બલદેવઃ : અવ્યક્તઃ પ્રત્યઙ્ ચક્ષુર્-આદ્ય્-અગ્રાહ્યઃ । અચિન્ત્યસ્ તર્કાગોચરઃ શ્રુતિ-માત્ર-ગમ્યઃ । જ્ઞાન-સ્વરૂપો જ્ઞાતેત્ય્ આદિકં શ્રુત્યૈવ પ્રતીયતે । અવિકાર્યઃ ષડ્-ભાવ-વિકારાનર્હઃ । અત્ર અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ ઇત્ય્ આદિભિર્ આત્મ-તત્ત્વમ્ ઉપદિશન્ હરિઃ શબ્દતો ઽર્થતશ્ ચ યત્ પુનઃ પુનર્ અવોચત્ તસ્ય દુર્બોધસ્ય સૌબોધ્યાર્થમ્ એવેત્ય્ અદોષઃ । નિર્ધારણાર્થં વા । અયં ધર્મં વેત્તીત્ય્ ઉક્તૌ તદ્ વેદનં નિશ્ચિતં યથા સ્યાત્ તદ્વત્ । એવમ્ એવાગ્રે વક્ષ્યતિ આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ કશ્ચિત્ ઇત્ય્ આદિના

ભ્ગ્ 2.26
અથ ચૈનં નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્ ।
તથાપિ ત્વં મહાબાહો નૈવં શોચિતુમ્ અર્હસિ

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં દેહેન સહ આત્મનો જન્મ તદ્-વિનાશેન ચ વિનાશમ્ અઙ્ગીકૃત્યાપિ શોકો ન કાર્ય ઇત્ય્ આહ અથ ચૈનમ્ ઇત્ય્ આદિ । અથ ચ યદ્યપ્ય્ એનમ્ આત્માનમ્ નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્ તથાપિ ત્વં મહાબાહો નૈવં શોચિતુમ્ અર્હસિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ આત્મનો નિર્વિકારત્વેનાશોચ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇદાનીં વિકારવત્ત્વમ્ અભ્યુપેત્યાપિ શ્લોક-દ્વયેનાશોચ્યત્વં પ્રતિપાદયતિ ભગવાન્ । તત્રાત્મા જ્ઞાન-સ્વરૂપઃ પ્રતિક્ષણ-વિનાશીતિ સૌગતાઃ । દેહ એવાત્મા સ ચ સ્થિરો ઽપ્ય્ અનુક્ષણ-પરિણામી જાયતે નશ્યતિ ચેતિ પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધમ્ એવૈતદ્ ઇતિ લોકાયતિકાઃ । દેહાતિરિક્તો ઽપિ દેહેન સહૈવ જાયતે નશ્યતિ ચેત્ય્ અન્યે । સર્ગાદ્ય-કાલ એવાકાશવજ્ જાયતે દેહ-ભેદે ઽપ્ય્ અનુવર્તમાન એવાકલ્પ-સ્થાયી નશ્યતિ પ્રલય ઇત્ય્ અપરે । નિત્ય એવાત્મા જાયતે મ્રિયતે ચેતિ તાર્કિકાઃ । તથા હિ - પ્રેત્ય-ભાવો જન્મ । સ ચાપૂર્વ-દેહેન્દ્રિયાદિ-સમ્બન્ધઃ । એવં મરણમ્ અપિ પૂર્વ-દેહેન્દ્રિયાદિ-વિચ્છેદઃ । ઇદં ચોભયં ધર્માધર્મ-નિમિત્તત્વાત્ તદ્-આધારસ્ય નિત્યસ્યૈવ
મુખ્યમ્ । અનિત્યસ્ય તુ કૃત-હાન્ય-કૃતાભ્યાગમ-પ્રસઙ્ગેન ધર્માધર્માધારત્વાનુપપત્તેર્ ન જન્મ-મરણે મુખ્યે ઇતિ વદન્તિ । ન્તિયસ્યામ્ એવેત્ય્ અન્યે । તત્રાનિત્યત્વ-પક્ષે ઽપિ શોચ્યત્વમ્ આત્મનો નિષેધતિ અથ ચૈનમ્ ઇતિ ।
અથેતિ પક્ષાન્તરે । ચો ઽપ્ય્ અર્થે । યદિ દુર્બોધત્વાદ્ આત્મ-વસ્તુનો ઽસકૃચ્-છ્રવણે ઽપ્ય્ અવધારણા-સામર્થ્યાન્ મદ્-ઉક્ત-પક્ષાનઙ્ગીકારેણ પક્ષાન્તરમ્ અભ્યુપૈષિ । તત્રાપ્ય્ અનિત્યત્વ-પક્ષમ્ એવાશ્રિત્ય યદ્ય્ એનમ્ આત્માનં નિત્યં જાતં નિત્યં મૃતં વા મન્યસે । વા-શબ્દશ્ ચાર્થે । ક્ષણિકત્વ-પક્ષે નિત્યં પ્રતિક્ષણં પક્ષાન્તરે આવશ્યકત્વાન્ નિત્યં નિયતં જાતો ઽયં મૃતો ઽયમ્ ઇતિ લૌકિક-પ્રત્યય-વશેન યદિ કલ્પયસિ તથાપિ હે મહાબાહો ! પુરુષ-ધૌરેયેતિ સોપહાસં કુમતાભ્યુપગમાત્ । ત્વય્ય્ એતાદૃશી કુદૃષ્ટિર્ ન સમ્ભવતીતિ સાનુકમ્પં વા । એવં અહ બત મહત્
પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ [ગીતા 1.45] ઇત્ય્ આદિ યથા શોચસિ એવં પ્રકારમ્ અનુશોકં કર્તું સ્વયમ્ અપિ ત્વં તાદૃશ એવ સન્ નાર્હસિ યોગ્યો ન ભવસિ । ક્ષણિકત્વ-પક્ષે દેહાત્મ-વાદ-પક્ષે દેહેન સહ જન્મ-વિનાશ-પક્ષે ચ જન્માન્તરાભાવેન પાપ-ભયાસમ્ભવાત્ પાપ-ભયેનૈવ ખલુ ત્વમ્ અનુશોચસિ । તચ્ ચૈતાદૃશે દર્શને ન સમ્ભવતિ બન્ધુ-વિનાશ-દર્શિત્વાભાવાદ્ ઇત્ય્ અધિકં । પક્ષાન્તરે દૃષ્ટ-દુઃખ-નિમિત્તં શોકમ્ અભ્યનુજ્ઞાતુમ્ એવં-કારઃ । દૃષ્ટ-દુઃખ-નિમિત્ત-શોક-સમ્ભવે ઽપ્ય્ અદૃષ્ટ-દુઃખ-નિમિત્તઃ શોકઃ સર્વથા નોચિત ઇત્ય્ અર્થઃ પ્રથમ-શ્લોકસ્ય

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવં શાસ્ત્રીય-તત્ત્વ-દૃષ્ટ્યા ત્વામ્ અહં પ્રબોધયન્ । વ્યાવહારહિક-તત્ત્વ-દૃષ્ટ્યાપિ પ્રબોધયામિ અવધેહીત્ય્ આહ અથેતિ । નિત્ય-જાતં દેહે જાતે સત્ય્ એનં નિત્યં નિયતં જાતં મન્યસે । તથા દેહ એવ મૃતે મૃતં નિત્યં નિયતં મન્યસે । મહા-બાહો ઇતિ પરાક્રમવતઃ ક્ષત્રિયસ્ય તવ તદ્ અપિ યુદ્ધમ્ અવશ્યકં સ્વધર્મઃ । યદ્ ઉક્તં -
ક્ષત્રિયાણામ્ અયં ધર્મઃ પ્રજાપતિ-વિનિર્મિતઃ ।
ભ્રાતાપિ ભ્રાતરં હન્યાદ્ યેન ઘોરતરસ્ તતઃ ॥ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એવં સ્વોક્તસ્ય જીવાત્મનો ઽશોચ્યત્વમ્ ઉક્ત્વા પરોક્તસ્યાપિ તસ્ય તદ્ ઉચ્યતે પર-મત-જ્ઞાનાય । તદ્-અભિજ્ઞઃ ખલુ શિષ્યસ્ તદ્-અવકરૈસ્ તન્ નિરસ્ય વિજયી સન્ સ્વ-મતે સ્થૈર્યમ્ આસીત્ । તથા હિ મનુષ્યત્વાદિ-વિશિષ્ટે ભૂમ્ય્-આદિ-ભૂત-ચતુષ્ટયે તામ્બૂલ-રાગવત્ મદ-શક્તિવચ્ ચ ચૈતન્યમ્ ઉત્પદ્યતે । તાદૃશસ્ તચ્-ચતુષ્ટય-ભૂતો દેહ એવાત્મા । સ ચ સ્થિરો ઽપિ પ્રતિક્ષણ-પરિણામાદ્ ઉત્પત્તિ-વિનાશ-યોગીતિ લોક-પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધમ્ ઇતિ લોકાયતિકા મન્યન્તે । દેહાદ્ ભિન્નો વિજ્ઞાન-સ્વરૂપો ઽપ્ય્ આત્મા પ્રતિક્ષણ-વિનાશીતિ વૈભાષિકાદયો બૌદ્ધા વદન્તિ । તદ્ એતદ્ ઉભય-મતે ઽપ્ય્ આત્મનઃ શોચ્યત્વં પ્રતિષેધતિ । અથેતિ પક્ષાન્તરે । ચો ઽપ્ય્-અર્થે । ત્વં ચેન્ મદ્-ઉક્ત-જીવાત્મ-યાથાત્મ્યાવગાહનાસમર્થો
લોકાયતિકાદિ-પક્ષમ્ આલમ્બસે, તત્ર દેહાત્મ-પક્ષે એનં દેહ-લક્ષણમ્ આત્માનં નિત્યં વા મૃતં મન્યસે । વા-શબ્દશ્ ચાર્થે । તથાપિ ત્વમ્ એનં અહો બત મહત્ પાપં ઇત્ય્ આદિ-વચનૈઃ શોચિતું નાર્હસિ । પરિણામ-સ્વભાવસ્ય તસ્ય તસ્ય ચાત્મનો જન્મ-વિનાશયોર્ અનિવાર્યત્વાજ્ જન્માન્તરાભાવેન પાપ-ભયાસમ્ભવાચ્ ચ । હે મહાબાહો ઇતિ સોપહાસં સમ્બોધનં ક્ષત્રિય-વર્યસ્ય વૈદિકસ્ય ચ તે નેદૃશં કુમતં ધાર્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥26।
ભ્ગ્ 2.27
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
તસ્માદ્ અપરિહાર્યે ઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

શ્રીધરઃ : કુત ઇતિ ? અત આહ જાતસ્યેત્ય્-આદિ । હિ યસ્માજ્ જાતસ્ય સ્વારમ્ભક-કર્મ-ક્ષયે મૃત્યુર્ ધ્રુવો નિશ્ચિતઃ । મૃતસ્ય ચ તદ્-દેહ-કૃતેન કર્મણા જન્માપિ ધ્રુવમ્ એવ । તસ્માદ્ એવમ્ અપરિહાર્યે ઽર્થે અવશ્યમ્ભાવિનિ જન્મ-મરણ-લક્ષણે ઽર્થે ત્વં વિદ્વાન્ શોચિતુમ્ નાર્હસિ યોગ્યો ન ભવસિ

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ આત્મન આભૂત-સંપ્લવ-સ્થાયિત્વ-પક્ષે ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-દુઃખ-સમ્ભવાત્ તદ્-ભયેન શોચામીત્ય્ અત આહ દ્વિતીય-શ્લોકેન જાતસ્ય હીતિ । હિ યસ્માજ્ જાતસ્ય સ્વ-કૃત-ધર્માધર્માદિ-વશાલ્ લબ્ધ-શરીરેન્દ્રિયાદિ-સમ્બન્ધસ્ય સ્થિરસ્યાત્મનો ધ્રુવ આવશ્યકો મૃત્યુસ્ તચ્-છરીરાદિ-વિચ્છેદસ્ તદ્-આરમ્ભક-કર્મ-ક્ષય-નિમિત્તઃ સંયોગસ્ય વિયોગાવસાનત્વાત્ । તથા ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ પ્રાગ્-દેહ-કૃત-કર્મ-ફલોપભોગાર્થં સાનુશયસ્યૈવ પ્રસ્તુતત્વાન્ ન જીવન્-મુક્તે વ્યભિચારઃ । તસ્માદ્ એવમ્ અપરિહાર્યે પરિહર્તુમ્ અશક્યે ઽસ્મિન્ જન્મ-મરણ-લક્ષણે ઽર્થે વિષયે ત્વમ્ એવં વિદ્વાન્ ન શોચિતુમ્ અર્હસિ । તથા ચ વક્ષ્યતિ ઋતે ઽપિ ત્વાં ન ભવિષ્યન્તિ
સર્વે [ગીતા 11.32] ઇતિ । યદિ હિ ત્વયા યુદ્ધે ઽનાહન્યમાના એતે જીવેયુર્ એવ તદા યુદ્ધાય શોકસ્ તવોચિતઃ સ્યાત્ । એતે તુ કર્મ-ક્ષયાત્ સ્વયમ્ એવ મ્રિયન્ત ઇતિ તત્-પરિહારાસમર્થસ્ય તવ દૃષ્ટ્-દુઃખ-નિમિત્તઃ શોકો નોચિત ઇતિ ભાવઃ ।
એવમ્ અદૃષ્ટ-દુઃખ-નિમિત્તે ઽપિ શોકે તસ્માદ્ અપરિહાર્યે ઽર્થે ઇત્ય્ એવોત્તરમ્ । યુદ્ધાખ્યં હિ કર્મ ક્ષત્રિયસ્ય નિયતમ્ અગ્નિહોત્રાદિવત્ । તચ્ ચ યુધ સમ્પ્રહારે ઇત્ય્ અસ્માદ્ ધાતોર્ નિષ્પન્નં શત્રુ-પ્રાણ-વિયોગાનુકૂલ-શસ્ત્ર-પ્રહાર-રૂપં વિહિતત્વાગ્નીષોમીયાદિ-સિંહાવન્ ન પ્રત્યવાય-જનકમ્ । તથા ચ ગૌતમઃ સ્મરતિ ન દોષો હિંસાયામ્ આહવે ઽન્યત્ર વ્યશ્વાસારથ્યનુયુધ-કૃતાઞ્જલિ-પ્રકીર્ણ-કેશ-પરાઙ્મુખોપવિષ્ટ-સ્થલ-વૃક્ષારૂઢ-દૂત-ગો-બ્રાહ્મણ-વાદિભ્યઃ ઇતિ । બ્રાહ્મણ-ગ્રહણંચાત્રાયોદ્ધૃ-બ્રાહ્મણ-વિષયં ગવાદિ-પ્રાય-પાઠાદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । એતચ્ ચ સર્વં સ્વધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્યેત્ય્ અત્ર સ્પષ્ટીકરિષ્યતિ
। તથા ચ યુદ્ધ-લક્ષણે ઽર્થે ઽગ્નિહોત્રાદિવદ્ વિહિતત્વાદ્ અપરિહાર્યે પરિહર્તુમ્ અશક્યે તદ્-અકરણે પ્રત્યવાય-પ્રસઙ્ગાત્ ત્વમ્ અદૃષ્ટ-દુઃખ-ભયેન શોચિતું નારહસીતિ પૂર્વવત્ ।
યદિ તુ યુદ્ધાખ્યં કર્મ કામ્યમ્ એવ -
ય આહવેષુ યુધ્યન્તે ભૂમ્ય્-અર્થમ્ અપરાઙ્મુખાઃ ।
અકૂટૈર્ આયુધૈર્ યાન્તિ તે સ્વર્ગં યોગિનો યથા ॥ [યજ્ઞ્. 13.324]
ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્ય-વચનાત્ । હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્ [ગીતા 2.37] ઇતિ ભગવદ્-વચનાચ્ ચ । તદાપિ પ્રારબ્ધસ્ય કામ્યસ્યાપિ અવશ્ય-પરિસમાપનીયત્વેન નિત્ય-તુલ્યત્વાત્ ત્વયા ચ યુદ્ધસ્ય પ્રારબ્ધત્વાદ્ અપરિહાર્યત્વં ત્યુલ્યમ્ એવ ।
અથવાત્મ-નિત્યત્વ-પક્ષ એવ શ્લોક-દ્વયમ્ અર્જુનસ્ય પરમાસ્તિકસ્ય વેદ-બાહ્ય-મતાભ્યુપગમાસમ્ભવાત્ । અક્ષર-યોજના તુ નિત્યશ્ ચાસૌ દેહેન્દ્રિયાદિ-સમ્બન્ધ-વશાજ્ જાતશ્ ચેતિ નિત્ય-જાતસ્ તમ્ એનમ્ આત્માનં નિત્યમ્ અપિ સન્તં જાતં ચેન્ મન્યસે તથા નિત્યમ્ અપિ સન્તં મૃતં ચેન્ મન્યસે તથાપિ ત્વં નાનુશોચિતુમ્ અર્હસીતિ હેતુમ્ આહ જાતસ્ય હીત્ય્ આદિના । નિત્યસ્ય જાતત્વં મૃતત્વં ચ પ્રાગ્-વ્યાખ્યાતમ્ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્ । ભાષ્યમ્ અપ્ય્ અસ્મિન્ પક્ષે યોજનીયમ્

વિશ્વનાથઃ : હિ યસ્માત્ તસ્ય સ્વારમ્ભક-કર્મ-ક્ષયે મૃત્યુર્ ધ્રુવો નિશ્ચિતઃ । મૃતસ્ય ચ તદ્-દેહ-કૃતેન કર્મણા જન્માપિ ધ્રુવમ્ એવ । અપરિહાર્યે ઽર્થે ઇતિ મૃત્યુર્ જન્મ ચ પરિહર્તુમ્ અ]ચક્યમ્ એવ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અથ શરીરાતિરિક્તો નિત્ય આત્મા । તસ્યાપૂર્વ-શરીરેન્દ્રિય-યોગો જન્મ । પૂર્વ-શરીરેન્દ્રિય-વિયોગસ્ તુ મરણં તદ્-ઉભયં ચ ધર્માધર્મ-હેતુકત્વાત્ તદ્-આશ્રયસ્ય નિત્યસ્યાત્મનો મુખ્યં, તદ્-અતિરિક્તસ્ય શરીરસ્ય તુ ગૌણમ્ । તસ્યાનિત્યસ્ય કૃત-હાન્ય-કૃતાભ્યાગમ-પ્રસઙ્ગેન તદ્-આશ્રયત્વાનુપપત્તેર્ ઇતિ તાર્કિકા મન્યન્તે । તત્-પક્ષે ઽપ્ય્ આત્મનઃ શોચ્યત્વં પરિહરતિ જાતસ્યેતિ । હિર્ હેતૌ । જાતસ્ય સ્વ-કર્મ-વશાત્ પ્રાપ્ત-શરીરાદિ-યોગસ્ય નિત્યસ્યાપ્ય્ આત્મનસ્ તદ્-આરમ્ભક-કર્મ-ક્ષય-હેતુકો મૃત્યુર્ ધ્રુવો નિશ્ચિતઃ । મૃતસ્ય તચ્-છરીર-કૃત-કર્મ-હેતુકં જન્મ ચ ધ્રુવં સ્યાત્ । તસ્માદ્ એવમ્ અપરિહાર્યે પરિહર્તુમ્ અશક્યે જન્મ-મરણાત્મકે ઽર્થે ત્વં વિદ્વાન્ શોચિતું નાર્હસિ । ત્વયિ યુદ્ધાન્ નિવૃત્તે ઽપ્ય્ એતે સ્વારમ્ભકે
કર્મણિ ક્ષીણે સતિ મરિષ્યન્ત્ય્ એવ । તવ તુ સ્વધર્માદ્ વિચ્યુતિર્ ભાવિનીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 2.28
અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્ત-મધ્યાનિ ભારત ।
અવ્યક્ત-નિધનાન્ય્ એવ તત્ર કા પરિદેવના

શ્રીધરઃ : કિં ચ દેહાનાં સ્વભાવં પર્યાલોચ્ય તદ્-ઉપાધિકે આત્મનો જન્મ-મરણે શોકો ન કાર્ય ઇતિ । અત આહ અવ્યક્તાદીનીત્ય્ આદિ । અવ્યક્તં પ્રધાનમ્ । તદ્ એવ આદિર્ ઉત્પત્તેઃ પૂર્વ-રૂપં યેષાં તાનિ અવ્યક્તાદીનિ । ભૂતાનિ શરીરાણિ । કારણાત્મનાપિ સ્થિતાનામ્ એવ ઉત્પત્તેઃ । તથા વ્યક્તમ્ અભિવ્યક્તં મધ્યં જન્મ-મરણાન્તરાલં સ્થિતિ-લક્ષણં યેષાં તાનિ વ્યક્ત-મધ્યાનિ । અવ્યક્તે નિધનં લયો યેષાં તાનીમાન્ય્ એવં-ભૂતાન્ય્ એવ । તત્ર તેષુ કા પરિદેવના ? કઃ શોક-નિમિત્તો વિલાપઃ ? પ્રતિબુદ્ધસ્ય સ્વપ્ન-દૃષ્ટ-વસ્તુષ્વ્ ઇવ શોકો ન
યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં સર્વ-પ્રકારેણાત્મનો ઽશોચ્યત્વમ્ ઉપપાદિતમ્ અથેદાનીમ્ આત્મનો ઽશોચ્યત્વે ઽપિ ભૂત-સઙ્ઘાતાત્મકાનિ શરીરાણ્ય્ ઉદ્દિશ્ય શોચામીત્ય્ અર્જુનાશઙ્કામ્ અપનુદતિ ભગવાન્ અવ્યક્તાદીનીતિ । આદૌ જન્મનઃ પ્રાગ્-અવ્યક્તાનિ અનુપલબ્ધાનિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદિ-ભૂત-મયાનિ શરીરાણિ મધ્યે જન્માનન્તરં મરણાત્ પ્રાગ્-વ્યક્તાનિ ઉપલબ્ધાનિ સન્તિ । નિધને પુનર્ અવ્યક્તાન્ય્ એવ ભવન્તિ । યથા સ્વપ્નેન્દ્રજાલાદૌ પ્રતિભાસ-માત્ર-જીવનાનિ શુક્તિ-રૂપ્યાદિવન્ ન તુ જ્ઞાનાત્ પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં વા સ્થિતાનિ દૃષ્ટિ-સૃષ્ટ્ય્-અભ્યુપગમાત્ । તથા ચ - આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા [ંઆ. કા. 2.6] ઇતિ ન્યાયેન મધ્યે ઽપિ ન સન્ત્ય્ એવૈતાનિ । નાસતો વિદ્યતે ભાવઃ [ગીતા 2.16] ઇતિ પ્રાગ્-ઉક્તેશ્ ચ ।
એવં સતિ તત્ર તેષુ મિથ્યા-ભૂતેષ્વ્ અત્યન્ત-તુચ્છેષુ ભૂતેષુ કા પરિદેવના કો વા દુઃખ-પ્રલાપો ન કો ઽપ્ય્ ઉચિત ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ સ્વપ્ને વિવિધાન્ બન્ધૂન્ ઉપલભ્ય પ્રતિબુદ્ધસ્ તદ્-વિચ્છેદેન શોચતિ પૃથગ્-જનો ઽપિ એતદ્ એવોક્તં પુરાણે અદર્શનાદ્ આપતિતઃ પુનશ્ ચાદર્શનં ગતઃ ભૂત-સઙ્ઘ ઇતિ શેષઃ । તથા ચ શરીરાણ્ય્ અપ્ય્ ઉદ્દિશ્ય શોકો નોચિત ઇતિ ભાવઃ ।
આકાશાદિ-મહા-ભૂતાભિપ્રાયેણ વા શ્લોકો યોજ્યઃ । અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતમ્ અવિદ્યોપહિત-ચૈતન્યમ્ આદિઃ પ્રાગ્ અવસ્થા યેષાં તાનિ તથા વ્યક્તં નામ-રૂપાભ્યામ્ એવાવિદ્યકાભ્યાં પ્રકટીભૂતં ન તુ સ્વેન પરમાર્થ-સદાત્મના મધ્યં સ્થિત્ય્-અવસ્થા યેષાં તાદૃશાનિ ભૂતાનિ આકાશાદીનિ અવ્યક્ત-નિધનાન્ય્ એવાવ્યક્તે સ્વ-કારણે મૃદ્ ઇવ ઘટાદીનાં નિધનં પ્રલયો યેષાં તેષુ ભૂતેષુ કા પરિદેવનેતિ પૂર્વવત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તદ્ ધેદં તર્હ્ય્ અવ્યાકૃતમ્ આસીત્ તન્-નામ-રૂપાભ્યામ્ એવ વ્યાક્રિયત [બૌ 1.4.7] ઇત્ય્ આદિર્ અવ્યક્તોપાદાનતાં સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય દર્શયતિ । લય-સ્થાનત્વં તુ તસ્યાર્થ-સિદ્ધં કારણ
એવ કાર્ય-લયસ્ય દર્શનાત્ । ગ્રન્થાન્તરે તુ વિસ્તરઃ । તથા ચાજ્ઞાન-કલ્પિતત્વેન તુચ્છાન્ય્ આકાશાદિ-ભૂતાન્ય્ અપ્ય્ ઉદ્દિશ્ય શોકો નોચિતશ્ ચેત્ તત્-કાર્યાણ્ય્ ઉદ્દિશ્ય નોચિત ઇતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અથવા સર્વદા તેષામ્ અવ્યક્ત-રૂપેણ વિદ્યમાનત્વાદ્ વિચ્છેદાભાવેન તન્-નિમિત્તઃ પ્રલાપો નોચિત ઇત્ય્ અર્થઃ । ભારતેત્ય્ અનેન સમ્બોધયન્ શુદ્ધ-વંશોદ્ભવત્વેન શાસ્ત્રીયમ્ અર્થં પ્રતિપત્તુમ્ અર્હો ઽસિ કિમ્ ઇતિ ન પ્રતિપદ્યસ ઇતિ સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવં ન જાયતે ન મ્રિયતે ઇત્ય્-આદિના, દેહ-પક્ષે ચ જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુઃ ઇત્ય્ અનેન શોક-વિષયં નિરાકૃત્ય ઇદાનીમ્ ઉભય-પક્ષે ઽપિ નિરાકરોતિ અવ્યક્તેતિ । ભૂતાનિ દેવ-મનુષ્ય-તિર્યગ્-આદીનિ । અવ્યક્તાનિ ન વ્યક્તં વ્યક્તિર્ આદૌ જન્મ-પૂર્વ-કાલે યેષાં, કિન્તુ તદાનીમ્ અપિ લિઙ્ગ-દેહઃ સ્થૂલ-દેહશ્ ચ સ્વારમ્ભક-પૃથિવ્ય્-આદિ-સત્ત્વાત્ કારણાત્મના વર્તમાનો ઽસ્પષ્ટમ્ આસીદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । વ્યક્તં વ્યક્તિર્ મધ્યે યેષાં તાનિ । ન વ્યક્તિ નિધનાદ્ અનન્તરં યેષાં તાનિ । મહા-પ્રલયે ઽપિ કર્મ-માત્રાદીનાં સત્ત્વાત્ સૂક્ષ્મ-રૂપેણ ભૂતાનિ સન્ત્ય્ એવ । તસ્માત્ સર્વ-ભૂતાનિ આદ્ય્-અન્તરયોર્
અવ્યક્તાનિ મધ્યે વ્યક્તાનીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં શ્રુતિભિઃ - સ્થિર-ચર-જાતયઃ સ્યુર્ અજયોત્થ-નિમિત્ત-યુજઃ ઇતિ । કા પરિદેવના કઃ શોક-નિમિત્તઃ વિલાપઃ ? તથા ચોક્તં નારદેન -
યન્ મન્યસે ધ્રુવં લોકમ્ અધ્રુવં વા ન ચોભયમ્ ।
સર્વથા ન હિ શોચ્યાસ્ તે સ્નેહાદ્ અન્યત્ર મોહજાત્ ॥ [ભ્પ્ 1.13.44] ઇતિ

બલદેવઃ : અથ દેહાત્મ-પક્ષે આત્માતિરિક્ત-દેહ-પક્ષે ચ દેહ-વિનાશ-હેતુક-શોકો ન યુક્તસ્ તદ્-આરમ્ભકાણાં ભૂત-માત્રાણામ્ અવિનાશાદ્ ઇત્ય્ આહ અવ્યક્તાદીનીતિ । અવ્યક્તં નામ-રૂપ-વિરહાત્ સૂક્ષ્મં પ્રધાનમ્ આદિ આદિ-રૂપં યેષાં તાનિ અવ્યક્ત-નિધનાનિ । અવ્યક્તે તાદૃશિ પ્રધાને નિધનં નામ-રૂપ-વિમર્દન-લક્ષણો નાશો યેષાં તાનિ । મૃદ્-આદિકે સદ્-રૂપે દ્રવ્યે કમ્બુ-ગ્રીવાદ્ય્-અવસ્થા-યોગે ઘટસ્યોત્પત્તિસ્ તદ્-વિરોધિ-કપાલાદ્ય્-અવસ્થા-યોગસ્ તુ તસ્ય વિનાશઃ કથ્યતે । તદ્-દ્રવ્યં સર્વદા સ્થાયીતિ । એવમ્ એવાહ ભગવાન્ પરાશરઃ - મહી ઘટત્વં ઘટતઃ કપાલિકા ચૂર્ણ-રજસ્ તતો ઽણુઃ [વિપ્ 2.12.42] ઇતિ । એવં
શરીરાણ્ય્ આદ્ય્-અન્તયોર્ નામ-રૂપાયોગાદ્ અવ્યક્તિમન્તિ । મધ્યે તુ તદ્-યોગાદ્ વ્યક્તિમન્તિ । તદ્-આરમ્ભકાનિ ભૂતાનિ તુ સર્વદા સન્તીતિ તેષુ વસ્તુતઃ સત્સુ કા પરિદેવના કઃ શોક-નિમિત્ત-વિલાપ ઇત્ય્ અર્થઃ । દેહાન્ય-નિત્યાત્મ-પક્ષે તુ વાસાંસિ ઇત્ય્ આદિકં ન વિસ્મર્તવ્યમ્ । યત્ ત્વ્ આદ્ય્-અન્તયોર્ અસત્ત્વાન્ મધ્યે ઽપિ ભૂતાન્ય્ અસન્ત્ય્ એવાતઃ સ્વાપ્નિક-રથાશ્વાદિ-પ્રખ્યાનિ મૃષા-ભૂતાન્ય્ એવ તેન તદ્-વિયોગ-હેતુકઃ શોકઃ પ્રતિબુદ્ધસ્ય ન દૃષ્ટ ઇતિ દૃષ્ટિ-સૃષ્ટિમ્ અભ્યુપૈત્યાહુસ્ તન્ મન્દં તદ્-અભ્યુપગમે વૈદિકાસત્કાર્યવાદાપત્તેઃ । તદ્ એવં મત-દ્વયે ઽપિ દેહ-વિનાશ-હેતુકઃ શોકો નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્

ભ્ગ્ 2.29
આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ કશ્ચિદ્ એનમ્
આશ્ચર્યવદ્ વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ ।
આશ્ચર્યવચ્ ચૈનમ્ અન્યઃ શૃણોતિ
શ્રુત્વાપ્ય્ એનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્

શ્રીધરઃ : કુતસ્ તર્હિ વિદ્વાંસો ઽપિ લોકે શોચન્તિ ? આત્મા-જ્ઞાનાદ્ એવ ઇત્ય્ આશયેનાત્મનો દુર્વિજ્ઞેયત્વમ્ આહ આશ્ચર્યવદ્ ઇત્યાદિ । કશ્ચિદ્ એનમ્ આત્માનં શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાભ્યાં પશ્યન્ન્ આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ । સર્વ-ગતસ્ય નિત્ય-જ્ઞાનાનદ-સ્વભાવસ્યાત્મનઃ અલૌકિકત્વાદ્ ઐન્દ્રજાલિકવદ્ ઘટમાનં પશ્યન્ન્ ઇવ વિસ્મયેન પશ્યતિ અસમ્ભાવનાભિભૂતત્વાત્ । તથા આશ્ચર્યવદ્ અન્યો વદતિ ચ । શૃણોતિ ચાન્યઃ । કશ્ચિત્ પુનઃ વિપરીત-ભાવનાભિભૂતઃ શ્રુત્વાપિ નૈવ વેદ । ચ-શબ્દાદ્ ઉક્ત્વાપિ ન દૃષ્ટ્વાપિ ન સમ્યગ્ વેદેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

મધુસૂદનઃ : નનુ વિદ્વાંસો ઽપિ બહવઃ શોચન્તિ તત્ કિં મામ્ એવ પુનઃ પુનર્ એવમ્ ઉપાલભસે । અન્યચ્ ચ વક્તુર્ એવ હિ તજ્ જાડ્યં શ્રોતા યત્ર ન બુધ્યતે ઇતિ ન્યાયાત્ ત્વદ્-વચનાર્થાપર્તિપત્તિશ્ ચ તવાપ્ય્ અન્યેષામ્ ઇવ સ્વાશય-દોષાદ્ ઇતિ નોક્ત-દોષ-દ્વયમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાત્મનો દુર્વિજ્ઞેયતામ્ આહ આશ્ચર્યવદ્ ઇતિ ।
એનં પ્રકૃતં દેહિનમ્ આશ્ચર્યેણાદ્ભુતેન તુલ્યતયા વર્તમાનમ્ આવિદ્યક-નાના-વિધ-વિરુદ્ધ-ધર્મવત્તયા સતન્મ્ અપ્ય્ અસન્તમ્ ઇવ સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્ય-રૂપમ્ અપિ જડમ્ ઇવાનન્દ-ઘનમ્ અપિ દુઃખિતમ્ ઇવ નિર્વિકારમ્ અપિ સવિકારમ્ ઇવ નિત્યમ્ અનિત્યમ્ ઇવ પ્રકાશમાનમ્ અપ્ય્ અપ્રકાશમાનમ્ ઇવ બ્રહ્માભિન્નમ્ અપિ તદ્-ભિન્નમ્ ઇવ મુક્તમ્ અપિ બદ્ધમ્ ઇવાદ્વિતીયમ્ અપિ સ-દ્વિતીયમ્ ઇવ સમ્ભાવિત-વિચિત્રાનેકાકાર-પ્રતીતિ-વિષયં પશ્યતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાભ્યામ્ આવિદ્યક-સર્વ-દ્વૈત-નિષેધેન પરમાત્મ-સ્વરૂપ-માત્રાકારાયાં વેદાન્ત-મહા-વાક્ય-જન્યાયાં સર્વ-સુકૃત-ફલ-ભૂતાયામ્ અન્તઃકરણ-વૃત્તૌ પ્રતિફલિતં સમાધિ-પરિપાકેન સાક્ષાત્કરોતિ કશ્ચિચ્ છમ-દમાદિ-સાધન-સમ્પન્ન-ચરમ-શરીરઃ કશ્ચિદ્ એવ ન તુ
સર્વઃ । તથા કશ્ચિદ્ એનં યત્ પશ્યતિ તદ્ આશ્ચર્યવદ્ ઇતિ ક્રિયા-વિશેષણમ્ । આત્મ-દર્શનમ્ અપ્ય્ આશ્ચર્યવદ્ એવ યત્ સ્વરૂપતો મિથ્યા-ભૂતમ્ અપિ સત્યસ્ય વ્યઞ્જકમ્ આવિદ્યકમ્ અપ્ય્ અવિદ્યાયા વિઘાતકમ્ અવિદ્યામ્ ઉપઘ્નત્ તત્-કાર્યતયા સ્વાત્માનમ્ અપ્ય્ ઉપહન્તીતિ । તથા યઃ કશ્ચિદ્ એનં પશ્યતિ સ આશ્ચર્યવદ્ ઇતિ કર્તૃ-વિશેષણમ્ । યતો ઽસૌ નિવૃત્તાવિદ્યાતત્-કાર્યો ઽપિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-પ્રાબલ્યાત્ તદ્વાન્ ઇવ વ્યહરતિ સર્વદા સમાધિ-નિષ્ઠો ઽપિ વ્યુત્તિષ્ઠતિ વ્યુત્થિતો ઽપિ પુનઃ સમાધિમ્ અનુભવતીતિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-વૈચિત્ર્યાદ્ વિચિત્ર-ચરિત્રઃ પ્રાપ્ત-દુષ્પ્રાપ-જ્ઞાનત્વાત્ સકલ-લોક-સ્પૃહણીયો ઽત આશ્ચર્યવદ્ એવ ભવતિ । તદ્ એતત્ ત્રયમ્ અપ્ય્ આશ્ચર્યમ્ આત્મા તજ્ જ્ઞાનં તજ્-જ્ઞાતા ચેતિ પરમ-દુર્વિજ્ઞેયમ્ આત્માનં ત્વં કથમ્
અનાયાસેન જાનીયા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
ઈવમ્ ઉપદેષ્ટુર્ અભાવાદ્ અપ્ય્ આત્મા દુર્વિજ્ઞેયઃ । યો હ્ય્ આત્માનં જાનાતિ સ એવ તમ્ અન્યસ્મૈ ધ્રુવં બ્રૂયાત્ । અજ્ઞસ્યોપદેષ્ટૃત્વાસમ્ભવાત્, જાનંસ્ તુ સમાહિત-ચિત્તઃ પ્રાયેણ કથં બ્રવીતુ । વ્યુત્થિત-ચિત્તો ઽપિ પરેણ જ્ઞાતુમ્ અશક્યઃ । યથા કથંચિજ્ જ્ઞાતો ઽપિ લાભ-પૂજા-ખ્યાત્ય્-આદિ-પ્રયોજનાનપેક્ષત્વાચ્ ચ બ્રવીત્ય્ એવ । કથંચિત્ કારુણ્ય-માત્રેણ બ્રુવંસ્ તુ પરમેશ્વરવદ્ અત્યન્ત-દુર્લભ એવેત્ય્ આહ આશ્ચર્યવદ્ વદતિ તથૈવ ચાન્ય ઇતિ । યથાજાનાતિ તથૈવ વદતિ । એનમ્ ઇત્ય્ અનુકર્ષણાર્થશ્ ચ-કારઃ । સ ચાન્યઃ સર્વાજ્ઞ-જન-વિલક્ષણઃ । ન તુ યઃ પશ્યતિ તતો ઽન્ય ઇતિ વ્યાઘાતાત્ । અત્રાપિ કર્મણિ ક્રિયાયાં કર્તરિ ચાશ્ચર્યવદ્ ઇતિ
યોજ્યમ્ । તત્ર કર્મણઃ કર્તુશ્ ચ પ્રાગ્ આશ્ચર્યવત્ત્વં વ્યાખ્યાતં ક્રિયાયાસ્ તુ વ્યાખ્યાયતે । સર્વ-શબ્દાવાચ્યસ્ય શુદ્ધસ્યાત્મનો યદ્ વચનં તદ્ આશ્ચર્યવત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ ઇતિ । કેનાપિ શબ્દેનાવાચ્યસ્ય શુદ્ધસ્યાત્મનો વિશિષ્ટ-શક્તેન પદેન જહદ્-અજહત્-સ્વાર્થ-લક્ષણાયા કલ્પિત-સમ્બન્ધેન લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્ અન્તરેણૈવ પ્રતિપાદનં તદ્ અપિ નિર્વિકલ્પ-સાક્ષાત્કાર-રૂપમ્ અત્યાશ્ચર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથવા વિના શક્તિં વિના લક્ષણાં વિના સમ્બન્ધાન્તરં સુષુપ્તોત્થાપક-વાક્ય-વત્ તત્ત્વમ્ અસ્યાદિ-વાક્યેન યદાત્મતત્ત્વ-પ્રતિપાદનં તદ્ આશ્ચર્યવત્ । શબ્દ-શક્તેર્ અચિન્ત્યત્વાત્ । ન ચ વિના સમ્બન્ધં બોધનેન્ ઽતિપ્રસઙ્ગઃ લક્ષણા-પક્ષે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ । શક્ય-સમ્બન્ધસ્યાનેક-સાધારણત્વાત્ । તાત્પર્ય-વિશેષાન્ નિયમ ઇતિ ચેત્, ન । તસ્યાપિ સર્વાન્ પ્રત્ય્ અવિશેષાત્ । કશ્ચિદ્ એવ તાત્પર્ય-વિશેષમ્ અવધારયતિ ન સર્વ ઇતિ ચેત્ । હન્ત તર્હિ પુરુષ-ગત એવ કશ્ચિદ્ વિશેષો નિર્દોષત્વ-રૂપો નિયામકઃ । ન ચાસ્મિન્ પક્ષે ઽપિ ન દણ્ડ-વારિતઃ । તથા ચ યાદૃશસ્ય શુદ્ધાન્તઃ-કરણસ્ય તાત્પર્યાનુસન્ધાન-પુરઃ-સરં
લક્ષણયા વાક્યાર્થ-બોધો ભવદ્ભિર્ અઙ્ગી ક્રિયતે તાદૃશસ્યૈવ કેવલઃ શબ્દ-વિશેષો ઽખણ્ડ-સાક્ષાત્કારં વિનાપિ સમ્બન્ધેન જનયતીતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્ । એતસ્મિન્ પક્ષે શબ્દ-વૃત્ત્ય્-અવિષયત્વાદ્ યતો વાચો નિવર્તન્ત ઇતિ સુતરામ્ ઉપપન્નમ્ । અયં ચ ભગવદ્-અભિપ્રાયો વાર્તિક-કારૈઃ પ્રપઞ્ચિતઃ -
દુર્બલત્વાદ્ અવિદ્યાયા આત્મત્વાદ્ બોધ-રૂપિણઃ ।
શબ્દ-શક્તેર્ અચિત્ન્યત્વાદ્ વિદ્મસ્ તં મોહ-હાનતઃ ॥
અગૃહીત્વૈવ સમ્બન્ધમ્ અભિધાનાભિધેયયોઃ ।
હિત્વા નિદ્રાં પ્રબુધ્યન્તે સુષુપ્તેર્ બોધિતાઃ પરૈઃ ॥
જાગ્રદ્વન્ ન યતઃ શબ્દં સુષુપ્તે વેત્તિ કશ્ચન ।
ધ્વસ્તે ઽતો જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાને બ્રહ્માસ્મીતિ ભવેત્ ફલમ્ ॥
અવિદ્યા-ઘાતિનઃ શબ્દાદ્યાહં બ્રહ્મેતિ ધીર્ ભવેત્ ।
નશ્યત્ય્ અવિદ્યયા સાર્ધં હત્વા રોગમ્ ઇવૌષધમ્ ॥ [બૃહત્.વા 1.4.860-863]
ઇત્ય્ આદિના ગ્રન્થેન ।
તદ્ એવં વચન-વિષયસ્ય વક્તુર્ વચન-ક્રિયાયાશ્ ચાત્યાશ્ચર્ય-રૂપત્વાદ્ આત્મનો દુર્વિજ્ઞાનત્વમ્ ઉક્ત્વા શ્રોતુર્ દુર્મિલત્વાદ્ અપિ તદ્ આહ આશ્ચર્યવચ્ ચૈનમ્ અન્યઃ શૃણોતિ શ્ર્તુવા ઽપ્ય્ એનં વેદેતિ । અન્યો દ્રષ્ટુર્ વક્તુશ્ચ્ અ મુક્તાદ્ વિલક્ષણો મુમુક્ષુર્ વક્તારં બ્રહ્મ-વિદં વિધિવદ્ ઉપસૃત્યૈનં શૃણોતિ શ્રવણાખ્ય-વિચાર-વિષયી કરોતિ વેદાન્ત-વાક્ય-તાત્પર્ય-નિશ્ચયેનાવધારયતીતિ યાવત્ । શ્રુત્વા ચૈનં મનન-નિદિધ્યાસન-પરિપાકાદ્ વેદાપિ સાક્ષાત્કરોત્ય્ અપિ આશ્ચર્યવત્ । તથા ચાશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ કશ્ચિદ્ એનમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । અત્રાપિ કર્તુર્ આશ્ચર્ય-રૂપત્વમ્ અનેક-જન્માનુષ્ઠિત-સુકૃત-ક્ષાલિત-મનો-મલતયાતિદુર્લભત્વાત્ । તથા ચ વક્ષ્યતિ -
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામ્ અપિ સિદ્ધાનાં કશ્ ચિન્ માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ॥ [ગીતા 7.3] ઇતિ ।
શ્રવણાયાપિ બહુભિર્ યો ન લભ્યઃ
શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ ।
આશ્ચર્યો વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધા
આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ ॥ [કઠુ 1.2.7] ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ ।
એવં શ્રવણ-શ્રોતવ્યયોર્ આશ્ચર્યત્વં પ્રાગ્વદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ।
નનુ યઃ શ્રવણ-મનનાદિકં કરોતિ સ આત્માનં વેદેતિ કિમ્ આશ્ચર્યમ્ અત આહ - ન ચૈવ કશ્ચિદ્ ઇતિ । ચ-કારઃ ક્રિયા-કર્મ-પદયોર્ અનુષઙ્ગાર્થઃ । કશ્ચિદ્ એનં નૈવ વેદ શ્રવણાદિકં કુર્વન્ન્ અપિ । તદ્ અકુર્વંસ્ તુ ન વેદેતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ । ઐહિકમ્ અપ્રસ્તુત-પ્રતિબન્ધે તદ્-દર્શનાત્ [વ્સ્. 3.4.51] ઇતિ ન્યાયાત્ । ઉક્તં ચ વાર્તિક-કારૈઃ -
કુતસ્ તજ્-જ્ઞાનમ્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ધિ બન્ધ-પરિક્ષયાત્ ।
અસાવ્ અપિ ચ ભૂતૌ વા ભાવી વા વર્તતે ઽથવા ॥ [બૃહ્. વા. સ. 294] ઇતિ ।
શ્રવણાદિ કુર્વતામ્ અપિ પ્રતિબન્ધ-પરિક્ષયાદ્ એવ જ્ઞાનં જાયતે । અન્યથા તુ ન । સ ચ પ્રતિબન્ધ-પરિક્ષયઃ કસ્યચિદ્ ભૂત એવ । યથા હિરણ્યગર્ભસ્ય । કસ્યચિદ્ ભાવી । યથા વાસુદેવસ્ય । કસ્યચિદ્ વર્તતે । યથા શ્વેતકેતોઃ । તથા ચ પ્રતિબન્ધ-ક્ષય-સ્યાતિદુર્લભત્વાત્ । જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્ પાપસ્ય કર્મણઃ ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ દુર્વિજ્ઞેયો ઽયમ્ આત્મેતિ નિર્ગલિતો ઽર્થઃ ।

યદિ તુ શ્રુત્વાપ્ય્ એનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિદ્ ઇત્ય્ એવ વ્યાખ્યાયેત તદા આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ [કઠુ 1.2.7] ઇતિ શ્રુત્યૈક-વાક્યતા ન સ્યાત્ । યતતામ્ અપિ સિદ્ધાનાં કશ્ ચિન્ માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ [ગીતા 7.3] ઇતિ ભગવદ્-વચન-વિરોધશ્ ચેતિ વિદ્વદ્ભિર્ અવિનયઃ ક્ષન્તવ્યઃ । અથવા ન ચૈવ કશ્ચિદ્ ઇત્ય્ અસ્ય સર્વત્ર સમ્બન્ધઃ કશ્ચિદ્ એનં ન પશ્યતિ ન વદતિ ન શૃણોતિ શ્રુત્વાપિ ન વેદેતિ પઞ્ચ પ્રકારા ઉક્તાઃ કશ્ચિત્ પશ્યત્ય્ એવ ન વદતિ કશ્ચિત્ પશ્યતિ ન વદતિ ચ કશ્ચિત્ તદ્-વચનં શૃણોતિ ચ તદ્-અર્થં જાનાતિ ચ કશ્ચિચ્ છ્રુત્વાપિ ન જાનાતિ ન કશ્ચિત્ તુ સર્વ-બહિર્ભૂત ઇતિ । અવિદ્વત્-પક્ષે તુ અસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવનાભિભૂતત્વાદ્ આશ્ચર્ય-તુલ્યત્વં દર્શન-વદન-શ્રવણેષ્વ્
ઇતિ નિગદ-વ્યાખ્યાતઃ શ્લોકઃ । ચતુર્થ-પાદે તુ દૃષ્ટ્વોક્ત્વા શ્રુત્વાપીતિ યોજના

વિશ્વનાથઃ : નનુ કિમ્ ઇદમ્ આશ્ચર્યં બ્રૂષે । કિં ચૈતદ્ અપ્ય્ આશ્ચર્યમ્ । યદ્ એવ પ્રબોધ્યમાનસ્યાપ્ય્ અવિવેકો નાપયાતીતિ તત્ર સત્યમ્ એવેમ્ એવ ઇત્ય્ આહ આશ્ચર્યવદ્ ઇતિ । એનમ્ આત્માનં દેહં ચ તદ્-ઉભય-રૂપં સર્વ-લોકમ્

બલદેવઃ : નનુ સર્વજ્ઞેન ત્વયા બહૂપદિશ્યમાનો ઽપ્ય્ અહં શોક-નિવારકમ્ આત્મ-યાથાત્મ્યં ન બુધ્યે કિમ્ એતદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ આશ્ચર્યવદ્ ઇતિ । વિજ્ઞાનાન્દોભય-સ્વરૂપત્વે ઽપિ તદ્-ભેદાપ્રતિયોગિનં વિજ્ઞાન-સ્વરૂપત્વે ઽપિ વિજ્ઞાતૃતયા સન્તં પરમાણુત્વે ઽપિ વ્યાપ્ત-બૃહત્-કાયં નાના-કાય-સમ્બન્ધે ઽપિ તત્-તદ્-વિકારૈર્ અસ્પૃષ્ટમ્ એવમ્ આદિ બહુ-વિરુદ્ધ-ધર્મતયાશ્ચર્યવદ્ અદ્ભુત-સાદૃશ્યેન સ્થિતમ્ એનં મદ્-ઉપદિષ્ટં જીવં કશ્ચિદ્ એવ સ્વધર્માનુષ્ઠાનેન સત્ય-તપો-જપાદિના ચ વિમૃષ્ટ-હૃદ્-ગુરુ-પ્રસાદ-લબ્ધ-તાદૃશ-જ્ઞાનઃ પશ્યતિ યાથાત્મ્યેનાનુભવતિ । આશ્ચર્યવદ્ ઇતિ ક્રિયા-વિશેષણં વા કર્તૃ-વિશેષણં વેતિ વ્યાખ્યાતારઃ કશ્ચિદ્
એનમ્ યત્ પશ્યતિ તદ્ આશ્ચર્યવત્ । યઃ કશ્ચિત્ પશ્યતિ સો ઽપ્ય્ આશ્ચર્યવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અગ્રે ઽપિ । શ્રુત્વાપ્ય્ એનમ્ ઇતિ કશ્ચિત્ સમ્યગ્ અમૃષ્ટ-હૃદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ દુરધિગમં જીવાત્મયાથાત્મ્યમ્ । શ્રુતિર્ અપ્ય્ એવમ્ આહ -
શ્રવણાયાપિ બહુભિર્ યો ન લભ્યઃ
શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ ।
આશ્ચર્યો વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધા
આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટ ॥ [કઠુ 1.2.7] ઇતિ

ભ્ગ્ 2.30
દેહી નિત્યમ્ અવધ્યો ઽયં દેહે સર્વસ્ય ભારત ।
તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

શ્રીધરઃ : તદ્ એવમ્ અવધ્યત્વમ્ આત્મનઃ સઙ્ક્ષેપેનોપદિશન્ અશોચ્યત્વમ્ ઉપસંહરતિ દેહીત્ય્ આદિ । સ્પષ્ટો ઽર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં સર્વ-પ્રાણિ-સાધારણ-ભ્રમ-નિવૃત્તિ-સાધનમ્ ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ દેહીતિ । સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય દેહે વધ્યમાને ઽપ્ય્ અયં દેહી લિઙ્ગ-દેહોપાધિર્ આત્મા વધ્યો ન ભવતીતિ નિત્યં નિયતં યસ્માત્ તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્થૂલાનિ સૂક્ષ્માણિ ચ ભીષ્માદિ-ભાવાપન્નાન્ય્ ઉદ્દિશ્ય ત્વં ન શોચિતુમ્ અર્હસિ । સ્થૂલ-દેહસ્યાશોચ્યત્વમ્ અપરિહાર્યત્વાત્ । લિઙ્ગ-દેહસ્યાશોચ્યત્વમ્ આત્મવદ્ એવાવધ્યત્વાદ્ ઇતિ ન સ્થૂલ-દેહસ્ય લિઙ્ગ-દેહસ્યાત્મનો વા શોચ્યત્વં યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : તર્હિ નિશ્ચિત્ય બ્રૂહિ કિમ્ અહં કુર્યાં કિં વા ન કુર્યામ્ ઇતિ । તત્ર શોકં મા કુરુ યુદ્ધં તુ કુર્વ્ ઇત્ય્ આહ દેહીતિ દ્વાભ્યામ્

બલદેવઃ : તદ્ એવં દુરધિગમં જીવ-યાથાત્મ્યં સમાસેનોપદિશન્ન્ અશોચ્યત્વમ્ ઉપસંહરતિ દેહીતિ । સર્વસ્ય જીવ-ગણસ્ય દેહે હન્યમાને ઽપ્ય્ અયં દેહી જીવો નિત્યમ્ અવધ્યો યસ્માત્ તસ્માત્ ત્વં સર્વાણિ ભૂતાનિ ભીષ્માદિ-ભાવાપન્નાનિ શોચિતું નાર્હસિ । આત્મનાં નિત્યત્વાદ્ અશોચ્યત્વં તદ્-દેહાનાં ત્વ્ અવશ્ય-વિનાશત્વાત્ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 2.31
સ્વ-ધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમ્ અર્હસિ ।
ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે

શ્રીધરઃ : યચ્ ચોક્તમ્ અર્જુનેન વેપથુશ્ ચ શરીરે મે ઇત્ય્ આદિ તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ સ્વધર્મમ્ અપીતિ । આત્મનો નાશાભાવાદ્ એવ એતેસાં હનને ઽપિ વિકમ્પિતું નાર્હસિ । કિં ચ સ્વધર્મમ્ અપ્ય્ અવેક્ષ્ય વિકમ્પિતુમ્ નાર્હસિ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । યચ્ ચોક્તં - ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવ ઇતિ તત્રાહ ધર્મ્યાદ્ ઇતિ । ધર્માદ્ અનપેતાન્ ન્યાયાદ્ યુદ્ધાદ્ અન્યત્

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-શરીર-દ્વય-તત્-કારણાવિદ્યાખ્યોપાધિ-ત્રયાવિવેકેન મિથ્યાભૂતસ્યાપિ સંસારસ્ય સત્યત્વાત્મ-ધર્મત્વાદિ-પ્રતિભાસ-રૂપં સર્વ-પ્રાણિ-સાધારણમ્ અર્જુનસ્ય ભ્રમં નિરાકર્તુમ્ ઉપાધિ-ત્રય-વિવેકેનાત્મ-સ્વરૂપમ્ અભિહિતવાન્ । સમ્પ્રતિ યુદ્ધાખ્યે સ્વ-ધર્મે હિંસાદિ-બાહુલ્યેનાધર્મત્વ-પ્રતિભાસ-રૂપમ્ અર્જુનસ્યૈવ કરુણાદિ-દોષ-નિબન્ધનમ્ અસાધારણં ભ્રમં નિરાકર્તું હિંસાદિમત્ત્વે ઽપિ યુદ્ધસ્ય સ્વ-ધર્મત્વેનાધર્મત્વાભાવં બોધયતિ ભગવાન્ સ્વધર્મમ્ અપીતિ ।
ન કેવલં પરમાર્થ-તત્ત્વમ્ એવાવેક્ષ્ય કિં તુ સ્વધર્મમ્ અપિ ક્ષત્રિય-ધર્મમ્ અપિ યુદ્ધાપરાઙ્મુખત્વ-રૂપમ્ અવેક્ષ્ય શાસ્ત્રતઃ પર્યાલોચ્ય વિકમ્પિતું વિચલિતું ધર્માદ્ અધર્મત્વ-ભ્રાન્ત્યા નિવર્તિતું નાર્હસિ । તત્રૈવં સતિ યદ્યપ્ય્ એતે ન પશ્યન્તિ ઇત્ય્ આદિના નરકે નિયતં વાસો ભવતિ ઇત્ય્ અન્તેન યુદ્ધસ્ય પાપ-હેતુત્વં ત્વયા યદ્ ઉક્તં કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્યે ઇત્ય્ આદિના ચ ગુરુ-વધ-બ્રહ્મ-વધાદ્ય્-અકરણં યદ્ અભિહિતં તત્ સર્વં ધર્મ-શાસ્ત્ર-પર્યાલોચનાદ્ એવોક્તમ્ । કસ્માત્ ? હિ યસ્માદ્ ધર્મ્યાદ્ અપરાઙ્મુખત્વ-ધર્માદ્ અનપેતાદ્ યુદ્ધાદ્ અન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય શ્રેયઃ શ્રેયઃ-સાધનં
ન વિદ્યતે । યુદ્ધમ્ એવ હિ પૃથિવી-જય-દ્વારેણ પ્રજા-રક્ષણ-બ્રાહ્મણ-શુશ્રૂષાદિ-ક્ષાત્ર-ધર્મ-નિર્વાહકમ્ ઇતિ તદ્ એવ ક્ષત્રિયસ્ય પ્રશસ્તતરમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તથા ચોક્તં પરાશરેણ -
ક્ષત્રિયો હિ પ્રજા રક્ષન્ શસ્ત્ર-પાણિઃ પ્રદણ્ડયન્ ।
નિર્જિત્ય પર-સૈન્યાદિ ક્ષિતિં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥ [પરાશર-સ્મૃતિ 1.58] ઇતિ

મનુનાપિ -
સમોત્તમાધમૈ રાજા ત્વ્ આહૂતઃ પાલયન્ પ્રજાઃ ।
ન નિવર્તેત સંગ્રામાત્ ક્ષાત્રં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્ ॥
સંગ્રામેષ્વ્ અનિવર્તિત્વં પ્રજાનાં ચૈવ પાલનમ્ ।
શુશ્રૂષા બ્રાહ્મણાનાં ચ રાજ્ઞાં શ્રેયસ્કરં પરમ્ ॥ [મનુ 7.88-9] ઇત્ય્ આદિના ।
રાજ-શબ્દશ્ ચ ક્ષત્રિય-જાતિ-માત્ર-વાચીતિ સ્થિતમ્ એવેષ્ઠ્ય્-અધિકરણે । તેન ભૂમિ-પાલસ્યૈવાયં ધર્મ ઇતિ ન ભ્રમિતવ્યમ્ । ઉદાહૃત-વચને ઽપિ ક્ષત્રિયો હીતિ ક્ષાત્ત્રં ધર્મમ્ ઇતિ ચ સ્પષ્ટં લિઙ્ગમ્ । તસ્માત્ ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધં પ્રશસ્તો ધર્મ ઇતિ સાધુ ભગવતો ઽભિહિતમ્ । અપશવો ઽન્યે ગો-અશ્વેભ્યઃ પશવો ગો-અશ્વાઃ ઇતિવત્ પ્રશંસા-લક્ષણયા યુદ્ધાદ્ અન્યચ્-છ્રેયઃ-સાધનં ન વિદ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ન દોષઃ । એતેન યુદ્ધાત્ પ્રશસ્તતરં કિંચિદ્ અનુષ્ઠાતું તતો નિવૃત્તિર્ ઉચિતેતિ નિરસ્તમ્ । ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવે ઇત્ય્ એતદ્ અપિ

વિશ્વનાથઃ : આત્મનો નાશાભાવાદ્ એવ વધાદ્ વિકમ્પિતું ભેતું નાર્હસિ । સ્વધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમ્ અર્હસીતિ સમ્બન્ધઃ

બલદેવઃ : એવં પરમાત્મ-જ્ઞાનોપયોગિત્વાદ્ આદૌ જીવાત્મ-જ્ઞાનં સર્વાન્ પ્રતિ તૌલ્યેનોપદિશ્ય સ-નિષ્ઠાન્ પ્રતિ નિષ્કામતયાનુષ્ઠિતાનિ કર્માણિ હૃદ્-વિશુદ્ધિ-સહકૃતામ્ આત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠાં નિષ્પાદયન્તીતિ વદિષ્યન્ તસ્યાં પ્રતીતિમ્ ઉત્પાદયિતું સકામતયાનુષ્ઠિતાનાં કર્મણાં કામ્ય-ફલ-પ્રદત્વમ્ આહ દ્વાભ્યામ્ સ્વધર્મમ્ અપીતિ ।
યુદ્ધં ખલુ ક્ષત્રિયસ્ય નિત્યતમ્ અગ્નિહોત્રાદિવદ્ વિહિતમ્ । તચ્ ચ શત્રુ-પ્રાણ-વિહંસન-રૂપમ્ અગ્નિષ્ટોમાદિ-પશુ-હિંસનવન્ ન પ્રત્યવાય-નિમિત્તમ્ । ઉભયત્ર હિંસેયમ્ ઉપકૃતિ-રૂપૈવ । હીનયોર્ દેહ-લોકયોસ્ ત્યાગેન દિવ્યયોસ્ તયોર્ લોભાત્ । આહ ચૈવં સ્મૃતિઃ -
આહવેષુ મિથો ઽન્યોન્યં જિઘાંસન્તો મહીક્ષિતઃ ।
યુધ્યમાનાઃ પરં શક્ત્યા સ્વર્ગં યાન્ત્ય્ અપરાઙ્મુખાઃ ॥ [મનુ 7.90]
યજ્ઞેષુ પશવો બ્રહ્મન્ હન્યન્તે સતતં દ્વિજૈઃ ।
સંસ્કૃતાઃ કિલ મન્ત્રૈશ્ ચ તે ઽપિ સ્વર્ગમ્ અવાપ્નુવન્ ॥ [?] ઇત્ય્ આદ્યા ।
એવં નિજ-ધર્મમ્ અવેક્ષ્ય વિકમ્પિતું ધર્માત્ પ્રચલિતું નાર્હસિ । યુક્તં ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામીત્ય્ આદિના નરકે નિત્યતં વાસો ભવતીય્ત્ અન્ત્યેન યુદ્ધસ્ય પાપ-હેતુત્વં ત્વયોક્તમ્ । તચ્ ચાજ્ઞાનાદ્ એવેત્ય્ આહ ધર્મ્યાદ્ ઇતિ । યુદ્ધમ્ એવ ભૂમિ-જય-દ્વારા પ્રજા-પાલન-ગુરુ-વિપ્ર-સંસેવનાદિ-ક્ષાત્ર-ધર્મ-નિર્વાહીતિ । એવમ્ આહ ભગવાન્ પરાશરઃ -
ક્ષત્રિયો હિ પ્રજા રક્ષન્ શસ્ત્ર-પાણિઃ પ્રદણ્ડયન્ ।
નિર્જિત્ય પર-સૈન્યાદિ ક્ષિતિં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥ [પરાશર-સ્મૃતિ 1.58] ઇતિ

ભ્ગ્ 2.32
યદૃચ્છયા ચોપપન્નં સ્વર્ગ-દ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ।
સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે યુદ્ધમ્ ઈદૃશમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ મહતિ શ્રેયસિ સ્વયમ્ એવોપાગતે સતિ કુતો વિકમ્પસ ઇતિ । અત આહ યદૃચ્છયેતિ । યદૃચ્છયા અપ્રાર્થિતમ્ એવ ઉપપન્નં પ્રાપ્તમ્ ઈદૃશં યુદ્ધમ્ લભન્તે । યતો નિરાવરણં સ્વર્ગ-દ્વારમ્ એવૈતત્ । યદ્ વા ય એવંવિધં યુદ્ધં લભન્તે ત એવ સુખિન ઇત્ય્ અર્થઃ । એતેન સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તન્ નિરસ્તં ભવતિ

મધુસૂદનઃ : નનુ યુદ્ધસ્ય કર્તવ્યત્વે ઽપિ ન ભીષ્મ-દ્રોણાદિભિર્ ગુરુભિઃ સહ તત્ કર્તુમ્ ઉચિતમ્ અતિગર્હિતત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યદૃચ્છયેતિ । યદૃચ્છયા સ્વ-પ્રયત્ન-વ્યતિરેકેણ । ચો ઽવધારણે । અપ્રાર્થનયૈવોપસ્થિતમ્ ઈદૃશં ભીષ્મ-દ્રોણાદિ-વીર-પુરુષ-પ્રતિયોગિકં કીર્તિ-રાજ્ય-લાભ-દૃષ્ટ-ફલ-સાધનં યુદ્ધં યે ક્ષત્રિયાઃ પ્રતિયોગિત્વેન લભન્તે તે સુખિનઃ સુખ-ભાજ એવ । જયે સત્યેનાયાસેનૈવ યશસો રાજ્યસ્ય ચ લાભાત્ । પરાજયે ચાતિશીઘ્રમ્ એવ સ્વર્ગસ્ય લાભાદ્ ઇત્ય્ આહ સ્વર્ગ-દ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ઇતિ । અપ્રતિબદ્ધં સ્વર્ગ-સાધનં યુદ્ધમ્ અવ્યવધાનેનૈવ સ્વર્ગ-જનકં જ્યોતિષ્ઠોમાદિકં તુ ચિરતરેણ દેહ-પાતસ્ય પ્રતિબન્ધાભાવસ્ય
ચાપેક્ષણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વર્ગ-દ્વારમ્ ઇત્ય્ અનેન શ્યેનાદિવત્ પ્રત્યવાય-શઙ્કા પરિહૃતા । શ્યેનાદયો હિ વિહિતા અપિ ફલ-દોષેણ દુષ્ટાઃ । તત્-ફલસ્ય શત્રુ-વધસ્ય ન હિંસ્યાત્ સર્વા ભૂતાનિ, બ્રાહ્મણં ન હન્યાત્ ઇત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધસ્ય પ્રત્યવાય-જનકત્વાત્ ફલે વિધ્ય્-અભાવાચ્ ચ ન વિધિ-સ્પૃષ્ટે નિષેધાનવકાશઃ ઇતિ ન્યાયાવતારઃ । યુદ્ધસ્ય હિ ફલં સ્વર્ગઃ સ ચ ન નિષિદ્ધઃ । તથા ચ મનુઃ --
આહવેષુ મિથો ઽન્યોન્યં જિઘાંસન્તો મહીક્ષિતઃ ।
યુધ્યમાનાઃ પરં શક્ત્યા સ્વર્ગં યાન્ત્ય્ અપરાઙ્મુખાઃ ॥ [મનુ 7.90] ઇતિ ।
યુદ્ધં તુ અગ્નીષોમીયાદ્ય્-આલમ્ભ-વધ-વિહિતત્વાન્ ન નિષેધેન સ્પ્રષ્ટું શક્યતે ષોડશિ-ગ્રહણાદિવત્ । ગ્રહણાગ્રહયોસ્ તુલ્ય-બલતયા વિકલ્પવત્ સામાન્ય-શાસ્ત્રસ્ય વિશેષ-શાસ્ત્રેણ સઙ્કોચ-સમ્ભવાત્ । તથા ચ વિધિ-સ્પૃષ્ટે નિષેધાનવકાશઃ ઇતિ ન્યાયાદ્ યુદ્ધં ન પ્રત્યવાય-જનકં નાપિ ભીષ્મ-દ્રોણાદિ-ગુરુ-બ્રાહ્મણાદિ-વધ-નિમિત્તો દોષઃ । તેષામ્ આતતાયિત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં મનુના -
ગુરું વા બાલ-વૃદ્ધૌ વા બ્રાહ્મણં વા બહુ-શ્રુતમ્ ।
આતતાયિનમ્ આયાન્તં હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ ॥
આતતાયિનમ્ આયાન્તમ્ અપિ વેદાન્ત-પારગમ્ ।
જિઘાંસન્તં જિઘાંસીયાન્ ન તેન બ્રહ્મહા ભવેત્ ॥
નાતતાયિ-વધો દોષો હન્તુર્ ભવતિ કશ્ચન ॥ [મનુ 8.350-351] ઇત્ય્ આદિ ।
નનુ -
સ્મૃત્યોર્ વિરોધે ન્યાયસ્ તુ બલવાન્ વ્યવહારતઃ ।
અર્થ-શાસ્ત્રાત્ તુ બલવદ્ ધર્મ-શાસ્ત્રમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥ [યાજ્ઞવલ્ક્ય 2.21]
ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્ય-વચનાદ્ આતતાયિ-બ્રાહ્મણ-વધે ઽપિ પ્રત્યવાયો ઽસ્ત્ય્ એવ । બ્રાહ્મણં ન હન્યાત્ ઇતિ હિ દૃષ્ટ-પ્રયોજનાનપેક્ષત્વાદ્ ધર્મ-શાસ્ત્રં, જિઘાંસન્તં જિઘાંસીયાન્ ન તેન બ્રહ્મહા ભવેત્ ઇતિ ચ સ્વ-જીવનાર્થત્વાદ્ અર્થ-શાસ્ત્રમ્ ।
અત્રોચ્યતે બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણમ્ આલભેત ઇતિવદ્ યુદ્ધ-વિધાયકમ્ અપિ ધર્મ-શાસ્ત્રમ્ એવ સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા ઇત્ય્ અત્ર દૃષ્ટ-પ્રયોજનાનપેક્ષત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । યાજ્ઞવલ્ક્ય-વચનં તુ દૃષ્ટ-પ્રયોજનોદ્દેશ્યક-કૂટ-યુદ્ધાદિ-કૃત-વધ-વિષયમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ । મિતાક્ષરાકારસ્ તુ ધર્માર્થ-સન્નિપાતે ઽર્થ-ગ્રાહિણ એતદ્ એવેતિ દ્વાદશ-વાર્ષિક-પ્રાયશ્ચિત્તસ્યૈતચ્-છબ્દ-પરામૃષ્ટસ્યાપસ્તમ્બેન વિધાનાન્ મિત્ર-લબ્ધ્યાદ્ય્-અર્થ-શાસ્ત્રાનુસારેણ ચતુષ્પાદ્ વ્યવહારે શત્રોર્ અપિ જયે ધર્મ-શાસ્ત્રાતિક્રમો ન કર્તવ્ય ઇત્ય્ એતત્ પરં વચનમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આહ । ભવત્વ્ એવં ન નો હાનિઃ । તદ્ એવં યુદ્ધ-કરણે સુખોક્તેઃ સ્વજનં હિ કથં
હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ ઇત્ય્ અર્જુનોક્તમ્ અપાકૃતમ્

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ, જેતૃભ્યઃ સકાશાદ્ અપિ ન્યાય-યુદ્ધે મૃતાનામ્ અધિકં સુખમ્ અતો ભીષ્માદીન્ હત્વા તાન્ પ્રત્યુત સ્વતો ઽપિ અધિક-સુખિનઃ કુરુ ઇત્ય્ આહ યદૃચ્છયેતિ । સ્વર્ગ-સાધનં કર્મ-યોગમ્ અકૃત્વાપીત્ય્ અર્થઃ । અપાવૃતમ્ અપગતાવરણમ્

બલદેવઃ : કિં ચાયત્નાદ્ આગતે ઽસ્મિન્ મહતિ શ્રેયસિ ન યુક્તસ્ તે કમ્પ ઇત્ય્ આહ યદૃચ્છયેતિ । ચો ઽવધારણે । યત્નં વિનૈવ ચોપપન્નમ્ ઈદૃશં ભીષ્માદિભિર્ મહા-વીરૈઃ સહ યુદ્ધં સુખિનઃ સભાગ્યાઃ ક્ષત્રિયા લભન્તે । વિજયે સત્ય-શ્રમેણ કીર્તિ-રાજ્યયોર્ મૃત્યૌ સતિ શીઘ્રમ્ એવ સ્વર્ગસ્ય ચ પ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ વ્યઞ્જયન્ વિશિનષ્ટિ - સ્વર્ગ-દ્વારમ્ ઉપાવૃતમ્ ઇતિ । અપ્રતિરુદ્ધ-સ્વર્ગ-સાધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । જ્યોતિષ્ટોમાદિકં ચિરતરેણ સ્વર્ગોપલમ્ભકમ્ ઇતિ તતો ઽસ્યાતિશયઃ

ભ્ગ્ 2.33
અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇમં ધર્મ્યં સંગ્રામં ન કરિષ્યસિ ।
તતઃ સ્વ-ધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

શ્રીધરઃ : વિપર્યયે દોષમ્ આહ અથ ચેદ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : નનુ નાહં યુદ્ધ-ફલ-કામઃ । ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ, અપિ ત્રૈલોક્ય-રાજ્યસ્ય ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ તત્ કથં મયા કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાકરણે દોષમ્ આહ અથ ચેદ્ ઇતિ । અથેતિ પક્ષાન્તરે । ઇમં ભીષ્મ-દ્રોણાદિ-વીર-પુરુષ-પ્રતિયોગિકં ધર્મ્યં હિંસાદિ-દોષણાદુષ્ટં સતાં ધર્માદ્ અનપેતામ્ ઇતિ વા । સ ચ મનુના દર્શિતઃ -
ન કૂટૈર્ આયુધૈર્ હન્યાદ્ યુધ્યમાનો રણે રિપૂન્ ।
ન કર્ણિભિર્ નાપિ દિગ્ધૈર્ નાગ્નિ-જ્વલિત-તેજનૈઃ ॥
ન ચ હન્યાત્ સ્થલારૂઢં ન ક્લીબં ન કૃતાઞ્જલિમ્ ।
ન મુક્ત-કેશં નાસીનં ન તવાસ્મીતિ વાદિનમ્ ॥
ન સુપ્તં ન વિસંનાહં ન નગ્નં ન નિરાયુધમ્ ।
નાયુધ્યમાનં પશ્યન્તં ન પરેણ સમાગતમ્ ॥
નાયુધ-વ્યસન-પ્રાપ્તં નાર્તં નાતિપરિક્ષતં ।
ન ભીતં ન પરાવૃત્તં સતાં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્ ॥ [મનુ 7.91-94] ઇતિ ।
સતાં ધર્મમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય યુધ્યમાનો હિ પાપીયાન્ સ્યાત્ । ત્વં તુ પરૈર્ આહૂતો ઽપિ સદ્-ધર્મોપેતમ્ અપિ સઙ્ગ્રામં યુદ્ધં ન કરિષ્યસિ ધર્મતો લોકતો વા ભીતઃ પરાવૃત્તો ભવિષ્યસિ ચેત્ તતો નિર્જિત્ય પર-સૈન્યાનિ ક્ષિતિં ધર્મેણ પાલયેત્ [પરાશર-સ્મૃતિ 1.58] ઇત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-વિહિતસ્ય યુદ્ધસ્યાકરણાત્ સ્વધર્મં હિત્વાનનુષ્ઠાય કીર્તિં ચ મહાદેવાદિ-સમાગમ-નિમિત્તાં હિત્વા ન નિવર્તેત સઙ્ગ્રામાત્ ઇત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધ-સઙ્ગ્રામ-નિવૃત્ત્યા ચ રણ-જન્યં પાપમ્ એવ કેવલમ્ અવાપ્સ્યસિ ન તુ ધર્મં કીર્તિં ચેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અથવા ઽનેક-જન્માર્જિતં ધર્મં ત્યક્ત્વા રાજ-કૃતં પાપમ્ એવાવાપ્સ્યસીત્ય્ અર્થઃ । યસ્માત્ ત્વાં પરાવૃત્તમ્ એતે દુષ્ટા અવશ્યં હનિષ્યન્તિ અતઃ પરાવૃત્ત-હતઃ સંશ્ ચિરોપાર્જિત-નિજ-સુકૃત-પરિત્યાગેન પરોપાર્જિત-દુષ્કૃત-માત્ર-ભાઙ્ મા ભૂર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તથા ચ મનુઃ -
યસ્ તુ ભીતઃ પરાવૃત્તઃ સઙ્ગ્રામે હન્યતે પરૈઃ ।
ભર્તુર્ યદ્ દુષ્કૃતં કિંચિત્ તત્ સર્વં પ્રતિપદ્યતે ॥
યચ્ ચાસ્ય સુકૃતં કિંચિદ્ અમુત્રાર્થમ્ ઉપાર્જિતમ્ ।
ભર્તા તત્ સર્વમ્ આદત્તે પરાવૃત્ત-હતસ્ય તુ ॥ [મનુ 7.95-96] ઇતિ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽપિ રાજા સુકૃતમ્ આદત્તે હતાનાં વિપલાયિનામ્ ઇતિ । તેન યદ્ ઉક્તમ્ - પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ હત્વૈતાન્ આતતાયિનઃ [ગીતા 1.36], એતાન્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ ઘન્તો ઽપિ મધુસૂદન [ગીતા 1.35] ઇતિ તન્ નિરાકૃતં ભવતિ

વિશ્વનાથઃ : વિપક્ષે દોષમ્ આહ અથેતિ ચતુર્ભિઃ

બલદેવઃ : વિપક્ષે દોષાન્ દર્શયતિ અથેત્ય્ આદિભિઃ । સ્વસ્ય તવ ધર્મ્યં યુદ્ધ-લક્ષણં કીર્તિં ચ રુદ્ર-સન્તોષણ-નિવાત-કવચાદિ-વધ-લબ્ધાં હિત્વા પાપં ન નિવર્તેત સઙ્ગ્રામાદ્ ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતિ-પ્રતિષિદ્ધં સ્વ-ધર્મ-ત્યાગ-લક્ષણં પ્રાપ્સ્યસિ

ભ્ગ્ 2.34
અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તે ઽવ્યયામ્ ।
સંભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્ મરણાદ્ અતિરિચ્યતે

શ્રીધરઃ : કિં ચ અકીર્તિમ્ ઇત્ય્ આદિ । અવ્યયામ્ શાશ્વતીમ્ । સંભાવિતસ્ય બહુ-મતસ્ય । અતિરિચ્યતે અધિકતરા ભવતિ

મધુસૂદનઃ : એવં કીર્તિ-ધર્મયોર્ ઇષ્ટયોર્ અપ્રાપ્તિર્ અનિષ્ટસ્ય ચ પાપસ્ય પ્રાપ્તિર્ યુદ્ધ-પરિત્યાગે દર્શિતા । તત્ર પાપાખ્યમ્ અનિષ્ટં વ્યવધાનેન દુઃખ-ફલદમ્ આમુત્રિકત્વાત્ । શિષ્ટ-ગર્હા-લક્ષણં ત્વ્ અનિષ્ટમ્ આસન્ન-ફલદમ્ અત્યસહ્યમ્ ઇત્ય્ આહ અકીર્તિમ્ ઇતિ । ભૂતાનિ દેવર્ષિ-મનુષ્યાદીનિ તે તવાવ્યયાં દીર્ઘ-કાલમ્ અકીર્તિં ન ધર્માત્માયં ન શૂરો ઽયમ્ ઇત્ય્ એવં-રૂપાં કથયિષ્યન્ત્ય્ અન્યોન્યં કથા-પ્રસઙ્ગે । કીર્તિ-ધર્મ-નાશ-સમુચ્ચયાર્થૌ નિપાતૌ । ન કેવલં કીર્તિ-ધર્મૌ હિત્વા પાપં પ્રાપ્સ્યસિ અપિ તુ અકીર્તિં ચ પ્રાપ્સ્યસિ । ન કેવલં ત્વમ્ એવ તાં
પ્રાપ્સ્યસિ અપિ તુ ભૂતાન્ય્ અપિ કથયિષ્યન્તીતિ વા નિપાતયોર્ અર્થઃ ।
નનુ યુદ્ધે સ્વ-મરણ-સન્દેહાત્ તત્-પરિહારાર્થમ્ અકીર્તિર્ અપિ સોઢવ્યા આત્મ-રક્ષણસ્યાત્યન્તાપેક્ષિતત્વાત્ । તથા ચોક્તં શાન્તિ-પર્વણિ[*એન્દ્નોતે] --
સામ્ના દાનેન ભેદેન સમસ્તૈર્ અથ વા પૃથક્ ।
વિજેતું પ્રયતેતારીન્ ન યુદ્ધેન કદા ચન ॥
અનિત્યો વિજયો યસ્માદ્ દૃશ્યતે યુધ્યમાનયોઃ ।
પરાજયશ્ ચ સંગ્રામે તસ્માદ્ યુદ્ધં વિવર્જયેત્ ॥
ત્રયાણામ્ અપ્ય્ ઉપાયાનાં પૂર્વોક્તાનામ્ અસંભવે ।
તથા યુધ્યેત સંપન્નો વિજયેત રિપૂન્ યથા ॥ [મનુસ્ 7.198-200]
એવમ્ એવ મનુનાપ્ય્ ઉક્તમ્ ।
તથા ચ મરણ-ભીતસ્ય કિમ્ અકીર્તિ-દુઃખમ્ ઇતિ શઙ્કામ્ અપનુદતિ સમ્ભાવિતસ્ય ધર્માત્મા શૂર ઇત્ય્ એવમ્ આદિભિર્ અનન્ય-લભ્યૈર્ ગુણૈર્ બહુમતસ્ય જનસ્યાકીર્તિર્ મરણાદ્ અપ્ય્ અતિરિચ્યતે ઽધિકા ભવતિ । ચો હેતૌ । એવં યસ્માદ્ અતો ઽકીર્તેર્ મરણમ્ એવ વરં ન્યૂનત્વાત્ । ત્વમ્ અપ્ય્ અતિર્સમ્ભાવિતો ઽસિ મહાદેવાદિ-સમાગમેન । અતો નાકીર્તિ-દુઃખં સોઢું શક્ષ્યસીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । ઉદાહૃત-વચનં ત્વ્ અર્થ-શાસ્ત્રત્વાત્ ન નિવર્તેત સઙ્ગ્રામાત્ [મનુ 7.88] ઇત્ય્ આદિ-ધર્મ-શાસ્ત્રાદ્ દુર્બલમ્ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : અવ્યયામ્ અનશ્વરામ્ । સંભાવિતસ્યાતિપ્રતિષ્ઠિતસ્ય

બલદેવઃ : ન કેવલં સ્વધર્મસ્ય કીર્તેશ્ ચ ક્ષતિ-માત્રમ્ । યુદ્ધે સમારબ્ધે ઽર્જુનઃ પલાયત ઇત્ય્ અવ્યયાં શાશ્વતીમ્ અકીર્તિં ચ તવ ભૂતાનિ સર્વે લોકાઃ કથયિષ્યન્તિ । નનુ મરણાદ્ ભીતેન મયા અકીર્તિઃ સોઢવ્યેતિ ચેત્ તત્રાહ સમ્ભાવિતસ્યાતિપ્રતિષ્ઠિતસ્ય । અતિરિચ્યતે અધિકા ભવતિ । તથા ચ તાદૃશાકીઋતેર્ મરણમ્ એવ વરમ્ ઇતિ

ભયાદ્ રણાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ ।
યેષાં ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા યાસ્યસિ લાઘવમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ ભયાદ્ ઇતિ । યેષાં બહુ-ગુણત્વેન ત્વં પૂર્વં સમ્મતો ઽભૂસ્ ત એવ ભયાત્ સંગ્રામાન્ નિવૃત્તં ત્વાં મન્યેરન્ । તતશ્ ચ પૂર્વં બહુમતો ભૂત્વા લાઘવમ્ લઘુતાં યાસ્યસિ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : યેષાં ત્વં બહુ-મતો ઽસ્મચ્-છત્રુર્ અર્જુનસ્ તુ મહાશૂર ઇતિ બહુ-સંમાન-વિષયો ભૂત્વા સમ્પ્રતિ યુદ્ધાદ્ ઉપરમે સતિ લાઘવં યાસ્યસિ તે દુર્યોધનાદયો મહારથાસ્ ત્વાં ભયાદ્ એવ રણાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્ત ઇત્ય્ અન્વયઃ । ક્ષત્રિયાણાં હિ ભયં વિના યુદ્ધોપરતિ-હેતુર્ બન્ધુ-સ્નેહાદિકો નોપપદ્યત ઇતિ મત્વેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ કુલ-ક્ષય-દોષાત્ કારુણ્યાચ્ ચ વિનિવૃત્તસ્ય મમ કથમ્ અકીર્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ભયાદ્ ઇતિ । મહારથા દુર્યોધનાદયસ્ ત્વાં કર્ણાદિ-ભયાન્ ન તુ બન્ધુ-કારુણ્યાદ્ રણાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્તે । ન હિ શૂરસ્ય શત્રુ-ભયં વિના બન્ધુ-સ્નેહેન યુદ્ધાદ્ ઉપરતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતઃ પૂર્વં યેષાં ત્વં બહુમતઃ શૂરો વૈરીતિ બહુ-ગુણવત્તયા સંમતો ઽભૂર્ ઇદાનીં યુદ્ધે સમુપસ્થિતે કાતરો ઽયં વિનિવૃત્ત ઇત્ય્ એવં તત્-કૃતં લાઘવં દુઃસહં યાસ્યસિ

ભ્ગ્ 2.36
અવાચ્ય-વાદાંશ્ ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ ।
નિન્દન્તસ્ તવ સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ અવાચ્ય-વાદાન્ ઇતિ । અવાચ્યાન્ વાદાન્ વચનાનર્હાન્ શબ્દાન્ તવ અહિતાઃ ત્વચ્-છત્રવો વદિષ્યન્તિ

મધુસૂદનઃ : નનુ ભીષ્માદયો મહારથા ન બહુ મન્યન્તાં દુર્યોધનાદયસ્ તુ શત્રવો બહુ મંસ્યન્તે માં યુદ્ધ-નિવૃત્ત્યા તદ્-ઉપકારિત્વાદ્ ઇત્ય્ અત આહ અવાચ્યેતિ । તવાસાધારણં યત્ સામર્થ્યં લોક-પ્રસિદ્ધં તન્ નિન્દન્તસ્ તવ શત્રવો દુર્યોધનાદયો ઽવાચ્યાન્ વાદાન્ વચનાન્ અર્હાન્ ષણ્ઢ-તિલાદિ-રૂપાન્ એવ શબ્દાન્ બહૂન્ અનેક-પ્રકારાન્ વદિષ્યન્તિ ન તુ બહુ મંસ્યન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અથવા તવ સામર્થ્યં સ્તુતિ-યોગ્યત્વં તવ નિન્દન્તો ઽહિતા અવાચ્ય-વાદાન્ વદિષ્યન્તીત્ય્ અન્વયઃ ।
નનુ ભીષ્મ-દ્રોણાદિ-વધ-પ્રયુક્તં કષ્ટતરં દુઃખમ્ અસહમાનો યુદ્ધાન્ નિવૃત્તઃ શત્રુ-કૃત-સામર્થ્ય-નિન્દનાદિ-દુઃખં સોઢું શક્ષ્યામીત્ય્ અત આહ તતસ્ તસ્માન્ નિન્દા-પ્રાપ્તિ-દુઃખાત્ કિં તુ દુઃખતરં તતો ઽધિકં કિમ્ અપિ દુઃખં નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : અવાચ્ય-વાદાન્ । ક્લીબ ઇત્ય્ આદિ કટૂક્તીઃ

બલદેવઃ : કિં ચાવાચ્યેતિ । અહિતાઃ શત્રવો ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્ તવ સામર્થ્યં પૂર્વ-સિદ્ધં પરાક્રમં નિન્દન્તઃ બહૂન્ અવાચ્ય-વાદાન્ શણ્ઢતિલાદિ-શબ્દાન્ વદિષ્યન્તિ । તત એવંવિધાવાચ્ય-વાદ-શ્રવણાદ્ અતિશાયિતં કિં દુઃખમ્ અસ્તિ । ઇત્થં ચૈતે ષડ્ભિર્ યુદ્ધ-વૈરાગ્યસ્યાસ્વર્ગત્વમ્ અકીર્તિ-કરત્વં ચોક્તં દર્શિતમ્

ભ્ગ્ 2.37
હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્ ।
તસ્માદ્ ઉત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃત-નિશ્ચયઃ

શ્રીધરઃ : યદ્ ઉક્તં ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ [ગીતા 2.6] ઇતિ તત્રાહ હતો વેત્ય્ આદિ । પક્ષ-દ્વયે ઽપિ તવ લાભ એવેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ તર્હિ યુદ્ધે ગુર્વ્-આદિ-વધ-વશાન્ મધ્યસ્થ-કૃતા નિન્દા તતો નિવૃત્તૌ તુ શત્રુ-કૃતા નિન્દેત્ય્ ઉભયતઃ પાશા રજ્જુર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય જયે પરાજયે ચ લાભ-ધ્રૌવ્યાદ્ યુદ્ધાર્થમ્ એવોત્થાનમ્ આવશ્યકમ્ ઇત્ય્ આહ હતો વેતિ । સ્પષ્ટં પૂર્વાર્ધમ્ । યસ્માદ્ ઉભયથાપિ તે લાભસ્ તસ્માજ્ જેષ્યામિ શત્રૂન્ મરિષ્યામિ વેતિ કૃત-નિશ્ચયઃ સન્ યુદ્ધાયોત્તિષ્ઠ । નયતર-ફલ-સન્દેહે ઽપિ યુદ્ધ-કર્તવ્યતાયા નિશ્ચિતત્વાત્ । એતેન ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ કતરન્ નો ગરીયઃ [ગીતા 2.6] ઇત્ય્ આદિ પરિહૃતમ્

વિશ્વનાથઃ : નનુ યુદ્ધે મમ જય એવ ભાવીત્ય્ અપિ નાસ્તિ નિશ્ચયઃ । તતશ્ ચ કથં યુદ્ધે પ્રવર્તિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ હત ઇતિ

બલદેવઃ : નનુ યુદ્ધે વિજય એવ મે સ્યાદ્ ઇતિ નિશ્ચયાભાવાત્ તતો ઽહં નિવૃત્તો ઽસ્મીતિ ચેત્ તત્રાહ હતો વેતિ । પક્ષ-દ્વયે ઽપિ તે લાભ એવેતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 2.38
સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

શ્રીધરઃ : યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ [ગીતા 1.36] ઇતિ તત્રાહ સુખ-દુઃખે ઇત્ય્ આદિ । સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા । તથા તયોઃ કારણ-ભૂતૌ લાભાલાભાવ્ અપિ । તયોર્ અપિ કારણ-ભૂતાઉ જયાજયાવ્ અપિ સમૌ કૃત્વા । એતેષાં સમત્વે કારણં હર્ષ-વિષાદ-રાહિત્યમ્ । યુજ્યસ્વ સન્નધો ભવ । સુખાદ્ય્-અભિલાસં હિત્વા સ્વધર્મ-બુદ્ધ્યા યુધ્યમાનઃ પાપં ન પ્રાપ્સ્યસીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ એવં સ્વર્ગમ્ ઉદ્દિશ્ય યુદ્ધ-કરણે તસ્ય નિત્યત્વ-વ્યાઘાતઃ । રાજ્યમ્ ઉદ્દિશ્ય યુદ્ધ-કરણે ત્વ્ અર્થ-શાસ્ત્રત્વાદ્ ધર્મ-શાસ્ત્રાપેક્ષયા દૌર્બલ્યં સ્યાત્ । તતશ્ ચ કામ્યસ્યાકરણે કુતઃ પાપં દૃષ્ટાર્થસ્ય ગુરુ-બ્રાહ્મણાદિ-વધસ્ય કુતો ધર્મત્વં, તથા ચાથ ચેદ્ ઇતિ શ્લોકાર્થો વ્યાહત ઇતિ ચેત્ તત્રાહ સુખ-દુઃખે ઇતિ ।
સમતા-કરણં રાગ-દ્વેષ-રાહિત્યમ્ । સુખે તત્-કારણે લાભે તત્-કારણે લાભે તત્-કારણે જયે ચ રાગમ્ અકૃત્વા, એવં દુઃખે તદ્-ધેતાવ્ અલાભે તદ્-ધેતાવ્ અજયે ચ દ્વેષમ્ અકૃત્વા તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ સન્નધૌ ભવ । એવં સુખ-કામનાં દુઃખ-નિવૃત્તિ-કામનાં વા વિહાય સ્વધર્મ-બુદ્ધ્યા યુધ્યમાનો ગુરુ-બ્રાહ્મણાદિ-વધ-નિમિત્તં નિત્ય-કર્માકરણ-નિમિત્તં ચ પાપં ન પ્રાપ્સ્યસિ । યસ્ તુ ફલ-કામનયા કરોતિ સ ગુરુ-બ્રાહ્મણાદિ-વધ-નિમિત્તં પાપં પ્રાપ્નોતિ યો વા ન કરોતિ સ નિત્ય-કર્માકરણ-નિમિત્તમ્ । અતઃ ફલ-કામનામ્ અન્તરેણ કુર્વન્ન્ ઉભય-વિધમ્ અપિ પાપં ન પ્રાપ્નોતીતિ પ્રાગ્ એવ વ્યાખ્યાતો ઽભિપ્રાયઃ । હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં
જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્ [ગીતા 2.37] ઇતિ સ્વાનુષઙ્ગિક-ફલ-કથનમ્ ઇતિ ન દોષઃ । તથા ચ આપસ્તમ્બઃ સ્મરતિ - તદ્ યથામ્રે ફલાર્થે નિમિત્તે છાયા-ગન્ધાવનૂત્પદ્યેતે એવં ધર્મં ચર્યમાણમ્ અર્થા અનૂત્પદ્યન્તે નો ચેદ્ અનૂત્પદ્યન્તે ન ધર્મ-હાનિર્ ભવતિ ઇતિ । અતો યુદ્ધ-શાસ્ત્રસ્યાર્થ-શાસ્ત્રત્વાભાવાત્ પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ [ગીતા 1.36] ઇત્ય્ આદિ નિરાકૃતં ભવતિ

વિશ્વનાથઃ : તસ્માત્ તવ સર્વથા યુદ્ધમ્ એવ ધર્મસ્ તદ્ અપિ યદ્ ઇમં પાપ-કારણમ્ આશઙ્કસે, તર્હિ મત્તઃ પાપાનુત્પત્તિ-પ્રકારં શિક્ષિત્વા યુધ્યસ્વેત્ય્ આહ સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા । તદ્-ધેતુર્ લાભાલાભૌ રાજ્ય-લાભ-રાજ-ચ્યૂતી અપિ । તદ્-ધેતુર્ જયાજયાવ્ અપિ સમૌ કૃત્વા વિવેકેન તુલ્યૌ વિભાવેત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચૈવં-ભૂત-સામ્ય-લક્ષણે જ્ઞાનવતસ્ તવ પાપં નૈવ ભવેત્ । યદ્ વક્ષ્યતે લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મ-પત્રમ્ ઇવામ્ભસા [ગીતા 5.10] ઇતિ

બલદેવઃ : નનુ અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ-પદ્યાર્થો વ્યાહૃતઃ । રાજ્યાદ્ય્-ઉદ્દેશેન કૃતસ્ય યુદ્ધસ્ય ગુરુ-વિપ્રાદિ-વિનાશ-હેતુત્વેન પાપોત્પાદકત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ મુમુક્ષુ-વર્ત્મના યુદ્ધમાનસ્ય તવ તદ્-વિનાશ-હેતુકં પાપં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ સુખેતિ । સામ્ય-કરણમ્ ઇહ તત્ર તત્ર નિર્વિકારત્વં બોધ્યમ્ । સુખે તદ્-ધેતૌ જયે ચ રાગમ્ અકૃત્વા દુઃખે તદ્-ધેતાવ્ અલાભે તદ્-ધેતૌ પરાજયે ચ દ્વેષમ્ અકૃત્વા તત્ર તત્ર નિર્વિકાર-ચિત્તઃ સન્ તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ । કેવલ-સ્વધર્મ-ધિયા યોદ્ધુમ્ ઉદ્યુક્તો ભવેત્ય્ અર્થઃ । એવં મુમુક્ષુ-રીત્યા યોદ્ધા ત્વં પાપં તદ્-વિનાશ-હેતુકં નાવાપ્સ્યસિ । ફલેચ્છુઃ સન્ યો યુધ્યતે સ તત્-પાપં વિન્દતિ । વિજ્ઞાનાર્થી તુ પુરાતનમ્ અનન્ત-પાપમ્
અપનુદતીત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ફલ-રાગં વિના દુષ્કરે યુદ્ધ-દાનાદૌ કથં પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેદ્ અનન્તાત્માનન્દ-રાગં તત્ર પ્રવર્તકં ગૃહાણ રાજ્યાદ્ય્-અનુરાગમ્ ઇવ ભૃગુ-પાતે

ભ્ગ્ 2.39
એષા તે ઽભિહિતા સાંખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ ।
બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ

શ્રીધરઃ : ઉપદિષ્ટં જ્ઞાન-યોગમ્ ઉપસંહરંસ્ તત્-સાધનં કર્મ-યોગં પ્રસ્તૌતિ એષેત્ય્ આદિ । સમ્યક્ ખ્યાયતે પ્રકાશ્યતે વસ્તુ-તત્ત્વમ્ અનયેતિ સઙ્ખ્યા સમ્યક્ જ્ઞાનમ્ । તસ્યાં પ્રકાશમાનમ્ આત્મ-તત્ત્વં સાઙ્ખ્યમ્ । તસ્મિન્ કરણીયા બુદ્ધિર્ એષા તવાભિહિતા । એવમ્ અભિહિતાયામ્ અપિ તવ ચેદ્ આત્મ-તત્ત્વમ્ અપરોક્ષં ન ભવતિ તર્હ્ય્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-દ્વારા આત્મ-તત્ત્વાપરોક્ષાર્થં કર્મ-યોગ ત્વ્ ઇમાં બુદ્ધિં શૃણુ । યયા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ પરમેશ્વરાર્પિત-કર્મ-યોગેન શુદ્ધાન્તઃકરણઃ સન્ તત્-પ્રસાદ-લબ્ધાપરોક્ષ-જ્ઞાનેન કર્માત્મકં બન્ધં પ્રકર્ષેણ
હાસ્યસિ ત્યક્ષ્યસિ

મધુસૂદનઃ : નનુ ભવતુ સ્વધર્મ-બુદ્ધ્યા યુધ્યમાનસ્ય પાપાભાવઃ, તથાપિ ન માં પ્રતિ યુદ્ધ-કર્તવ્યતોપદેશસ્ તવોચિતઃ । ય એનં વેત્તિ હન્તારં [ગીતા 2.19] ઇત્ય્ આદિના કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્ [ગીતા 2.21] ઇત્ય્ અન્તેન વિદુષઃ સર્વ-કર્મ-પ્રતિક્ષેપાત્ । ન હ્ય્ અકર્ત્ર્-ભોક્તૃ-શુદ્ધ-સ્વરૂપો ઽહમ્ અસ્મિ યુદ્ધં કૃત્વા તત્-ફલં ભોક્ષ્ય ઇતિ ચ જ્ઞાનં સમ્ભવતિ વિરોધાત્ । જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયાસમ્ભવાત્ પ્રકાશ-તમસોર્ ઇવ । અયં ચાર્જુનાભિપ્રાયો જ્યાયસી ચેદ્ ઇત્ય્ અત્ર વ્યક્તો ભવિષ્યતિ । તસ્માદ્ એકમ્ એવ માં પ્રતિ જ્ઞાનસ્ય કર્મણશ્ ચોપદેશો નોપપદ્યત ઇતિ ચેત્, ન । વિદ્વદ્-અવિદ્વદ્-અવસ્થા-ભેદેન
જ્ઞાન-કર્મોપદેશોપપત્તેર્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ એષેતિ ।
એષા ન ત્વ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્-એક-વિંશતિ-શ્લોકૈસ્ તે તુભ્યમ્ અભિહિતા સાઙ્ખ્યે સમ્યક્ ખ્યાયતે સર્વોપાધિ-શૂન્યતયા પ્રતિપાદ્યતે પરમાત્મ-તત્ત્વમ્ અનયેતિ સઙ્ખ્યોપનિષત્ તયૈવ તાપર્ય-પરિસમાપ્ત્યા પ્રતિપાદ્યતે યઃ સ સાઙ્ખ્ય ઔપનિષદઃ પુરુષ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્મિન્ બુદ્ધિસ્ તન્-માત્ર-વિષયં જ્ઞાનં સર્વાનર્થ-નિવૃત્તિ-કારણં ત્વાં પ્રતિ મયોક્તં નૈતાદૃશ-જ્ઞાનવતઃ ક્વચિદ્ અપિ કર્મોચ્યતે । તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
યદિ પુનર્ એવં મયોક્તે ઽપિ તવૈષા બુદ્ધિર્ નોદેતિ ચિત્ત-દોષાત્, તદા તદ્-અપનયેનાત્મ-તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારાય કર્મ-યોગ એવ ત્વયાનુષ્ઠેયઃ । તસ્મિન્ યોગે કર્મ-યોગે તુ કરણીયામ્ ઇમાં સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા ઇત્ય્ અત્રોક્તાં ફલાભિસન્ધિ-ત્યાગ-લક્ષણાં બુદ્ધિં વિસ્તરેણ મયા વક્ષ્યમાણાં શૃણુ । તુ-શબ્દઃ પૂર્વ-બુદ્ધેર્ યોગ-વિષયત્વ-વ્યતિરેક-સૂચનાર્થઃ । તથા ચ શુદ્ધાન્તઃ-કરણં પ્રતિ જ્ઞાનોપદેશો ઽશુદ્ધાન્તઃ-કરણં પ્રતિ કર્મોપદેશ ઇતિ કુતઃ સમુચ્ચય-શઙ્કયા વિરોધાવકાશ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
યોગ-વિષયાં બુદ્ધિં ફલ-કથનેન સ્તૌતિ - યથા વ્યવસાયાત્મિકયા બુદ્ધ્યા કર્મસુ યુક્તસ્ ત્વં કર્મ-નિમિત્તં બન્ધ-નાશાયાશુદ્ધિ-લક્ષણં જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધં પ્રકર્ષેણ પુનઃ પ્રતિબન્ધાનુત્પત્તિ-રૂપેણ હાસ્યસિ ત્યક્ષ્યસિ । અયં ભાવઃ - કર્મ-નિમિત્તો જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધઃ કર્મણૈવ ધર્માખ્યેનાપનેતું શક્યતે ધર્મેણ પાપમ્ અપનુદતિ [મહાના 13.6] ઇતિ શ્રુતેઃ । શ્રવણાદિ-લક્ષણો વિચારસ્ તુ કર્માત્મક-પ્રતિબન્ધ-રહિતસ્યાસમ્ભાવનાદિ-પ્રતિબન્ધં દૃષ્ટ-દ્વારેણાપનયતીતિ ન કર્મ-બન્ધ-નિરાકરણાયોપદેષ્ટું શક્યતે । અતો ઽત્યન્ત-મલિનાન્તઃ-કરણત્વાદ્ બહિર્ અઙ્ગ-સાધનં
કર્મૈવ ત્વયાનુષ્ઠેયં, નાધુના શ્રવણાદિ-યોગ્યતાપિ તવ જાતા । દૂરે તુ જ્ઞાન-યોગ્યતેતિ । તથા ચ વક્ષ્યતિ - કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે [ગીતા 2.47] ઇતિ । એતેન સાઙ્ખ્ય-બુદ્ધેર્ અન્તરઙ્ગ-સાધનં શ્રવણાદિ વિહાય બહિરઙ્ગ-સાધનં કર્મૈવ ભગવતા કિમ્ ઇત્ય્ અર્જુનાયોપદિશ્યત ઇતિ નિરસ્તમ્ । કર્મ-બન્ધં સંસારમ્ ઈશ્વર-પ્રસાદ-નિમિત્ત-જ્ઞાન-પ્રાપ્ત્યા પ્રહાસ્યસીતિ પ્રાચાં વ્યાખ્યાને ત્વ્ અધ્યાહાર-દોષઃ કર્મ-પદ-વૈયર્થ્યં ચ પરિહર્તવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : ઉપદિષ્ટં જ્ઞાન-યોગમ્ ઉપસંહરતિ એષેતિ । સમ્યક્ ખ્યાયતે પ્રકાશ્યતે વસ્તુ-તત્ત્વમ્ અનેનેતિ સાઙ્ખ્યં સમ્યક્ જ્ઞાનમ્ । તસ્મિન્ કરણીયા બુદ્ધિર્ એષ કથિતા । અધુના યોગે ભક્તિ-યોગે ઇમાં વક્ષ્યમાણાં બુદ્ધિં કરણીયાં શૃણુ, યયા ભક્તિ-વિષયિણ્યા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ સહિતઃ । કર્મ-બન્ધં સંસારમ્

બલદેવઃ : ઉક્તં જ્ઞાન-યોગમ્ ઉપસંહરન્ તદ્-ઉપાયં નિષ્કામ-કર્મ-યોગં વક્તુમ્ આરભતે એષેતિ । સઙ્ખ્યોપનિષત્ સમ્યક્ ખ્યાયતે નિરૂપ્યતે તત્ત્વમ્ અનયા ઇતિ નિરુક્તેઃ । તયા પ્રતિપાદ્યમ્ આત્મ-યાથાત્મ્યં સાઙ્ખ્યમ્ । શૈષિકાન્ તસ્મિન્ કર્તવ્યૈષા બુદ્ધિસ્ તવાભિહિતા । ને ત્વ્ એવાહં ઇત્ય્ આદિના તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ ઇત્ય્ અન્તેન । સા ચેત્ તવ ચિત્ત-તદ્-દોષાન્ નાભ્યુદેતિ તર્હિ યોગે તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસા નાશકેન ઇત્ય્ આદિ શ્રુત્ય્-ઉક્તાન્તર્ગત-જ્ઞાને નિષ્કામ-કર્મ-યોગે કર્તવ્યામ્ ઇમાં વક્ષ્યમાણાં બુદ્ધિં શૃણુ । ફલોક્ત્યા તાં સ્તૌતિ યયેતિ । કર્માણિ
કુર્વાણસ્ ત્વં ભગવદ્-આજ્ઞયા મહા-પ્રયાસાનિ કર્માણિ કુર્વંસ્ તત્-તદ્-ઉદ્દેશ-મહિમ્ના ત્વદ્-અન્તર્-અભ્યુદિતયાત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠયા સંસારં તરિષ્યસીતિ । પશુ-પુત્ર-રાજ્યાદિ-ફલકં કર્મ સ-કામં જ્ઞાન-ફલકં તુ તન્-નિષ્કામમ્ ઇતિ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ પરિભાષ્યતે

ભ્ગ્ 2.40
નેહાભિક્રમ-નાશો ઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્

શ્રીધરઃ : નનુ કૃષ્યાદિવત્ કર્મણાં કદાચિદ્ વિઘ્ન-બાહુલ્યેન ફલે વ્યભિચારાત્ મન્ત્રાદ્ય્-અઙ્ગ-વૈગુણ્યેન ચ પ્રત્યવાય-સમ્ભવઆત્ કુતઃ કર્મ-યોગેન કર્મ-બન્ધ-પ્રહાણમ્ । તત્રાહ નેહેત્ય્ આદિ । ઇહ નિષ્કામ-કર્મ-યોગે અભિક્રમસ્ય પ્રારમ્ભસ્ય નાશો નિષ્ફલત્વં નાસ્તિ । પ્રત્યવાયશ્ ચ ન વિદ્યતે । ઈશ્વરોદ્દેશેનૈવ વિઘ્ન-વૈગુણ્યાદ્ય્-અસમ્ભવાત્ । કિં ચાસ્ય ધર્મસ્ય ઈશ્વરારાધનાર્થ-કર્મ-યોગસ્ય સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ ઉપક્રમ-માત્રમ્ અપિ કૃતં મહતો ભયાત્ સંસાર-લક્ષણાત્ ત્રાયતે રક્ષતિ । ન તુ કામ્ય-કર્મવત્ કિઞ્ચિદ્ અઙ્ગ-વૈક્ગુણ્યાદિના નૈષ્ફલ્યમ્ અસ્યેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન [બૌ 4.4.22] ઇતિ શ્રુત્યા વિવિદિષાં જ્ઞાનં ચોદ્દિશ્ય સંયોગ-પૃથક્ત્વ-ન્યાયેન સર્વ-કર્મણાં વિનિયોગાત્ તત્ર ચાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધેર્ દ્વારત્વાન્ માં પ્રતિ કર્માનુષ્ઠાનં વિધીયતે । તત્ર તદ્ યથેહ કર્મ-જિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમ્ એવામુત્ર પુણ્ય-જિતો લોકઃ ક્ષીયતે [છા 8.1.6] ઇતિ શ્રુતિ-બોધિતસ્ય ફલ-નાશસ્ય સમ્ભાવાજ્ જ્ઞાનં વિવિદિષાં ચોદ્દિશ્ય ક્રિયમાણસ્ય યજ્ઞાદેઃ કામ્યત્વાત્ સર્વાઙ્ગોપસંહારેણાનુષ્ઠેયસ્ય યત્ કિંચિદ્ અઙ્ગાસમ્પત્તાવ્ અપિ વૈગુણ્યાપત્તેર્ યજ્ઞેનેત્ય્ આદિ-વાક્ય-વિહિતાનાં
ચ સર્વેષાં કર્મણામ્ એકેન પુરુષાયુષ-પર્યવસાને ઽપિ કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ કુતઃ કર્મ-બન્ધં પ્રહાસ્યસીતિ-ફલં પ્રત્યાશેત્ય્ અત આહ ભગવાન્ નેહેતિ ।
અભિક્રમ્યતે કર્મણા પ્રારભ્યતે યત્ ફલં સો ઽભિક્રમસ્ તસ્ય નાશસ્ તદ્ યથેહેત્ય્ આદિના પ્રતિપાદિત ઇહ નિષ્કામ-કર્મ-યોગે નાસ્તિ । એતત્-ફલસ્ય શુદ્ધેઃ પાપ-ક્ષય-રૂપત્વેન લોક-શબ્દ-વાચ્ય-ભોગ્યત્વાભાવેન ચ ક્ષયાસમ્ભવાત્ । વેદન-પર્યન્તાયા એવ વિવિદિષાયાઃ કર્મ-ફલત્વાદ્ વેદનસ્ય ચાવ્યવધાનેનાજ્ઞાન-નિવૃત્તિ-ફલ-જનકસ્ય ફલમ્ અજનયિત્વા નાશાસમ્ભવાદ્ ઇહ ફલ-નાશો નાસ્તીતિ સાધૂક્તમ્ । તદ્ ઉક્તં -
તદ્ યથેહેતિ યા નિન્દા સા ફલે ન તુ કર્મણિ ।
ફલેચ્છાં તુ પરિત્યજ્ય કૃતં કર્મ વિશુદ્ધિ-કૃત્ ॥ ઇતિ ।
તથા પ્રત્યવાયો ઽઙ્ગ-વૈગુણ્ય-નિબન્ધનં વૈગુણ્યમ્ ઇહ ન વિદ્યતે તમ્ ઇતિ વાક્યેન નિત્યાનામ્ એવોપાત્ત-દુરિત-ક્ષય-દ્વારેણ વિવિદિષાયાં વિનિયોગાત્ । તત્ર ચ સર્વાઙ્ગોપસંહાર-નિયમાભાવાત્ । કામ્યાનામ્ અપિ સંયોગ-પૃથક્ત્વ-ન્યાયેન વિનિયોગ ઇતિ પક્ષે ઽપિ ફલાભિસન્ધિ-રહિતત્વેન તેષાં નિત્ય-તુલ્યત્વાત્ । નહિ કામ્ય-નિત્યાગ્નિહોત્રયોઃ સ્વતઃ કશ્ચિદ્ વિશેષો ઽસ્તિ । ફલાભિસન્ધિ-તદ્-અભાષાભ્યામ્ એવ તુ કામ્યત્વ-નિત્યત્વ-વ્યપદેશઃ । ઇદં ચ પક્ષ-દ્વયમ્ ઉક્તં વાર્તિકે -
વેદાનુવચનાદીનામ્ ઐકાત્મ્ય-જ્ઞાન-જન્મને ।
તમ્ એતમ્ ઇતિ વાક્યેન નિત્યાનાં વક્ષ્યતે વિધિઃ ॥
યદ્ વા વિવિદિષાર્થત્વં કામ્યાનામ્ અપિ કર્મણામ્ ।
તમ્ એતમ્ ઇતિ વાક્યેન સંયોગસ્ય પૃથક્ત્વતઃ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ ફલાભિસન્ધિના ક્રિયમાણ એવ કર્મણિ સર્વાઙ્ગોપ-સંહાર-નિયમાત્ તદ્-વિલક્ષણે શુદ્ધ્ય્-અર્થે કર્મણિ પ્રતિનિધ્યાદિના સમાપ્તિ-સમ્ભવાન્ નાઙ્ગ-વૈગુણ્ય-નિમિત્તઃ પ્રત્યવાયો ઽસ્તીત્ય્ અર્થઃ । તથાસ્ય શુદ્ધ્ય્-અર્થસ્ય ધર્મસ્ય તમ્ એતમ્ ઇત્ય્ આદિ-વાક્ય-વિહિતસ્ય મધ્યે સ્વલ્પમ્ અપિ સઙ્ખ્યયેતિકર્તવ્યતયા વા યથા-શક્તિ-ભગવદ્-આરાધનાર્થં કિંચિદ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠિતં સન્ મહતઃ સંસાર-ભયાત્ ત્રાયતે ભગવત્-પ્રસાદ-સમ્પાદનેનાનુષ્ઠાતારં રક્ષતિ ।
સર્વ-પાપ-પ્રસક્તો ઽપિ ધ્યાયન્ નિમિષમ્ અચ્યુતમ્ ।
ભૂયસ્ તપસ્વી ભવતિ પઙ્કિ-પાવન-પાવનઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતેઃ ।
તમ્ એતમ્ ઇતિ વાક્યે સમુચ્ચય-વિધાયકાભાવાચ્ ચાશુદ્ધિ-તારતમ્યાદ્ એવાનુષ્ઠાન-તારતમ્યોપપત્તેર્ યુક્તમ્ ઉક્તં કર્મ-બન્ધં પ્રહાસ્યસિ

વિશ્વનાથઃ : અત્ર યોગો દ્વિવિધઃ શ્રવણ-કીર્તનાદિ-ભક્તિ-રૂપઃ, શ્રી-ભગવદ્-અર્પિત-નિષ્કામ-કર્મ-રૂપશ્ ચ । તત્ર કર્મણ્ય્ એવાધિકારઃ ઇત્ય્ અતઃ પ્રાગ્ ભક્તિ-યોગ એવ નિરૂપ્યતે । નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ઇત્ય્ ઉક્તેર્ ભક્તેર્ એવે ત્રિગુણાતીતત્વાત્ તયૈવ પુરુષો નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવતીત્ય્ એકાદશ-સ્કન્ધે[*એન્દ્નોતે] પ્રસિદ્ધેઃ । જ્ઞાન-કર્મણોસ્ તુ સાત્ત્વિકત્વ-રાજસત્વાભ્યાં નિસ્ત્રૈગુણ્યત્વાનુપપત્તેર્ ભગવદ્-અર્પિત-લક્ષણા ભક્તિસ્ તુ કર્મણો વૈફલ્યાભાવ-માત્રં પ્રતિપાદયતિ, ન તુ સ્વસ્ય ભક્તિ-વ્યપદેશં પ્રાધાન્યાભાવાદ્ એવ । યદિ ચ ભગવદ્-અર્પિતં કર્માપિ ભક્તિર્ એવેતિ મતં, તદા કર્મ કિં સ્યાત્ ? યદ્-ભગવદ્-અનર્પિત-કર્મ, તદ્ એવ કર્મેતિ ચેન્, ન ।
નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતં
ન શોભતે જ્ઞાનમ્ અલં નિરઞ્જનમ્ ।
કુતઃ પુનઃ શશ્વદ્ અભદ્રમ્ ઈશ્વરે
ન ચાર્પિતં કર્મ યદ્ અપ્ય્ અકારણમ્ ॥ [ભ્પ્ 1.5.12]
ઇતિ નારદોક્ત્યા તસ્ય વૈયર્થ્ય-પ્રતિપાદનાત્ । તસ્માદ્ અત્ર ભગ્વચ્-ચરણ-માધુર્ય-પ્રાપ્તિ-સાધનીભૂતા કેવલ-શ્રવણ-કીર્તનાદિ-લક્ષણૈવ ભક્તિર્ નિરૂપ્યતે, યથા નિષ્કામ-કર્મ-યોગ ઽપિ નિરૂપયિતવ્યઃ । ઉભાવ્ અપ્ય્ એતૌ બુદ્ધિ-યોગ-શબ્દ-વાચ્યૌ જ્ઞેયૌ - દદામિ બુદ્ધિ-યોગં તં યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે [10.10], દૂરેણ હ્ય્ અવરં કર્મ બુદ્ધિ-યોગાદ્ ધનઞ્જય [2.49] ઇતિ ચોક્તેઃ ।
અથ નિર્ગુણ-શ્રવણ-કીર્તનાદિ-ભક્તિ-યોગસ્ય માહાત્મ્યમ્ આહ નેહેતિ । ઇહ ભક્તિ-યોગે ઽભિક્રમે આરમ્ભ-માત્રે કૃતે ઽપ્ય્ અસ્ય ભક્તિયોગસ્ય નાશો નાસ્તિ । તતઃ પ્રત્યવાયશ્ ચ ન સ્યાત્ । યથા કર્મ-યોગે આરમ્ભં કૃત્વા કર્માનુષ્ઠિતવતઃ કર્મ-નાશ-પ્રત્યવાયૌ સ્યાતામ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ તર્હિ તસ્ય ભક્ત્ય્-અનુષ્ઠાતુ-કામસ્ય સમુચિત-ભક્ત્ય્-અકરણાત્ ભક્તિ-ફલં તુ નૈવ સ્યાત્ । તત્રાહ સ્વલ્પમ્ ઇતિ । અસ્ય ધર્મસ્ય સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ આરમ્ભ-સમયે યા કિઞ્ચિન્-માત્રી ભક્તિર્ અભૂત્ । સાપીત્ય્ અર્થઃ । મહતો ભયાત્ સંસારાત્ ત્રાયત એવ । યન્-નામ સકૃચ્-છ્રવણાત્ પુક્કશો ઽપિ વિમુચ્યતે સંસારાદ્ ઇત્ય્ [ભ્પ્ 6.16.44] આદિ-શ્રવણાત્ । અજામિલાદૌ તથા દર્શનાચ્ ચ ।
ન હ્ય્ અઙ્ગોપક્રમે ધ્વંસો
મદ્-ધર્મસ્યોદ્ધવાણ્વ્ અપિ ।
મયા વ્યવસિતઃ સમ્યઙ્
નિર્ગુણત્વાદ્ અનાશિષઃ ॥ [ભ્પ્ 11.29.20]
ઇતિ ભગવતો વાક્યેન સહાસ્ય-વાક્યસ્યૈકાર્થમ્ એવ દૃશ્યતે । કિન્તુ તત્ર નિર્ગુણત્વાન્ ન હિ ગુણાતીતં વસ્તુ કદાચિદ્ ધ્વસ્તં ભવતીતિ હેતુર્ ઉપન્યસ્તઃ । સ ચેહાપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । ન ચ નિષ્કામ-કર્મણો ઽપિ ભગવદ્-અર્પણ-મહિમ્ના નિર્ગુણત્વમ્ એવેતિ વાચ્યમ્ - મદ્-અર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્ત્વિકં નિજ-કર્મ તત્ [ભ્પ્ 11.25.23]

બલદેવઃ : વક્ષ્યમાણયા બુદ્ધ્યા યુક્તં કર્મ-યોગં સ્તૌતિ નેહેતિ । ઇહ તમ્ એતમ્ ઇત્ય્ આદિ વાક્યોક્તેઃ નિષ્કામ-કર્મ-યોગે ઽભિક્રમસ્યારમ્ભસ્ય ફલોત્પાદકત્વ-નાશો નાસ્તિ । આરમ્ભસ્યાસમાપ્તસ્ય વૈફલ્યં ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । મન્ત્રાદ્ય્-અઙ્ગ-વૈકલ્યે ચ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે । આત્મોદ્દેશ-મહિમ્ના ઓં તત્ સત્ ઇતિ ભગવન્-નામ્ના ચ તસ્ય વિનાશાત્ । ઇહ ભગવદ્-અર્પિતસ્ય નિષામ-કર્મ-લક્ષણ-ધર્મસ્ય કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠિતં સન્ મહતો ભયાત્ સંસારાત્ ત્રાયતે અનુષ્ઠાતારં રક્ષતિ । વક્ષ્યતિ ચૈવં પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર [ગીતા 6.40] ઇત્ય્ આદિના । કામ્ય-કર્માણિ સર્વાઙ્ગોપસંહારેણાનુષ્ઠિતાન્ય્ ઉક્ત-ફલાય
કલ્પન્તે । મન્ત્રાદ્ય્-અઙ્ગ-વૈકલ્યે તુ પ્રત્યવાયં જનયન્તીતિ । નિષ્કામ-કર્માણિ તુ યથા-શક્ત્ય્-અનુષ્ઠિતાનિ જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણં ફલં જનયન્ત્ય્ એવોક્ત-હેતુતઃ પ્રત્યવાયં નોપ્તાદયન્તીતિ

ભ્ગ્ 2.41
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકેહ કુરુ-નન્દન ।
બહુ-શાખા હ્ય્ અનન્તાશ્ ચ બુદ્ધયો ઽવ્યવસાયિનામ્

શ્રીધરઃ : કુત ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ ઉભયોર્ વૈષમ્યમ્ આહ વ્યવસાયાત્મિકેતિ । ઇહ ઈશ્વરારાધન-લક્ષણે કર્મ-યોગે વ્યવસાયાત્મિકા પરમેશ્વર-ભક્ત્યૈવ ધ્રુવં તરિષ્યામીતિ નિશ્ચયાત્મિકા એકૈવ એકનિષ્ઠૈવ બુદ્ધિર્ ભવતિ । અવ્યવસાયિનાં તુ ઈશ્વરારાધન-બહિર્મુખાનાં કામિનાં કામાનામ્ આનન્ત્યાત્ અનન્તાઃ । તત્રાપિ હિ કર્મ-ફલ-ગુણ-ફલત્વાદિ-પ્રકાર-ભેદાદ્ બહુ-શાખાશ્ ચ બુદ્ધયો ભવન્તિ । ઈશ્વરારાધનાર્થં હિ નિત્યં નૈમિત્તિકં ચ કર્મ કિઞ્ચિદ્ અઙ્ગ-વૈગુણ્યે ઽપિ ન નશ્યતિ । યથા શક્નુયાત્ તથા કુર્યાદ્ ઇતિ હિ તદ્ વિધીયતે । ન ચ વૈગુણ્યમ્ અપિ । ઈશ્વરોદ્દેશેનૈવ વૈગુણ્યોપશમાત્ । ન તુ તથા કામ્યં કર્મ । અતો મહદ્ વૈષમ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ : એતદ્-ઉપપાદનાય તમ્ એતમ્ ઇતિ વાક્ય-વિહિતાનામ્ એકાર્થત્વમ્ આહ વ્યવસાયાત્મિકેતિ । હે કુરુનન્દનેહ શ્રેયો-માર્ગે તમ્ એતમ્ ઇતિ વાક્યે વા વ્યવસાયાત્મિકાત્મ-તત્ત્વ-નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકૈવ ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણાં સાધ્યા વિવક્ષિતા વેદાનુવચનેન ઇત્ય્ આદૌ તૃતીયા-વિભક્ત્યા પ્રત્યેકં નિરપેક્ષ-સાધનત્વ-બોધનાત્ । ભિન્નાર્થત્વે હિ સમુચ્ચયઃ સ્યાત્ । એકાર્થત્વે ઽપિ દર્શ-પૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇતિવદ્ દ્વન્દ્વ-સમાસેન યદ્ અગ્નયે ચ પ્રજાપતયે ચેતિવચ્ ચ-શબ્દેન ન તથાત્ર કિંચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ । સાઙ્ખ્ય-વિષયા યોગ-વિષયા ચ બુદ્ધિર્ એક-ફલત્વાદ્ એકા વ્યવસાયાત્મિકા સર્વ-વિપરીત-બુદ્ધીનાં બાધિકા નિર્દોષ-વેદ-વાક્ય-સમુત્થત્વાદ્ ઇતરાસ્ ત્વ્ અવ્યવસાયિનાં બુદ્ધયો બાધ્યા ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ
ભાષ્ય-કૃતઃ । અન્યે તુ પરમેશ્વરારાધનેનૈવ સંસારં તરિષ્યામીતિ નિશ્ચયાત્મિકૈક-નિષ્ઠૈવ બુદ્ધિર્ ઇહ કર્મ-યોગે ભવતીત્ય્ અર્થમ્ આહુઃ । સર્વથાપિ તુ જ્ઞાન-કાણ્ડાનુસારેણ સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્ । કર્મ-કાણ્ડે પુનર્ બહુ-શાખા અનેક-ભેદાઃ કામાનામ્ અનેક-ભેદત્વાત્ । અનન્તાશ્ ચ કર્મ-ફલ-ગુણ-ફલાદિ-પ્રકારોપશાખા-ભેદાત્, બુદ્ધયો ભવન્ત્ય્ અવ્યવસાયિનાં તત્-તત્-ફલ-કામાનામ્ । બુદ્ધીનામ્ આનન્ત્ય-પ્રસિદ્ધિ-દ્યોતનાર્થો હિ-શબ્દઃ । અતઃ કામ્ય-કર્માપેક્ષયા મહદ્-વૈલક્ષણ્ય-શુદ્ધ્ય્-અર્થ-કર્મણામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ સર્વાભ્યો ઽપિ બુદ્ધિભ્યો ભક્તિ-યોગ-વિષયિણ્ય્ એવ બુદ્ધિર્ ઉક્તૃષ્ટેત્ય્ આહ વ્યવસાયેતિ । ઇહ ભક્તિ-યોગે વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકૈવ । મમ શ્રીમદ્-ગુરૂપદિષ્ટં ભગવત્-કીર્તન-સ્મરણ-ચરણ-પરિચર્ણાદિકમ્ એતદ્ એવ મમ સાધનમ્ એતદ્ એવ મમ સાધ્યમ્ એતદ્ એવ મમ જીવાતુઃ સાધન-સાધ્ય-દશયોસ્ ત્યક્તુમ્ અશક્યમ્ એતદ્ એવ મે કામ્યમ્ એતદ્ એવ મે કાર્યમ્ એતદ્ અન્યન્ ન મે કાર્યં નાપ્ય્ અભિલષણીયં સ્વપ્ને ઽપીત્ય્ અત્ર સુખમ્ અસ્તુ દુઃખં વાસ્તુ સંસારો નશ્યતુ વા ન નશ્યતુ । તત્ર મમ કાપિ ન ક્ષતિર્ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિર્ અકૈતવ-ભક્તાવ્ એવ સમ્ભવેત્ । તદ્ ઉક્તં - તતો ભજેત માં ભક્ત્યા શ્રદ્ધાલુર્ દૃઢ-નિશ્ચયઃ
[ભ્પ્ 11.20.28] ઇતિ ।
તતો ઽન્યત્ર નૈવ બુદ્ધિર્ એકેત્ય્ આહ બહ્વ્ ઇતિ । બહવઃ શાખા યાસાં તાઃ । તથા હિ કર્મ-યોગે કામાનામ્ આનન્ત્યાદ્ બુદ્ધયો ઽનન્તાઃ । તથૈવ જ્ઞાન-યોગે પ્રથમમ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં નિષ્કામ-કર્મણિ બુદ્ધિસ્ તતસ્ તસ્મિન્ શુદ્ધે સતિ કર્મ-સંન્યાસે બુદ્ધિઃ । તદા જ્ઞાને બુદ્ધિઃ । જ્ઞાન-વૈફલ્યાભાવાર્થં ભક્તૌ બુદ્ધિઃ જ્ઞાનં ચ મયિ સંન્યસેત્ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેર્ જ્ઞાન-સંન્યાસે ચ ભક્તૌ બુદ્ધિર્ ઇતિ બુદ્ધયો ઽનન્તાઃ । કર્મ-જ્ઞાન-ભક્તીનામ્ અવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્ તત્-તચ્-છાખા અપ્ય્ અનન્તાઃ

બલદેવઃ : કામ્ય-કર્મ-વિષયક-બુદ્ધિતો નિષ્કામ-કર્મ-વિષયક-બુદ્ધેર્ વૈશિષ્ટ્યમ્ આહ વ્યવસાયેતિ । હે કુરુનન્દન ઇહ વૈદિકેષુ સર્વેષુ કર્મસુ વ્યવસાયાત્મિકા ભગવદ્-અર્ચન-રૂપૈર્ નિષ્કામ-કર્મભિર્ વિશુદ્ધ-ચિત્તો વિષોર્ણાદિવત્ તદ્-અન્તર્ગતેન જ્ઞાનેનાત્મ-યાથાત્મ્યમ્ અહમ્ અનુભવિષ્યામીતિ નિશ્ચય-રૂપા બુદ્ધિર્ એકા એકવ્-વિષયત્વાત્ । એકસ્મૈ તદ્-અનુભવાય તેષાં વિહિતત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । અવ્યવસાયિનામ્ કામ્ય-કર્માનુષ્ઠાતૄણાં તુ બુદ્ધયો હ્ય્ અનન્તાઃ । પશ્વ્-અન્ન-પુત્ર-સ્વર્ગાદ્ય્-અનન્ત-કામ-વિષયત્વાત્ । તત્રાપિ બહુ-શાખાઃ । એક-ફલકે ઽપિ દર્શ-પૌર્ણમાસાદાવ્ આયુઃ સુપ્રજસ્તાદ્ય્-અવાન્તરાનેક-ફલાશંસા-શ્રવણાત્
। અત્ર હિ દેહાતિરિક્તાત્મ-જ્ઞાન-માત્રમ્ અપેક્ષતે ન તૂક્તાત્મ-યાથાત્મ્યં તન્ નિશ્ચયે કામ્ય-કર્મસુ પ્રવૃત્તેર્ અસમ્ભવાત્

ભ્ગ્ 2.42-44
યામ્ ઇમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્ય્ અવિપશ્ચિતઃ ।
વેદ-વાદ-રતાઃ પાર્થ નાન્યદ્ અસ્તીતિ વાદિનઃ

કામાત્માનઃ સ્વર્ગ-પરા જન્મ-કર્મ-ફલ-પ્રદામ્ ।
ક્રિયા-વિશેષ-બહુલાં ભોગૈશ્વર્ય-ગતિં પ્રતિ

ભોગૈશ્વર્ય-પ્રસક્તાનાં તયાપહૃત-ચેતસામ્ ।
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે

શ્રીધરઃ : નનુ કામિનો ઽપિ કષ્ટાન્ કામાન્ વિહાય વ્યવસાયાત્મિકામ્ એવ બુદ્ધિં કિમ્ ઇતિ ન કુર્વન્તિ । તત્રાહ યામ્ ઇમામ્ ઇત્ય્ આદિ । યામ્ ઇમાં પુષ્પિતાં વિષ-લતાવદ્ આપાત-રમણીયાં પ્રકૃષ્ટાં પરમાર્થ-ફલ-પરામ્ એવ વદન્તિ વાચં સ્વર્ગાદિ-ફલ-શ્રુતિમ્ । તેષાં તયા વાચા ઽપહૃત-ચેતસાં વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે ઇતિ તૃતીયેનાન્વયઃ । કિમ્ ઇતિ તથા વદન્તિ । યતો ઽવિપશ્ચિતો મૂઢાઃ । તત્ર હેતુઃ વેદ-વાદ-રતા ઇતિ । વેદે યે વાદા અર્થ-વાદાઃ । અક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્ય-યાજિનઃ સુકૃતં ભવતિ । તથા, અપાં સોમમ્ અમૃતા અમ્ભૂમ ઇત્ય્ આદ્યાઃ
। તેષ્વ્ એવ રતાઃ પ્રીતાઃ । અતએવાતઃપરમ્ અન્યદ્ ઈશ્વર-તત્ત્વં પ્રાપ્યં નાસ્તીતિ-વદન-શીલાઃ

અતએવ કામાત્માન ઇતિ । કામાત્માનઃ કામાકુલિત-ચિત્તાઃ । અતઃ સ્વર્ગ એવ પરઃ પુરુષાર્થો યેષાં તે । જન્મ ચ તત્ર કર્માણિ ચ તત્-ફલાનિ ચ પ્રદદાતીતિ તથા । તાં ભોગૈશ્વર્યયોર્ ગતિં પ્રાપ્તિં પ્રતિ સાધન-ભૂતા યે ક્રિયા-વિશેષાસ્ તે બહુલા યસ્યાં તાં પ્રવદન્તીત્ય્ અનુષઙ્ગઃ

તતશ્ ચ ભોગૈશ્વર્ય-પ્રસક્તાનામ્ ઇત્ય્ આદિ । ભોગૈશ્વર્યયોઃ પ્રસક્તાનામ્ અભિનિવિષ્ટાનાં તયા પુષ્પિતયા વાચાપહૃતમ્ આકૃષ્ટં ચેતો યેષામ્ તેષામ્ । સમાધિશ્ ચિત્તૈકાગ્ર્યમ્ । પરમેશ્વરાભિમુખત્વમ્ ઇતિ યાવત્ । તસ્મિન્ નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિસ્ તુ ન વિધીયતે । કર્મ-કર્તરિ પ્રયોગઃ । સા નોત્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ : અવ્યવસયિનામ્ અપિ વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ કુતો ન ભવતિ પ્રમાણસ્ય તુલ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પ્રતિબન્ધક-સદ્-ભાવાન્ ન ભવતીત્ય્ આહ યામ્ ઇમામ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । કુત એવમ્ અત આહ ભોગૈશ્વર્ય-ગતિં પ્રતિ ક્રિયા-વિશેષ-બહુલામ્ અમૃત-પાનોર્વશી-વિહાર-પારિજાત-પરિમલાદિ-નિબન્ધનો યો ભોગસ્ તત્-કારણં ચ યદ્ ઐશ્વર્યં દેવાદિ-સ્વામિત્વં તયોર્ ગતિં પ્રાપ્તિં પ્રતિ સાધન-ભૂતા યે ક્રિયા-વિશેષા અગ્નિહોત્ર-દર્શ-પૂર્ણમાસ-જ્યોતિષ્ટોમાદયસ્ તૈર્ બહુલાં વિસ્તૃતામ્ અતિબાહુલ્યેન ભોગૈશ્વર્ય-સાધન-ક્રિયા-કલાપ-પ્રતિપાદિકામ્ ઇતિ યાવત્ । કર્મ-કાણ્ડસ્ય હિ જ્ઞાન-કાણ્ડાપેક્ષયા સર્વત્રાતિવિસ્તૃતત્વં પ્રસિદ્ધમ્ । એતાદૃશીં કર્મ-કાણ્ડ-લક્ષણાં
વાચં પ્રવદન્તિ પ્રકૃષ્ટાં પરમાર્થ-સ્વર્ગાદિ-ફલામ્ અભ્યુપગચ્છન્તિ ।
કે યે ઽવિપશ્ચિતો વિચાર-જન્ય-તાત્પર્ય-પરિજ્ઞાન-શૂન્યાઃ । અતએવ વેદ-વાદ-રતા વેદે યે સન્તિ વાદા અર્થ-વાદાઃ અક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્ય-યાજિનઃ સુકૃતં ભવતિ ઇત્ય્ એવમ્ આદયસ્ તેષ્વ્ એવ રતા વેદાર્થ-સત્યત્વેનૈવમ્ એવૈતદ્ ઇતિ મિથ્યા-વિશ્વાસેન સન્તુષ્ટાઃ । હે પાર્થ ! અતએવ નાન્યદ્ અસ્તીતિ-વાદિનઃ કર્મ-કાણ્ડાપેક્ષયા નાસ્ત્ય્ અન્યજ્ જ્ઞાન-કાણ્ડં સર્વસ્યાપિ વેદસ્ય કાર્ય-પરત્વાત્ । કર્મ-ફલાપેક્ષયા ચ નાસ્ત્ય્ અન્યન્ નિરતિશયં જ્ઞાન-ફલમ્ ઇતિ વદન-શીલા મહતા પ્રબન્ધેન જ્ઞાન-કાણ્ડ-વિરુદ્ધાર્થ-ભાષિણ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતો મોક્ષ-દ્વેષિણ્યસ્ તે ? યતઃ કામાત્માનઃ કામ્યમાન-વિષય-શતાકુલ-ચિત્તત્વેન
કામ-મયાઃ । એવં સતિ મોક્ષમ્ અપિ કુતો ન કામયન્તે ? યતઃ સ્વર્ગ-પરાઃ સ્વર્ગ એવોર્વશ્ય્-આદ્ય્-અપેતત્વેન પર ઉત્કૃષ્ટો યેષાં તે તથા । સ્વર્ગાતિરિક્તઃ પુરુષાર્થો નાસ્તીતિ ભ્રામ્યન્તો વિવેક-વૈરાગ્યાભાવાન્ મોક્ષ-કથામ્ અપિ સોઢુમ્ અક્ષમા ઇતિ યાવત્ ।
તેષાં ચ પૂર્વોક્ત-ભોગૈશ્વર્યયોઃ પ્રસક્તાનાં ક્ષયિત્વાદિ-દોષાદર્શનેન નિવિષ્ટાન્તઃ-કરણાનાં તયા ક્રિયા-વિશેષ-ભુલયા વાચાપહૃતમ્ આચ્છાદિતં ચેતો વિવેક-જ્ઞાનં યેષાં તથા-ભૂતાનામ્ અર્થ-વાદાઃ સ્તુત્ય્-અર્થાસ્ તાત્પર્ય-વિષયે પ્રમાણાન્તરાબાધિતે વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ સુપ્રસિદ્ધમ્ અપિ જ્ઞાતુમ્ અશક્તાનાં સમાધાવ્ અન્તઃ-કરણે વયવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ ન વિધીયતે ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સમાધિ-વિષયા વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિસ્ તેષાં ન ભવતીતિ વા અધિકરણે વિષયે વા સપતમ્યાસ્ તુલ્યત્વાત્ । વિધીયત ઇતિ કર્મ-કર્તરિ લ-કારઃ । સમાધીયતે ઽસ્મિન્ સર્વમ્
ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા સમાધિર્ અન્તઃ-કરણં વા પરમાત્મા વેતિ નાપ્રસિદ્ધાર્થ-કલ્પનમ્ । અહં બ્રહ્મેત્ય્ અવસ્થાનં સમાધિસ્ તન્-નિમિત્તં વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ નોપ્તદ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાને તુ રૂઢિર્ એવાદૃતા ।
અયં ભાવઃ -- યદ્યપિ કામ્યાન્ય્ અગ્નિહોત્રાદીનિ શુદ્ધ્ય્-અર્થેભ્યો ન વિશિષ્યન્તે તથાપિ ફલાભિસન્ધિ-દોષાન્ નાશય-શુદ્ધિં સમ્પાદયન્તિ । ભોગાનુગુણા તુ શુદ્ધિર્ ન જ્ઞાનોપયોગિની । એતદ્ એવ દર્શયિતું ભોગૈશ્વર્ય-પ્રસક્તાનામ્ ઇતિ પુનર્ ઉપાત્તમ્ । ફલાભિસન્ધિમ્ અન્તરેણ તુ કૃતાનિ જ્ઞાનોપયોગિનીં શુદ્ધિમ્ આદધતીતિ સિદ્ધં વિપશ્ચિદ્-અવિપશ્ચિતોઃ ફલ-વૈલક્ષણ્યમ્ । વિસ્તરેણ ચૈતદ્ અગ્રે પ્રતિપાદયિષ્યતે ॥42-44॥
વિશ્વનાથઃ : તસ્માદ્ અવ્યવસાયિનઃ સકામ-કર્મિણસ્ ત્વ્ અતિમન્દા ઇત્ય્ આહ યામ્ ઇમામ્ ઇતિ । પુષ્પિતાં વાચં પુષ્પિતાં વિફલતામ્ ઇવાપાતતો રમણીયમ્ । પ્રવદન્તિ પ્રકર્ષેણ સર્વતઃ પ્રકૃષ્ટા ઇયમ્ એવ વેદ-વાગ્ ઇતિ યે વદન્તિ, તેષાં તયા વાચા અપહૃત-ચેતસાં ચ વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ ન વિધીયતે ઇતિ તૃતીયેનાન્વયઃ । તેષુ તસ્યા અસમ્ભવાત્ સા તેષુ નોપદિશ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ ઇતિ તે તથા વદન્તિ, યતો ઽવિપશ્ચિતો મૂર્ખાઃ । તત્ર હેતુઃ વેદેષુ યે ઽર્થ-વાદાઃ - અક્ષય્યં વૈ ચાતુર્માસ્ય-યાજિનઃ સુકૃતં ભવતિ, અપાં સોમમ્ અમૃતા અમ્ભૂમ ઇત્ય્ આદ્યાઃ
। અન્યદ્ ઈશ્વર-તત્ત્વં નાસ્તીતિ પ્રજલ્પિનસ્ તે કીદૃશીં વાચં પ્રવદન્તિ । જન્મ-કર્મ-ફલ-પ્રદાયિનીં ભોગૈશ્વર્ય-ગતિં પ્રતિ યે ક્રિયા-વિશેષાસ્ તાન્ બહુ યથા સ્યાત્ તથા લાતિ દદાતિ પ્રતિપાદયતીતિ તામ્ ॥42-43॥
તતશ્ ચ ભોગૈશ્વર્યયોઃ પ્રસક્તાનામ્ તયા પુષ્પિતયા વાચા અપહૃતમ્ આકૃષ્ટં ચેતો યેષામ્ તે । તથા તેષામ્ સમાધિશ્ ચિત્તૈકાગ્ર્યમ્ પરમેશ્વરૈકોન્મુખત્વં તસ્મિન્ નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિર્ ન વિધીયતે । કર્મ-કર્તરિ પ્રયોગઃ । સા નોત્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ ઇતિ સ્વામિ-વચનૈઃ

બલદેવઃ : નન્વ્ એષાં વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ ભવેત્ શ્રુતેસ્ તૌલ્યાદ્ ઇતિ ચેચ્ ચિત્ત-દોષાન્ ન ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ યામ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અવિપશ્ચિતો ઽલ્પ-જ્ઞાઃ યામ્ ઇમાં જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગ-કામો યજેતેત્ય્ આદિકાં વાચં પ્રવદન્તિ ઇયમ્ એવ પ્રકૃષ્ટા વેદવાગ્ ઇતિ કલ્પયન્તિ । તયા વાચાપહૃત-ચેતસાં તેષાં સમાધૌ મનસિ વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ ન વિધીયતે નાભ્યુદેતિ ઇત્ય્ અનુષઙ્ગઃ । કીદૃશીં વાચમ્ ઇત્ય્ આહ પુષ્પિતામ્ ઇતિ ॥ કુસુમિત-વિષ-લતાવદ્ આપાત-મનોજ્ઞાં નિષ્ફલામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં કુતસ્ તે વદન્તિ તત્રાહ વેદેતિ । વેદેષુ યે વાદાઃ અપાં સોમમ્ અમૃતા
અમ્ભૂમ, અક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્ય-યાજિનઃ સુકૃતં ભવતિ ઇત્ય્ આદયો ઽર્થવાદાસ્ તેષ્વ્ એવ રતાઃ વેદસ્ય સત્ય-ભાષિત્વાદ્ એવમ્ એવૈતદ્ ઇતિ પ્રતીતિમન્તઃ । અતએવ નાન્યદ્ ઇતિ કર્મ-ફલાત્ સ્વર્ગાદ્ અન્યત્ જીવાંશિ-પરમાર્થ-જ્ઞાનં લભ્યં મોક્ષ-લક્ષણં નિરતિશયં નિત્ય-સુખં નાસ્તિ । તત્-પ્રતિપાદિકાનાં વેદાન્ત-વાચાં કર્માઙ્ગ-કર્તૃ-દેવતાદ્ એકતયા તચ્-છેષત્વાદ્ ઇતિ વદન-શીલા ઇત્ય્ અર્થઃ

ચિત્ત-દોષમ્ આહ કામાત્માનઃ વૈષયિક-સુખ-વાસના-ગ્રસ્ત-ચિત્તાઃ । એવં ચેત્ તાદૃશં મોક્ષં કુતો નેચ્છન્તિ તત્રાહ સ્વર્ગેતિ । સ્વર્ગ એવ સુધા દેવાઙ્ગનાદ્ય્-ઉપેતત્વેન પરઃ શ્રેષ્ઠો યેષાં તે । તાદૃગ્-વાસના-ગ્રસ્તત્વાત્ તેષાં નાન્યદ્ ભાષત ઇત્ય્ અર્થઃ । જન્મ કર્મેતિ જન્મ ચ દેહેન્દ્રિય-સમ્બન્ધ-લક્સણં, તત્ર કર્મ ચ તત્-તદ્-વર્ણાશ્રમ-વિહિતં, ફલં ચ વિનાશિ-પશ્વ્-અન્ન-સ્વર્ગાદિ । તાનિ પ્રકર્ષેણાવિચ્છેદેન દદાતિ તાં ભોગૈશ્વર્યયોર્ ગતિં પ્રાપ્તિં પ્રતિ યે ક્રિયા-વિશેષા જ્યોતિષ્ટ્પ્માદયસ્ તે બહુલાઃ પ્રચુરા યત્ર તાં વાચં
વદન્તીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । ભોગઃ સુધા-પાન-દેવાઙ્ગનાદિઃ, ઐશ્વર્યં ચ દેવાદિ-સ્વામિત્વં તયોર્ ગતિમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ભોગેતિ તેષાં પૂર્વોક્તયોર્ ભોગૈશ્વર્યયોઃ પ્રસક્તાનાં ક્ષયિત્વ-દોષાસ્ફૂર્ત્યા તયોર્ અભિનિવિષ્ટાનાં તયા પુષ્પિતયા વાચાપહૃતમ્ વિલુપ્તં ચેતો વિવેક-જ્ઞાનં યેષામ્ તાદૃશાનાં સમાધાવ્ ઇતિ યો ઽયમ્ । સમ્યગ્ આધીયતે ઽસ્મિન્ન્ આત્મ-તત્ત્વ-યાથાત્મ્યમ્ ઇતિ નિરુક્તેઃ સમાધિર્ મનસ્ તસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 2.45
ત્રૈગુણ્ય-વિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ।
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્ય-સત્ત્વ-સ્થો નિર્યોગ-ક્ષેમ આત્મવાન્

શ્રીધરઃ : નનુ સ્વર્ગાદિકં પરમં ફલં યદિ ન ભવતિ, તર્હિ કિમ્ ઇતિ વેદસ્ તત્-સાધનતયા કર્માણિ વિધીયન્તે । તત્રાહ ત્રૈગુણ્ય-વિષયા ઇતિ । ત્રિગુણાત્મકાઃ સકામા યે ઽધિકારિણસ્ તદ્-વિષયાસ્ તેષાં કર્મ-ફલ-સમ્બન્ધ-પ્રતિપાદકા વેદાઃ । ત્વં તુ નિસ્ત્રૈગુણ્યો નિષ્કામો ભવ । તત્રોપાયમ્ આહ - નિર્દ્વન્દ્વઃ । સુખ-દુઃખ-શીતોષ્ણાદિ-યુગલાનિ દ્વન્દ્વાનિ । તદ્-રહિતો ભવ । તાનિ સહસ્વેત્ય્ અર્થઃ । કથમ્ ઇતિ । અત આહ નિત્ય-સત્ત્વ-સ્થઃ સન્ । ધ્ર્યમ્ અવલમ્બ્યેત્ય્ અર્થઃ । તથા નિર્યોગ-ક્ષેમઃ । અપ્રાપ્ત-સ્વીકારો યોગઃ, પ્રાપ્ત-પાલનં ક્ષેમઃ । તદ્-રહિતઃ
। આત્મવાન્ અપ્રમત્તઃ । નહિ દ્વન્દ્વાકુલસ્ય યોગ-ક્ષેમ-વ્યાપૃતસ્ય ચ પ્રમાદિનસ્ ત્રૈગુણ્યાતિક્રમઃ સમ્ભવતીતિ

મધુસૂદનઃ : નનુ સકામાનાં મા ભૂદ્ આશય-દોષાદ્ વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ । નિષ્કામાનાં તુ વ્યવસાયાત્મક-બુદ્ધ્યા કર્મ કુર્વતાં કર્મ-સ્વાભાવ્યાત્ સ્વર્ગાદિ-ફલ-પ્રાપ્તૌ જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધઃ સમાન ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ત્રૈગુણ્યેતિ । ત્રયાણાં ગુણાનાં કર્મ ત્રૈગુણ્યં કામ-મૂલઃ સંસારઃ । સ એવ પ્રકાશત્વેન વિષયો યેષાં તાદૃશા વેદાઃ કર્મ-કાણ્ડાત્મકા યો યત્-ફલ-કામસ્ તસ્યૈવ તત્-ફલં બોધયન્તીત્ય્ અર્થઃ । ન હિ સઅર્વેભ્યઃ કામેભ્યો દર્શ-પૂર્ણમાસાવ્ ઇતિ વિનિયોગે ઽપિ સકૃદ્-અનુષ્ઠાનાત્ સર્વ-ફલ-પ્રાપ્તિર્ ભવતિ તત્-તત્-કામનાવિરહાત્ । યત્-ફલ-કામનયાનુતિષ્ઠતિ
તદ્ એવ ફલં તસ્મિન્ પ્રયોગ ઇતિ સ્થિતં યોગસિદ્ધ્ય્-અધિકરણે । યસ્માદ્ એવં કામા-વિરહે ફલ-વિરહસ્ તસ્માત્ ત્વં નિસ્ત્રૈગુણ્યો નિષ્કામો ભવ । હે અર્જુન ! એતેન કર્મ-સ્વાભાવ્યાત્ સંસારો નિરસ્તઃ ।
નનુ શીતોષ્ણાદિ-દ્વન્દ્વ-પ્રતીકારાય વસ્ત્રાદ્ય્-અપેક્ષણાત્ કુતો નિષ્કામત્વમ્ અત આહ નિર્દ્વન્દ્વઃ । સર્વત્ર ભવેતિ સમ્બધ્યતે । માત્રા-સ્પર્શાસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ ઉક્ત-ન્યાયેન શીતોષ્ણાદિ-દ્વન્દ્વ-સહિષ્ણુર્ ભવ । તસ્મિંસ્ તિષ્ઠતીતિ તથા । રજસ્-તમોભ્યામ્ અભિભૂત-સત્ત્વો હિ શીતોષ્ણાદિ-પીડયા મરિષ્યામીતિ મન્વાનો ધર્માદ્ વિમુખો ભવતિ । ત્વં તુ રજસ્ તમસી અભિભૂય સત્ત્વ-માત્રાલમ્બનો ભવ ।
નનુ શીતોષ્ણાદિ-સહને ઽપિ ક્ષુત્-પિપાસાદિ-પ્રતીકારાર્થં કિંચિદ્ અનુપાત્તમ્ ઉપાદેયમ્ ઉપાત્તં ચ રક્ષણીયમ્ ઇતિ તદ્-અર્થં યત્ને ક્રિયમાણે કુતઃ સત્ત્વ-સ્થત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ નિર્યોગ-ક્ષેમઃ । અલબ્ધ-લાભો યોગઃ, લબ્ધ-પરિરક્ષણં ક્ષેમસ્, તદ્-રહિતો ભવ । ચિત્ત-વિક્ષેપ-કારિ-પરિગ્રહ-રહિતો ભવેત્ય્ અર્થઃ । ન ચૈવં ચિન્તા કર્તવ્યા કથમ્ એવં સતિ જીવિષ્યામીતિ । યતઃ સર્વાન્તર્યામી પરમેશ્વર એવ તવ યોગ-ક્ષેમાદિ નિર્વાહયિષ્યતીત્ય્ આહ આત્મવાન્ । આત્મા પરમાત્મા ધ્યેયત્વેન યોગ-ક્ષેમાદિ-નિર્વાહકત્વેન ચ વર્તતે યસ્ય સ આત્મવાન્ । સર્વ-કામના-પરિત્યાગેન પરમેશ્વરમ્
આરાધયતો મમ સ એવ દેહ-યાત્રા-માત્રમ્ અપેક્ષિતં સમ્પાદયિષ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય નિશ્ચિન્તો ભવેત્ય્ અર્થઃ । આત્મવાન્ અપ્રમત્તો ભવેતિ વા

વિશ્વનાથઃ : ત્વં તુ ચતુર્-વર્ગ-સાધનેભ્યો વિરજ્ય કેવલં ભક્તિ-યોગમ્ એવાશ્રયસ્વેત્ય્ આહ ત્રૈગુણ્યેતિ । ત્રૈગુણ્યાસ્ ત્રિગુણાત્મિકાઃ કર્મ-જ્ઞાનાદ્યાઃ પ્રકાશ્યત્વેન વિષયા યેષાં તે ત્રૈગુણ્ય-વિષયા વેદાઃ સ્વાર્થે ષ્યઞ્, એતચ્ ચ ભૂમ્ના વ્યપદેશા ભવન્તિ ઇતિ ન્યાયેનોક્તમ્ । કિન્તુ ભક્તિર્ એવૈનં નયતિ ઇતિ । યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્ યથા દેવે તથા ગુરૌ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતયઃ । પઞ્ચરાત્રાદિ-સ્મૃતયશ્ ચ ગીતોપનિષદ્-ગોપાલ-તાપન્યાદ્ય્-ઉપનિષદશ્ ચ નિર્ગુણાં ભક્તિમ્ અપિ વિષયીકુર્વન્ત્ય્ એવ વેદોક્તત્વાભાવે ભક્તેર્ અપ્રામાણ્યમ્ એવ સ્યાત્ । તતશ્ ચ વેદોક્તા યે ત્રિગુણમયા જ્ઞાન-કર્મ-વિધયસ્ તેભ્ય એવ નિર્ગતો ભવ તાન્ ન કુરુ । યે તુ વેદોક્તા ભક્તિ-વિધયસ્ તાંસ્
તુ સર્વથૈવાનુતિષ્ઠ । તદ્-અનુષ્ઠાને -
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણાદિ-પાઞ્ચરાત્ર-વિધિં વિના ।
ઐકાન્તિકી હરેર્ ભક્તિર્ ઉત્પાતાયૈવ કલ્પ્યતે ॥
ઇતિ દોષો દુર્વાર એવ । તેન સ-ગુણાનાં ગુણાતીતાનામ્ અપિ, વેદાના-વિષયાસ્ ત્રૈગુણ્યા નિસ્ત્રૈગુણ્યાશ્ ચ । તત્ર ત્વં તુ નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવ । નિર્ગુણયા મદ્-ભક્ત્યૈવ ત્રિગુણાત્મકેભ્યસ્ તેભ્યો નિષ્ક્રાન્તો ભવ । તત એવ નિર્દ્વન્દ્વો ગુણમય-માનાપમાનાદિ-રહિતઃ । અતએવ નિત્યૈઃ સત્ત્વૈઃ પ્રાણિભિર્ મદ્-ભક્તૈર્ એવ સહ તિષ્ઠતીતિ તથા સઃ । નિત્યં સત્ત્વ-ગુણસ્થો ભવેતિ વ્યાખ્યાયાં નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભએતિ વ્યાખ્યાયાં વિરોધઃ સ્યાત્ । અલબ્ધ-લાભો યોગઃ, લબ્ધસ્ય રક્ષણં ક્ષેમસ્ તદ્-રહિતઃ । મદ્-ભક્તિ-રસાસ્વાદ-વશાદ્ એવ તયોર્ અનનુસન્ધાનાત્ । યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્ ઇત્ ભક્ત-વત્સલેન મયૈવ તદ્-ભાર-વહનાત્
। આત્મવાન્ મદ્-દત્ત-બુદ્ધિ-યુક્તઃ । અત્ર નિસ્ત્રૈગુણ્ય-ત્રૈગુણ્યયોર્ વિવેચનમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ એકાદશે -
મદ્-અર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્ત્વિકં નિજ-કર્મ યત્ ।
રાજસં ફલ-સઙ્કલ્પં હિંસા-પ્રાયાદિ તામસમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.23]
નિષ્ફલં વેતિ નૈમિત્તિકં નિજ-કર્મ-ફલાકાઙ્ક્ષ્યા-રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં રજો વૈકલ્પિકં તુ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્-નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥
વનં તુ સાત્ત્વિકો વાસો ગ્રામો રાજસ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યુત-સદનં મન્-નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્ ॥
સાત્ત્વિકઃ કારકો ઽસઙ્ગી રાગાન્ધો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિ-વિભ્રષ્ટો નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ ॥
સાત્ત્વિક્યાધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા કર્મ-શ્રદ્ધા તુ રાજસી ।
તામસ્ય્ અધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્-સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥
પથ્યં પૂતમ્ અનાયસ્તમ્ આહાર્યં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ।
રાજસં ચેન્દ્રિય-પ્રેષ્ઠં તામસં ચાર્તિદાશુચિ ॥
સાત્ત્વિકં સુખમ્ આત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહ-દૈન્યોત્થં નિર્ગુણં મદ્-અપાશ્રયમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.25.24-29] ઇતિ ।
ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેન ત્રૈગુણ્ય-વસ્તૂન્ય્ અપિ ભક્ત્યા સ્વસ્મિન્ કથઞ્ચિત્ સ્થિતસ્ય ત્રૈગુણ્યસ્ય નિર્જયો ઽપ્ય્ ઉક્તસ્ તદ્-અનન્તરમ્ એવ । યથા -
દ્રવ્યં દેશસ્ તથા કાલો જ્ઞાનં કર્મ ચ કારકઃ ।
શ્રદ્ધાવસ્થા-કૃતિર્ નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વ એવ હિ ॥
સર્વે ગુણમયા ભાવાઃ પુરુષાવ્યક્ત-ધિષ્ઠિતાઃ ।
દૃષ્ટં શ્રુતમ્ અનુધ્યાતં બુદ્ધ્યા વા પુરુષર્ષભ ॥
એતાઃ સંસૃતયઃ પુંસો ગુણ-કર્મ-નિબન્ધનાઃ ।
યેનેમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણાજીવેન ચિત્તજાઃ ।
ભક્તિ-યોગેન મન્-નિષ્ઠો મદ્-ભાવાય પ્રપદ્યતે ॥ [ભ્પ્ 11.25.30-32]
તસ્માદ્ ભક્ત્યૈવ નિર્ગુણયા ત્રૈગુણ્યજયો નાન્યથા । અત્રાપ્ય્ અગ્રે કથં ચૈતાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે ઇતિ પ્રશ્ને વક્ષ્યતે --
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ॥ [ગીતા 14.26]
શ્રી-સ્વામિ-ચરણાનાં વ્યાખ્યા ચ - ચ-કારો ઽત્રાવધારણાર્થઃ । મામ્ એવ પરમેશ્વરમ્ અવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન યઃ સેવતે ઇત્ય્ એષા ।
નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્

બલદેવઃ : નનુ ફલનૈરપેક્ષ્યેણ કર્માણિ કુર્વાણાન્ અપિ તાનિ સ્વ-ફલૈર્ યોજયેયુસ્ તત્ સ્વાભાવ્યાત્ તતઃ કથં તદ્-બુદ્ધેઃ સમ્ભવ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ત્રૈગુણ્યેતિ । ત્રયાણાં ગુણાનાં કર્મ ત્રૈગુણ્યમ્ । ગુણ-વચન-બ્રાહ્મણાદિભ્યઃ કર્મણિ ચ ઇતિ સૂત્રાત્ [પાણ્ 5.1.124] ષ્યઞ્-સકામત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-વિષયા વેદાઃ કર્મ-કાણ્ડાનિ ત્વં તુ તચ્-છિરો-ભૂત-વેદાન્ત-નિષ્ઠો નિસ્ત્રૈગુણ્યો નિષ્કામો ભવ ।
અયમ્ અર્થઃ - પિતૃ-કોટિ-વત્સલો હિ વેદો ઽનાદિ-ભગવદ્-વિમુખાન્ માયા-ગુણૈર્ નિબદ્ધાંસ્ તદ્-ગુણ-સૃષ્ટ-સાત્ત્વિકાદિ-સુખ-સક્તાન્ પ્રતિ તત્-કામાન્ અનુરુધ્ય ફલાનિ પ્રકાશયન્ સ્વસ્મિંસ્ તાન્ વિશ્રમ્ભયતિ । તદ્-વિશ્રમ્ભેણ તત્-પરિશીલિનસ્ તે તન્-મૂર્ધ-ભૂતોપનિસત્-પ્રતીત-યાથાત્મ્ય-નિશ્ચયેન તાં બુદ્ધિં યાન્તીતિ ન ચાકામિતાન્ય્ અપિ તાન્ય્ આપતેયુઃ કામિતાનામ્ એવ તેષાં ફલત્વ-શ્રવણાત્ । ન ચ સર્વેષાં વેદાનાં ત્રૈગુણ્ય-વિષયત્વં નિસ્ત્રૈગુણ્યતાયા અપ્રામાણિકત્વાપત્તેઃ ।
નનુ શીતોષ્ણાદિ-નિવારણાય માત્રાસ્પર્શાસ્ તુ કૌન્તેયેત્ય્ આદિ વિમર્શેન દ્વન્દ્વ-સહો ભવ । તત્ર હેતુર્ નિત્યેતિ । નિત્યં યત્ સત્ત્વમ્ અપરિણામિત્વં જીવ-નિષ્ઠં તત્-સ્થસ્ તદ્-વિભાવ્યેત્ય્ અર્થઃ । તત એવ નિર્યોગક્ષેમઃ । અલબ્ધ-લાભો યોગઃ લબ્ધસ્ય પરિરક્ષણં ક્ષેમં તદ્-રહિતો ભવેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ક્ષુત્-પિપાસે તથાપિ વાધિકે ઇતિ ચેત્ તત્રાહ આત્મવાન્ ઇતિ । આત્મા વિશ્વમ્ભરઃ પરમાત્મા સ યસ્ય ધ્યેયતયાસ્તિ તાદૃશો ભવેત્ય્ અર્થઃ । સ તે દેહ-યાત્રાં સમ્પાદયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 2.46
યાવાન્ અર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે ।
તાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ

શ્રીધરઃ : નનુ વેદોક્ત-નાના-ફલ-ત્યાગેન નિષામતયેશ્વરારાધન-વિષયા વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ કુબુદ્ધિર્ એવેત્ય્ આશડ્ક્યાહ યાવાન્ ઇતિ । ઉદકં પીયતે યસ્મિંસ્ તદ્ ઉદપાનં વાપી-કૂપ-તડાગ્-આદિ । તસ્મિન્ સ્વલ્પોદક એકત્ર કૃત્સ્નાર્થસ્યાસમ્ભવાત્ તત્ર તત્ર પરિભ્રમણેન વિભાગશો યાવાન્ સ્નાન-પાનાદિર્ અર્થઃ પ્રયોજનં ભવતિ તાવાન્ સર્વો ઽપ્ય્ અર્થઃ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે મહા-હ્રદે એકત્રૈવ યથા ભવતિ । એવં યાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ તત્-તત્-કર્મ-ફલ-રૂપો ઽર્થસ્ તાવાન્ સર્વો ઽપિ વિજાનતો વ્યવસાયાત્મિકા-બુદ્ધિ-યુક્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મ-નિષ્ઠસ્ય ભવત્ય્ એવ । બ્રહ્માનન્દે ક્ષુદાનન્દાનામ્ અન્તર્ભાવાત્ । એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામ્
ઉપજીવન્તિ ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માદ્ ઇયમ્ એવ સુબુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ન ચૈવં શઙ્કનીયં સર્વ-કામના-પરિત્યાગેન કર્મ કુર્વન્ન્ અહં તૈસ્ તૈઃ કર્મ-જનિતૈર્ આનન્દૈર્ વઞ્ચિતઃ સ્યામ્ ઇતિ । યસ્માત્ યાવાન્ ઇતિ । ઉદપાને ક્ષુદ્ર-જલાશયે । જાતાવ્ એક-વચનમ્ । યાવાન્ અર્થો યાવત્-સ્નાન-પાનાદિ-પ્રયોજનં ભવતિ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે મહતિ જલાશયે તાવાન્ અર્થો ભવત્ય્ એવ । યથા હિ પર્વત-નિર્ઝરાઃ સર્વતઃ સ્રવન્તઃ ક્વચિદ્ ઉપત્યકાયામ્ એકત્ર મિલન્તિ તત્ર પ્રત્યેકં જાયમાનમ્ ઉદક-પ્રયોજનં સમુદિતે સુતરાં ભવતિ સર્વેષાં નિર્ઝરાણામ્ એકત્રૈવ કાસારે ઽન્તર્ભાવાત્ । એવં સર્વેષુ વેદેષુ વેદોક્તેષુ કામ્ય-કર્મસુ યાવાન્ અર્થો હૈરણ્યગર્ભાનન્દ-પર્યન્તસ્
તાવાન્ વિજાનતો બ્રહ્મ-તત્ત્વં સાક્ષાત્-કૃતવતો બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મ-બુભૂષોર્ ભવત્ય્ એવ । ક્ષુદાનન્દાનામ્ બ્રહ્માનન્દાંશત્વાત્ તત્ર ક્ષુદ્રાનન્દાનામ્ અન્તર્ભાવાત્ । એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામ્ ઉપજીવન્તિ ઇતિ શ્રુતેઃ । એકસ્યાપ્ય્ આનન્દસ્યાવિદ્યા-કલ્પિત-તત્-તદ્-ઉપાધિ-પરિચ્છેદમ્ આદાયાંશાંશિવદ્ વ્યપદેશ આકાશસ્યેવ ઘટાદ્ય્-અવચ્છેદ-કલ્પનયા ।
તથા ચ નિષ્કામ-કર્મભિઃ શુદ્ધાન્તઃ-કરણસ્ય તવાત્મ-જ્ઞાનોદયે પર-બ્રહ્માનન્દ-પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્ તથૈવ ચ સર્વાનન્દ-પ્રાપ્તૌ ન ક્ષુદ્રાનન્દ-પ્રાપ્તિ-નિબન્ધન-વૈયગ્ર્યાવકાશઃ । અતઃ પરમાનન્દ-પ્રાપકાય તત્ત્વ-જ્ઞાનાય નિષ્કામ-કર્માણિ કુર્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત્ર યથા તથા ભવતીતિ-પદ-ત્રયાધ્યાહારો યાવાંસ્ તાવાન્ ઇતિ પદ-દ્વયાનુષઙ્ગશ્ ચ દાર્ષ્ટાન્તિકે દ્રષ્ટવ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : હન્ત કિં વક્તવ્યં નિષ્કામસ્ય નિર્ગુણસ્ય ભક્તિયોગસ્ય માહાત્મ્યં યસ્યૈવારમ્ભણ-માત્રે ઽપિ નાશ-પ્રત્યવાયૌ ન સ્તઃ । સ્વલ્પ-માત્રેણાપિ કૃતાર્થતેત્ય્ એકાદશે ઽપ્ય્ ઉદ્ધવાયાપિ વક્ષ્યતે -
ન હ્ય્ અઙ્ગોપક્રમે ધ્વંસો
મદ્-ધર્મસ્યોદ્ધવાણ્વ્ અપિ ।
મયા વ્યવસિતઃ સમ્યઙ્
નિર્ગુણત્વાદ્ અનાશિષઃ ॥ ઇતિ । [ભ્પ્ 11.29.20]
કિન્તુ સ-કામો ભક્તિ-યોગો ઽપિ વ્યવસાયાત્મિક-બુદ્ધિ-શબ્દેનોચ્યતે । ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન સાધયતિ યાવાન્ ઇતિ । ઉદપાન ઇતિ જાત્યૈક-વચનમ્ ઉદપાનેષુ કૂપેષુ । યાવાન્ અર્થ ઇતિ કશ્ચિત્ કૂપઃ શૌચ-કર્માર્થકઃ, કશ્ચિદ્ દાન્ત-ધાવનાર્થકઃ, કશ્ચિદ્ વસ્ત્ર-ધાવનાદ્ય્-અર્થકઃ, કશ્ચિત્ કેશાદિ-માર્જનાર્થકઃ, કશ્ચિત્ સ્નાનાર્થકઃ, કશ્ચિત્ પાનાર્થક ઇત્ય્ એવં સર્વતઃ સર્વેષુદપાનેષુ યાવાન્ અર્થો યાવન્તિ પ્રયોજનાનીત્ય્ અર્થઃ તસ્મિન્ એકસ્મિન્ન્ એવ શૌચાદિ-કર્મ-સિદ્ધેઃ । કિં ચ, તત્-તત્-કૂપેષુ પૃથક્ પૃથક્ પરિભ્રમણ-શ્રમેણ, સરોવરે તુ તં વિનૈવ । તથા કૂપેષુ વિરસ-જલેન સરોવરે તુ સુરમ-જલેનૈવેત્ય્ અપિ વિશેષો દ્રષ્ટવ્યઃ
। એવં સર્વેષુ વેદેષુ તત્-તદ્-દેવતારાધનેન યાવન્તો ઽર્થાસ્ તાવન્ત એકસ્ય ભગવદ્-આરાધનેન વિજાનતો વિજ્ઞસ્ય બ્રાહ્મણસ્યેતિ બ્રહ્મ વેદં બેત્તીતિ બ્રહ્મણસ્ તસ્ય વિજાનતો વેદજ્ઞત્વે ઽપિ વેદ-તાત્પર્યં ભક્તિં વિશેષતો જાનતઃ । યથા દ્વિતીય-સ્કન્ધે -
બ્રહ્મ-વર્ચસ-કામસ્ તુ યજેત બ્રહ્મણઃ પતિમ્ ।
ઇન્દ્રમ્ ઇન્દ્રિય-કામસ્ તુ પ્રજા-કામઃ પ્રજાપતિમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.3.2]
દૈવીં માયાં તુ શ્રી-કામઃ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત્યા,
અકામઃ સર્વ-કામો વા મોક્ષ-કામ ઉદાર-ધીઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન યજેત પુરુષં પરમ્ ॥ [ભ્પ્ 2.3.10]
ઇતિ મેઘાદ્ય્-અમિશ્રસ્ય સૌર-કિરણસ્ય તીવ્રત્વમ્ ઇવ ભક્તિયોગસ્ય જ્ઞાન-કર્માદ્ય્-અમિશ્રત્વં તીવ્રત્વં જ્ઞેયમ્ । અત્ર બહુભ્યો બહુ-કામ-સિદ્ધિર્ ઇતિ સર્વથા બહુ-બુદ્ધિત્વમ્ એવ । એકસ્માદ્ ભગવત એવ સર્વ-કામ-સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અંશેનૈક-બુદ્ધિત્વાદ્ એક-બુદ્ધિત્વમ્ એવ વિષય-સાદ્ગુણ્યાજ્ જ્ઞેયમ્

બલદેવઃ : મમિ સર્વાન્ વેદાન્ અધીયાનસ્ય બહુ-કાલ-વ્યયાદ્ બહુ-વિક્ષેપ-સમ્ભવાચ્ ચ કથં તદ્-બુદ્ધેર્ અભુદયસ્ તત્રાહ યાવાન્ ઇતિ । સર્વતઃ સમ્પ્લુતોદકેતિ । વિસ્તીર્ણે ઉદપાને જલાશયે સ્નાનાદ્ય્-અર્થિનો યાવાન્ સ્નાન-પાનાદિર્ અર્થઃ પ્રયોજનં તાવાન્ એવ સ તેન તસ્માત્ સમ્પદ્યતે । એવં સર્વેષુ સોપનિષત્સુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વેદાધ્યાયિનો વિજાનત આત્મ-યાથાત્મ્ય-જ્ઞાનં લબ્ધુ-કામસ્ય યાવાન્ તજ્-જ્ઞાન-સિદ્ધિ-લક્ષણો ઽર્થઃ સ્યાત્ તાવાન્ એવ તેન તેભ્યઃ સમ્પાદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ સ્વ-શાખયૈવ સોપનિષદાચિરેણૈવ તત્ સિદ્ધૌ તદ્ બુદ્ધિર્ અભુદિયાદ્ એવેતિ । ઇહ દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ યાવાંસ્ તાવાન્ ઇતિ પદ-દ્વયમ્ અનુષઞ્જનીયમ્

ભ્ગ્ 2.47
કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે મા ફલેષુ કદાચન ।
મા કર્મ-ફલ-હેતુર્ ભૂર્ મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ

શ્રીધરઃ : તર્હિ સર્વાણિ કર્મ-ફલાનિ પરમેશ્વરારાધનાદ્ એવ ભવિષ્યન્તીત્ય્ અભિસન્ધાય પ્રવર્તેત । કિં કર્મણા ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તદ્ વારયન્ન્ આહ કર્મણ્ય્ એવેતિ । તે તવ તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થિનઃ કર્મણ્ય્ એવાધિકારઃ । તત્-ફલેષુ અધિકારઃ કામો માસ્તુ । નનુ કર્મણિ કૃતિ તત્-ફલં સ્યાદ્ એવ ભોજને કૃતે તૃપ્તિવત્ । ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ મેતિ । મા કર્મ-ફલ-હેતુર્ ભૂઃ । કર્મ-ફલં પ્રવૃત્તિ-હેતુર્ યસ્ય સ તથાભૂતો મા ભૂઃ । કામ્યમાનસ્યૈવ સ્વર્ગાદેર્ નિયોજ્ય-વિશેષણત્વેન ફલત્વાદ્ અકામિતં ફલં ન સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતએવ ફલં બન્ધકં ભવિષ્યતીતિ ભયાદ્ અકર્મણિ કર્માકરણે ઽપિ તવ સઙ્ગો નિષ્ઠા માસ્તુ

મધુસૂદનઃ : નનુ નિષ્કામ-કર્મભિર્ આત્મ-જ્ઞાનં સમ્પાદ્ય પરાનન્દ-પ્રાપ્તિઃ ક્રિયતે ચેદ્ આત્મ-જ્ઞાનમ્ એવ તર્હિ સમ્પાદ્યં કિં બહ્વાયાસૈઃ કર્મભિર્ બહિરઙ્ગ-સાધન-ભૂતૈર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ કર્મણ્ય્ એવેતિ । તે તવાશુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય તાત્ત્વિક-જ્ઞાનોત્પત્ત્ય્-અયોગ્યસ્ય કર્મણ્ય્ એવાન્તઃકરણ-શોધકે ઽધિકારો મયેદં કર્તવ્યમ્ ઇતિ બોધો ઽસ્તુ ન જ્ઞાન-નિષ્ઠા-રૂપં વેદાન્ત-વાક્ય-વિચારાદૌ । કર્મ ચ કુર્વતસ્ તવ તત્-ફલેષુ સ્વર્ગાદિષુ કદાચન કસ્યાંચિદ્ અપ્ય્ અવસ્થાયાં કર્માનુષ્ઠાનાત્ પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં તત્-કાલે વાધિકારો મયેદં ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ બોધો માસ્તુ ।
નનુ મયેદં ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ બુદ્ધ્ય્-અભાવે ઽપિ કર્મ સ્વ-સામાર્થ્યાદ્ એવ ફલં જનયિષ્યતીતિ ચેન્ નેત્ય્ આહ મા કર્મ-ફલ-હેતુર્ ભૂઃ । ફલ-કામનયા હિ કર્મ કુર્વન્ ફલસ્ય હેતેઉર્ ઉત્પાદકો ભવતિ । ત્વં તુ નિષ્કામઃ સન્ કર્મ-ફલ-હેતુર્ મા ભૂઃ । ન હિ નિષ્કામેન ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા કૃતં કર્મ ફલાય કલ્પત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ફલાભાવે કિં કર્મણેત્ય્ અત આહ - મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ । યદિ ફલં નેષ્યતે કિં કર્મણા દુઃખ-રૂપેણેત્ય્ અકરણે તવ પ્રીતિર્ મા ભૂત્

વિશ્વનાથઃ : એવમ્ એકમ્ એવાર્જુનં સ્વ-પ્રિય-સખં લક્ષીકૃત્ય જ્ઞાન-ભક્તિ-કર્મ-યોગાન્ આચિખ્યાસુર્ ભગવાન્ જ્ઞાન-ભક્તિ-યોગૌ પ્રોચ્ય તયોર્ અર્જુનસ્યાનધિકારઃ વિમૃશ્ય નિષ્કામ-કર્મ-યોગમ્ આહ કર્મણીતિ । મા ફલેષ્વ્ ઇતિ - ફલાકાઙ્ક્ષિણો ઽપ્ય્ અત્યન્ત-શુદ્ધ-ચિત્તા ભવન્તિ । ત્વં તુ પ્રાયઃ શુદ્ધ-ચિત્ત ઇતિ મયા જ્ઞાત્વૈવોચ્યસ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ કર્મણિ કૃતે ફલમ્ અવશ્યં ભવિષ્યત્ય્ એવેતિ । તત્રાહ મા કર્મ-ફલ-હેતુર્ ભૂઃ ફલ-કામનયા હિ કર્મ કુર્વન્ ફલસ્ય હેતુર્ ઉત્પાદકો ભવતિ । ત્વં તુ તાદૃશો મા ભૂર્ ઇત્ય્ આશીર્ મયા દીયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અકર્મણિ સ્વ-ધર્માકરણે વિકર્મણિ પાપે વા સઙ્ગસ્ તવ માસ્તુ, કિન્તુ દ્વેષ એવાસ્ત્વ્ ઇતિ પુનર્ અપ્ય્ આશીર્ દીયત ઇતિ । અત્રાગ્રિમાધ્યાયે વ્યામિશ્રેણૈવ વાક્યેન બુદ્ધિં મોહયસીવ મે ઇત્ય્ અર્જુનોક્તિ-દર્શનાદ્ અત્રાધ્યાયે પૂર્વોત્તર-વાક્યાનામ્ અવતારિકાભિર્ નાતીવ સઙ્ગતિર્ વિધિત્સિતેતિ જ્ઞેયમ્ । કિન્તુ ત્વ-આજ્ઞાયાં સારથ્ય્-આદૌ યથાહં તિષ્ઠામિ, તથા ત્વમ્ અપિ મદ્-આજ્ઞાયાં તિષ્ઠેતિ કૃષ્ણાર્જુનયોર્ મનો ઽનુલાપો ઽયમ્ અત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ

બલદેવઃ : નનુ કર્મભિર્ જ્ઞાન-સિદ્ધિર્ ઇષ્યતે ચેત્ તર્હિ તસ્ય શમાદીન્ય્ એવાન્તરઙ્ગત્વાદ્ અનુષ્ઠેયાનિ સન્તુ કિં બહુ પ્રયાસૈસ્ તૈર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ - કર્મણ્ય્ એવેતિ । જાતાવ્ એક-વચનમ્ । તે તવ સ્વ-ધર્મે ઽપિ યુદ્ધે ઽધર્મ-બુદ્ધેર્ અશુદ્ધ-ચિત્તસ્ય તાવત્ કર્મસ્વ્ એવ યુદ્ધાદિષ્વ્ અધિકારો ઽસ્તુ મયૈતાનિ ભોક્તવ્યાનીતિ તત્ ફલેષુ બન્ધકેષુ તવાધિકારો માસ્તુ મયૈતાનિ ભોક્તવ્યાનીતિ ।
નનુ ફલેચ્છા-વિરહે ઽપિ તાનિ સ્વ-ફઐર્ યોજયેયુર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ મા કર્મેતિ । કર્મ-ફલાનાં હેતુર્ ઉત્પાદકસ્ ત્વં માભૂઃ કામનયા કૃતાનિ તાનિ સ્વ-ફલૈર્ યોજયન્તિ કામિતાનામ્ એવ ફલાનાં નિયોજ્ય-વિશેષણત્વેન ફલત્વામ્નાતાત્ । અતએવ બન્ધકાનિ ફલાનિ આપતિષ્યન્તીતિ ભયાદ્ અકર્મણિ કર્માકરણે તવ સઙ્ગઃ પ્રીતિર્ માસ્તુ કિન્તુ વિદ્વેષ એવાસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિષ્કામતયાનુષ્ઠિતાનિ કર્માણિ યષ્ટિધાન્યવદ્ અન્તર્ એવ જ્ઞાન-નિષ્ઠાં નિષ્પાદયિષ્યન્તિ । શમાદીનિ તુ તત્-પૃષ્ઠ-લગ્નાન્ય્ એવ સ્યુર્ ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 2.48
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય ।
સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : કિં તર્હિ ? યોગ-સ્થ ઇતિ । યોગઃ પરમેશ્વરૈકપરતા । તત્ર સ્થિતઃ કર્માણિ કુરુ । તથા સઙ્ગં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ત્યક્ત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરાશ્રયેણૈવ કુરુ । તત્-ફલસ્ય જ્ઞાનસ્યાપિ સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરાશ્રયેણૈવ કુરુ । યત એવંભૂતં સમત્વમ્ એવ યોગ ઉચ્યતે સદ્ભિઃ ચિત્ત-સમાધાન-રૂપત્વાત્

મધુસૂદનઃ : પૂર્વોક્તમ્ એવ વિવૃણોતિ યોગ-સ્થ ઇતિ । હે ધનઞ્જય ત્વં યોગસ્થઃ સન્ સઙ્ગં ફલાભિલાષં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ચ ત્યક્ત્વા કર્માણિ કુરુ । અત્ર બહુ-વચનાત્ કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ ત ઇત્ય્ અત્ર જાતાવ્ એક-વચનમ્ । સઙ્ગ-ત્યાગોપાયમ્ આહ સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા ફલ-સિદ્ધૌ હર્ષં ફલાસિદ્ધૌ ચ વિષાદં ત્યક્ત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરારાધન-બુદ્ધ્યા કર્માણિ કુર્વ્ ઇતિ ।
નનુ યોગ-શબ્દેન પ્રાક્-કર્મોક્તમ્ । અત્ર તુ યોગ-સ્થઃ કર્માણિ કુર્વ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અતઃ કથમ્ એતદ્ બોદ્ધ્ય્ં શક્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ સમત્વં યોગ ઉચ્યતે । યદ્ એતત્ સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમત્વમ્ ઇદમ્ એવ યોગ-સ્થ ઇત્ય્ અત્ર યોગ-શબ્દેનોચ્યતે ન તુ કર્મેતિ ન કો ઽપિ વિરોધ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર પૂર્વાર્ધસ્યોત્તરાર્ધેન વ્યાખ્યાનં ક્રિયત ઇત્ય્ અપૌનરુક્ત્યમ્ ઇતિ ભાષ્યકારીયઃ પન્થાઃ । સુખ-દુઃખે સમે કૃત્વા ઇત્ય્ અત્ર જયાજય-સામ્યેન યુદ્ધ-માત્ર-કર્તવ્યતા પ્રકૃતત્વાદ્ ઉક્તા । ઇહ તુ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-સર્વ-ફલ-પરિત્યાગેન સર્વ-કર્મ-કર્તવ્યતેતિ વિશેષઃ

વિશ્વનાથઃ : નિષ્કામ-કર્મણઃ પ્રકારં શિક્ષયતિ યોગ-સ્થ ઇતિ । તેન જયાજયયોસ્ તુલ્ય-બુદ્ધિઃ સન્ સઙ્ગ્રામમ્ એવ સ્વ-ધર્મં કુર્વ્ ઇતિ ભાવઃ । અયં નિષ્કામ-કર્મ-યોગ એવ જ્ઞાન-યોગત્વેન પરિણમતીતિ । જ્ઞાન-યોગો ઽપ્ય્ એવં પૂર્વોત્તર-ગ્રન્થાર્થ-તાત્પર્યતો જ્ઞેયઃ

બલદેવઃ : પૂર્વોક્તં વિશદયતિ યોગ-સ્થ ઇતિ । ત્વં સઙ્ગં ફલાભિલાષં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ચ ત્યક્ત્વા યોગસ્થઃ સન્ કર્માણિ કુરુ યુદ્ધાદીનિ । આદ્યેન માયા-નિમજ્જનમ્ એવ । દ્વિતીયેન તુ સ્વાતન્ત્ર્ય-લક્ષણ-પરેશ-ધર્મ-ચૌર્યમ્ । તેન તન્-માયા-વ્યાકોપઃ । અતસ્ તયોઃ પરિત્યાગ ઇતિ ભાવઃ । યોગસ્થ-પદં વિવૃણોતિ -- સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોર્ ઇતિ । તદ્-અનુષઙ્ગ-ફલાનાં જયાદીનાં સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ સમો ભૂત્વા રાગ-દ્વેષ-રહિતઃ સન્ કુરુ । ઇદમ્ એવ સમત્વં મયા યોગ-સ્થ ઇત્ય્ અત્ર યોગ-શબ્દેનોક્તં ચિત્ત-સમાધિ-રૂપત્વાત્

ભ્ગ્ 2.49
દૂરેણ હ્ય્ અવરં કર્મ બુદ્ધિ-યોગાદ્ ધનંજય ।
બુદ્ધૌ શરણમ્ અન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલ-હેતવઃ

શ્રીધરઃ : કામ્યં તુ કર્માતિનિકૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ આહ દૂરેણેતિ । બુદ્ધ્યા વ્યવસાયાત્મિકયા કૃતઃ કર્મ-યોગો બુદ્ધિ-યોગો બુદ્ધિ-સાધન-ભૂતો વા, તસ્માત્ સકાશાદ્ અન્યત્ સાધન-ભૂતં કામ્યં કર્મ દૂરેણ અવરં અત્યન્તમ્ અપકૃષ્ટં હિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ બુદ્ધૌ જ્ઞાને શરણમ્ આશ્રયં કર્મ-યોગમ્ અન્વિચ્છ અનુતિષ્ઠ । યદ્ વા બુદ્ધૌ શરણં ત્રાતારમ્ ઈશ્વરમ્ આશ્રયેત્ય્ અર્થઃ । ફલહેતુર્ અસ્તુ સકામા નરાઃ કૃપણા દીનાઃ યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વા અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણ [બૌ 3.8.10] ઇતિ શ્રુતેઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ કિં કર્માનુષ્ઠાનમ્ એવ પુરુષાર્થો યેન નિષ્ફલમ્ એવ સદા કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે પ્રયોજનમ્ અનુદ્દિશ્ય ન મન્દો ઽપિ પ્રવર્તતે ઇતિ ન્યાયાત્ । તદ્ વરં ફલ-કામનયૈવ કર્માનુષ્ઠાનમ્ ઇતિ ચેન્ નેત્ય્ આહ દૂરેણેતિ । બુદ્ધિ-યોગાદ્ આત્મ-બુદ્ધિ-સાધન-ભૂતાન્ નિષ્કામ-કર્મ-યોગાદ્ દૂરેણાતિવિપ્રકર્ષેણાવરમ્ અધમં કર્મ ફલાભિસન્ધિના ક્રિયમાણં જન્મ-મરણ-હેતુ-ભૂતમ્ । અથવા પરમાત્મ-બુદ્ધિ-યોગાદ્ દૂરેણાવરં સર્વમ્ અપિ કર્મ યસ્માદ્, હે ધનઞ્જય, તસ્માદ્ બુદ્ધૌ પરમાત્મ-બુદ્ધૌ સર્વાનર્થ-નિવર્તિકાયાં શરણં પ્રતિબન્ધક-પાપ-ક્ષયેણ રક્ષકં નિષ્કામ-કર્મ-યોગમ્ અન્વિચ્છ કર્તુમ્ ઇચ્છ
। યે તુ ફલ-હેતવઃ ફલ-કામા અવરં કર્મ કુર્વન્તિ તે કૃપણાઃ સર્વદા જન્મ-મરણાદિ-ઘટી-યન્ત્ર-ભ્રમણેન પર-વશા અત્યન્ત-દીના ઇત્ય્ અર્થઃ । યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વા અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણ [બૌ 3.8.10] ઇતિ શ્રુતેઃ । તથા ચ ત્વમ્ અપિ કૃપણો મા ભૂઃ કિન્તુ સર્વાનર્થ-નિવર્તકાત્મ-જ્ઞાનોત્પાદકં નિષ્કામ-કર્મ-યોગમ્ એવાનુતિષ્ઠેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યથા હિ કૃપણા જના અતિદુઃખેન ધનમ્ અર્જયન્તો યત્ કિંચિદ્ દૃષ્ટ-સુખ-માત્ર-લોભેન દાનાદિ-જનિતં મહત્ સુખમ્ અનુભવિતું ન શક્નુવન્તીત્ય્ આત્માનમ્ એવ વઞ્ચયન્તિ તથા મહતા દુઃખેન કર્માણિ કુર્વાણાઃ ક્ષુદ્ર-ફલ-માત્ર-લોભેન પરમાનન્દા-નુભવેન
વઞ્ચિતા ઇત્ય્ અહો દૌર્ભાગ્યં મૌઢ્યં ચ તેષામ્ ઇતિ કૃપણ-પદેન ધ્વનિતમ્

વિશ્વનાથઃ : સકામ-કર્મ નિન્દતિ દૂરેણેતિ । અવરમ્ અતિનિકૃષ્ટં કામ્યં કર્મ । બુદ્ધિ-યોગાત્ પરમેશ્વરાર્પિત-નિષામ-કર્મ-યોગાત્ । બુદ્ધૌ નિષ્કામ-કર્મણ્ય્ એવ બુદ્ધિ-યોગો નિષ્કામ-કર્મ-યોગઃ

બલદેવઃ : અથ કામ્ય-કર્મણો નિકૃષ્ટત્વમ્ આહ દૂરેણેતિ । બુદ્ધિ-યોગાદ્ અવરં કર્મ દૂરેણ, હે ધનઞ્જય, આત્મ-યાથાત્મ્ય-બુદ્ધિ-સાધન-ભૂતાન્ નિષ્કામ-કર્મ-યોગાત્ દૂરેણાતિવિપ્રકર્ષેણાવરમ્ અત્યપકૃષ્ટં જન્મ-મરણાદ્ય્-અનર્થ-નિમિત્તં કામ્યં કર્મેત્ય્ અર્થઃ । હિ યસ્માદ્ એવમ્ અતસ્ ત્વં બુદ્ધૌ તદ્-યાથાત્મ્ય-જ્ઞાને શરણમ્ આશ્રયં નિષ્કામ-કર્મ-યોગમ્ અન્વિચ્છ કુરુ । યે તુ ફલ-હેતવઃ ફલ-કામા અવર-કર્મ-કારિણસ્ તે કૃપણાસ્ તત્-ફલ-જન્મ-કર્માદિ-પ્રવાહ-પરવશા દીના ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ ત્વં કૃપણો માભૂર્ ઇતિ ઇહ કૃપણાઃ ખલુ કષ્ટોપાર્જિત-વિત્તાદૃષ્ટ-સુખ-લવ-લુબ્ધા વિત્તાનિ દાતુમ્ અસમર્થા મહતા
દાન-સુખેન વઞ્ચિતાસ્ તથા કષ્ટાનુષ્ઠિત-કર્માણસ્ તુચ્છ-તત્-ફલ-લુબ્ધા મહતાત્મ-સુખેન વઞ્ચિતા ભવન્તીતિ વ્યજ્યતે

ભ્ગ્ 2.50
બુદ્ધિ-યુક્તો જહાતીહ ઉભે સુકૃત-દુષ્કૃતે ।
તસ્માદ્ યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્

શ્રીધરઃ : બુદ્ધિ-યોગ-યુક્તસ્ તુ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ બુદ્ધિ-યુક્ત ઇતિ । સુકૃતં સ્વર્ગાદિ-પ્રાપકં દુષ્કૃતં નિરયાદિ-પ્રાપકમ્ । તે ઉભે ઇહૈવ જન્મનિ પરમેશ્વર-પ્રસાદેન ત્યજતિ । તસ્માદ્ યોગાય તદ્-અર્થાય કર્મ-યોગાય યુજ્યસ્વ ઘટસ્વ । યોગો હિ કર્મસુ કૌશલમ્ । સ્વ-ધર્માખ્યેષુ કર્મસુ વર્તમાનસ્ય યા સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોઃ સમત્વ-બુદ્ધિર્ ઈશ્વરાર્પિત-ચેતસ્તયા તત્ કૌશલં કુશલ-ભાવઃ । તદ્ ધિ કૌશલં યદ્ બન્ધ-સ્વભાવાન્ય્ અપિ કર્માણિ સમત્વ-બુદ્ધ્યા સ્વભાવાન્ નિવર્તન્તે । તસ્માત્ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તો ભવ ત્વમ્

મધુસૂદનઃ : એવં બુદ્ધિ-યોગાભાવે દોષમ્ ઉક્ત્વા તદ્-ભાવે ગુણમ્ આહ બુદ્ધીતિ । ઇહ કર્મસુ બુદ્ધિ-યુક્તઃ સમત્વ-બુદ્ધ્યા યુક્તો જહાતિ પરિત્યજતિ ઉભે સુકૃત-દુષ્કૃતે પુણ્ય-પાપે સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ સમત્વ-બુદ્ધિ-યોગાય ત્વં યુજ્યસ્વ ઘટસ્વોદ્યુક્તો ભવ । યસ્માદ્ ઈદૃશઃ સમત્વ-બુદ્ધિ-યોગ ઈશ્વરાર્પિત-ચેતસઃ કર્મસુ પ્રવર્તમાનસ્ય કૌશલં કુશલ-ભાવો યદ્-બન્ધ-હેતૂનામ્ અપિ કર્મણાં તદ્-અભાવો મોક્ષ-પર્યવસાયિત્વં ચ તન્ મહત્ કૌશલમ્ ।
સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તઃ કર્મ-યોગઃ કર્માત્માપિ સન્ દુષ્ટ-કર્મ-ક્ષયં કરોતીતિ મહા-કુશલઃ । ત્વં તુ ન કુશલો યતશ્ ચેતનો ઽપિ સન્ સજાતીય-દુષ્ટ-ક્ષયં ન કરોષીતિ વ્યતિરેકો ઽત્ર ધ્વનિતઃ । અથવા ઇહ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તે કર્મણિ કૃતે સતિ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-દ્વારેણ બુદ્ધિ-યુક્તઃ પરમાત્મ-સાક્ષાત્કારવાન્ સઞ્જહાત્ય્ ઉભે સુકૃત-દુષ્કૃતે । તસ્માત્ સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તાય કર્મ-યોગાય યુજ્યસ્વ । યસ્માત્ કર્મસુ મધ્યે સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તઃ કર્મ-યોગઃ કૌશલં કુશલો દુષ્ટ-કર્મ-નિવારણ-ચતુર ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : યોગાયોક્ત-લક્ષણાય યુજ્યસ્વ ઘટસ્વ । યતઃ કર્મસુ સકામ-નિષ્કામેષુ મધ્યે યોગ એવોદાસીનત્વેન કર્મ-કરણમ્ એવ । કૌશલં નૈપુણ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ઉક્તસ્ય બુદ્ધિ-યોગસ્ય પ્રભાવમ્ આહ બુદ્ધીતિ । ઇહ કર્મસુ યો બુદ્ધિ-યુક્તઃ પ્રધાન-ફલ-ત્યાગ-વિષયાનુષઙ્ગ-ફલ-સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધિ-સમત્વ-વિષયયા ચ બુદ્ધ્યા યુક્તસ્ તાનિ કરોતિ, સ ઉભે અનાદિ-કાલ-સઞ્ચિતે જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધકે સુકૃત-દુષ્કૃતે જહાતિ વિનાશયતીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માદ્ ઉક્તાય બુદ્ધિ-યોગાય યુજ્યસ્વ ઘટસ્વ । યસ્માત્ કર્મ-યોગસ્ તાદૃશ-બુદ્ધિ-સમ્બન્ધઃ । કૌશલમ્ ચાતુર્યં બન્ધકાનામ્ એવ બુદ્ધિ-સમ્પર્કાદ્ વિશોધિત-વિષ-પારદ-ન્યાયેન મોચકત્વેન પરિણામાત્

ભ્ગ્ 2.51
કર્મજં બુદ્ધિ-યુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ ।
જન્મ-બન્ધ-વિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્ય્ અનામયમ્

શ્રીધરઃ : કર્મણાં મોક્ષ-સાધનત્વ-પ્રકારમ્ આહ કર્મ-જમ્ ઇતિ । કર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરારાધનાર્થં કર્મ કુર્વાણો મનીષિણો જ્ઞાનિનો ભૂત્વા જન્મ-રૂપેણ બન્ધેન વિનિર્મુક્તાઃ સન્તો ઽનામયં સર્વોપદ્રવ-રહિતં વિષ્ણોઃ પદં મોક્ષાખ્યં ગચ્છન્તિ

મધુસૂદનઃ : નનુ દુષ્કૃત-હાનમ્ અપેક્ષિતં ન તુ સુકૃત-હાનં પુરુષાર્થ-ભ્રંશાપત્તેર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તુચ્છ-ફલ-ત્યાગેન પરમ-પુરુષાર્થ-પ્રાપ્તિં ફલમ્ આહ કર્મ-જમ્ ઇતિ । સમત્વ-બુદ્ધિ-યુક્તા હિ યસ્માત્ કર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરારાધનાર્થં કર્માણિ કુર્વાણાઃ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-દ્વારેણ મનીષિણસ્ તત્ ત્વમ્ અસિ ઇત્ય્ આદિ-વાક્ય-જન્યાત્મ-મનીષાવન્તો ભવન્તિ । તાદૃશાશ્ ચ સન્તો જન્માત્મકેન બન્ધેન વિનિર્મુક્તા વિશેષેણાત્યન્તિકત્વ-લક્ષણેન નિરવશેષં મુક્તાઃ પદં પદનીયમ્ આત્મ-તત્ત્વમ્ આનન્દ-રૂપં બ્રહ્માનામયમ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્યાત્મક-રોગ-રહિતાભયં
મોક્ષાખ્યં પુરુષાર્થં ગચ્છન્ત્ય્ અભેદેન પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
યસ્માદ્ એવં ફલ-કામનાં ત્યક્ત્વા સમત્વ-બુદ્ધ્યા કર્માણ્ય્ અનુતિષ્ઠન્તસ્ તૈઃ કૃતાન્તઃકરણ-શુદ્ધયસ્ તત્ ત્વમ્ અસ્ય્ આદિ-પ્રમાણોત્પન્નાત્મ-તત્ત્વ-જ્ઞાન-તત્-કાર્યાઃ સન્તઃ સકલાનર્થ-નિવૃત્તિ-પરમાનન્દ-પ્રાપ્તિ-રૂપં મોક્ષાખ્યં વિષ્ણોઃ પરમં પદં ગચ્છન્તિ તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ યચ્ છ્રેયઃ સ્યાન્ નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્ મે [ગીતા 2.7] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ શ્રેયો જિજ્ઞાસુર્ એવંવિધં કર્મ-યોગમ્ અનુતિષ્ઠેતિ ભગવતો ઽભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : કર્મજમ્ ઇતિ । બુદ્ધિ-યુક્તાસ્ તાદૃશ-બુદ્ધિમન્તઃ કર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા કર્માણ્ય્ અનુતિષ્ઠન્તો મનીષિણઃ કર્માન્તર્ગતાત્મ-યાથાત્મ્ય-પ્રજ્ઞાવન્તો ભૂત્વા જન્મ-બન્ધેન વિનિર્મુક્તાઃ સન્તો ઽનામયં ક્લેશ-શૂન્યં પદં વૈકુણ્ઠં ગચ્છન્તીતિ । તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ શ્રેયો જિજ્ઞાસુર્ એવં વિધાનિ કર્માણિ કુર્વ્ ઇતિ ભાવઃ । સ્વાત્મ-જ્ઞાનસ્ય પરમાત્મ-જ્ઞાન-હેતુત્વાત્ તસ્યાપિ તત્-પદ-ગતિ-હેતુત્વં યુક્તમ્

ભ્ગ્ 2.52
યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્ વ્યતિતરિષ્યતિ ।
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ

શ્રીધરઃ : કદાહં તત્ પદં પ્રાપ્સ્યામિ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદેતિ દ્વાભ્યામ્ । મોહો દેહાદિષુ આત્મ-બુદ્ધિઃ । તદ્ એવ કલિલં ગહનમ્ । કલિલં ગહનં વિદુર્ ઇત્ય્ અભિધાન-કોષ-સ્મૃતેઃ । તતશ્ ચાયમ્ અર્થઃ । એવં પરમેશ્વરારાધને ક્રિયમાણે યદા તત્-પ્રસાદેન તવ બુદ્ધિર્ દેહાભિમાન-લક્ષણં મોહ-મયં ગહનં દુર્ગં વિશેષેણાતિતરિષ્યતિ તદા શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચાર્થસ્ય નિર્વેદં વૈરાગ્યં ગન્તાસિ પ્રાપ્સ્યસિ । તયોર્ અનુપાદેયત્વેન જિજ્ઞાસામ્ ન કરિષ્યસીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવં કર્માણ્ય્ અનુતિષ્ઠતઃ કદા મે સત્ત્વ-શુદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ યદેતિ । ન હ્ય્ એતાવતા કાલેન સત્ત્વ-શુદ્ધિર્ ભવતીતિ કાલ-નિયમો ઽસ્તિ । કિન્તુ યદા યસ્મિન્ કાલે તે તવ બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણં મોહ-કલિલં વ્યતિતરિષ્યતિ અવિવેકાત્મકં કાલુષમ્ અહમ્ ઇદં મમેદં ઇત્ય્ આદ્ય્-અજ્ઞાન-વિલસિતમ્ અતિગહનમ્ વ્યતિક્રમિષ્યતિ રજસ્-તમો-મલમ્ અપહાય શુદ્ધ-ભાવમ્ આપત્સ્યત ઇતિ યાવત્ । તદા તસ્મિન્ કાલે શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ કર્મ-ફલસ્ય નિર્વેદં વૈતૃષ્ણ્યં ગન્તાસિ પ્રાપ્તાસિ । પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મ-ચિતાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદમ્ આયાત્ [મુણ્ડુ 1.2.12] ઇતિ શ્રુતેઃ । નિર્વેદેન ફલેનાન્તઃકરણ-શુદ્ધિં જ્ઞાસ્યસીત્ય્
અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : એવં પરમેશ્વરાર્પિત-નિષ્કામ-કર્માભ્યાસાત્ તવ યોગો ભવિષ્યતીત્ય્ આહ યદેતિ । તવ બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણં મોહ-કલિલં મોહ-રૂપં ગહનં વિશેષતો ઽતિશયેન તરિષ્યતિ, તદા શ્રોતવ્યસ્ય શ્રોતવ્યેષ્વ્ અર્થેષુ શ્રુતસ્ય શ્રુતેષ્વ્ અપ્ય્ અર્થેષુ નિર્વેદં પ્રાપ્સ્યસિ અસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવનયોર્ નષ્ટત્વાત્ કિં મે શાસ્ત્રોપદેશ-વાક્ય-શ્રવણેન । સામ્પ્રતં મે સાધનેષ્વ્ એવ પ્રતિક્ષણમ્ અભ્યાસઃ સર્વથોચિત ઇતિ મંસ્યસ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ નિષ્કામાણિ કર્માણિ કુર્વતો મે કદાત્મ-વિષયા મનીષાભ્યુદિયાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યદેતિ । યદા તે બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણં મોહ-કલિલં તુચ્છ-ફલાભિલાષ-હેતુમ્ અજ્ઞાન-ગહનં વ્યતિતરિષ્યતિ પરિત્યક્ષ્યતીત્ય્ અર્થઃ, તદા પૂર્વં શ્રુતસ્યાનન્તરં શ્રોતવ્યસ્ય ચ તસ્ય તુચ્છ-ફલસ્ય સમ્બન્ધિનં નિર્વેદં ગન્તાસિ ગમિષ્યસિ । પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મ-ચિતાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદં આયાત્ ઇતિ શ્રવણાત્ । નિર્વેદેન ફલેન તદ્-વિષયાં તાં પરિચેષ્યતિ ઇતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર કાલ-નિયમ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 2.53
શ્રુતિ-વિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા ।
સમાધાવ્ અચલા બુદ્ધિસ્ તદા યોગમ્ અવાપ્સ્યસ્યિ

શ્રીધરઃ : તતશ્ ચ શ્રુતીતિ । શ્રુતિભિર્ નાના-લૌકિક-વૈદિકાર્થ-શ્રવણૈર્ વિપ્રતિપન્ના । ઇતઃ પૂર્વં વિક્ષિપ્તા સતી તવ બુદ્ધિર્ યદા સમાધૌ સ્થાસ્યતિ । સમાધીયતે ચિત્તમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સમાધિઃ પરમેશ્વરઃ । તસ્મિન્ નિશ્ચલા વિષયૈર્ અન્તરૈર્ અનાકૃષ્ટા । અતએવાચલા । અભ્યાસ-પાટવેન તત્રૈવ સ્થિરા ચ સતી યોગં યોગ-ફલં તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ અવાપ્સ્યસિ

મધુસૂદનઃ : અન્તઃકરણ-શુદ્ધ્યૈવં જાત-નિર્વેદસ્ય કદા જ્ઞાન-પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ શ્રુતીતિ । તે તવ બુદ્ધિઃ શ્રુતિભિર્ નાના-વિધ-ફલ-શ્રવણૈર્ અવિચારિત-તાત્પર્યૈર્ વિપ્રતિપન્ના ઽનેક-વિધ-સંશય-વિપર્યાસવત્ત્વેન વિક્ષિપ્તા પ્રાક્ । યદા યસ્મિન્ કાલે શુદ્ધિજ-વિવેક-જનિતેન દોષ-દર્શનેન તં વિક્ષેપં પરિત્યજ્ય સમાધૌ પર્માત્મનિ નિશ્ચલા જાગ્રત્-સ્વપ્ન-દર્શન-લક્ષણ-વિક્ષેપ-રહિતાચલા સુષુપ્તિ-મૂર્ચ્છા-સ્તબ્ધીભાવાદિ-રૂપ-લય-લક્ષણ-ચલન-રહિતા સતી સ્થાસ્યતિ લય-વિક્ષેપ-લક્ષણૌ દોષૌ પરિત્યજ્ય સમાહિતા ભવિષ્યતીતિ યાવત્ । અથવા નિશ્ચલાસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવના-રહિતાચલા દીર્ઘ-કાલાદર-નૈરન્તર્ય-સત્કાર-સેવનૈર્
વિજાતીય-પ્રત્યયાદૂષિતા સતી નિર્વાત-પ્રદીપવદ્ આત્મનિ સ્થાસ્યતીતિ યોજના । તદા તસ્મિન્ કાલે યોગં જીવ-પરમાત્મૈક્ય-લક્ષણં તત્-ત્વમ્-અસીત્ય્ આદિ-વાક્ય-જન્યમ્ અખણ્ડ-સાક્ષાત્કારં સર્વ-યોગ-ફલમ્ અવાપ્સ્યસિ । તદા પુનઃ સાધ્યાન્તરાભાવાત્ કૃત-કૃત્યઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞો ભવિષ્યસીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ શ્રુતિષુ નાના-લૌકિક-વૈદિકાર્થ-શ્રવણેષુ વિપ્રતિપન્ના અસમ્મતા વિરકેતિત્ યાવત્ । તત્ર હેતુઃ નિશ્ચલા તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ ચલિતું વિમુખીભૂતેત્ય્ અર્થઃ । કિન્તુ સમાધૌ ષષ્ઠે ઽધ્યાયે વક્ષ્યમાણ-લક્ષણે ઽચલા સ્થૈર્યવતી । તદા યોગમ્ અપરોક્ષાનુભવ-પ્રાપ્ત્યા, જીવન્-મુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : નનુ કર્મ-ફલ-નિર્વિણ્ણતયા કર્માનુષ્ઠાનેન લબ્ધ-હૃદ્-વિશુદ્ધેર્ અભ્યુદિતાત્મ-જ્ઞાનસ્ય મે કદાત્મ-સાક્ષાત્-કૃતિર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ શ્રુતીતિ । શ્રુત્યા કર્મણાં જ્ઞાન-ગર્ભતાં પ્રબોધયન્ત્યા તમ્ એતમ્ ઇત્ય્ આદિકયા વિપ્રતિપન્ના વિશેષેણ સંસિદ્ધા તે બુદ્ધિર્ અચલા અસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવનાભ્યાં વિરહિતા યદા સમાધૌ મનસિ નિર્વાત-દીપ-શિખેવ નિશ્ચલા સ્થાસ્યતિ તદા યોગમ્ આત્માનુભવ-લક્ષણમ્ અવાપ્સ્યસિ । અયમ્ અર્થઃ ફલાભિલાષ-શૂન્યતયાનુષ્ઠિતાનિ કર્માણિ સ્થિત-પ્રજ્ઞતા-રૂપાં જ્ઞાન-નિષ્ઠાં સાધયન્તિ । જ્ઞાન-નિષ્ઠા-રૂપા સ્થિત-પ્રજ્ઞતા ત્વ્ આત્માનુભવમ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 2.54
અર્જુન ઉવાચ
સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિ-સ્થસ્ય કેશવ ।
સ્થિત-ધીઃ કિં પ્રભાષેત કિમ્ આસીત વ્રજેત કિમ્

શ્રીધરઃ : પૂર્વ-શ્લોકોક્તસ્યાત્મ-તત્ત્વ-જ્ઞસ્ય લક્ષણં જિજ્ઞાસુર્ અર્જુન ઉવાચ - સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યેતિ । સ્વાભાવિકે સમાધૌ સ્થિતસ્ય, અતએવ સ્થિતા નિશ્ચલા પ્રજ્ઞા બુદ્ધિર્ યસ્ય તસ્ય ભાષા કા ? ભાષ્યતે ઽનયા ઇતિ ભાષા લક્ષણમ્ ઇતિ યાવત્ । સ કેન લક્ષણેન સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા સ્થિત-ધીઃ કિં કથં ભાષણમ્ આસનં વ્રજનં ચ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ લબ્ધાવસરઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણં જ્ઞાતુમ્ અર્જુન ઉવાચ । યાન્ય્ એવ હિ જીવન્-મુક્તાનાં લક્ષણાનિ તાન્ય્ એવ મુમુક્ષૂણાં મોક્ષોપાય-ભૂતાનીતિ મન્વાનઃ । સ્થિતા નિશ્ચલા અહં-બ્રહ્માસ્મિ ઇતિ પ્રજ્ઞા યસ્ય સ સ્થિત-પ્રજ્ઞો ઽવસ્થા-દ્વયવાન્ સમાધિસ્થો વ્યુત્થિત-ચિત્તશ્ ચેતિ । અતો વિશિનષ્ટિ સમાધિ-સ્થસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા ? કર્મણિ ષષ્ઠી । ભાષ્યતે ઽનયેતિ ભાષા લક્ષણમ્ । સમાધિ-સ્થઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ કેન લક્ષણેનાન્યૈર્ વ્યવહ્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ ચ વ્યુત્થિત-ચિત્તઃ સ્થિત-ધીઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ સ્વયં કિં પ્રભાષેત ? સ્તુતિ-નિન્દાદાવ્ અભિનન્દન-દ્વેષાદિ-લક્ષણં કિં કથં પ્રભાષેત ? સર્વત્ર સમ્ભાવનાયાં લિઙ્ । તથા કિમ્ આસીતેતિ વ્યુત્થિત-ચિત્ત-નિગ્રહાય કથં બહિર્ ઇન્દ્રિયાણાં નિગ્રહં કરોતિ ? તન્-નિગ્રાહાભાવ-કાલે કિં વ્રજેત કથં વિષયાન્ પ્રાપ્નોતિ ? તત્-કર્તૃક-ભાષણાસન-વ્રજનાનિ મૂઢ-જન-વિલક્ષણાનિ કીદૃશાનીઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ એવં ચત્વારઃ પ્રશ્નાઃ સમાધિ-સ્થે સ્થિત-પ્રજ્ઞ એકઃ । વ્યુત્થિતે સ્થિત-પ્રજ્ઞે ત્રય ઇતિ । કેશવેતિ સમ્બોધયન્ સર્વાન્તર્યામિતયા ત્વમ્ એવૈતાદૃશં રહસ્યં વક્તું સમર્થો ઽસીતિ સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ : સમાધાવ્ અચલા બુદ્ધિર્ ઇતિ શ્રુત્વા તત્ત્વતો યોગિનો લક્ષણં પૃચ્છતિ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યેતિ । સ્થિતા સ્થિરાચલા પ્રજ્ઞ બુદ્ધિર્ યસ્યેતિ । કા ભાષા ? ભાષ્યતે ઽનયેતિ ભાષા લક્ષણં કિં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશસ્ય સમાધિ-સ્થસ્યેતિ સમાધૌ સ્થાસ્યતીતિ । અસ્યાર્થઃ - એવં ચ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇતિ । સમાધિ-સ્થ ઇતિ જીવન્-મુક્તસ્ય સંજ્ઞા-દ્વયમ્ । કિં પ્રભાષેતેતિ સુખ-દુઃખયોર્ માનાપમાનયોઃ સ્તુતિ-નિન્દયોઃ સ્નેહ-દ્વેષયોર્ વા સમુપસ્થિતયોઃ કિં પ્રભાષેત ? સ્પષ્ટં સ્વગતં વા કિં વદેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્
આસીત ? તદ્ ઇન્દ્રિયાણાં બાહ્ય-વિષયેષુ ચલનાભાવઃ કીદૃશઃ ? વ્રજેત કિમ્ ? તેષુ ચલનં વા કીદૃશમ્ ઇતિ

બલદેવઃ : એવમ્ ઉક્તો ઽર્જુનઃ પૂર્વ-પદ્યોક્તસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણં જ્ઞાતું પૃચ્છતિ સ્થિતેતિ । સ્થિત-પ્રજ્ઞે ઽત્ર ચત્વારઃ પ્રશ્નાઃ - સમાધિસ્થે એકઃ, વ્યુત્થિતે તુ ત્રયઃ । તથા હિ - સ્થિતા સ્થિરા પ્રજ્ઞ ધીર્ યસ્ય તસ્ય સમાધિ-સ્થસ્ય કા ભાષા કિં લક્ષણમ્ ? ભાષ્યતે ઽનયેતિ વ્યુત્પત્તેઃ । કેન લક્ષણેન સ્થિત-પ્રજ્ઞો ઽભિધીયત ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા વ્યુત્થિતઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ કથં ભાષણાદીનિ કુર્યાત્ ? તદીયાનિ તાનિ પૃથગ્-જન-વિલક્ષણાનિ કીદૃશાનીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર કિં પ્રભાષેત ? સ્વયોઃ સ્તુતિ-નિન્દયોઃ સ્નેહ-દ્વેષયોશ્ ચ પ્રાપ્તયોર્
મુખતઃ સ્વગતં વા કિં બ્રૂયાત્ ? કિમ્ આસીત બાહ્ય-વિષયેષુ કથમ્ ઇન્દ્રિયાણાં નિગ્રહં કુર્યાત્ ? વ્રજેત કિમ્ ? કિં તન્-નિગ્રાહાભાવે ચ કથં વિષયાનવાપ્નુયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ત્રિષુ સમ્ભાવનાયામ્

ભ્ગ્ 2.55
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનો-ગતાન્ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મના તુષ્ટઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે

શ્રીધરઃ : અત્ર ચ યાનિ સાધકસ્ય જ્ઞાન-સાધનાનિ તાન્ય્ એવ સ્વાભાવિકાનિ સિદ્ધસ્ય લક્ષણાનિ । અતઃ સિદ્ધસ્ય લક્ષણાનિ કથયન્ન્ એવાન્તરઙ્ગાનિ જ્ઞાન-સાધનાન્ય્ આહ યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિ । તત્ર પ્રથમ-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ પ્રજહાતીતિ દ્વાભ્યામ્ । મનસિ સ્થિતાન્ કામાન્ યદા પ્રકર્ષેણ જહાતિ । ત્યાગે હેતુમ્ આહ આત્મનીતિ । આત્મન્ય્ એવ સ્વસ્મિન્ન્ એવ પરમાનન્દ-રૂપે આત્મના સ્વયમ્ એવ તુષ્ટ ઇત્ય્ આત્મારામઃ સન્ યદા ક્ષુદ્ર-વિષયાભિલાષાંસ્ ત્યજતિ તદા તેન લક્ષણેન મુનિઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : એતેષાં ચતૂર્ણાં પ્રશ્નાનાં ક્રમેણોત્તરં ભગવાન્ ઉવાચ પ્રજહાતીતિ યાવદ્-અધ્યાય-સમાપ્તિ । કામાન્ કામ-સઙ્કલ્પાદીન્ મનો-વૃત્તિ-વિશેષાન્ પ્રમાણ-વિપર્યય-વિકલ્પ-નિદ્રા-સ્મૃતિ-ભેદેન તન્ત્રાન્તરે પઞ્ચધા પ્રપઞ્ચિતાન્ સર્વાન્ નિરવશેષાન્ પ્રકર્ષેણ કારણ-બાધેન યદા જહાતિ પરિત્યજતિ સર્વ-વૃત્તિ-શૂન્ય એવ યદા ભવતિ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે સમાધિસ્થ ઇતિ શેષઃ । કામાનામ્ અનાત્મ-ધર્મત્વેન પરિત્યાગ-યોગ્યતામ્ આહ મનોગતાન્ ઇતિ । યદિ હ્ય્ આત્મ-ધર્માઃ સ્યુસ્ તદા ન ત્યક્તું શક્યેરન્ વહ્ન્ય્-ઔષ્ણ્યવત્ સ્વાભાવિકત્વાત્ । મનસસ્ તુ ધર્મા એતે । અતસ્ તત્-પરિત્યાગેન પરિત્યક્તુઅં શક્યા એવેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય મુખ-પ્રસાદ-લિઙ્ગ-ગમ્યઃ સન્તોષ-વિશેષઃ પ્રતીયતે સ કથં સર્વ-કામ-પરિત્યાગે સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ - આત્મન્ય્ એવ પરમાનન્દ-રૂપે ન ત્વ્ અનાત્મનિ તુચ્છ આત્મ્નઆ સ્વપ્રકાશ-ચિદ્-રૂપેણ ભાસમાનેન ન તુ વૃત્ત્યા તુષ્ટઃ પરિતૃપ્તઃ પરમ-પુરુષાર્થ-લાભાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે ॥ [કઠુ 2.3.14] ઇતિ ।
તથા ચ સમાધિ-સ્થઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ એવંવિધૈર્ લક્ષણ-વાચિભિઃ શબ્દૈર્ ભાષ્યત ઇતિ પ્રથમ-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્

વિશ્વનાથઃ : ચતૂર્ણાં પ્રશ્નાનાં ક્રમેણોત્તરમ્ આહ પ્રજહાતીતિ યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિઃ । સર્વાન્ ઇતિ કસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અર્થે યસ્ય કિંચિન્ માત્રો ઽપિ નાભિલાષ ઇત્ય્ અર્થઃ । મનો-ગતાન્ ઇતિ કામાનામ્ આત્મ-ધર્મત્વેન પરિત્યાગે યોગ્યતા દર્શિતા । યદિ તે હ્ય્ આત્મ-ધર્માઃ સ્યુસ્ તદા તાંસ્ ત્યક્તુમ્ અશક્યેરન્ વહ્નેર્ ઔષ્ણ્યવદ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર હેતુઃ - આત્મનિ પ્રત્યાહૃતે મનસિ પ્રાપ્તો ય આત્માનન્દ-રૂપસ્ તેન તુષ્ટઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે ॥ [કઠુ 2.3.14] ઇતિ

બલદેવઃ : એવં પૃષ્ટો ભગવાન્ ક્રમેણ ચતૂર્ણાં ઉત્તરમ્ આહ યાવદ્ અધ્યાય-પૂર્તિઃ । તત્ર પ્રથમસ્યાહ પ્રજહાતીત્ય્ એકેન । હે પાર્થ ! યદા મનો-ગતાન્ મનસિ સ્થિતાન્ કામાન્ સર્વાન્ પ્રજહાતિ સંત્યજતિ તદા સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઉચ્યતે । કામાનામ્ મનો-ધર્મત્વાત્ પરિત્યાગો યુક્તઃ । આત્મ-ધર્મત્વે દુઃશક્યઃ સ સ્યાદ્ વહ્ન્ય્-ઉષ્ણતાદીનામ્ ઇવેતિ ભાવઃ ।
નનુ શુષ્ક-કાષ્ઠવત્ કથં તિષ્ઠતીતિ ચેત્ તત્રાહ આત્મન્ય્ એવેતિ । આત્મનિ પ્રત્યાહૃતે મનસિ ભાસમાનેન સ્વ-પ્રકાશાનન્દ-રૂપેણાત્મના સ્વરૂપેણ તુષ્ટઃ પરિતૃપ્તઃ ક્ષુદ્ર-વિષયાભિલાષાન્ સંત્યજ્યાત્માનન્દારામઃ સમાધિસ્થઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
આત્મા પુંસિ સ્વભાવે ઽપિ પ્રયન્ત-મનસોર્ અપિ ।
ધૃતાવ્ અપિ મનીષાયાં શરીર-બ્રહ્મણોર્ અપિ ॥ ઇતિ મેદિની-કારઃ ।
બ્રહ્મ ચાત્ર જીવેશ્વરાન્યતરદ્-ગ્રાહ્યમ્

ભ્ગ્ 2.56
દુઃખેષ્વ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ સુખેષુ વિગત-સ્પૃહઃ ।
વીત-રાગ-ભય-ક્રોધઃ સ્થિત-ધીર્ મુનિર્ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : કિં ચ દુઃખેષ્વ્ ઇતિ । દુઃખેષુ પ્રાપ્તેષ્વ્ અપિ અનુદ્વિગ્નમ્ અક્ષુભિતં મનો યસ્ય સઃ । સુખેષુ વિગતા સ્પૃહા યસ્ય સઃ । તત્ર હેતુઃ - વીતા અપગતા રાગ-ભય-ક્રોધા યસ્માત્ । તત્ર રાગઃ પ્રીતિઃ । સ મુનિઃ સ્થિત-ધીર્ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં વ્યુત્થિતસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય ભાષણોપવેશન-ગમનાનિ મૂઢ-જન-વિલક્ષણાનિ વ્યાખ્યેયાનિ । તત્ર કિં પ્રભાષેતેત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ દુઃખેષ્વ્ ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । દુઃખાનિ ત્રિવિધાનિ શોક-મોહ-જ્વર-શિરો-રોગાદિ-નિમિત્તાન્ય્ આધ્યાત્મિકાનિ વ્યાઘ્ર-સર્પાદિ-પ્રયુક્તાન્ય્ આધિભૌતિકાનિ અતિવાતાતિવૃષ્ટ્ય્-આદિ-હેતુકાન્ય્ આધિદૈવિકાનિ તેષુ દુઃખેષુ રજઃ-પરિણામ-સન્તાપાત્મક-ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષેષુ પ્રારબ્ધ-પાપ-કર્મ-પ્રાપિતેષુ નોદ્વિગ્નં દુઃખ-પરિહારાક્ષમતયા વ્યાકુલં ન ભવતિ મનો યસ્ય સો ઽનુદ્વિગ્ન-મનાઃ । અવિવેકિનો હિ દુઃખ-પ્રાપ્તૌ સત્યામ્ અહો પાપો
ઽહં ધિઙ્ માં દુરાત્માનમ્ એતાદૃશ-દુઃખ-ભાગિનં કો મે દુઃખમ્ ઈદૃશં નિરાકુર્યાદ્ ઇત્ય્ અનુતાપાત્મકો ભ્રાન્તિ-રૂપસ્ તામસશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષ ઉદ્વેગાખ્યો જાયતે । યદ્ય્ અયં પાપાનુષ્ઠાન-સમયે સ્યાત્ તદા તત્-પ્રવૃત્તિ-પ્રતિબન્ધકત્વેન સફલઃ સ્યાત્ । ભોગ-કાલે તુ ભવન્ કારણે સતિ કાર્યસ્યોચ્છેત્તુમ્ અશક્યત્વાન્ નિષ્પ્રયોજનો દુઃખ-કારણે સત્ય્ અપિ કિમ્ ઇતિ મમ દુઃખં જાયતે ઇતિ અવિવેકજ-ભ્રમ-રૂપત્વાન્ ન વિવેકિનઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય સમ્ભવતિ । દુઃખ-માત્રં હિ પ્રારબ્ધ-કર્મણા પ્રાપ્યતે ન તુ તદ્-ઉત્તર-કાલીનો ભ્રમો ઽપિ ।
નનુ દુઃખાન્તર-કારણત્વાત્ સો ઽપિ પ્રારબ્ધ-કર્માન્તરેણ પ્રાપ્યતામ્ ઇતિ ચેત્, ન । સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય ભ્રમોપાદાનાજ્ઞાન-નાશેન ભ્રમાસમ્ભવઆત્ તજ્-જન્ય-દુઃખ-પ્રાપક-પ્રારબ્ધાભાવાત્ । યથા-કથંચિદ્ દેહ-યાત્રા-માત્ર-નિર્વાહક-પ્રારબ્ધ-કર્મ-ફલસ્ય ભ્રમાભાવે ઽપિ બાધિતાનુવૃત્ત્યોપપત્તેર્ ઇતિ વિસ્તરેણાગ્રે વક્ષ્યતે ।
તથા સુખેષુ સત્ત્વ-પરિણામ-રૂપ-પ્રીત્યાત્મક-ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષેષુ ત્રિવિધેષુ પ્રારબ્ધ-પુણ્ય-કર્મ-પ્રાપિતેષુ વિગત-સ્પૃહ આગામિ-તજ્-જાતીય-સુખ-સ્પૃહા-રહિતઃ । સ્પૃહા હિ નામ સુખાનુભવ-કાલે તજ્-જાતીય-સુખસ્ય કારણં ધર્મમ્ અનનુષ્ઠાય વૃથૈવ તદ્-આકાઙ્ક્ષા-રૂપા તામસી ચિત્ત-વૃત્તિર્ ભ્રાન્તિર્ એવ । સા ચાવિવેકિન એવ જાયતે । ન હિ કારણાભાવે કાર્યં ભવિતુમ્ અર્હતિ । અતો યથા સતિ કારણે કાર્યં મા ભૂદ્ ઇતિ વૃથાકાઙ્ક્ષા-રૂપ ઉદ્વેગો વિવેકિનો ન સમ્ભવતિ તથૈવાસતિ કારણે કાર્યં ભૂયાદ્ ઇતિ વૃથાકાઙ્ક્ષા-રૂપા તૃષ્ણાત્મિકા સ્પૃહાપિ નોપપદ્યતે પ્રારબ્ધ-કર્મણઃ સુખ-માત્ર-પ્રાપકત્વાત્ ।
હર્ષાત્મિકા વા ચિત્ત-વૃત્તિઃ સ્પૃહા-શબ્દેનોક્તા । સાપિ ભ્રાન્તિર્ એવ । અહો ધન્યો ઽહં યસ્ય મમેદૃશં સુખમ્ ઉપસ્થિતં કો વા મયા તુલસ્ ત્રિભુવને કેન વોપાયેન મમેદૃશં સુખં ન વિચ્છિદ્યેતેત્ય્ એવમ્ આત્મિકોત્ફુલ્લતા-રૂપા તામસી ચિત્ત-વૃત્તિઃ । અતએવોક્તં ભાષ્યે - નાગ્નિર્ ઇવેન્ધનાદ્ય્-આધાને યઃ સુખાન્ય્ અનુવિવર્ધતે સ વિગત-સ્પૃહઃ ઇતિ । વક્ષ્યતિ ચ -- ન પ્રહૃષ્યેત્ પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્ પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ [ગીતા 5.20] ઇતિ । સાપિ ન વિવેકિનઃ સમ્ભવતિ ભ્રાન્તિત્વાત્ ।
તથા વીત-રાગ-ભય-ક્રોધઃ । રાગઃ શોભનાધ્યાસ-નિબન્ધનો વિષયેષુ રઞ્જનાત્મકશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષો ઽત્યન્તાભિનિવેશ-રૂપઃ । રાગ-વિષયસ્ય નાશકે સમુપસ્થિતે તન્-નિવારણાસામર્થ્યમ્ આત્મનો મન્યમાનસ્ય દૈન્યાત્મકશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષો ભયમ્ । એવં રાગ-વિષય-વિનાશકે સમુપસ્થિતે તન્-નિવારણ-સામર્થ્યમ્ આત્મનો મન્યમાનસ્યાભિજ્વલનાત્મકશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષઃ ક્રોધઃ । તે સર્વે વિપર્યય-રૂપત્વાદ્ વિગતા યસ્માત્ સ તથા । એતાદૃશો મુનિર્ મનન-શીલઃ સંન્યાસી સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઉચ્યતે । એવં-લક્ષણઃ સ્થિત-ધીઃ સ્વાનુભવ-પ્રકટનેન શિષ્ય-શિક્ષાર્થમ્ અનુદ્વેગ-નિસ્પૃહત્વાદિ-વાચઃ
પ્રભાષેત ઇત્ય્ અન્વય ઉક્તઃ । એવં ચાન્યો ઽપિ મુમુક્ષુર્ દુઃખે નોદ્વિજેત્ સુખે ન પ્રહૃષ્યેત્, રાગ-ભય-ક્રોધ-રહિતશ્ ચ ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : કિં પ્રભાષેતેત્ય્ અસ્ય ઉત્તરમ્ આહ દુઃખેષુ ક્ષુત્-પિપાસ-જ્વર-શિરો-રોગાદિષ્વ્ આધ્યાત્મિકેષુ સર્પ-વ્યાઘ્રાદ્ય્-ઉત્થિતેષ્વ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ પ્રારબ્ધં દુઃખમ્ ઇદં મયાવશ્યં ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ સ્વગતં કેનચિત્ પૃષ્ટઃ સન્ સ્પષ્ટં ચ બ્રુવન્ । ન દુઃખેષૂદ્વિજત ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય તાદૃશ-મુખ-વિક્રિયાભાવ એવાનુદ્વેગ-લિઙ્ગં સુધિયા ગમ્યમ્ । કૃત્રિમાનુદ્વેગ-લિઙ્ગવાંસ્ તુ કપટી । સુધિયા પરિચિતો ભ્રષ્ટ એવોચ્યત ઇતિ ભાવઃ । એવં સુખેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપસ્થિતેષુ વિગત-સ્પૃહ ઇતિ પ્રારબ્ધમ્
ઇદમ્ અવશ્ય-ભોગ્યમ્ ઇતિ સ્વગતં સ્પષ્ટં ચ બ્રુવાણસ્ય તસ્ય સુખ-સ્પૃહા-રાહિત્ય-લિઙ્ગં સુધિયા ગમ્યમ્ એવેતિ ભાવઃ । તત્-તલ્-લિઙ્ગમ્ એવ સ્પષ્ટીકૃત્ય દર્શયતિ વીતો વિગતો રાગો ઽનુરાગઃ સુખેષુ બન્ધુ-જનેષુ યસ્ય સઃ । યથૈવાદિ-ભરતસ્ય દેવ્યાઃ પાર્શ્વં પ્રાપિતસ્ય સ્વચ્છેદ-ચિકીર્ષોર્ વૃષલ-રાજાન્ ન ભયમ્ । નાપિ તત્ર ક્રોધો ઽભૂદ્ ઇતિ

બલદેવઃ : અથ વ્યુત્થિતઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ કિં ભાષેતેત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ દુઃખેષ્વ્ ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । ત્રિવિધેષ્વ્ અધ્યાત્મિકાદિષુ દુઃખેષુ સમુત્થિતેષુ સત્સ્વ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ પ્રારબ્ધ-ફલાન્ય્ અમૂનિ મયાવશ્યં ભોક્તવ્યાનીતિ કેનચિત્ પૃષ્ટઃ સ્વગતં વા બ્રુવન્ તેભ્યો નોદ્વિજત ઇત્ય્ અર્થઃ । સુખેષુ ચોત્તમાહાર-સત્કારાદિના સમુપસ્થિતેષુ વિગત-સ્પૃહસ્ તૃષ્ણા-શૂન્યઃ પ્રારબ્ધાકૃષ્ટાન્ય્ અમૂનિ મયાવશ્ય-ભોક્તવ્યાનીતિ કેનચિત્ પૃષ્ટં સ્વગતં વા બ્રુવન્ તૈર્ ઉપસ્થિતઃ પ્રહૃષ્ટ-મુખો ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ
। વીતેતિ - વીત-રાગઃ કમનીયેષુ પ્રીતિ-શૂન્યઃ । વીત-ભયઃ વિષયાપહર્તૃષુ પ્રાપ્તેષુ દુર્લભસ્ય મમૈતાનિ ધર્મ્યૈર્ ભવદ્ભિર્ હ્રિયન્ત ઇતિ દૈન્ય-શૂન્યઃ । વીત-ક્રોધઃ તેષ્વ્ એવ પ્રબલસ્ય મમૈતાનિ તુચ્છૈર્ ભવદ્ભિઃ કથમ્ અપહર્તવ્યાનીતિ ક્રોધ-શૂન્યશ્ ચ । એવંવિધો મુનિર્ આત્મ-મનન-શીલઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થં સ્વાનુભવં પરાન્ પ્રતિ સ્વગતં વા વદન્ નૌદ્વેગો નિસ્પૃહતાદિ-વચઃ પ્રભાષતે ઇત્ય્ ઉત્તરમ્

ભ્ગ્ 2.57
યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્ તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

શ્રીધરઃ : કથં ભાષેત ઇત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ ય ઇતિ । યઃ સર્વત્ર પુત્ર-મિત્રાદિષ્વ્ અપ્ય્ અનભિસ્નેહઃ સ્નેહ-વર્જિતઃ । અતએવ બાધિતાનુવૃત્ત્યા તત્ તત્ શુભમ્ અનુકૂલં પ્રાપ્ય નાભિનન્દતિ અશુભં પ્રતિકૂલં પ્રાપ્ય ન દ્વેષ્ટિ ન નિન્દતિ । કિન્તુ કેવલમ્ ઉદાસીન એવ ભાષતે । તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ । સર્વ-દેહેષુ જીવનાદિષ્વ્ અપિ યો મુનિર્ અનભિસ્નેહઃ, યસ્મિન્ સત્ય્ અન્યદીયે હાનિ-વૃદ્ધી સ્વસ્મિન્ન્ આરોપ્યેતે સ તાદૃશો ઽન્ય-વિષયઃ પ્રેમાપર-પર્યાયસ્ તામસો વૃત્તિ-વિશેષઃ સ્નેહઃ સર્વ-પ્રકારેણ તદ્-રહિતો ઽનભિસ્નેહઃ । ભગવતિ પરમાત્મનિ તુ સર્વથાભિસ્નેહવાન્ ભવેદ્ એવ । અનાત્મન્-સ્નેહાભાવસ્ય તદ્-અર્થત્વાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્-તત્-પ્રારબ્ધ-કર્મ-પરિપ્રાપિતં શુભં સુખ-હેતું વિષયં પ્રાપ્ય નાભિનન્દતિ હર્ષ-વિશેષ-પુરઃસરં ન પ્રશંસતિ । અશુભં દુઃખ-હેતું વિષયં પ્રાપ્ય ન દ્વેષ્ટિ અન્તર્-અસૂયા-પૂર્વકં ન નિન્દતિ । અજ્ઞસ્ય હિ સુખ-હેતુર્ યઃ સ્વ-કલત્રાદિઃ સ શુભો વિષયસ્ તદ્-ગુણ-કથનાદિ-પ્રવર્તિકા ધી-વૃત્તિર્ ભ્રાન્તિ-રૂપાભિનન્દઃ । સ ચ તામસઃ, તદ્-ગુણ-કથનાદેઃ પર-પ્રરોચનાર્થત્વાભાવેન વ્યર્થત્વાત્ । એવમ્ અસૂયોત્પાદનેન દુઃખ-હેતુઃ પરકીય-વિદ્યા-પ્રકર્ષાદિર્ એનં પ્રત્યશુભો વિષયસ્ તન્-નિન્દાદિ-પ્રવર્તિકા
ભ્રાન્તિ-રૂપા ધી-વૃત્તિ-વિશેષઃ । સો ઽપિ તામસઃ । તન્-નિન્દાયા નિવારણાર્થત્વાભાવેન વ્યર્થત્વાત્ । તાવ્ અભિનન્દ-દ્વેષૌ ભ્રાન્તિ-રૂપૌ તામસૌ કથમ્ અભ્રાન્તે શુદ્ધ-સત્ત્વે સ્થિત-પ્રજ્ઞે સમ્ભવતામ્ । તસ્માદ્ વિચાલકાભાવાત્ તસ્યાનભિસ્નેહસ્ય હર્ષ-વિષાદ-રહિતસ્ય મુનેઃ પ્રજ્ઞા પરમાત્મ-તત્ત્વ-વિષયા પ્રતિષ્ઠિતા ફલ-પર્યવસાયિની સ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અન્યો ઽપિ મુમુક્ષુઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહો ભવેત્ । શુભં પ્રાપ્ય ન પ્રશંસેત્, અશુભં પ્રાપ્ય ન નિન્દેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત્ર ચ નિન્દા-પ્રશંસાદિ-રૂપા વાચો ન પ્રભાષેતેતિ વ્યતિરેક ઉક્તઃ

વિશ્વનાથઃ : અનભિસ્નેહઃ સોપાધિ-સ્નેહ-શૂન્યો દયાલુત્વાન્ નિરુપાધિર્ ઈષન્-માત્ર-સ્નેહસ્ તુ તિષ્ઠેદ્ એવ । તત્ તત્ પ્રસિદ્ધં સમ્માન-ભોજનાદિભ્યઃ સ્વ-પરિચરણં શુભં પ્રાપ્યાશુભમ્ અનાદરણં મુષ્ટિ-પ્રહારાદિકં ચ પ્રાપ્ય ક્રમેણ નાભિનન્દતિ । ન પ્રશંસતિ ત્વં ધાર્મિકઃ પરમહંસ-સેવી સુખી ભવેતિ ન બ્રૂતે । ન દ્વેષ્ટિ ત્વં પાપાત્મા નરકે પતેતિ નાભિશપતિ । તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા સમાધિં પ્રતિ સ્થિતા સુસ્થિર-પ્રજ્ઞા ઉચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ય ઇતિ સર્વેષુ પ્રાણિષુ અનભિસ્નેહ ઔપાધિક-સ્નેહ-શૂન્યઃ । કારુણિકત્વાન્ નિરુપાધિર્ ઈષદ્-સ્નેહસ્ ત્વ્ અસ્ત્ય્ એવ । તત્ તત્ પ્રસિદ્ધં શુભમ્ ઉત્તમ-ભોજન-સ્રક્-ચન્દનાર્પણ-રૂપં પ્રાપ્ય નાભિનન્દતિ તદ્-અર્પકં પ્રતિ ધર્મિષ્ઠસ્ ત્વં ચિરં જીવેતિ ન વદતિ । અશુભમ્ અપમાનં યષ્ટિ-પ્રહારાદિકં ચ પ્રાપ્ય ન દ્વેષ્ટિ, પાપિષ્ઠસ્ ત્વં મિર્યસ્વેતિ નાભિશપતિ । તસ્ય પ્રજ્ઞેતિ સ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર સ્તુતિ-નિન્દા-રૂપં વચો ન ભાષત ઇતિ વ્યતિરેકેણ તલ્ લક્ષણમ્

ભ્ગ્ 2.58
યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

શ્રીધરઃ : કિં ચ યદેતિ । યદા ચાયં યોગી ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ શબ્દાદિભ્યઃ સકાશાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ સંહરતે સર્વત એવં જ્ઞાન-નિષ્ઠ ઇન્દ્રિયાણીનિદ્ર્યાર્થેભ્યઃ સર્વ-વિષયેભ્યઃ ઉપસંહરતે । તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા । ઇત્ય્ ઉક્તાર્થં વાક્યમ્

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં કિમ્ આસીતેતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં વક્તુમ્ આરભતે ભગવાન્ ષડ્ભિઃ શ્લોકૈઃ । તત્ર પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાદ્ વ્યુત્થાનેન વિક્ષિપ્તાનીન્દ્રિયાણિ પુનર્ ઉપસંહૃત્ય સમાધ્ય્-અર્થમ્ એવ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યોપવેશનમ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ યદેતિ । અયં વ્યુત્થિતઃ સર્વશઃ સર્વાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ શબ્દાદિભ્યઃ સર્વેભ્યઃ । ચઃ પુનર્-અર્થે । યદા સંહરતે પુનર્ ઉપસંહરતિ સઙ્કોચયતિ । તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ । તદા તસ્ય પ્રજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતેતિ સ્પષ્ટમ્ । પૂર્વ-શ્લોકાભ્યાં વ્યુત્થાન-દશાયામ્ અપિ સકલ-તામસ-વૃત્ત્ય્-અભાવ ઉક્તઃ । અધુના તુ પુનઃ
સમાધ્ય્-અવસ્થાયાં સકલ-વૃત્ત્ય્-અભાવ ઇતિ વિશેષઃ

વિશ્વનાથઃ : કિમ્ આસીતેત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ યદેતિ । ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ શબ્દાદિભ્ય ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ સંહરતે । સ્વાધીનાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બાહ્ય-વિષયેષુ ચલનં નિષિધ્યાન્તરેવ નિશ્ચલતયા સ્થાપનં સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યાસનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ । કૂર્મો ઽઙ્ગાનિ મુખ-નેત્રાદીનિ યથા સ્વાન્તર્ એવ સ્વેચ્છયા સ્થાપયતિ

બલદેવઃ : અથ કિમ્ આસીતેત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ યદેત્ય્ આદિભિઃ ષડ્ભિર્ । અયં યોગી યદા ચેન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ શબ્દાદિભ્યઃ સ્વાધીનાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીન્ય્ અનાયાસેન સંહરતિ સમાકર્ષતિ તદા તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતેત્ય્ અન્વયઃ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવેતિ । મુખ-કર-ચરણાનિ યથાનાયસેન કમઠઃ સંહરતિ તદ્વત્ વિષયેભ્યઃ સમાકૃષ્ટેન્દ્રિયાણામ્ અન્તઃ-સ્થાપનં સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યાસનમ્

ભ્ગ્ 2.59
વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।
રસ-વર્જં રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે

શ્રીધરઃ : નનુ નેન્દ્રિયાણાં વિષયેષ્વ્ અપ્રવૃત્તિર્ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણં ભવિતુમ્ અર્હતિ । જડાનામ્ આતુરાણામ્ ઉપવાસ-પરાણાં ચ વિષયેષ્વ્ પ્રવૃત્તેર્ અવિશેષાત્ । તત્રાહ વિષયા ઇતિ । ઇન્દ્રિયાઇર્ વિષયાણામ્ આહરણં ગ્રહણમ્ આહારઃ । નિરાહારસ્ય ઇન્દ્રિયાઇર્ વિષય-ગ્રહણમ્ અકુર્વતો દેહિનો દેહાભિમાનિનો ઽજ્ઞસ્ય રાગો ઽભિલાષસ્ તદ્-વર્જં । અભિલાષસ્ય ન નિવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા નિરાહારસ્ય ઉપવાસ-પરસ્ય વિષયાઃ પ્રાયશો નિવર્તન્તે ક્ષુધા-સન્તપ્તસ્ય શબ્દ-સ્પર્શાદ્ય્-અપેક્ષાભાવાત્, કિન્તુ રસ-વર્જં રસાપેક્ષા તુ ન નિવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ
। શેષં સમાનમ્

મધુસૂદનઃ : નનુ મૂઢસ્યાપિ રોગાદિ-વશાદ્ વિષયેભ્ય ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપસંહરણં ભવતિ તત્ કથં તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતેત્ય્ ઉક્તમ્ ? અત આહ વિષયા ઇતિ । નિરાહારસ્ય ઇન્દ્રિયાઇર્ ઇન્દ્રિયાઇર્ વિષયાન્ અનાહરતો દેહિનો દેહાભિમાનવતો મૂઢસ્યાપિ રોગિણઃ કાષ્ઠ-તપસ્વિનો વા વિષયાઃ શબ્દાદયો વિનિવર્તન્તે કિન્તુ રસ-વર્જં રસ-તૃષ્ણા તં વર્જયિત્વા । અજ્ઞસ્ય વિષયા નિવર્તન્તે તદ્-વિષયો રાગસ્ તુ ન નિવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય તુ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય પરં પુરુષાર્થં દૃષ્ટ્વા તદ્ એવાહમ્ અસ્મીતિ સાક્ષાત્કૃત્ય સ્થિતસ્ય રસો ઽપિ ક્ષુદ્ર-સુખ-રાગો ઽપિ નિવર્તતે । અપિ-શબ્દાદ્ વિષયાશ્
ચ । તથા ચ યાવાન્ અર્થ ઇત્ય્ આદૌ વ્યાખ્યાતમ્ । એવં ચ સ-રાગ-વિષય-નિવૃત્તિઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણમ્ ઇતિ ન મૂઢે વ્યભિચાર ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્માન્ નાસતિ પરમાત્મ-સમ્યગ્-દર્શને સ-રાગ-વિષયોચ્છેદસ્ તસ્માત્ સ-રાગ-વિષયોચ્છેદિકાયાઃ સમ્યગ્-દર્શનાત્મિકાયાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ સ્થૈર્યં મહતા યત્નેન સમ્પાદયેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : મૂઢસ્યાપિ ઉપવાસતો રોગાદિ-વશાદ્ વેન્દ્રિયાણાં વિષયેષ્વ્ અચલનં સમ્ભવેત્ તત્રાહ વિષયા ઇતિ । રસ-વર્જં રસો રાગો ઽભિલાષસ્ તં વર્જયિત્વા । અભિલાષસ્ તુ વિષયેષુ ન નિવર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય તુ પરં પરમાત્માનં દૃષ્ટ્વા વિષયેષ્વ્ અભિલાષો નિવર્તત ઇતિ ન લક્ષણ-વ્યભિચારઃ । આત્મ-સાક્ષાત્કાર-સમર્થસ્ય તુ સાધકત્વમ્ એવ, ન તુ સિદ્ધત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : નનુ મૂઢસ્યામય-ગ્રસ્તસ્ય વિષયેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાપ્રવૃત્તિ-દૃષ્ટા તત્ કથમ્ એતત્ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણં તત્રાહ વિષયા ઇતિ । નિરાહારસ્ય રોગ-ભયાદ્ ભોજનાદીન્ય્ અકુર્વતો મૂઢસ્યાપિ દેહિનો જનસ્ય વિષયાસ્ તદ્-અનુભવા વિનિવર્તન્તે । કિન્તુ રસો રાગ-તૃષ્ણા તદ્-વર્જં વિષય-તૃષ્ણા તુ ન નિવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય તુ રસો ઽપિ વિષય-રાગો ઽપિ વિષયેભ્યઃ પરં સ્વ-પ્રકાશાનન્દમ્ આત્માનં દૃષ્ટ્વાનુભૂય નિવર્તતે વિનશ્યતીતિ સ-રાગ-વિષય-નિવૃત્તિસ્ તસ્ય લક્ષણમ્ ઇતિ ન વ્યભિચારઃ

ભ્ગ્ 2.60
યતતો હ્ય્ અપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ

શ્રીધરઃ : ઇન્દ્રિય-સંયમં વિના સ્થિત-પ્રજ્ઞતા ન સમ્ભવતિ । અતઃ સાધકાવસ્થાયાં તત્ર મહાન્ પ્રયત્નઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ યતતો હ્ય્ અપીતિ દ્વાભ્યામ્ । યતતો મોક્ષાર્થં પ્રયતમાનસ્ય । વિપશ્ચિતો વિવેકિનો ઽપિ । મન ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસભં બલાદ્ હરન્તિ । યતઃ પ્રમાથીનિ પ્રમથન-શીલાનિ ક્ષોભકાનીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તત્ર પ્રજ્ઞા-સ્થૈર્યે બાહ્યેન્દ્રિય-નિગ્રહો મનો-નિગ્રહશ્ ચાસાધારણં કારણં તદ્-ઉભયાભાવે પ્રજ્ઞા-નાશ-દર્શનાદ્ ઇતિ વક્તું બાહ્યેન્દ્રિય-નિગ્રહાભાવે પ્રથમં દોષમ્ આહ યતત ઇતિ । હે કૌન્તેય !
યતતો ભૂયો ભૂયો વિષય-દોષ-દર્શનાત્મકં યત્નં કુર્વતો ઽપિ, ચક્ષિઙો ઙિત્વ-કરણાદ્ અનુદાત્તેતો ઽનાવશ્યકમ્ આત્મનેપદમ્ ઇતિ જ્ઞાપનાત્ પરસ્મૈપદમ્ અવિરુદ્ધમ્ । વિપશ્ચિતો ઽત્યન્ત-વિવેકિનો ઽપિ પુરુષસ્ય મનઃ ક્ષણ-માત્રં નિર્વિકારં કૃતમ્ અપીન્દ્રિયાણિ હરન્તિ વિકારં પ્રાપયન્તિ ।
નનુ વિરોધિની વિવેકે સતિ કુતો વિકાર-પ્રાપ્તિસ્ તત્રાહ પ્રમાથીનિ પ્રમથન-શીલાનિ અતિબલીયસ્ત્વાદ્ વિવેકોપમર્દન-ક્ષમાણિ । અતઃ પ્રસભં પ્રસહ્ય બલાત્કારેણ પશ્યત્ય્ એવ વિપશ્ચિતિ સ્વામિનિ વિવેકે ચ રક્ષકે સતિ સર્વ-પ્રમાથીત્વાદ્ એવેન્દ્રિયાણિ વિવેકજ-પ્રજ્ઞાયાં પ્રવિષ્ટં મનસ્ તતઃ પ્રચ્યાવ્ય સ્વ-વિષયાવિષ્ટત્વેન હરન્તીત્ય્ અર્થઃ । હિ-શબ્દઃ પ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ । પ્રસિદ્ધો હ્ય્ અયમ્ અર્થો લોકે યથા પ્રમાથિનો દસ્યવઃ પ્રસભમ્ એવ ધનિનં ધન-રક્ષકં ચાભિભૂય તયોઃ પશ્યતોર્ એવ ધનં હરન્તિ તથેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ વિષય-સન્નિધાને મનો હરન્તીતિ

વિશ્વનાથઃ : સાધકાવસ્થાયાં તુ યત્ન એવ મહાન્, ન ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ પરાવર્તયિતું સર્વથા શક્તિર્ ઇત્ય્ આહ યતત ઇતિ । પ્રમાથીનિ પ્રમથન-શીલાનિ ક્ષોભકાનીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : અથાસ્યા જ્ઞાન-નિષ્ઠયા દૌર્લભ્યમ્ આહ યતતો હીતિ । વિપશ્ચિતો વિષયાત્મ-સ્વરૂપ-વિવેકજ્ઞસ્ય તત ઇન્દ્રિય-જયે પ્રયતમાનસ્યાપિ પુરુષસ્ય ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ કર્તૄણિ મનઃ પરસભં બલાદ્ ઇવ હરન્તિ । હૃત્વા વિષય-પ્રવણં કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । નનુ વિરોધિનિ વિવેક-જ્ઞાને સ્થિતે કથં હરન્તિ તત્રાહ પ્રમાથીનીતિ અતિ-બલિષ્ઠત્વાત્ તજ્-જ્ઞાનોપમર્દન-ક્ષમાણીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્ ચૌરેભ્યો મહા-નિધેર્ ઇવેન્દ્રિયેભ્યો જ્ઞાન-નિષ્ઠાયાઃ સંરક્ષણં સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યાસનમ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 2.61
તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્-પરઃ ।
વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ તાનીતિ । યુક્તો યોગી તાનિ ઇન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય મત્-પરઃ સન્ન્ આસીત । યસ્ય વશે વશવર્તિનીન્દ્રિયાણિ । એતેન ચ કથમ્ આસીતેતિ પ્રશ્નસ્ય વશીકૃતેન્દ્રિયઃ સન્ન્ આસીતેતિ

મધુસૂદનઃ : એવં તર્હિ તત્ર કઃ પ્રતીકાર ઇત્ય્ અત આહ તાનીતિ । તાનીન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ જ્ઞાન-કર્મ-સાધન-ભૂતાનિ સંયમ્ય વશીકૃત્ય યુક્તઃ સમાહિતો નિગૃહીત-મનાઃ સન્ન્ આસીત નિર્વાપારસ્ તિષ્ઠેત્ । પ્રમાથિનાં કથં સ્વ-વશીકરણમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ મત્-પર ઇતિ । અહં સર્વાત્મા વાસુદેવ એવ પર ઉત્કૃષ્ટ ઉપાદેયો યસ્ય સ મત્-પર એકાન્ત-મદ્-ભક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચોક્તમ્ ન વાસુદેવ-ભક્તાનામ્ અશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્ ઇતિ । યથા હિ લોકે બલવન્તં રાજાનમ્ આશ્રિત્ય દસ્યવો નિગૃહ્યન્તે રાજાશ્રિતો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા ચ સ્વયમ્ એવ તદ્-વશ્યા ભવન્તિ તથૈવ ભગવન્તં સર્વાન્તર્યામિનમ્ આશ્રિત્ય તત્-પ્રભાવેણૈવ દુષ્ટાનીન્દ્રિયાણિ નિગ્રાહ્યાણિ પુનશ્ ચ ભગવદ્-આશ્રિતો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા
તાનિ તદ્-વશ્યાન્ય્ એવ ભવન્તીતિ ભાવઃ । યથા ચ ભગવદ્-ભક્તેર્ મહા-પ્રભાવત્વં તથા વિસ્તરેણાગ્રે વ્યાખ્યાસ્યામઃ । ઇન્દ્રિય-વશીકારે ફલમ્ આહ વશે હીતિ । સ્પષ્ટમ્ । તદ્ એતદ્ વશીકૃતેન્દ્રિયઃ સન્ન્ આસીતેતિ કિમ્ આસીતેતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ ઉક્તં ભવતિ

વિશ્વનાથઃ : મત્-પરો મદ્-ભક્ત ઇતિ । મદ્-ભક્તિં વિના નૈવેન્દ્રિય-જય ઇત્ય્ અગ્રિમ-ગ્રન્થે ઽપિ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ ઉદ્ધવેન -
પ્રાયશઃ પુણ્ડરીકાક્ષ યુઞ્જન્તો યોગિનો મનઃ ।
વિષીદન્ત્ય્ અસમાધાનાન્ મનો-નિગ્રહ-કર્શિતાઃ ।
અથાત આનન્દ-દુઘં પદામ્બુજં હંસાઃ શ્રયેરન્ ॥ [ભ્પ્ 11.29.1-2] ઇતિ ।
વશે હીતિ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યેન્દ્રિયાણિ વશીભૂતાનિ ભવન્તીતિ સાધકાદ્ વિશેષ ઉક્તઃ

બલદેવઃ : નનુ નિર્જિતેન્દ્રિયાણામ્ અપ્ય્ આત્માનુભવો ન પ્રતીતસ્ તત્ર કો ઽભ્યુપાય ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તાનીતિ । તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય મત્-પરો મન્-નિષ્ઠઃ સન્ યુક્તઃ કૃતામ-સમાધિર્ આસીત તિષ્ઠેત । મદ્-ભક્તિ-પ્રભાવેન સર્વેન્દ્રિય-વિજય-પૂર્વિકા સ્વાત્મ-દૃષ્ટિઃ સુલભેતિ ભાવઃ । એવં સ્મરન્તિ -
યથાગ્નિર્ ઉદ્ધત-શિખઃ કક્ષં દહતિ સાનિલઃ ।
તથા ચિત્ત-સ્થિતો વિષ્ણુર્ યોગિનાં સર્વ-કિલ્બિષમ્ ॥ [વિપ્ 6.7.74] ઇત્ય્ આદિ ।
વશે હીતિ સ્પષ્ટમ્ । ઇત્થં ચ વશીકૃતેન્દ્રિયતયાવસ્થિતિઃ કિમ્ આસીતેત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 2.62-63
ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્ તેષૂપજાયતે ।
સઙ્ગાત્ સંજાયતે કામઃ કામાત્ ક્રોધો ઽભિજાયતે

ક્રોધાદ્ ભવતિ સંમોહઃ સંમોહાત્ સ્મૃતિ-વિભ્રમઃ ।
સ્મૃતિ-ભ્રંશાદ્ બુદ્ધિ-નાશો બુદ્ધિ-નાશાત્ પ્રણશ્યતિ

શ્રીધરઃ : બાહ્યેન્દ્રિય-સંયમાભાવે દોષમ્ ઉક્ત્વા મનઃ-સંયમાભાવે દોષમ્ આહ ધ્યાયત ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ગુણ-બુદ્ધ્યા વિષયાન્ ધ્યાયતઃ પુંસઃ તેષુ સઙ્ગ આસક્તિર્ ભવતિ । આસક્ત્યા ચ તેષુ અધિકઃ કામો ભવતિ । કામાચ્ ચ કેનચિત્ પ્રતિહતાત્ ક્રોધો ભવતિ । કિં ચ, ક્રોધાદ્ ઇતિ । ક્રોધાત્ સંમોહઃ કાર્યાકાર્ય-વિવેકાભાવઃ । તતઃ શાસ્ત્રાચાર્યોપદિષ્ટ-સ્મૃતેર્ વિભ્રમો વિચલનં ભ્રંશઃ । તતો બુદ્ધેશ્ ચેતનાયા નાશઃ । વૃક્ષાદિષ્વ્ ઇવાભિભવઃ । તતઃ પ્રણશ્યતિ મૃત-તુલ્યો ભવતિ ॥62-63॥
મધુસૂદનઃ : નિગૃહીત-બાહ્યેન્દ્રિયસ્યાપિ શબ્દાદીન્વિષયાન્ ધ્યાયતો મનસા પુનઃ પુનશ્ ચિન્તયતઃ પુંસસ્ તેષુ વિષયેષુ સઙ્ગ આસઙ્ગો મમાત્યન્તં સુખ-હેતવ એત ઇત્ય્ એવં શોભનાધ્યાસ-લક્ષણઃ પ્રીતિ-વિશેષ ઉપજાયતે સઙ્ગાત્ સુખ-હેતુત્વ-જ્ઞાન-લક્ષણાત્ સંજાયતે કામો મમૈતે ભવન્ત્વ્ ઇતિ તૃષ્ણા-વિશેષઃ । તસ્માત્ કામાત્ કુતશ્ચિત્ પ્રતિહન્યમાનાત્ તત્-પ્રતિઘાત-વિષયઃ ક્રોધો ઽભિજ્વલનાત્માભિજાયતે । ક્રોધાદ્ ભવતિ સંમોહઃ કાર્યાકાર્ય-વિવેકાભાવ-રૂપઃ । સંમોહાત્ સ્મૃતિ-વિભ્રમઃ સ્મૃતેઃ શાસ્ત્રાચાર્યોપદિષ્ટાર્થાનુસન્ધાનસ્ય
વિભ્રમો વિચલનં વિભ્રંશઃ । તસ્માચ્ ચ સ્મૃતિ-ભ્રંશાદ્ બુદ્ધેર્ ઐકાત્મ્યાકાર-મનો-વૃત્તેર્ નાશો વિપરીત-ભાવનોપચય-દોષેણ પ્રતિબન્ધાદ્ અનુત્પત્તિર્ ઉત્પન્નાયાશ્ ચ ફલાયોગ્યત્વેન વિલયઃ । બુદ્ધિ-નાશાત્ પ્રણશ્યતિ તસ્યાશ્ ચ ફલ-ભૂતાયા બુદ્ધેર્ વિલોપાત્ પ્રણશ્યતિ સર્વ-પુરુષાર્થાયોગ્યો ભવતિ । યો હિ પુરુષાર્થાયોગ્યો જાતઃ સ મૃત એવેતિ લોકે વ્યવહ્રિયતે । અતઃ પ્રણશ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્ । યસ્માદ્ એવં મનસો નિગ્રહાભાવે નિગૃહીત-બાહ્યેન્દ્રિયસ્યાપિ પરમાનર્થ-પ્રાપ્તિસ્ તરમાન્ મહતા પ્રયત્નેન મનો નિગૃહ્ણીયાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અતો યુક્તમ્ ઉક્તં તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીતેતિ ॥62-63॥
વિશ્વનાથઃ : સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય મનો-વશીકાર એવ બાહ્યેન્દ્રિય-વશીકાર-કારણં સર્વથા મનો-વશીકારાભાવે તુ યત્ સ્યાત્ તત્ શૃણ્વ્ ઇત્ય્ આહ ધ્યાયત ઇતિ । સઙ્ગ આસક્તિઃ । આસક્ત્યા ચ તેષ્વ્ અધિકઃ કામો ઽભિલાષઃ । કામાચ્ ચ કેનચિત્ પ્રતિહતાત્ ક્રોધઃ । ક્રોધાત્ સંમોહઃ કાર્યાકાર્ય-વિવેકાભાવઃ । તસ્માચ્ ચ શાસ્ત્રોપદિષ્ટ-સ્વાર્થસ્ય સ્મૃતિ-નાશઃ । તસ્માચ્ ચ બુદ્ધેઃ સદ્-વ્યવસાયસ્ય નાશઃ । તતઃ પ્રણશ્યતિ સંસાર-કૂપે પતતિ ॥62-63॥
બલદેવઃ : વિજિતેન્દ્રિયસ્યાપિ મય્ય્ અનિવેશિત-મનસઃ પુનર્ અનર્થો દુર્વાર ઇત્ય્ આહ ધ્યાયત ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । વિષયાન્ શબ્દાદીન્ સુખ-હેતુત્વ-બુદ્ધ્યા ધ્યાયતઃ પુનઃ પુનશ્ ચિન્તયતો યોગિનસ્ તેષુ સઙ્ગ આસક્તિર્ ભવતિ । સઙ્ગાદ્ ધેતોસ્ તેષુ કામ-તૃષ્ણા જાયતે । કામાચ્ ચ કેનચિત્ પ્રતિહતાત્ ક્રોધશ્ ચિત્ત-જ્વાલસ્ તત્-પ્રતિઘાતકો ભવતિ । ક્રોધાત્ સંમોહઃ કાર્યાકાર્ય-વિવેક-વિજ્ઞાન-વિલોપઃ । સંમોહાત્ સ્મૃતેર્ ઇન્દ્રિય-વિજયાદિ-પ્રયત્નાનુસન્ધેર્ વિભ્રમો વિભ્રંશઃ । સ્મૃતિ-ભ્રંશાદ્ બુદ્ધેર્ આત્મ-જ્ઞાનાર્થકસ્યાધ્યવસાયસ્ય નાશઃ । બુદ્ધિ-નાશાત્ પ્રણશ્યતિ પુનર્ વિષય-ભોગ-નિમગ્નો ભવતિ સંસરતીત્ય્ અર્થઃ । મદનાશ્રયણાદ્ દુર્બલં
મનસ્ તાનિ સ્વ-વિષયૈર્ યોજયન્તીતિ ભાવઃ । તથા ચ મનો-વિજિગીષુણા મદ્-ઉપાસનં વિધેયમ્ ॥62-63॥
ભ્ગ્ 2.64
રાગ-દ્વેષ-વિયુક્તૈસ્ તુ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયૈશ્ ચરન્ ।
આત્મ-વશ્યૈર્ વિધેયાત્મા પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : નન્વ્ ઇન્દ્રિયાણાં વિષય-પ્રવણ-સ્વભાવાનાં નિરોદ્ધુમ્ અશક્યત્વાદ્ અયં દોષો દુષ્પરિહર ઇતિ સ્થિત-પ્રજ્ઞત્વં કથં સ્યાત્ ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ રાગ-દ્વેષ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । રાગ-દ્વેષ-રહિતૈઃ વિગત-દર્પૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ વિષયાંશ્ ચરન્ન્ ઉપભુઞ્જાનો ઽપિ પ્રસાદં શાન્તિં પ્રાપ્નોતિ । રાગ-દ્વેષ-રાહિત્યમ્ એવાહ આત્મેતિ । આત્મનો મનસઃ વશ્યૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ વિધેયો વશવર્તી આત્મા મનો યસ્યેતિ । અનેનૈવ કથં વ્રજેતેત્ય્ અસ્ય ચતુર્થ-પ્રશ્નસ્ય સ્વાધીનૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયાન્ ગચ્છતીત્ય્ ઉત્તરમ્ ઉક્તં ભવતિ

મધુસૂદનઃ : મનસિ નિગૃહીતે તુ બાહ્યેન્દ્રિય-નિગ્રહાભાવે ઽપિ ન દોષ ઇતિ વદન્ કિં વ્રજેતેત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહાષ્ટભિઃ । યો ઽસમાહિત-ચેતાઃ સ બાહ્યેન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્યાપિ રાગ-દ્વેષ-દુષ્ટેન મનસા વિષયાંશ્ ચિન્તયન્ પુરુષાર્થાદ્ ભ્રષ્ટો ભવતિ । વિધેયાત્મા તુ તુ-શબ્ધઃ પૂર્વસ્માદ્ વ્યતિરેકાર્થઃ । વશીકૃતાન્તઃ-કરણસ્ તુ આત્મ-વશ્યૈર્ મનો ઽધીનૈઃ સ્વાધીનૈર્ ઇતિ વા રાગ-દ્વેષાભ્યાં વિયુક્તૈર્ વિરહિતૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ શ્રોત્રાદિભિર્ વિષયાન્ શબ્દાદીન્ અનિષિદ્ધાંશ્ ચરન્ન્ ઉપલભમાનઃ પ્રસાદં પ્રસન્નાતાં ચિત્તસ્ય સ્વચ્છતાં
પરમાત્મ-સાક્ષાત્કાર-યોગ્યતામ્ અધિગચ્છતિ । રાગ-દ્વેષ-પ્રયુક્તાનીન્દ્રિયાણિ દોષ-હેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે । મનસિ સ્વ-વશે તુ ન રાગ-દ્વેષૌ । તયોર્ અભાવે ચ ન તદ્-અધીનેન્દ્રિય-પ્રવૃત્તિઃ । અવર્જનીયતયા તુ વિષયોપલમ્ભો ન દોષમ્ આવહતીતિ ન શુદ્ધિ-વ્યાઘાત ઇતિ ભાવઃ ।
એતેન વિષયાણાં સ્મરણમ્ અપિ ચેદ્ અનર્થ-કારણં સુતરાં તર્હિ ભોગસ્ તેન જીવનાર્થં વિષયાન્ ભુઞ્જાનઃ કથમ્ અનર્થં ન પ્રતિપદ્યેતેતિ શઙ્કા નિરસ્તા । સ્વાધીનૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વિષયાન્ પ્રાપ્નોતીતિ ચ કિં વ્રજેતેતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ ઉક્તં ભવતિ

વિશ્વનાથઃ : માનસ-વિષય-ગ્રહણાભાવે સતિ સ્વ-વશ્યૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વિષય-ગ્રહણે ઽપિ ન દોષ ઇતિ વદન્ સ્થિત-પ્રજ્ઞો વ્રજેત કિમ્ ઇત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ રાગેતિ । વિધેયો વચને સ્થ્ત આત્મા મનો યસ્ય સઃ ।
વિધેયો વિનય-ગ્રાહી વચને સ્થિત આશ્રવઃ ।
વશ્યઃ પ્રણયો નિભૃત-વિનીત-પ્રશ્રિતાઃ ॥ ઇત્ય્ અમરઃ ।
પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતીત્ય્ એતાદૃશસ્યાધિકારિણો વિષય-ગ્રહણમ્ અપિ ન દોષ ઇતિ કિં વક્તવ્યમ્ ? પ્રત્યુત ગુણ એવેતિ । સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય વિષય-ત્યાગ-સ્વીકારાવ્ એવ આસન-વ્રજને તે ઉભે અપિ તસ્ય ભદ્રે ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : મનસિ નિર્જિતે શ્રોત્રાદિ-નિર્જયાભાવો ઽપિ ન દોષ ઇતિ બ્રુવન્ વ્રજેત કિમ્ ઇત્ય્ અસોત્તરમ્ આહ રાગેતિ આદિભિર્ અષ્ટભિઃ । વિજિત-બહિર્-ઇન્દ્રિયો ઽપિ મદ્-અનર્પિત-મનાઃ પરમાર્થાદ્ વિચ્યુત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યો વિધેયાત્મા સ્વાધીન-મના મદ્-અર્પિત-મનાસ્ તત એવ નિદગ્ધ-રાગાદિ-મનો-મલઃ સ ત્વ્ આત્મ-વશ્યૈર્ મનો ઽધીનૈર્ અત એવ રાગ-દ્વેષાભ્યાં વિયુક્તૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ શ્રોત્રાદ્યૈર્ વિષયાન્ નિષિદ્ધાન્ શબ્દાદીંશ્ ચરન્ ભુઞ્જાનો ઽપિ પ્રસાદં વિષયાસક્ત્ય્-આદિ-મલાનાગમાદ્ વિમલ-મનસ્ તમ્ અધિગચ્છતીત્ય્ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 2.65
પ્રસાદે સર્વ-દુઃખાનાં હાનિર્ અસ્યોપજાયતે ।
પ્રસન્ન-ચેતસો હ્ય્ આશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે

શ્રીધરઃ : પ્રસાદે સતિ કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્રાહ પ્રસાદ ઇતિ । પ્રસાદે સતિ સર્વ-દુઃખ-નાશઃ । તતશ્ ચ પ્રસન્ન-ચેતસો બુદ્ધિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતીત્ય્ ઉક્તં તત્ર પ્રસાદે સતિ કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે પ્રસાદ ઇતિ । ચિત્તસ્ય પ્રસાદે સ્વચ્છત્વ-રૂપે સતિ સર્વ-દુઃખાનામ્ આધ્યાત્મિકાદીનામ્ અજ્ઞાન-વિલસિતાનાં હાનિર્ વિનાશો ઽસ્ય યતેર્ ઉપજાયતે । હિ યસ્માત્ પ્રસન્ન-ચેતસો યતેર્ આશુ શીઘ્રમ્ એવ બુદ્ધિર્ બ્રહ્માત્મૈક્યાકારા પર્યવતિષ્ઠતે પરિ સમન્તાદ્ અવતિષ્ઠતે સ્થિરા ભવતિ વિપરીત-ભાવનાદિ-પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । તતશ્ ચ પ્રસાદે સતિ બુદ્ધિ-પર્યવસ્થાનં તતસ્ તદ્-વિરોધ્ય્-અજ્ઞાન-નિવૃત્તિઃ । તતસ્ તત્-કાર્ય-સકલ-દુઃખ-હાનિર્ ઇતિ ક્રમે ઽપિ પ્રસાદે યત્રાધિક્યાય સર્વ-દુઃખ-હાનિ-કરત્વ-કથનમ્ ઇતિ ન વિરોધઃ

વિશ્વનાથઃ : બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે સર્વતો-ભાવેન સ્વાભીષ્ટંપ્રતિ સ્થિરી-ભવતીતિ વિષય-ગ્રહણાભાવાદ્ અપિ સમુચિત-વિષય-ગ્રહણં તસ્ય સુખમ્ ઇતિ ભાવઃ । પ્રસન્ન-ચેતસો ઇતિ ચિત્ત-પ્રસાદો ભક્ત્યૈવેતિ જ્ઞેયમ્ । તયા વિના તુ ન ચિત્ત-પ્રસાદ ઇતિ પ્રથમ-સ્કન્ધ એવ પ્રપઞ્ચિતમ્ । કૃત-વેદાન્ત-શાસ્ત્રસ્યાપિ વ્યાસસ્યાપ્રસન્ન-ચિત્તસ્ય શ્રી-નારદોપદિષ્ટયા ભક્ત્યૈવ ચિત્ત-પ્રસાદ-દૃષ્ટેઃ

બલદેવઃ : પ્રસાદે સતિ કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ અસ્ય યોગિનો મનઃ પ્રસાદે સતિ સર્વેષાં પ્રકૃતિ-સંસર્ગ-કૃતાનાં દુઃખાનાં હાનિર્ ઉપજાયતે । પ્રસન્ન-ચેતસઃ સ્વાત્મ-યાથાત્મ્ય-વિષયા બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે સ્થિરા ભવતિ

ભ્ગ્ 2.66
નાસ્તિ બુદ્ધિર્ અયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના ।
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિર્ અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્

શ્રીધરઃ : ઇન્દ્રિય-નિગ્રહસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞતા-સાધનત્વં વ્યતિરેક-મુખેનોપપાદયતિ નાસ્તીતિ । અયુક્તસ્ય અવશી-કૃતેન્દ્રિયસ્ય નાસ્તિ બુદ્ધિઃ । શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાભ્યામ્ આત્મ-વિષયા બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞૈવ નોત્પદ્યતે । કુતસ્ તસ્યાઃ પ્રતિષ્ઠા-વાર્તા । કુત ઇત્ય્ અત્રાહ ન ચેતિ । ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના ધ્યાનમ્ । ભાવનયા હિ બુદ્ધેર્ આત્મનિ પ્રતિષ્ઠા ભવતિ, સા ચ અયુક્તસ્ય યતો નાસ્તિ । ન ચાભાવયતઃ આત્મ-ધ્યાનમ્ અકુર્વતઃ શાન્તિઃ આત્મનિ ચિત્તોપરમઃ । અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્ મોક્ષાનન્દ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઇમમ્ એવાર્થં વ્યતિરેક-મુખેન દ્રઢયતિ નાસ્તીતિ । અયુક્તસ્યાજિત-ચિત્તસ્ય બુદ્ધિર્ આત્મ-વિષયા શ્રવણ-મનનાખ્ય-વેદાન્ત-વિચાર-જન્યા નાસ્તિ નોત્પદ્યતે । તદ્-બુદ્ધ્ય્-અભાવે ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના નિદિધ્યાસનાત્મિકા વિજાતીય-પ્રત્યયાનન્તરિતસજાતીય-પ્રત્યય-પ્રવાહ-રૂપા । સર્વત્ર નઞો ઽસ્તીત્ય્ અનેનાન્વયઃ । ન ચાભાવયત આત્માનં શાન્તિઃ સકાર્યાવિદ્યા-નિવૃત્તિ-રૂપા વેદાન્ત-વાક્ય-જન્યા બ્રહ્માત્મૈક્ય-સાક્ષાત્-કૃતિઃ । અશાન્તસ્યાત્મ-સાક્ષાત્કાર-શૂન્યસ્ય કુતઃ સુખં મોક્ષાનન્દ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ અર્થં વ્યતિરેક-મુખેન દ્રઢયતિ નાસ્તીતિ । અયુક્તસ્યાવશીકૃત-મનસો બુદ્ધિર્ આત્મ-વિષયિણી પ્રજ્ઞા નાસ્તિ । અયુક્તસ્ય તાદૃશ-પ્રજ્ઞા-રહિતસ્ય ભાવના પરમેશ્વર-ધ્યાનં ચ । અભાવયતો ઽકૃત-ધ્યાનસ્ય શાન્તિર્ વિષયોપરમો નાસ્તિ । અશાન્તસ્ય સુખમ્ આત્માનન્દઃ

બલદેવઃ : પૂર્વોક્તમ્ અર્થં વ્યતિરેક-મુખેનાહ અયુક્તસ્યાયોગિનો મદ્-અનિવેશિત-મનસો બુદ્ધિર્ ઉક્ત-લક્ષણા નાસ્તિ ન ભવતિ । અતએવ તસ્ય ભાવના તાદૃગ્-આત્મ-ચિન્તાપિ નાસ્તિ । તાદૃશમ્ આત્માનમ્ અભાવયતઃ શાન્તિર્ વિષય-તૃષ્ણા-નિવૃત્તિર્ નાસ્તિ । અશાન્તસ્ય તત્-તૃષ્ણાકુલસ્ય સુખમ્ સ્વ-પ્રકાશાનન્દાત્માનુભવ-લક્ષણં કુતઃ સ્યાત્

ભ્ગ્ 2.67
ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્ મનો ઽનુવિધીયતે ।
તદ્ અસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્ નાવમ્ ઇવામ્ભસિ

શ્રીધરઃ : નાસ્તિ બુદ્ધિર્ અયુક્તસ્ય [ગીતા 2.66] ઇત્ય્ અત્ર હેતુમ્ આહ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ । ઇન્દ્રિયાણામ્ અવશીકૃતાનાં સ્વૈરં વિષયેષુ ચરતાં મધ્યે યદૈવૈકમ્ ઇન્દ્રિયં મનો ઽનુવિધીયતે ।વશીકૃતં સદ્-ઇન્દ્રિયેણ સહ ગચ્છતિ, તદૈવૈકમ્ ઇન્દ્રિયસ્ય મનસઃ પુરુષસ્ય વા પ્રજ્ઞાં બુદ્ધિં હરતિ વિષય-વિક્ષિપ્તાં કરોતિ । કિમ્ ઉત વક્તવ્યં બહૂનિ પ્રજ્ઞાં હરન્તીતિ । યથા પ્રમત્તસ્ય કર્ણધારસ્ય નાવં વાયુઃ સર્વતઃ પરિભ્રમયતિ તદ્વદ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : અયુક્તસ્ય કુતો નાસ્તિ બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અત આહ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ । ચરતાં સ્વ-વિષયેષુ સ્વ-સ્વ-વિષયેષુ પ્રવર્તમાનાનામ્ અવશીકૃતાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં મધ્યે યદ્ એકમ્ અપીન્દ્રિયમ્ અનુલક્ષ્યીકૃત્ય મનો વિધીયતે પ્રેર્યતે પ્રવર્તતે ઇતિ યાવત્ । કર્મ-કર્તરિ લ-કારઃ । તત્ ઇન્દ્રિયમ્ એકમ્ અપિ મનસાનુસૃતમ્ અસ્ય સાધકસ્ય મનસો વા પ્રજ્ઞામ્ આત્મ-વિષયાં શાસ્ત્રીયાં હરતિ અપનયતિ મનસસ્ તદ્-વિષયાવિષ્ટત્વાત્ । યદૈકમ્ અપીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞાં હરતિ તદા સર્વાણિ હરન્તીતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ તુ સ્પષ્ટઃ । અભ્યસ્યેતિ વાયોર્ નૌકા-હરણ-સામર્થ્યં ન ભુવીતિ સૂચયિતુમ્ અમ્ભસીત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપ્ય્ અમ્ભઃ-સ્થાનીયે મનશ્ ચાઞ્ચલ્યે સત્ય્ એવ પ્રજ્ઞા-હરણ-સામર્થ્યમ્ ઇન્દ્રિયસ્ય ન તુ ભૂ-સ્થાનીયે મનઃ-સ્થૈર્ય ઇતિ સૂચિતમ્

વિશ્વનાથઃ : અયુક્તસ્ય બુદ્ધિર્ નાસ્તીત્ય્ ઉપપાદયતિ ઇન્દ્રિયાણાં સ્વ-સ્વ-વિષયેષુ ચરતાં મધ્યે યન્ મમ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ અનુવિધીયતે । પુંસાં સર્વેન્દ્રિયાનુવર્તિઃ ક્રિયતે, તદ્ એવ મનો ઽસ્ય પ્રજ્ઞાં બુદ્ધિં હરતિ । યથામ્ભસિ નીયમાનાં નાવં પ્રતિકૂલો વાયુઃ

બલદેવઃ : મન્-નિવેશિત-મનસ્કતયેઇન્દ્રિય-નિયમનાભાવે દોષમ્ આહ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ । વિષયેષુ ચરતામ્ અવિજિતાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં મધ્યે યદ્ એકં શ્રોત્રં વા ચક્ષુર્ વાનુલક્ષ્યીકૃત્ય મનો વિધીયતે પ્રવર્તતે, તદ્ એકમ્ એવેન્દ્રિયં મનસાનુગતમ્ અસ્ય પ્રવર્તકસ્ય પ્રજ્ઞાં વિવિક્તાત્મ-વિષયાં હરત્ય્ અપનયતિ મનસસસ્ તદ્-વિષયાકૃષ્ટત્વાત્ । કિં પુનઃ ? સર્વાણિ તાનીતિ । પ્રતિકૂલો વાયુર્ યથામ્ભસિ નીયમાનાં નાવં તદ્વત્

ભ્ગ્ 2.68
તસ્માદ્ યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

શ્રીધરઃ : ઇન્દ્રિય-સંયમસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞત્વે સાધનત્વં ચોક્તમ્ ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇતિ । સાધનત્વોપસંહારે તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા જ્ઞાતવ્યેત્ય્ અર્થઃ । મહાબાહો ! ઇતિ સમ્બોધયન્ વૈરિ-નિગ્રહે સમર્થસ્ય તવાત્રાપિ સામર્થ્યં ભવેદ્ ઇતિ સૂચયતિ

મધુસૂદનઃ : હિ યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇતિ । સર્વશઃ સર્વાણિ સમનસ્કાનિ । હે મહાબાહો ઇતિ સમ્બોધયન્ સર્વ-શત્રુ-નિવારણ-ક્ષમત્વાદ્ ઇન્દ્રિય-શત્રુ-નિવારણે ઽપિ ત્વં ક્ષમો ઽસીતિ સૂચયતિ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્ । તસ્યેતિ સિદ્ધસ્ય સાધકસ્ય ચ પરામર્શઃ । ઇન્દ્રિય-સંયમસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞં પ્રતિ લક્ષણત્વસ્ય મુમુક્ષું પ્રતિ પ્રજ્ઞા-સાધનત્વસ્ય ચોપસંહરણીયત્વાત્

વિશ્વનાથઃ : યસ્ય નિગૃહીત-મનસઃ । હે મહા-બાહો ! ઇતિ યથા શત્રૂન્ નિગૃહ્ણાસિ, તથા મનો ઽપિ નિગૃહાણેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્ય મન્-નિષ્ઠ-મનસઃ પ્રતિષ્ઠિતાત્મ-નિષ્ઠા ભવતિ । હે મહાબાહો ઇતિ યથા રિપૂન્ નિગૃહ્ણાસિ તથેન્દ્રિયાણિ નિગૃહાણેત્ય્ અર્થઃ । એભિઃ શ્લોકૈર્ ભગવન્-નિવિષ્ટતયેન્દ્રિય-વિજયઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય સિદ્ધસ્ય સ્વાભાવિકઃ । સાધકસ્ય તુ સાધન-ભૂત ઇતિ બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 2.69
યા નિશા સર્વ-ભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ

શ્રીધરઃ : નનુ ન કશ્ચિદ્ અપિ પ્રસુપ્ત ઇવ દર્શનાદિ-વ્યાપાર-શૂન્યઃ સર્વાત્મના નિગૃહીતેન્દ્રિયો લોકે દૃશ્યતે । અતો ઽસક્તાવિતમ્ ઇદં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યા નિશેતિ । સર્વેષાં ભૂતાનાં યા નિશા । નિશેવ નિશા આત્મ-નિષ્ઠા । અજ્ઞાન-ધ્વાન્તાવૃત-મતીનાં તસ્યાં દર્શનાદિ-વ્યાપારાભાવાત્ । તસ્યાં આત્મ-નિષ્ઠાયાં સંયમી નિગૃહીતેન્દ્રિયો જાગ્રતિ પ્રબુધ્યન્તે । સાત્મ-તત્ત્વં પશ્યતો મુનેર્ નિશા । તસ્યાં દર્શનાદિ-વ્યાપારસ્ તસ્ય નાસ્તિ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - યથા દિવાન્ધાનામ્ ઉલુકાદીનાં રાત્રાવ્ એવ દર્શનં ન તુ દિવસે । એવં બ્રહ્મજ્ઞસ્યોન્મીલિતાક્ષસ્યાપિ બ્રહ્મણ્ય્ એવ દૃષ્ટિઃ
। ન તુ વિષયેષુ । અતો નાસમ્ભાવિતમ્ ઇદં લક્ષણમ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં મુમુક્ષુણા પ્રજ્ઞા-સ્થૈર્યાય પ્રયત્ન-પૂર્વકમ્ ઇન્દ્રિય-સંયમઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ ઉક્તં સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય તુ સ્વતઃ સિદ્ધ એવ સર્વેન્દ્રિય-સંયમ ઇત્ય્ આહ યા નિશેતિ । યા વેદાન્ત-વાક્ય-જનિત-સાક્ષાત્કાર-રૂપાહં બ્રહ્માસ્મીતિ પ્રજ્ઞા સર્વ-ભૂતાનામ્ અજ્ઞાનાં નિશેવ નિશા તાન્ પ્રત્ય્ અપ્રકાશ-રૂપત્વાત્ । તસ્યાં બ્રહ્મ-વિદ્યા-લક્ષણાયાં સર્વ-ભૂત-નિશાયાં જાગર્તિ અજ્ઞાન-નિદ્રાયાઃ પ્રબુદ્ધઃ સન્ સાવધાનો વર્તતે સંયમીન્દ્રિય-સંયમવાન્ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્યાં તુ દ્વૈત-દર્શન-લક્ષણાયામ્ અવિદ્યા-નિદ્રાયાં પ્રસુપ્તાન્ય્ એવ ભૂતાનિ જાગ્રતિ સ્વપ્નવદ્
વ્યવહરન્તિ સા નિશા ન પ્રકાશત આત્મ-તત્ત્વં પશ્યતો ઽપરોક્ષતયા મુનેઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય । યાવદ્ ધિ ન પ્રબુધ્યતે તાવદ્ એવ સ્વપ્ન-દર્શનં બોધ્ય-પર્યન્તત્વાદ્ ભ્રમસ્ય તત્ત્વ-જ્ઞાન-કાલે તુ ન ભ્રમ-નિમિત્તઃ કશ્ચિદ્ વ્યવહારઃ । તદ્ ઉક્તં વાર્તિક-કારૈઃ -
કારક-વ્યવહારે હિ શુદ્ધં વસ્તુ ન વીક્ષ્યન્તે ।
શુદ્ધે વસ્તુનિ સિદ્ધે ચ કારક-વ્યાપૃતિસ્ તથા ॥
કાકોલૂક-નિશેવાયં સંસારો ઽજ્ઞાત્મ-વેદિનોઃ ।
યા નિશા સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ અવોચત્ સ્વયં હરિઃ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ યસ્ય વિપરીત-દર્શનં તસ્ય ન વસ્તુ-દર્શનં વિપરીત-દર્શનસ્ય વસ્ત્વ્-અદર્શન-જન્યત્વાત્ । યસ્ય ચ વસ્તુ-દર્શનં તસ્ય ન વિપરીત-દર્શનં વિપરીત-દર્શન-કારણસ્ય વસ્ત્વ્-અદર્શનસ્ય વસ્તુ-દર્શનેન બાધિતત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ - યત્ર વા અન્યદ્ ઇવ સ્યાત્ તત્રાન્યો ઽન્યત્ પશ્યેત્ । યત્ર સ્વસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કં પશ્યેત્ ॥ ઇતિ વિદ્યાવિદ્યયોર્ વ્યવસ્થામ્ આહ । યથા કાકસ્ય રાત્ર્ય્-અન્ધસ્ય દિનમ્ ઉલૂકસ્ય દિવાન્ધસ્ય નિશા રાત્રૌ પશ્યતશ્ ચોલૂકસ્ય યદ્ દિનં રાત્રિર્ એવ સા કાકસ્યેતિ મહદ્ આશ્ચર્યમ્ એતત્ । અતસ્ તત્ત્વ-દર્શિભિઃ કથમ્ આવિદ્યક-ક્રિયા-કારકાદિ-વ્યવહારઃ સ્યાદ્ ઇતિ સ્વતઃ સિદ્ધ એવ તસ્યેન્દ્રિય-સંયમ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય તુ સ્વતઃ-સિદ્ધ એવ સર્વેન્દ્રિય-નિગ્રહ ઇત્ય્ આહ યેતિ । બુદ્ધિર્ હિ દ્વિવિધા ભવતિ આત્મ-પ્રવણા વિષય-પ્રવણા ચ । તત્ર યા આત્મ-પ્રવણા બુદ્ધિઃ સા સર્વ-ભૂતાનાં નિશા । નિશાયાં કિં કિં સ્યાદ્ ઇતિ તસ્યાં સ્વપન્તો જના યથા ન જાનન્તિ, તથૈવ આત્મ-પ્રવણ-બુદ્ધૌ પ્રાપ્યમાણં વસ્તુ સર્વ-ભૂતાનિ ન જાનન્તિ । કિન્તુ તસ્યાં સંયમી સ્થિત-પ્રજ્ઞો જાગર્તિ । ન તુ સ્વપિતિ । અત આત્મ-બુદ્ધિ-નિષ્ઠમ્ આનન્દં સાક્ષાદ્ અનુભવતિ । યસ્યાં વિષય-પ્રવણાયાં બુદ્ધૌ ભૂતાનિ જાગ્રતિ, તન્-નિષ્ઠં વિષય-સુખ-શોક-મોહાદિકં સાક્ષાદ્ અનુભવન્તિ ન તુ તત્ર
સ્વપન્તિ । સા મુનેઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય નિશા તન્-નિષ્ઠં કિમ્ અપિ નાનુભવતિ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિન્તુ પશ્યતઃ સાંસારિકાનાં સુખ-દુઃખ-પ્રદાન્ વિષયાન્ તત્રૌદાસીન્યેનાવલોકયતઃ સ્વભોગ્યાન્ વિષયાન્ અપિ યથોચિતં નિર્લેપમ્ આદદાનસ્યેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : સાધકાવસ્થસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યેન્દ્રિય-સંયમઃ પ્રયત્ન-સાધ્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સિદ્ધાવસ્થસ્ય તુ તસ્ય તન્-નિયમઃ સ્વાભાવિક ઇત્ય્ આહ યા નિશેતિ । વિવિક્તાત્મ-નિષ્ઠા વિષય-નિષ્ઠા ચેતિ બુદ્ધિર્ દ્વિવિધા । યાત્મ-નિષ્ઠા બુદ્ધિઃ સર્વ-ભૂતાનાં નિશા-રૂપકેણોપમાત્ર વ્યજ્યતે રાત્રિ-તુલ્યા તદ્વદ્ અપ્રકાશિકા । રાત્રાવ્ ઇવાત્મ-નિષ્ઠાયાં બુદ્ધૌ સ્વપન્તો જનાસ્ તલ્-લભ્યમ્ આત્માનં સર્વે નાનુભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । સંયમી જિતેન્દ્રિયસ્ તુ તસ્યાં જાગર્તિ ન તુ સ્વપિતિ । તયા લભ્યમ્ આત્માનમ્ અનુભવતીત્ય્ અર્થઃ । યસ્યાં વિષ્ય-નિષ્ઠાયાં બુદ્ધૌ ભૂતાનિઓ જાગ્રતિ વિષય-ભોગાન્ અનુભવન્તિ ન તુ
તત્ર સ્વપન્તિ સા મુનેઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય નિશા । તસ્ય વિષય-ભોગાપ્રકાશિકેત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશસ્યેત્ય્ આહ પશ્યત ઇતિ । આત્માનં સાક્ષાદ્ અનુભવતઃ પ્રારબ્ધઆકૃષ્ટાન્ વિષયાન્ અપ્ય્ ઔદાસીન્યેન ભુઞ્જાનસ્ય ચેત્ય્ અર્થઃ । નર્તકી-મૂર્ધ-ઘટાવધાન-ન્યાયેનાત્મ-દૃષ્ટેર્ ન તદ્-અન્ય-રસ-ગ્રહ ઇતિ ભાવઃ ।
ભ્ગ્ 2.70
આપૂર્યમાણમ્ અચલ-પ્રતિષ્ઠં
સમુદ્રમ્ આપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।
તદ્વત્ કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે
સ શાન્તિમ્ આપ્નોતિ ન કામ-કામી

શ્રીધરઃ : નનુ વિષયેષુ દૃષ્ટ્ય્-અભાવે કથમ્ અસૌ તાન્ ભુઙ્ક્તે ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ આપૂર્યમાણમ્ ઇતિ । નાના-નદ-નદીન્ભિર્ આપૂર્યમાણમ્ અપિ અચલ-પ્રતિષ્ઠમ્ અનતિક્રાન્ત-મર્યાદમ્ એવ સમુદ્રં પુનર્ અપિ અન્યા આપો યથા પ્રવિશન્તિ તથા કામા વિષયા યં મુનિમ્ અન્તર્-દૃષ્ટિં ભોગૈર્ અવિક્રિયમાણમ્ એવ પ્રારબ્ધ-કર્મભિર્ આક્ષિપ્તાઃ સન્તઃ પ્રવિશન્તિ સ શાન્તિમ્ કૈવલ્યં પ્રાપ્નોતિ । ન તુ કામ-કામી ભોગ-કામના-શીલઃ

મધુસૂદનઃ : એતાદૃશસ્ય સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય સર્વ-વિક્ષેપ-શાન્તિર્ અપ્ય્ અર્થ-સિદ્ધેતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ આહ આપૂર્યમાણમ્ ઇતિ । સર્વાભિર્ નદીભિર્ આપૂર્યમાણં સન્તં વૃષ્ટ્ય્-આદિ-પ્રભવા અપિ સર્વા આપઃ સમુદ્રં પ્રવિશન્તિ । કીદૃશમ્ અચલ-પ્રતિષ્ઠમ્ અનતિક્રાન્ત-મર્યાદમ્ । અચલાનાં મૈનાકાદીનાં પ્રતિષ્ઠા યસ્મિન્ન્ ઇતિ વા ગામ્ભીર્યાતિશય ઉક્તઃ । યદ્વદ્ યેન પ્રકારેણ નિર્વિકારત્વેન તદ્વત્ તેનૈવ નિર્વિકારત્વ-પ્રકારેણ યં સ્થિત-પ્રજ્ઞં નિર્વિકારમ્ એવ સન્તં કામા અજ્ઞૈર્ લોકૈઃ કામ્યમાનાઃ શબ્દાદ્યાઃ સર્વે વિષયા અવર્જનીયતયા પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાત્ પ્રવિશન્તિ ન તુ વિકર્તું શક્નુવન્તિ સ મહા-સમુદ્ર-સ્થાનીયઃ
સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ શાન્તિં સર્વ-લૌકિકાલૌકિક-કર્મ-વિક્ષેપ-નિવૃત્તિં બાધિતાનુવૃત્તાવિદ્યા-કાર્ય-નિવૃત્તિં ચાપ્નોતિ જ્ઞાન-બલેન । ન કામ-કામી કામાન્ વિષયાન્ કામયિતું શીલં યસ્ય સ કામ-કામ્ય્ અજ્ઞઃ શાન્તિં સમાખ્યાતાં નાપ્નોતિ । અપિ તુ સર્વદા લૌકિકાલૌકિક-કર્મ-વિક્ષેપેણ મહતિ ક્લેશાર્ણવે મગ્નો ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ । એતેન જ્ઞાનિન એવ ફલ-ભૂતો વિદ્વત્-સંન્યાસસ્ તસ્યૈવ ચ સર્વ-વિક્ષેપ-નિવૃત્તિ-રૂપા જીવન્-મુક્તિર્ દૈવાદ્ધ્નીન-વિષય-ભોગે ઽપિ નિર્વિકારતેત્ય્-આદિકમ્ ઉક્તં વેદિતવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : વિષય-ગ્રહણે ક્ષોભ-રાહિત્યમ્ એવ નિર્લેપેત્ય્ આહ આપૂર્યમાણમ્ ઇતિ । યથા વર્ષાસુ ઇતસ્ તતઃ નાદેયા આપઃ સમુદ્રં પ્રવિશન્તિ કીદૃશમ્ । આ ઈષદ્ અપિ આપૂર્યમાણમ્ તાવતીભિર્ અપ્ય્ અદ્ભિઃ પૂરયિતું ન શક્યમ્ । અચલ-પ્રતિષ્ઠમ્ અનતિક્રાન્ત-મર્યાદં તદ્વદ્ એવ કામા વિષયા યં પ્રવિશન્તિ ભોગ્યત્વેનાયાન્તિ । યથા અપાં પ્રવેશે અપ્રવેશે વા સમુદ્રો ન કમ્ અપિ વિશેષમ્ આપદ્યતે । એવમ્ એવ યઃ કામાનાં ભોગે અભોગે ચ ક્ષોભ-રહિત એવ સ્યાત્ સ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ । શાન્તિં જ્ઞાનમ્

બલદેવઃ : ઉક્તં ભાવં સ્ફુટયન્ન્ આહ આપૂર્યેતિ । સ્વરૂપેણૈવાપૂર્યમાણં તથાપ્ય્ અચલ-પ્રતિષ્ઠમ્ અનુલ્લઙ્ઘિત-વેલં સમુદ્રં યથાપો ઽન્યા વર્ષોદ્ભવા નદ્યઃ પ્રવિશન્તિ, ન તુ તત્ર કિઞ્ચિદ્ વિશેષં શક્નુવન્તિ કર્તું, તદ્વત્ સર્વે કામાઃ પ્રારબ્ધાકૃષ્ટા વિષયા યં પ્રવિશન્તિ ન તુ વિકર્તું પ્રભવન્તિ સ શાન્તિમ્ આપ્નોતિ । શબ્દાદિષુ તદ્ ઇન્દ્રિય-ગોચરેષ્વ્ અપિ સત્ સ્વાત્માનન્દાનુભવ-તૃપ્તૈર્ વિકાર-લેશમ્ અપ્ય્ અવિન્દન્ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । યઃ કામ-કામી વિષય-લિપ્સુઃ સ તૂક્ત-લક્ષણાં શાન્તિં નાપ્નોતિ

ભ્ગ્ 2.71
વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ ।
નિર્મમો નિરહંકારઃ સ શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ વિહાયેતિ । પ્રાપ્તાન્ કામાન્ વિહાય ત્યક્ત્વોપેક્ષ્ય અપ્રાપ્તેષુ ચ નિઃસ્પૃહઃ યતો નિરહઙ્કારો ઽતએવ તદ્-ભોગ-સાધનેષુ નિર્મમઃ સન્ન્ અન્તર્-દૃષ્ટિર્ ભૂત્વા યશ્ ચરતિ પ્રારબ્ધ-વશેન ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે । યત્ર કુત્રાપિ ગચ્છતિ વા । સ શાન્તિમ્ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ વિહાયેતિ । પ્રાપ્તાન્ અપિ સર્વાન્ બાહ્યાન્ ગૃહ-ક્ષેત્રાદીનાન્તરાન્ મનોરાજ્ય-રૂપાન્ વાસના-માત્ર-રૂપાંશ્ ચ પથિ ગચ્છંસ્ તૃણ-સ્પર્શ-રૂપાન્ કામાંસ્ ત્રિવિધાન્ વિહાયોપેક્ષ્ય શરીર-જીવન-માત્રે ઽપિ નિસ્પૃહઃ સન્ । યતો નિરહઙ્કાર શરીરેન્દ્રિયાદાવ્ અયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અભિમાન-શૂન્યઃ । વિદ્યાવત્ત્વાદિ-નિમિત્તાત્મ-સમ્ભાવના-રહિત ઇતિ વા । અતો નિર્મમઃ શરીર-યાત્રા-માત્રાર્થે ઽપિ પ્રારબ્ધ-કર્માક્ષિપ્તે કૌપીનાચ્છાદનાદૌ મમેદમ્ ઇત્ય્ અભિમાન-વર્જિતઃ સન્ યઃ પુમાંશ્ ચરતિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશેન ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે યાદૃચ્છિકતયા યત્ર ક્વાપિ ગચ્છતીતિ વા । સ એવંભૂતઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞઃ શાન્તિં
સર્વ-સંસાર-દુઃખોપરમ-લક્ષણામ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્તિમ્ અધિગચ્છતિ જ્ઞાન-બલેન પ્રાપ્નોતિ । તદ્ એતદ્ ઈદૃશં વ્રજનં સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્યેતિ ચતુર્થ-પ્રશ્નસ્યોત્તરં પરિસમાપ્તમ્

વિશ્વનાથઃ : કશ્ચિત્ તુ કામેષુ અવિશ્વસન્ નૈવ તાન્ ભુઙ્ક્તે ઇત્ય્ આહ । વિહાયેતિ નિરહઙ્કારો નિર્મમ ઇતિ દેહ-દૈહિકેષુ અહંતા-મમતા-શૂન્યઃ

બલદેવઃ : વિહાયેતિ । પ્રાપ્તાન્ કામાન્ વિષયાન્ સર્વાન્ વિહાય શરીરોપજીવન-માત્રે ઽપિ નિર્મમો મમ્તા-શૂન્યઃ નિરહઙ્કારો ઽનાત્મનિ શરીરે આત્માભિમાન-શૂન્યશ્ ચરતિ તદ્-ઉપજીવન-માત્રં ભક્ષયતિ યત્ર ક્વાપિ ગચ્છતિ વા સ શાન્તિં લભતે ઇતિ વ્રજેત કિમ્ ઇત્ય્ અસ્યોત્તરમ્

ભ્ગ્ 2.72
એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ ।
સ્થિત્વાસ્યામ્ અન્ત-કાલે ઽપિ બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ

શ્રીધરઃ : ઉક્તાં જ્ઞાન-નિષ્ઠાં સ્તુવન્ન્ ઉપસંહરતિ એષેતિ । બ્રાહ્મી સ્થિતિર્ બ્રહ્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા । એષૈવંવિધા । એનાં પરમેશ્વરારાધનેન વિશુદ્ધાન્તઃકરણઃ પુમાન્ પ્રાપ્ય ન વિમુહ્યતિ । પુનઃ સંસાર-મોહં ન પ્રાપ્નોતિ । યતો ઽન્ત-કાલે મૃત્યુ-સમયે ઽપ્ય્ અસ્યાં લક્ષ-માત્રમ્ અપિ સ્થિત્વા બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ બ્રહ્મણિ નિર્વાણં લયમ્ ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । કિં પુનર્ વક્તવ્યં બાલ્યમ્ આરભ્ય સ્થિત્વા પ્રાપ્નોતીતિ