ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 147

બલદેવ : એવં પૃષ્ટો ભગવાન્ ઉવાચ કામ્યાનામ્ ઇતિ । પુત્ર-કામો યજેત સ્વર્ગ-કામો યજેત ઇત્ય્ એવં કામોપનિબન્ધેન વિહિતાનાં પુત્રેષ્ટિ-જ્યોતિષ્ટોમાદીનાં કર્મણાં ન્યાસં સ્વરૂપેણત્યાગં કવયઃ પણ્ડિતાઃ સન્ન્યાસં વિદુર્ ન તુ નિત્યાનામ્ અગ્નિહોત્રાદીનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તેષુ વિચક્ષણાસ્ તુ સર્વેષાં કામ્યાનાં નિત્યાનાં ચ કર્મણાં ફલ-ત્યાગમ્ એવ, ન તુ સ્વરૂપતસ્ ત્યાગં સન્ન્યાસ-લક્ષણં ત્યાગં પ્રાહુઃ । નિત્ય-કર્મણાં ચ ફલમ્ અસ્તિ - કર્મણાં પિતૃ-લોકો ધર્મેણ પાપમ્ અપનુદતિ ઇત્ય્ આદિ શ્રવણાત્ ।
યદ્યપિ અહરહઃ સન્ધ્યામ્ ઉપાસીત, યાવજ્-જીવનમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ ઇત્ય્ આદૌ, પુત્ર-કામો યજેત ઇત્ય્ આદાવ્ ઇવ ફલ-વિશેષો ન શ્રુતયસ્ તથાપિ વિશ્વજિતા યજેત ઇત્ય્ આદાવ્ ઇવ વિધિઃ કિઞ્ચિત્ ફલમ્ આક્ષિપેદ્ એવ । ઇતરથા પુરુષ-પ્રવૃત્ત્ય્-અનુપપત્તેર્ દુષ્પરિહરતાપત્તિઃ । તથા ચ કામ્ય-કર્મણાં સ્વરૂપતસ્ ત્યાગો, નિત્ય-કર્મણાં તુ ફલ-ત્યાગઃ સન્ન્યાસ-શબ્દાર્થઃ । સર્વેષાં કર્મણાં ફલેચ્છાં ત્યક્ત્વાનુષ્ઠાનં ખલુ ત્યાગ-શબ્દાર્થઃ । પૂર્વોક્ત-રીત્યા જ્ઞાનોદય-ફલસ્ય સત્ત્વાદ્ અપ્રવૃત્તેર્ દુષ્પરિહરત્વં પ્રત્યુક્તમ્

ભ્ગ્ 18.3
ત્યાજ્યં દોષવદ્ ઇત્ય્ એકે કર્મ પ્રાહુર્ મનીષિણઃ ।
યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમ્ ઇતિ ચાપરે

શ્રીધર : અવિદુષઃ ફલ-ત્યાગ-માત્રમ્ એવ ત્યાગ-શબ્દાર્થઃ । ન કર્મ-ત્યાગ ઇતિ । એતદ્ એવ મતાન્તર-નિરાસેન દૃઢીકર્તું મત-ભેદં દર્શયતિ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ । દોષવદ્ ધિંસાદિ-દોષકત્વેન કેવલં બન્ધકમ્ ઇતિ હેતોઃ સર્વેષામ્ અપિ કર્મ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ એકે સાઙ્ખ્યાઃ પ્રાહુર્ મનીષિણ ઇતિ । અસ્યાયં ભાવઃ - મા હિંસ્યાત્ સર્વ-ભૂતાનીતિ નિષેધઃ પુરુષસ્યાનર્થ-હેતુર્ હિંસા ઇત્ય્ આહ । અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભેતેત્ય્ આદિ-પ્રાકરણિકો વિધિસ્ તુ હિંસાયાઃ ક્રતૂપકારકત્વમ્ આહ । અતો ભિન્ન-વિષયકત્વેન સામાન્ય-વિશેષ-ન્યાયાગોચરત્વાદ્ વાધ્યવાધકતા
નાસ્તિ । દ્રવ્ય-સાધ્યેષુ ચ સર્વેષ્વ્ અપિ કર્મસુ હિંસાદેઃ સમ્ભવાત્ સર્વમ્ અપિ કર્મ ત્યાજ્યમ્ એવેતિ । તદ્ ઉક્તં - દૃષ્ટવદ્ આનુશ્રવિકઃ સ હ્ય્ અવિશુદ્ધિ-ક્ષયાતિશય-યુક્ત ઇતિ । અસ્યાર્થઃ ગુરુ-પાઠાદ્ અનુશ્રૂયત ઇતિ અનુશ્રવો વેદઃ । તદ્ બોધિત ઉપાયો જ્યોતિષ્ઠોમાદિર્ આનુશ્રવિકઃ । તત્રાવિશુદ્ધિર્ હિંસા । તથા ક્ષયો વિનાશઃ । અગ્નિહોત્ર-જ્યોતિષ્ઠોમાદિ-જન્યેષુ સ્વર્ગેષુ તારતમ્યં ચ વર્તતે । પરોત્કર્ષસ્ તુ સર્વાન્ દુઃખીકરોતિ ।
અપરે તુ મીમાંસકા યજ્ઞાદિકં કર્મ ન ત્યાજ્યમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ । અયં ભાવઃ ક્રત્વ્-અર્થાપિ સતીયં હિંસા પુરુષેણ કર્તવ્યા । સા ચાન્યોદ્દેશેનાપિ કૃતા પુરુષસ્ય પ્રત્યવાય-હેતુર્ એવ । યથા હિ વિધિર્ વિધેયસ્ય તદ્-ઉદ્દેશ્યેનાનુષ્ઠાનં વિધત્તે । તાદર્થ્ય-લક્ષણત્વાચ્ છેષત્વસ્ય । ન ત્વ્ એવં નિષેધો નિષેધસ્ય તાદર્થ્યમ્ અપેક્ષતે પ્રાપ્તિ-માત્રાપેક્ષિતત્વાત્ । અન્યથાજ્ઞાન-પ્રમાદાદિ-કૃતે દોષાભાવ-પ્રસઙ્ગાત્ । તદ્ એવં સમાન-વિષયકત્વેન સામાન્ય-શાસ્ત્રસ્ય વિશેષેણ બાધાન્ નાસ્તિ દોષવત્ત્વમ્ । અતો નિત્યં યજ્ઞાદિ-કર્મ ન ત્યાજ્યમ્ ઇતિ । અનેન વિધિ-નિષેધયોઃ
સમાન-બલતા બાધ્યતે સામાન્ય-વિશેષ-ન્યાયં સમ્પાદયિતુમ્

વિશ્વનાથ : ત્યાગે પુનર્ અપિ મત-ભેદમ્ ઉપક્ષિપતિ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ । દોષવત્ હિંસાદિ-દોષવત્ત્વાત્ કર્મ સ્વરૂપત એવ ત્યાજ્યામ્ ઇત્ય્ એકે સાઙ્ખ્યાઃ । પરે મીમાંસકા યજ્ઞાદિકં કર્મ શાસ્ત્રે વિહિતત્વાન્ ન ત્યાજ્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ

બલદેવ : ત્યાગે પુનર્ અપિ મત-ભેદમ્ આહ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ । એકે મનીષિણો દોષવત્ ન હિંસ્યાત્ સર્વ-ભૂતાનીતિ શ્રુતિ-નિદર્શિનઃ કાપિલાઃ કર્મ-દોષવત્ પશુ-હિંસાદિ-દોષ-યુક્તં ભવત્ય્ અતસ્ ત્યાજ્યં સ્વરૂપતો હેયમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભેતેતિ શ્રુતિસ્ તુ હિંસાયાઃ ક્રત્વ્-અઙ્ગત્વમ્ આહ ત્વ્ અનર્થ-હેતુત્વં તસ્યા નિવારયતિ । તથા ચ દ્રવ્ય-સાધ્યત્વેન હિંસાયાઃ સમ્ભવાત્ । સર્વં કર્મ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ । અપરે જૈમિનીયાસ્ તુ યજ્ઞાદિકર્મ ન ત્યાજ્યં તસ્ય વેદ-વિહિતત્વેન નિર્દોષત્વાદ્ ઇત્ય્ આહુઃ - યદ્યપિ હિંસાનુગ્રહાત્મકં કર્મ તથાપિ તસ્ય વેદેન ધર્મત્વાભિધાનાન્
ન દોષવત્ત્વમ્ અતઃ કાર્યમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । ન હિંસ્યાત્ ઇતિ સામાન્યતો નિષેધસ્ તુ ક્રતોર્ અન્યત્ર તસ્યાઃ પાપતામ્ આહેતિ ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્

ભ્ગ્ 18.4
નિશ્ચયં શૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ ।
ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધઃ સંપ્રકીર્તિતઃ

શ્રીધર : એવં મત-ભેદમ્ ઉપન્યસ્ય સ્વમતં કથયિતુમ્ આહ નિશ્ચયમ્ ઇતિ । તત્રૈવં વિપ્રતિપન્ને ત્યાગે નિશ્ચયં યે વચનાત્ શૃણુ । ત્યાગસ્ય લોક-પ્રસિદ્ધત્વાત્ કિમ્ અત્ર શ્રોતવ્ય્મ્ ઇતિ માવમંસ્થા ઇત્ય્ આહ હે પુરુષ-વ્યાઘ્ર પુરુષ-શ્રેષ્ઠ । ત્યાગો ઽયં દુર્બોધઃ । હિ યસ્માદ્ અયં કર્મ-ત્યાગસ્ તત્ત્વવિધ્બિસ્ તામસાદિ-ભેદેન ત્રિવિધઃ સમ્યગ્-વિવેકેન પ્રકીર્તિતઃ । ત્રૈવિધ્યં ચ નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણ ઇત્ય્ આદિના વક્ષ્યતિ

વિશ્વનાથ : સ્વમતમ્ આહ નિશ્ચયમ્ ઇતિ । ત્રિવિધઃ સાત્ત્વિકો રાજસસ્ તામસશ્ ચેતિ । અત્ર ત્યાગસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ ઉક્ત્રમ્ય નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે । મોહાત્ તસ્ય પરિત્યાગસ્ તામસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ઇતિ તસ્ય એવ તામસ-ભેદૈઃ સન્ન્યાસ-શબ્દ-પ્રયોગાદ્ ભગવન્-મતે ત્યાગ-સન્ન્યાસ-શબ્દયોર્ ઐક્યાર્થમ્ એવેત્ય્ અવગમ્યતે

બલદેવ : એવં મત-ભેદમ્ ઉપવર્ણ્ય સ્વમતમ્ આહ નિશ્ચયમ્ ઇતિ । મત-ભેદ-ગ્રસ્તે ત્યાગે મે પરમેશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય નિશ્ચયં શૃણુ । નનુ ત્યાગસ્ય ખ્યાતત્વાત્ તત્ર શ્રોતવ્યં કિમ્ અસ્તિ । તત્રાહ ત્યાગો હીતિ । હિ યતસ્ ત્યાગસ્ તામસાદિ-ભેદેન વિજ્ઞૈસ્ ત્રિવિધઃ સમ્પ્રકીર્તિતો વિવિચ્યોક્તઃ । તથા ચ દુર્બોધો ઽસૌ શ્રોતવ્ય ઇતિ ત્યાગ-ત્રૈવિધ્યમ્ । નિયતસ્ય તુ ઇત્ય્ આદિભિર્ અગ્રે વાચ્યમ્

ભ્ગ્ 18.5
યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમ્ એવ તત્ ।
યજ્ઞો દાનં તપશ્ ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્

શ્રીધર : પ્રથમં તાવન્ નિશ્ચયમ્ આહ યજ્ઞેતિ દ્વાભ્યામ્ । મનીષિણાં વિવેકિનાં પાવનાનિ ચિત્ત-શુદ્ધિ-કરાણિ

વિશ્વનાથ : કામ્યાનામ્ અપિ મધ્યે ભગવન્-મતે સાત્ત્વિકાનિ યજ્ઞ-દાન-તપાંસિ ફલાકાઙ્ક્ષા-રહિતૈઃ કર્તવ્યાનીત્ય્ આહ યજ્ઞાદિકં કર્તવ્યમ્ એવ । તત્ર હેતુઃ પાવનાનીતિ ચિત્ત-શુદ્ધિકરત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ : પ્રથમં તસ્મિન્ સ્વનિશ્ચયમ્ આહ યજ્ઞેતિ દ્વાભ્યામ્ । યજ્ઞાદીનિ મનીષિણાં કાર્યાણ્ય્ એવ ન ત્યાજ્યાનિ યદ્ અમૂનિ વિષ-તન્તુવદ્ અન્તરભ્યુદિત-જ્ઞાન-દ્વારા પાવનાનિ સંસૃતિ-દોષ-વિનાશકાનિ ભવન્તિ

ભ્ગ્ 18.6
એતાન્ય્ અપિ તુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ ।
કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમ્ ઉત્તમમ્

શ્રીધર : યેન પ્રકારેણ કૃતાન્ય્ એતાનિ પાવનાનિ ભવન્તિ તં પ્રકારં દર્શયન્ન્ આહ એતાનીતિ । યાનિ યજ્ઞાદીનિ કર્માણિ મયા પાવનાનીત્ય્ ઉક્તમ્ એતાન્ય્ અપ્ય્ એવ કર્તવ્યાનિ । કથમ્? સઙ્ગં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ત્યક્ત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરારાધન્તયા કર્તવ્યાનીતિ । ફલાનિ ચ ત્યક્ત્વા કર્તવ્યાનિ ઇતિ ચ મે મતં નિશ્ચિતમ્ । અત એવોત્તમમ્

વિશ્વનાથ : યેન પ્રકારેણ કૃતાન્ય્ એતાનિ પાવનાનિ ભવન્તિ તં પ્રકારં દર્શયતિ એતાન્ય્ અપીતિ । સઙ્ગં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ફલાભિસન્ધિં ચ । ફલાભિસન્ધિ-કર્તૃત્વાભિનિવેશયોસ્ ત્યાગ એવ ત્યાગઃ સન્ન્યાસશ્ ચોચ્યત ઇત્ય્ ભાવઃ

બલદેવ : યજ્ઞાદીનાં પાવનતા-પ્રકારમ્ આહ એતાન્ય્ અપીતિ । સઙ્ગં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ફલાનિ ચ પ્રતિપઓક્તાનિ પિતૃ-લોકાદીનિ ચ સર્વાણિ ત્યક્ત્વા કેવલમ્ ઈશ્વરાર્ચન-ધિયા કર્તવ્યાનીતિ મે મયા નિશ્ચિતમ્ અત ઉત્તમમ્ ઇદં મતમ્ । કર્તૃત્વાભિનિવેશ-ત્યાગસ્યાપિ પ્રવેશાત્ પાર્થ-સારથેર્ મતં વરીયઃ

ભ્ગ્ 18.7
નિયતસ્ય તુ સંન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે ।
મોહાત્ તસ્ય પરિત્યાગસ્ તામસઃ પરિકીર્તિતઃ

શ્રીધર : પ્રતિજ્ઞાતં ત્યાગસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ ઇદાનીં દર્શયતિ નિયતસ્યેતિ ત્રિભિઃ । કામ્યસ્ય કર્મણો બન્ધકત્વાત્ સન્ન્યાસો યુક્તમ્ । નિયતસ્ય તુ નિત્યસ્ય પુનઃ કર્મણઃ સન્ન્યાસસ્ ત્યાગો નોપપદ્યતે । સત્ત્વ-શુદ્ધિ-દ્વારા મોક્ષ-હેતુત્વાત્ । અતસ્ તસ્ય પરિત્યાગ ઉપાદેયત્વે ઽપિ ત્યાજ્યમ્ ઇત્ય્ એવં લક્ષણાન્ મોહાદ્ એવ ભવેત્ । સ ચ મોહસ્ય તામસત્વાત્ તામસઃ પરિકીર્તિતઃ

વિશ્વનાથ : પ્રક્રાન્તસ્ય ત્રિવિધ-ત્યાગસ્ય તામસં ભેદમ્ આહ નિયતસ્ય નિત્યસ્ય । મોહાત્ શાસ્ત્ર-તાત્પર્યાજ્ઞાનાત્ । સન્ન્યાસી કામ્ય-કર્મણ્ય્ આવશ્યકત્વાભાવાત્ પરિત્યજતુ નામ, નિત્યસ્ય તુ કર્મણસ્ ત્યાગો નોપપદ્યતે ઇતિ તુ શબ્દાર્થઃ । મોહાદ્ અજ્ઞાનાત્ । તામસ ઇતિ તામસ-ત્યાગસ્ય ફલમ્ અજ્ઞાન-પ્રાપ્તિર્ એવ । ન ત્વ્ અભીપ્સિત-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવ : પ્રતિજ્ઞાતં ત્યાગ-ત્રૈવિધ્યમ્ આહ નિયતસ્યેતિ ત્રિભિઃ । કામ્યસ્ય કર્મણો બન્ધકત્વાત્ ત્યાગો યુક્તઃ । નિયતસ્ય નિત્ય-નૈમિત્તિકસ્ય મહા-યજ્ઞાદેઃ કર્મણઃ સન્ન્યાસસ્ ત્યાગો નોપપદ્યતે । આત્મોદ્દેશાદ્ વિશીર્ણાદિવદ્ અન્તર્ગત-જ્ઞાનસ્ય તસ્ય મોચકત્વાદ્ દેહયાત્રા-સાધકત્વાચ્ ચ તત્-ત્યાગો ન યુક્તઃ । તેન હિ દેવતા-ભગવદ્-વિભૂતિર્ અર્ચતાં તચ્-છેષૈઃ પૂતૈઃ સિદ્ધા દેહ-યાત્રા તત્ત્વ-જ્ઞાનાય સમ્પદ્યતે । વૈપરીત્યે પૂર્વમ્ અભિહિતં નિત્યતં કુરુ કર્મ ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિભિસ્ તૃતીયએ તસ્યાપિ મોહાદ્ બન્ધકમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અજ્ઞાનાત્ પરિતઃ સ્વરૂપેણ ત્યાગસ્ તામસો ભવતિ - મોહસ્ય તમો-ધર્મત્વાત્

ભ્ગ્ 18.8
દુઃખમ્ ઇત્ય્ એવ યત્ કર્મ કાયક્લેશભયાત્ ત્યજેત્ ।
સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્

શ્રીધર : રાજસં ત્યાગમ્ આહ દુઃખમ્ ઇતિ । યઃ કર્તા આત્મ-બોધં વિના કેવલં દુઃખમ્ ઇત્ય્ એવં મત્વા શરીરાયાસ-ભયાત્ નિત્યં કર્મ ત્યજેત્ ઇતિ યત્ તાદૃશસ્ ત્યાગો રાજસો દુઃખસ્ય રાજસત્વાત્ । અતસ્ તં રાજસં ત્યાગં કૃત્વા સ રાજસઃ પુરુષસ્ ત્યાગસ્ય ફલં જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણં નૈવ લભત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ : દુઃખમ્ ઇત્ય્ એવેતિ । યદ્યપિ નિત્ય-કર્મણામ્ આવશ્યકમ્ એવ તત્-કરણે ગુણ એવ ન તુ દોષ ઇતિ જાનામ્ય્ એવ । તદ્ અપિઇ તૈઃ શરીરં મયા કથં વૃથા ક્લેશયિતવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । ત્યાગ-ફલં જ્ઞાનં ન લભેત

બલદેવ : નિષ્કામતયાનુષ્ઠિતં વિહિતં કર્મ મુક્તિહેતુર્ ઇતિ જાનન્ન્ અપિ દ્રવોપ્યાર્જન-પ્રાતઃ-સ્નાનાદિના દુઃખ-રૂપમ્ ઇતિ કાય-ક્લેશ-ભયાચ્ ચૈતન્ મુમુક્ષુર્ અપિ ત્યજેત્ । સ ત્યાગો રાજસઃ દુઃખસ્ય રજો-ધર્મત્વાત્ । તં ત્યાગં કૃત્વાપિ જનસ્ તસ્ય ફલં જ્ઞાન-નિષ્ઠાં ન લભેત

ભ્ગ્ 18.9
કાર્યમ્ ઇત્ય્ એવ યત્ કર્મ નિયતં ક્રિયતેર્જુન ।
સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ

શ્રીધર : સાત્ત્વિકં ત્યાગમ્ આહ કાર્યમ્ ઇતિ । કાર્યમ્ ઇત્ય્ એવં નિયતમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યતયા વિહિતં કર્મ સઙ્ગં ફલં ચ ત્યક્ત્વા ક્રિયતે ઇતિ યત્ તાદૃશસ્ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ

વિશ્વનાથ : કાર્યમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યમ્ ઇતિ બુદ્ધ્યા નિયતં નિત્યં કર્મ, સાત્ત્વિક ઇતિ ત્યાગાત્ ત્યાગ-ફલં જ્ઞાનં સ લભેતૈવેતિ ભાવઃ

બલદેવ : કાર્યમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યતયા વિહિતં કર્મ નિયતં યથા ભવતિ, તથા સઙ્ગં કર્તૃત્વાભિનિવેશં ફલં ચ નિખિલં ત્યક્ત્વા ક્રિયત ઇતિ યત્ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકસ્ તાદૃશ-જ્ઞાનસ્ય સત્ત્વ-ધર્મત્વાત્

ભ્ગ્ 18.10
ન દ્વેષ્ટ્ય્ અકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે ।
ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી છિન્નસંશયઃ

શ્રીધર : એવમ્ભૂત-સાત્ત્વિક-ત્યાગ-પરિનિષ્ઠિતસ્ય લક્ષણમ્ આહ ન દ્વેષ્ટીત્ય્ આદિ । સત્ત્વ-સમાવિષ્ટઃ સત્ત્વેન સંવ્યાપ્તઃ સાત્ત્વિક-ત્યાગી । અકુશલં દુઃખાવહં શિશિરે પ્રાતઃ-સ્નાનાદિકં કર્મ ન દ્વેષ્ટિ । કુશલે ચ સુખ-કરે કર્મણિ નિદાઘે મધ્યાહ્ન-સ્નાનાદૌ નાનુષજ્જતે પ્રીતિં ન કરોતિ । તત્ર હેતુઃ મેધાવી સ્થિર-બુદ્ધિઃ । યત્ર પર-પરિભવાદિ મહદ્ અપિ દુઃખં સહતે સ્વર્ગાદિ-સુખં ચ ત્યજતિ તત્ર કિયદ્ એતત્ તાત્કાલિકં સુખં દુઃખં ચ ઇત્ય્ એવમ્ અનુસન્ધાનવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ છિન્નઃ સંશયો મિથ્યા-જ્ઞાનં
દૈહિક-સુખ-દુઃખયોર્ ઉપાદિત્સા-પરિજિહીર્ષા-લક્ષણં યસ્ય સઃ

વિશ્વનાથ : એવમ્ભૂત-સાત્ત્વિક-ત્યાગ-પરિનિષ્ઠિતસ્ય લક્ષણમ્ આહ ન દ્વેષ્ટીત્ય્ આદિ । અકુશલં અસુખદં શીતે પ્રાતઃ-સ્નાનાદિકં ન દ્વેષ્ટિ । કુશલે સુખ-ગ્રીષ્મ-સ્નાનાદૌ

બલદેવ : સાત્ત્વિક-ત્યાગિનો લક્ષણમ્ આહ દ્વેષ્ટીતિ । અકુશલં દુઃખદં હેમન્ત-પ્રાતઃ-સ્નાનાદિ ન દ્વેષ્ટિ । કુશલે સુખદે નિદાઘ-મધ્યાહ્ને સ્નાનાદૌ ન સજ્જતે । યતઃ સત્ત્વ-સમાવિષ્ટો ઽતિધારો મેધાવી સ્થિરધીશ્ છિન્નો વિહિતાનિ કર્માણિ ક્લેશાનુષ્ઠિતાનિ જ્ઞાનં જનયેયુર્ ન વેત્ય્ એવં લક્ષણઃ સંશયો યેન સઃ ॥ ઈદૃશઃ સાત્ત્વિક-ત્યાગી બોધ્યઃ

ભ્ગ્ 18.11
ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્ય્ અશેષતઃ ।
યસ્ તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્ય્ અભિધીયતે

શ્રીધર : નન્વ્ એવમ્ભુતાત્ કર્મ-ફલ-ત્યાગાદ્ વરં સર્વ-કર્મ-ત્યાગઃ । તથા સતિ કર્મ-વિક્ષેપાભાવેન જ્ઞાન-નિષ્ઠા સુખં સમ્પદ્યતે તત્રાહ ન હીતિ । દેહ-ભૃતા દેહાત્માભિમાનવતા નિઃશેષેણ સર્વાણિ કર્માણિ ત્યક્તું ન હિ ચાક્યમ્ । તદ્ ઉક્તં ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપિ જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મ-કૃદ્ ઇત્ય્ આદિના । તસ્માદ્ યસ્ તુ કર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ કર્મ-ફલ-ત્યાગી સ એવ મુખસ્ ત્યાગીત્ય્ અભિધીયતે

વિશ્વનાથ : ઇતો ઽપિ શાસ્ત્રીયં કર્મ ન ત્યાજ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ન હીતિ । ત્યક્તું ન શક્યં ન શક્યાનિ । તદ્ ઉક્તં ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપિ જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મ-કૃદ્ ઇતિ

બલદેવ : નન્વ્ ઈદૃશાત્ ફલ-ત્યાગાત્ સ્વરૂપતઃ કર્મ-ત્યાગો વરીયાન્ વિક્ષેપાભાવેન જ્ઞાન-નિષ્ઠા સાધકત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ન હીતિ । દેહ-ભૃતા કર્માણ્ય્ અશેષતસ્ ત્યક્તું ન હિ શક્યં ન શક્યાનિ । યદ્ ઉક્તં ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપીત્યાદિ । તસ્માદ્ યઃ કર્માણિ કુર્વન્ન્ એવ તત્-ફલ-ત્યાગો, સ એવ ત્યાગીત્ય્ ઉચ્યતે । તથા ચ સનિષ્ઠો ઽધિકારી કર્તૃત્વાભિનિવેશ-ફલેચ્છા-શૂન્યો યથા-શક્તિ સર્વાણિ કર્માણિ જ્ઞાનાર્થી સન્ કુર્યાદ્ ઇતિ પાર્થ-સારથેર્ મતમ્

ભ્ગ્ 18.12
અનિષ્ટમ્ ઇષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ ।
ભવત્ય્ અત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સંન્યાસિનાં ક્વચિત્

શ્રીધર : એવમ્ભૂતસ્ય કર્મ-ફલ-ત્યાગસ્ય ફલમ્ આહ અનિષ્ટમ્ ઇતિ । અનિષ્ટમ્ નારકિત્વમ્ । ઇષ્ટં દેવત્વમ્ । મિશ્રં મનુષ્યત્વમ્ । એવં ત્રિવિધં પાપસ્ય પુણ્યસ્ય ચોભય-મિશ્રસ્ય ચ કર્મણો યત્ ફલં પ્રસિદ્ધમ્ । તત્ સર્વમ્ અત્યાગિનાં સકામાનામ્ એવ પ્રેત્ય પરત્ર ભવતિ । તેષાં ત્રિવિધ-કર્મ-સમ્ભવાત્ । ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્વચિદ્ અપિ ભવતિ । સન્ન્યાસિ-શબ્દેનાત્ર ફલ-ત્યાગ-સામ્યાત્ પ્રકૃતાઃ કર્મ-ફલ-ત્યાગિનો ઽપિ ગૃહ્યન્તે । અનાશ્રિતઃ કર્મ-ફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ । સ સન્ન્યાસી ચ યોગી ચેત્ય્ એવમ્ આદૌ ચ કર્મ-ફલ-ત્યાગિષુ સન્ન્યાસિ-શબ્દ-યોગ-દર્શનાત્ । તેષાં સાત્ત્વિકાનાં
પાપાસમ્ભવાદ્ ઈશ્વરાર્પણેન ચ પુણ્ય-ફલસ્ય ત્યક્તત્વાત્ ત્રિવિધમ્ અપિ કર્મ-ફલં ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ : એવમ્ભૂત-ત્યાગાભાવે દોષમ્ આહ - અનિષ્ટં નરક-દુઃખં ઇષ્ટં સ્વર્ગ-સુખં મિશ્રં મનુષ્ય-જન્મનિ સુખ-દુઃખમ્ અત્યાગિનાં એવમ્ભૂત-ત્યાગ-રહિતાનામ્ એવ ભવતિ પ્રેત્ય પરલોકે

બલદેવ : ઈદૃશ-ત્યાગાભાવે દોષમ્ આહ અનિષ્ટમ્ ઇતિ । અનિષ્ટં નારકિત્વમ્ । ઇષ્ટં સ્વર્ગિત્વં મિશ્રં મનુષ્યત્વમ્ । દુઃખ-સુખ-યોગીતિ ત્રિવિધં કર્મ-ફલમ્ । અત્યાગિનામ્ ઉક્ત-ત્યાગ-રહિતાનાં પ્રેત્ય પર-કાલે ભવતિ । ન તુ સન્ન્યાસિનામ્ ઉક્ત-ત્યાગવતામ્ । તેષાં તુ કર્માન્તર્ગતેન જ્ઞાનેન મોક્ષો ભવતીતિ ત્યાગ-ફલમ્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 18.13
પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધ મે ।
સાંખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્

શ્રીધર : નનુ કર્મ કુર્વતઃ કર્મ-ફલં કથં ન ભવેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સઙ્ગ-ત્યાગિનો નિરહઙ્કારસ્ય સતઃ કર્મ-ફલેન લેપો નાસ્તીત્ય્ ઉપપાદયિતુમ્ આહ પઞ્ચેતિ પઞ્ચભિઃ । સર્વ-કર્મણાં સિદ્ધયે નિષ્પત્તય ઇમાનિ વક્ષ્યમાણાનિ પઞ્ચ-કારણાનિ મે વચનાન્ નિબોધ જાનીહિ । આત્મનઃ કર્તૃત્વાભિમાન-નિવૃત્ત્ય્-અર્થમ્ અવશ્યમ્ એતાનિ જ્ઞાતવ્યાનીત્ય્ એવમ્ । તેષાં સ્તુત્ય્-અર્થમ્ એવાહ સાઙ્ખ્ય ઇતિ । સમ્યક્ ખ્યાયતે જ્ઞાયતે પરમાત્મા ઽનેનેતિ સાઙ્ખ્યં તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ । પ્રકાશમાન આત્મ-બોધઃ સાઙ્ખ્યમ્ । તસ્મિન્ કૃતં કર્મ તસ્યાન્તઃ સમાપ્તિર્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સાઙ્ખ્યમ્ । કૃતો ઽન્તો નિર્ણયે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ કૃતાન્તં સાઙ્ખ્ય-શાસ્ત્રમ્ એવ । તસ્મિન્ પ્રોક્તાનિ । અતઃ સમ્યઙ્ નિબોધ
ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વિશ્વનાથ : નનુ કર્મકુર્વતઃ કર્મ-ફલં કથં ન ભવેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય નિરહઙ્કારત્વે સતિ કર્મ-લેપો નાસ્તીત્ય્ ઉપપાદયિતુમ્ આહ પઞ્ચમાનીતિ પઞ્ચભિઃ । સર્વ-કર્મણાં સિદ્ધયે નિષ્પત્તય ઇમાનિ પઞ્ચ-કારણાનિ મે મમ વચનાન્ નિબોધ જાનીહિ । સમ્યક્ પરમાત્માનં ખ્યાતિ કથયતિ ઇતિ સઙ્ખ્યમ્ એવ સાઙ્ખ્યં વેદાન્ત-શાસ્ત્રં તસ્મિન્ । કીદૃશે કૃતં કર્મ તસ્યાન્તો નાશો યસ્માત્ તસ્મિન્ પ્રોક્તાનિ ।
બલદેવ : નનુ કર્માણિ કુર્વતાં તત્-ફલાનિ કુતો ન સ્યુર્ ઇતિ ચેત્ સ્વસ્મિન્ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-ત્યાગેન પરમેશ્વરે મુખ-કર્તૃત્વ-નિશ્ચયેન ભવતીત્ય્ આશયેનાહ પઞ્ચૈતાનીતિ પઞ્ચભિઃ । હે મહાબાહો સર્વ-કર્મણાં સિદ્ધયે નિષ્પત્તયે એતાનિ પઞ્ચ-કારણાનિ મે મત્તો નિબોધ જાનીહિ । પ્રમાણમ્ આહ સાઙ્ખ્ય ઇતિ । સાઙ્ખ્યં જ્ઞાનં તત્-પ્રતિપાદકં વેદાન્ત-શાસ્ત્રમ્ સાઙ્ખ્યં તસ્મિન્ । કીદૃશીત્ય્ આહ કૃતાન્તે કૃત-નિર્ણયે સર્વેષાં કર્મ-હેતૂનાં પ્રવર્તકઃ પરમાત્મેતિ નિર્ણય-કારિણીત્ય્ અર્થઃ । અન્તર્યામિ-બ્રહ્મણે વિદિતમ્ એતત્ । ઇહાપિ સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ (ગીતા 15.15) ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તં । વક્ષ્યતે ચ ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતાનામ્ (ગીતા 18.61) ઇત્ય્ આદિ ॥
ભ્ગ્ 18.14
અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ ।
વિવિધાશ્ ચ પૃથક્ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્

શ્રીધર : તાન્ય્ એવાહ અધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ । અધિષ્ઠાનં શરીરમ્ । કર્તા ચિદ્-અચિદ્-ગ્રન્થિર્ અહઙ્કારઃ । પૃથગ્-વિધમ્ અનેક-પ્રકારમ્ । કરણં ચક્ષુઃ-શ્રોત્રાદિ । વિવિધાઃ કાર્યતઃ સ્વરૂપતશ્ ચ । પૃથગ્-ભૂત-ચેષ્ટા પ્રાણાપાનાદીનાં વ્યાપારાઃ । અત્રૈતદ્ એવ પઞ્ચમં કારણં દૈવમ્ । ચક્ષુર્-આદ્ય્-અનુગ્રાહકમ્ આદિત્યાદિ-સર્વ-પ્રેરકો ઽન્તર્યામી વા

વિશ્વનાથ : તાન્ય્ એવ ગણયતિ અધીતિ । અધિષ્ઠાનં શરીરં । કર્તા ચિજ્-જડ-ગ્રન્થિર્ અહઙ્કારઃ, કરણં ચક્ષુઃ-શ્રોત્રાદિ । પૃથગ્-વિધમ્ અનેક-પ્રકારમ્ । પૃથક્-ચેષ્ટા પ્રાણાપાનાદીનાં પૃથગ્-વ્યાપારાઃ । દૈવં સર્વ-પ્રેરકો ઽન્તર્યામી ચ

બલદેવ : તાન્ય્ એવ ગણયતિ અધીતિ । અધિષ્ઠીયતે જીવેનેત્ય્ અધિષ્ઠાનં શરીરં કર્તા જીવઃ અસ્ય જ્ઞાતૃત્વ-કર્તૃત્વે શ્રુતિર્ આહ એષ હિ દ્રષ્ટા સ્રષ્ટા ઇત્ય્ (પ્રશ્નૌ 4.9) આદિના । સૂત્રકારશ્ ચ જ્ઞો ઽત એવ (વ્સ્ 2.3.18) ઇતિ કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્ (વ્સ્ 2.3.26) ઇત્ય્ આદિ ચ । કરણં શ્રોત્રાદિસમનસ્કમ્ । પૃથગ્-વિધં કર્મ-નિષ્પત્તૌ પૃથગ્-વ્યાપારમ્ । વિવિધા ચ પૃથક્-ચેષ્ટા પ્રાણાપાનાદીનાં નાના-વિધા પૃથગ્-વ્યાપારાઃ । દૈવં ચેત્ય્ અત્ર કર્મ-નિષ્પાદકે હેતુ-પ્રચયે દૈવં સર્વારાધ્યં પરં બ્રહ્મ પઞ્ચમમ્ । કર્મ-નિષ્પત્તાવ્ અન્તર્યામી હરિર્ મુખ્યો હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-જીવોપકરણો ઽસૌ કર્મ-પ્રવર્તક
ઇતિ નિશ્ચયવતાં કર્મ તત્-ફલેષુ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-સ્પૃહા-વિરહિતાનાં કર્માણિ ન બન્ધકાનીતિ ભાવઃ ।
નનુ જીવસ્ય કર્તૃત્વે પરેશાયત્તે સતિ તસ્ય કર્મ સ્વ-નિયોજ્યત્વાપત્તિઃ, કાષ્ઠાદિ-તુલ્યત્વાત્ । વિધિ-નિષેધ-શાસ્ત્રાણિ ચ વ્યર્થાનિ સ્યુઃ । સ્વધિયા પ્રવર્તિતું ન શક્તો નિયોજ્યો દૃષ્ટઃ । ઉચ્યતે -- પરેશેન દત્તૈર્ દેહેન્દ્રિયાદિભિસ્ તેનૈવાહિત-શક્તિભિસ્ તદ્-આધાર-ભૂતો જીવસ્ તદ્-આહિત-શક્તિભિસ્ તદ્-આધાર-ભૂતો જીવસ્ તદ્-આહિત-શક્તિકઃ સન્ કર્મ-સિદ્ધયે સ્વેચ્છયૈવ દેહેન્દ્રિયાદિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । પરેશસ્ તુ તત્-સર્વાન્તઃ-સ્થસ્ તસ્મિન્ન્ અનુમતિં દદાનસ્ તં પ્રેરયતીતિ જીવસ્ય સ્વ-ધિયા પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિમત્ત્વમ્ અસ્તીતિ ન કિઞ્ચિચ્ ચોદ્યમ્ । એવમ્ એવ સૂત્રકારો નિઋણીતવાન્ પરાત્ તત્ તચ્ છક્તેઃ (? પરાત્ તચ્-છ્રુતેઃ, 2.3.40) ઇત્ય્ આદિના । નનુ મુક્તસ્ય જીવસ્ય કર્તૃત્વં ન સ્યાત્, તસ્ય દેહેન્દ્રિય-પ્રાણાનાં
વિગમાદ્ ઇતિ ચેન્ ન, તદા સઙ્કલ્પ-સિદ્ધાનાં દિવ્યાનાં તેષાં સત્ત્વાત્

ભ્ગ્ 18.15
શરીરવાઙ્મનોભિર્ યત્ કર્મ પ્રારભતે નરઃ ।
ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ

શ્રીધર: એતેષામ્ એવ સર્વ-કર્મ-હેતુત્વમ્ આહ શરીરેતિ । યથોક્તૈઃ પઞ્ચભિઃ પ્રારભ્યમાનં કર્મ ત્રિષ્વ્ એવાન્તર્ભાવ્યમ્ । શરીર-વાઙ્-મનોભિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં શારીરં વાચિકં માનસં ચ ત્રિવિધં કર્મેતિ પ્રસિદ્ધેઃ । શરીરાદિભિઃ યત્ કર્મ ધર્મ્યમ્ અધર્મ્યં વા કરોતિ નરસ્ તસ્ય કર્મણ એતે પઞ્ચ હેતવઃ ।
વિશ્વનાથ : શરીરાદિભિર્ ઇતિ શારીરં વાચિકં માનસં ચેતિ કર્મ ત્રિવિધમ્ । તચ્ ચ સર્વં દ્વિવિધમ્ । ન્યાય્યં ધર્મ્યં વિપરીતમ્ અન્યાય્યમ્ અધર્મ્યં । તસ્ય સર્વસ્યાપિ કર્મણ એતે પઞ્ચ-હેતવઃ ।
બલદેવ : શરીરેતિ -- ન્યાય્યં શાસ્ત્રીયમ્, વિપરીતમ્ અશાસ્ત્રીયમ્

ભ્ગ્ 18.16
તત્રૈવં સતિ કર્તારમ્ આત્માનં કેવલં તુ યઃ ।
પશ્યત્ય્ અકૃતબુદ્ધિત્વાન્ ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ

શ્રીધર: તતઃ કિં ? અત આહ તત્રેતિ । તત્ર સર્વસ્મિન્ કર્મણિ એતે પઞ્ચ હેતવ ઇતિ । એવં સતિ કેવલં નિરુપાધિમ્ અસઙ્ગમ્ આત્માનં તુ યઃ કર્તારં પશ્યતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાભ્યામ્ અસંસ્કૃત-બુદ્ધિત્વાદ્ દુર્મતિર્ અસૌ સમ્યક્ ન પશ્યતિ ।
વિશ્વનાથ : તતઃ કિં ? અત આહ તત્રેતિ । તત્ર સર્વસ્મિન્ કર્મણિ એતે પઞ્ચૈવ હેતવ ઇત્ય્ એવં સતિ કેવલં વસ્તુતઃ નિઃસઙ્ગમ્ એવાત્માનં જીવં યઃ કર્તારં પશ્યતિ, સો ઽહઙ્કૃત-બુદ્ધિત્વાદ્ અસંસ્કૃત-બુદ્ધિત્વાદ્ દુર્મતિર્ નૈવ પશ્યતિ । સો ઽજ્ઞાની અન્દ એવોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
બલદેવ : તતઃ કિં ? અત આહ તત્રેતિ । તત્રેતિ । એવં સતિ જીવસ્ય કર્તૃત્વે પરેશાનુમતિ-પૂર્વકે તદ્-દત્ત-દેહાદિ-સાપેક્ષે ચ સતિ, તત્ર કર્મણિ કેવલમ્ એવાત્માનં જીવમ્ એવ યઃ કર્તારં પશ્યતિ । સ દુર્મતિર્ અકૃત-બુદ્ધિત્વાદ્ અલબ્ધ-જ્ઞાનત્વાન્ ન પશ્યતિ યથાન્ધઃ
ભ્ગ્ 18.17
યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્ યસ્ય ન લિપ્યતે ।
હત્વા.અપિ સ ઇમાંલ્ લોકાન્ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે

શ્રીધર: કસ્ તર્હિ સુમતિર્ યસ્ય કર્મ-લેપો નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ - યસ્યેતિ । અહમ્ ઇતિ કૃતો ઽહં કર્તા ઇત્ય્ એવમ્ભૂતો ભાવઃ । યદ્ વા અહઙ્કૃતો ઽહઙ્કારસ્ય ભાવઃ સ્વભાવઃ । કર્તૃત્વાભિનિવેશો યસ્ય નાસ્તિ । શરીરાદીનામ્ એવ કર્મ-કર્તૃત્વાલોચનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતએવ યસ્ય બુદ્ધિર્ ન લિપ્યતે ઇષ્ટાનિષ્ટ-બુદ્ધ્યા કર્મસુ ન સજ્જતે । ન એવમ્ભૂતો દેહાદિ-વ્યતિરિક્તાત્મ-દર્શી ઇમાન્ લોકાન્ સર્વાન્ અપિ પ્રાણિનો લોક-દૃષ્ટ્યા હત્વાપિ વિવિક્તતયા સ્વ-દૃષ્ટ્યા ન હન્તિ, ન તત્-ફલૈર્ નિબધ્યતે બન્ધં ન પ્રાપ્નોતિ । કિં પુનઃ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-દ્વારા પરોક્ષ-જ્ઞાનોત્પત્તિ-હેતુભિઃ કર્મભિસ્ તસ્ય બદ્ધ-શઙ્કેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં - બ્રહ્મણ્ય્ આધાય કર્માણિ સઙ્ગં
ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ । લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મ-પત્રમ્ ઇવામ્ભસા ॥ (ગીતા 5.10)
વિશ્વનાથ : કસ્ તર્હિ સુમતિશ્ ચક્ષુષ્માન્ ઇત્ય્ અત આહ યસ્યેતિ । અહઙ્કૃતો અહઙ્કારસ્ય ભાવઃ સ્વભાવઃ કર્તૃત્વાભિનિવેશો યસ્ય નાસ્તિ અતએવ યસ્ય બુદ્ધિર્ ન લિપ્યતે ઇષ્ટાનિષ્ટ-બુદ્ધ્યા કર્મસુ નાસજ્જતિ, સ હિ કર્મ-ફલં ન પ્રાપ્નોતીતિ કિં કર્તવ્યમ્ । સ હિ કર્મ ભદ્રાભદ્રં કુર્વન્ન્ અપિ નૈવ કરોતીત્ય્ આહ હત્વાપીતિ, સ ઇમાન્ સર્વાન્ અપિ પ્રાણિનો લોક-દૃષ્ટ્યા હત્વાપિ સ્વ-દૃષ્ટ્યા નૈવ હન્તિ । નિરભિસન્ધિત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતો ન બધ્યતે કર્મ-ફલં ન પ્રાપ્નોતીતિ ।
બલદેવ : કસ્ તર્હિ ચક્ષુષ્માન્ સુમતિસ્ તત્રાહ યસ્યેતિ । યસ્ય પુરુષસ્ય મનોવૃત્તિ-લક્ષણો ભાવો નાહઙ્કૃતઃ સ્વ-કર્તૃત્વે પરેશાયત્તે ઽનુસન્ધિતે સતિ કર્માણ્ય્ અહમ્ એવ કરોમીત્ય્ અભિમાન-કૃતો ન ભવેત્ । યસ્ય ચ બુદ્ધિર્ ન લિપ્યતે કર્મ-ફલ-સ્પૃહયા, સ ઇમાઙ્લ્ લોકાન્ ન કેવલં ભીષ્માદીન્ હત્વાપિ ન હન્તિ, ન ચ તેન સર્વ-લોક-હનનેન કર્મણા નિબધ્યતે લિપ્યતે

ભ્ગ્ 18.18
જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના ।
કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ

શ્રીધર: હત્વાપિ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ઇત્ય્ એતદ્ એવોપપાદયિતું કર્મ-ચોદનાયાઃ કર્માશ્રયસ્ય ચ કર્મ-ફલાદીનાં ચ ત્રિગુણાત્મકત્વાન્ નિર્ગુણસ્યાત્મનસ્ તત્-સમ્બન્ધો નાસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયેણ કર્મ-ચોદનાં કર્માશ્રયં ચાહ - જ્ઞાનમ્ ઇતિ । જ્ઞાનમ્ ઇષ્ટ-સાધનમ્ એતદ્ ઇતિ બોધઃ । જ્ઞેયમ્ ઇષ્ટ-સાધનં કર્મ । પરિજ્ઞાતા એવમ્ભૂત-જ્ઞાનાશ્રયઃ । એવં ત્રિવિધા કર્મ-ચોદના । ચોદ્યતે પ્રવર્ત્યતે ઽનયા ઇતિ ચોદના । જ્ઞાનાદિ-ત્રયં કર્મ-પ્રવૃત્તિ-હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા ચોદનેતિ વિધિર્ ઉચ્યતે । તદ્ ઉક્તં ભટ્ટૈઃ - ચોદના ચોપદેશશ્ ચ વિધિશ્ ચૈકાર્થ-વાચિન ઇતિ । તતશ્ ચાયમ્ અર્થઃ ઉક્ત-લક્ષણં ત્રિગુણાત્મકં જ્ઞાનાદિ-ત્રયમ્ અવલમ્ભ્ય
કર્મ-વિધિઃ પ્રવર્તતે ઇતિ । તદ્ ઉક્તં ત્રૈગુણ્ય-વિષયા વેદા ઇતિ । તથા ચ કરણં સાધકતમમ્ । કર્મ ચ કર્તુર્ ઈપ્સિતતમમ્ । કર્તા ક્રિયા-નિર્વર્તકઃ । કર્મ સઙ્ગૃહ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ કર્મ-સઙ્ગ્રહઃ । કરણાદિ ત્રિવિધં કારકમ્ । ક્રિયાશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ । સમ્પ્રદાનાદિ કારક-ત્રયં તુ પરસ્પરયા ક્રિયા-પ્રવર્તકમ્ એવ કેવલમ્ । ન તુ સાક્ષાત્ ક્રિયાયાં આશ્રયઃ । અતઃ કરણાદિ-ત્રયમ્ એવ ક્રિયાશ્રય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
વિશ્વનાથ : તદ્ એવં ભગવન્-મત ઉક્ત-લક્ષણઃ સાત્ત્વિકસ્ ત્યાગ એવ સન્ન્યાસો જ્ઞાનિનામ્, ભક્તાનાં તુ કર્મ-યોગસ્ય સ્વરૂપેણૈવ ત્યાગો ઽવગમ્યતે । યદ્ ઉક્તમ્ એકાદશે ભગવતૈવ
આજ્ઞાયૈવ ગુણાન્ દોષાન્
મયાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્
માં ભજેત્ સ ચ સત્તમઃ ॥ (ભ્પ્ 11.11.37) ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ સ્વામિ-ચરણૈર્ વ્યાખ્યાતો યથા - મયા વેદ-રૂપેણાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યો માં ભજેત્ સ ચ સત્તમ ઇતિ । કિમ્ અજ્ઞાનતો નાસ્તિક્યાદ્ વા ? ન ધર્માચરણે સત્ત્વ-શુદ્ધ્યાદીન્ ગુણાન્ વિપક્ષે દોષાન્ પ્રત્યવાયાંશ્ ચાજ્ઞાય જ્ઞાત્વાપિ મદ્-ધ્યાન-વિક્ષેપતયા મદ્-ભક્ત્યૈવ સર્વં ભવિષ્યતીતિ દૃઢ-નિશ્ચયેનૈવ ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય ઇત્ય્
અત્ર ધર્માન્ ધર્મ-ફલાનિ સન્ત્યજ્યેતિ તુ વ્યાખ્યા ન ઘટતે । ન હિ ધર્મ-ફલ-ત્યાગે કશ્ચિદ્ અત્ર પ્રત્યવાયો ભવેદ્ ઇત્ય્ અવધેયમ્ । અયં ભાવો ભગવદ્-વાક્યાનાં તદ્-વ્યાખ્યાતૄણાં ચ - જ્ઞાનં હિ ચિત્ત-શુદ્ધિમ્ અવશ્યમ્ એવાપેક્ષતે, નિષ્કામ-કર્મભિશ્ ચિત્ત-શુદ્ધિ-તારતમ્યે વૃત્તે એવ જ્ઞાનોદય-તારતમ્યં ભવેન્ નાન્યથા । અતએવ સમ્યગ્ જ્ઞાનોદય-સિદ્ધ્ય્-અર્થં સન્ન્યાસિભિર્ અપિ નિષ્કામ-કર્મ ન કર્તવ્યમ્ એવ । યદ્ ઉક્તમ્ -
આરુરુક્ષોર્ મુનેર્ યોગં
કર્મ કારણમ્ ઉચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસૈવ
શમઃ કારણમ્ ઉચ્યતે ॥ (ગીતા 6.2) ઇતિ ।
યસ્ ત્વ્ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્
આત્મ-તૃપ્તશ્ ચ માનવઃ ।
આત્મન્ય્ એવ ચ સન્તુષ્ટસ્
તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ॥ (ગીતા 3.17) ઇતિ ।
ભક્તિસ્ તુ પરમા સ્વતન્ત્રા મહા-પ્રબલા ચિત્ત-શુદ્ધિં નૈવાપેક્ષતે, યદ્ ઉક્તમ્ -
વિક્રીડિતં વ્રજ-વધૂભિર્ ઇદં ચ વિષ્ણોઃ
શ્રદ્ધાન્વિતો યઃ શૃણુયાદ્ ઇત્ય્ આદૌ
ભક્તિં પરાં ભગવતિ પરિલભ્ય કામં
હૃદ્-રોગમ્ આશ્વ્ અપહિનોત્ય્ અચિરેણ ધીરઃ ॥ (ભ્પ્ 10.33.42) ઇતિ ।
અત્ર ત્વ્ આત્મ-પ્રત્યયેણ હૃદ્-રોગવત્ત્વે વાધિકારિણિ પરમાયા ભક્તેર્ અપિ પ્રથમમ્ એવ પ્રવેશસ્ તતસ્ તત્રૈવ કામાદીનામ્ અપગમશ્ ચ । તથા -
પ્રવિષ્ટઃ કર્ણ-રન્ધ્રેણ
સ્વાનાં ભાવ-સરોરુહમ્ ।
ધુનોતિ શમલં કૃષ્ણઃ
સલિલસ્ય યથા શરત્ ॥ (ભ્પ્ 2.8.5)
ઇતિ ચ ઇત્ય્ અતો ભક્ત્યૈવ યદિ તાદૃશી ચિત્ત-શુદ્ધિઃ સ્યાત્, તદા ભક્તૈઃ કથં કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
અથ પ્રકૃઅમ્ અનુસરામઃ - કિં ચ ન કેવલં દેહાદિ-વ્યાતિરિક્તસ્યાત્મનઃ જ્ઞાનમ્ એવ જ્ઞાનમ્, તથાત્મ-તત્ત્વમ્ અપિ જ્ઞેયમ્, તાદૃશ-જ્ઞાનાશ્રય એવ જ્ઞાની, કિન્ત્વ્ એતત્ ત્રિકે કર્મ-સમ્બન્ધો વર્તતે । તદ્ અપિ સન્ન્યાસિભિર્ જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ આહ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । અત્ર ચોદના શબ્દેન વિધિર્ ઉચ્યતે, યદ્ ઉક્તં ભટ્ટૈઃ - ચોદના ચોપદેશશ્ ચ વિધિશ્ ચૈકાર્થ-વાચિન ઇતિ । ઉક્તં શ્લોકાર્ધં સ્વયમ્ એવ વ્યાચષ્ટે કરણમ્ ઇતિ યજ્ જ્ઞાનં તત્ કરણ-કારકમ્ । જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । યજ્ જ્ઞેયં જીવાત્મ-તત્ત્વં, તદ્ એવ કર્મ-કારકમ્ । યસ્ તસ્ય પરિજ્ઞાતા સ કર્તા ઇતિ ત્રિવિધઃ કરણં કર્મ કર્તા ઇતિ ત્રિવિધં કારકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કર્મ-સઙ્ગ્રહઃ કર્મણા નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાનેનૈવ સઙ્ગૃહ્યત ઇતિ કર્મ-ચોદના પદ-વ્યાખ્યા । જ્ઞાનત્વં જ્ઞેયત્વં જ્ઞાતૃત્વં ચૈતત્ ત્રયં નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાન-મૂલકમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥18-19॥
બલદેવ : જ્ઞાન-કાણ્ડવત્ કર્મ-કાણ્ડે ઽપિ જ્ઞાનાદિ-ત્રયમ્ અસ્તિ । તચ્ ચ સનિષ્ઠેન કર્મઠેન બોધ્યમ્ ઇતિ ઉપદિશતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ પરિજ્ઞાતેત્ય્ એવં ત્રિક-યુક્તા કર્મ-ચોદના જ્યોતિષ્ટોમાદિ-કર્મ-વિધિઃ ચોદના ચોપદેશશ્ ચ વિધિશ્ ચૈકાર્થ-વાચિન ઇત્ય્ અભિયુક્તોક્તેઃ । તત્ ત્રિકં સ્વયમ્ એવ વ્યાખ્યાતિ કરણમ્ ઇતિ । યજ્ જ્ઞાનં તત્ કરણં જ્ઞાયતે ઽનેન ઇતિ નિરુક્તેઃ કરણ-કારકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યજ્-જ્ઞેયં કર્તવ્યં જ્યોતિષ્ટોમાદિ તત્ કર્મ-કારકમ્ । યસ્ તુ તસ્ય પરિતો ઽનુષ્ઠાનેન જ્ઞાતા, સ કર્તેતિ કર્તૃ-કારકમ્ । એવં કર્મ-સઙ્ગ્રહો જ્યોતિષ્ટોમાદિ કર્મ-વિધિસ્ ત્રિવિધઃ કરણાદિ-કારક-ત્રય-સાધ્યશ્ ચોદના-સઙ્ગ્રહ-શબ્દયોર્ ઐક્યાર્થઃ

ભ્ગ્ 18.19
જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ ।
પ્રોચ્યતે ગુણસંખ્યાને યથાવચ્ છૃણુ તાન્ય્ અપિ

શ્રીધરઃ - તતઃ કિં ? અત આહ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । ગુણાઃ સમ્યક્ કાર્ય-ભેદેન ખ્યાયતે પ્રતિપાદ્યન્તે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ ગુણ-સઙ્ખ્યાનં સાઙ્ખ્ય-શાસ્ત્રમ્ । તસ્મિન્ જ્ઞાનં ચ કર્મ ચ કર્તા ચ પ્રત્યેકં સત્ત્વાદિ-ગુણ-ભેદેન ત્રિધૈવોચ્યતે । તાન્ય્ અપિ જ્ઞાનાદીનિ વક્ષ્યમાણાનિ યથાવત્ શૃણુ । ત્રિધૈવેત્ય્ એવ-કારો ગુણ-ત્રયોપાધિ-વ્યતિરેકેણાત્મનઃ સ્વતઃ કર્માણિ પ્રતિષેધાર્થઃ । ચતુર્દેશે ઽધ્યાયે તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાદ્ ઇત્ય્ આદિના ગુણાનાં બન્ધકત્વ-પ્રકારો નિરૂપિતઃ । સપ્તદશે ઽધ્યાયે યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્ ઇત્ય્ આદિના ગુણ-કૃત-ત્રિવિધ-સ્વભાવ-નિરૂપણેન રજસ્-તમઃ-સ્વભાવં પરિત્યજ્ય સાત્ત્વિકાહારાદિ-સેવયા સાત્ત્વિકઃ સ્વભાવઃ સમ્પાદનીય
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇહ તુ ક્રિયા-કારક-ફલાદીનામ્ આત્મ-સમ્બન્ધો નાસ્તીતિ દર્શયિતું સર્વેષાં ત્રિગુણાત્મકત્વમ્ ઉચ્યતે ઇતિ વિશેષો જ્ઞાતવ્યઃ

બલદેવઃ - જ્ઞાનમ્ ઇતિ ગુણ-સઙ્ખ્યાને ગુણ-નિરૂપકે શાસ્ત્રે ચતુર્દશે તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાદ્ ઇત્ય્ આદિના ગુણાનાં બન્ધકતા-પ્રકારઃ । સપ્તદશે યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્ ઇત્ય્ આદિના ગુણ-કૃત-સ્વભાવ-ભેદશ્ ચોક્તઃ । ઇહ તુ ગુણ-સંજ્ઞાનાં જ્ઞાનાદીનાં ત્રૈવિધ્યમ્ ઉચ્યત ઇતિ બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 18.20
સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમ્ અવ્યયમ્ ઈક્ષતે ।
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્

શ્રીધરઃ - તત્ર જ્ઞાનસ્ય સાત્ત્વિકાદિ-ત્રૈવિધ્યમ્ આહ સર્વ-ભૂતેષ્વ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । સર્વેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાસ્ તેષુ વિભક્તેષુ પરસ્પરં વ્યવૃત્તેષ્વ્ અવિભક્તમ્ અનુસ્યુતમ્ એકમ્ અવ્યયં નિર્વિકારં ભાવં પરમાત્મ-તત્ત્વં યેન જ્ઞાનેનેક્ષત આલોચયતિ તજ્ જ્ઞાનં સાત્ત્વિકં વિદ્ધિ

વિશ્વનાથઃ - સાત્ત્વિકં જ્ઞાનમ્ આહ -- સર્વ-ભૂતેષ્વ્ ઇતિ । એકં ભાવમ્ એકમ્ એવ જીવાત્માનં નાના-વિધ-ફલ-ભોગાર્થં ક્રમેણ સર્વ-ભૂતેષુ મનુષ્ય-દેવ-તિર્યગ્-આદિષુ વર્તમાનમ્ અવ્યયં નશ્વરેષ્વ્ અપિ તેષ્વ્ અનશ્વરં વિભક્તેષુ પરસ્પરં વિભિન્નેષ્વ્ અપ્ય્ અવિભક્તમ્ એક-રૂપં યેન કર્મ-સમ્બન્ધિના જ્ઞાનેનેક્ષતે તત્ સાત્ત્વિકં જ્ઞાનમ્

બલદેવઃ - સાત્ત્વિક-જ્ઞાનમ્ આહ -- સર્વેતિ । સર્વ-ભૂતેષુ દેવ-મનુષ્યાદિષુ દેહેષુ નાના-કર્મ-ફલ-ભોગાત્ ક્રમેણ વર્તમાન-ભાવં જીવાત્માનં યેનૈકં વીક્ષ્યતે । અવ્યયં નશ્વરેષુ તેષ્વ્ અનશ્વરં વિભક્તેષુ મિથો-ભિન્નેષુ તેષ્વ્ અવિભક્તમ્ એક-રૂપં ચ યેન તં વીક્ષ્યતે તજ્ જ્ઞાનં સાત્ત્વિકમ્ ઔપનિષદ્-અવિવિક્તાત્મ-જ્ઞાનં તદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 18.21
પૃથક્ત્વેન તુ યજ્ જ્ઞાનં નાનાભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્

શ્રીધર : રાજસ-જ્ઞાનમ્ આહ પૃથક્ત્વેનેતિ । પૃથક્ત્વેન તુ યજ્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ વિવરણમ્ । સર્વેષુ ભૂતેષુ નાના-ભાવાન્ વસ્તુત એવાનેકાન્ ક્ષેત્રજ્ઞાન્ પૃથગ્-વિધાન્ સુખિત્વ-દુઃખિત્વાદિ-રૂપેણ વિલક્ષણાન્ યેન જ્ઞાનેન વેત્તિ તજ્ જ્ઞાનં રાજસં વિદ્ધિ

વિશ્વનાથ : રાજસં જ્ઞાનમ્ આહ સર્વ-ભૂતેષુ જીવાત્મનઃ પૃથક્ત્વેન યજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । દેહ-નાશ એવાત્મનો નાશ ઇત્ય્ અસુરાણાં મતમ્ । અતએવ પૃથક્ પૃથગ્ દેહેષુ પૃથક્ પૃથગ્ એવાત્મેતિ તથા શાસ્ત્ર-કરણાત્ પૃથગ્-વિધાન્ નાનાભાવાન્ નાનાભિપ્રાયાન્ । આત્મા સુખ-દુઃખાશ્રય ઇતિ । સુખ-દુઃખાદ્યનાશ્રય ઇતિઇ જડ ઇતિ ચેતન ઇતિ વ્યાપક ઇતિ । અઊઉ-સ્વરૂપ ઇતિ । અનેક ઇતિ ઇત્યાદિ કલ્પાન્ યેન એક ઇત્યાદિ વેદ તદ્ રાજસમ્

બલદેવ : રાજસ-જ્ઞાનમ્ આહ પૃથક્ત્વેનેતિ । સર્વેષુ ભૂતેષુ દેવ-મનુષ્યાદિ-દેહેષુ જીવાત્મનઃ પૃથક્ત્વેન યજ્ જ્ઞાનં દેહ-વિનાશ એવાત્મ-વિનાશ ઇતિ યજ્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યેન ચ નાના-વિધાન્ ભાવાન્ અભિપ્રાયાન્ વેત્તિ । દેહ એવાત્મેતિ દેહાદ્ અન્યો દેહ-પરિમાણ આત્મેતિ । ક્ષણિક-વિજ્ઞાનમ્ આત્મેતિ નિત્યાવજ્ઞાન-માત્ર-વિભુર્ આત્મેતિ । દેહાદ્ અન્યો નવ-વિશેષ-ગુણાશ્રયો ઽજડો વિભુર્ આત્મેત્ય્ એવં લોકાયતિક-જૈન-બૌદ્ધ-માયિ-તાર્કિકાદિ-વાદાન્ યેન જાનાતિ તદ્ રાજસં જ્ઞાનમ્

ભ્ગ્ 18.22
યત્ તુ કૃત્સ્નવદ્ એકસ્મિન્ કાર્યે સક્તમ્ અહેતુકમ્ ।
અતત્ત્વાર્થવદ્ અલ્પં ચ તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

શ્રીધર : તામસં જ્ઞાનમ્ આહ યદ્ ઇતિ । એકસ્મિન્ કાર્યે દેહે પ્રતિમાદૌ યા કૃત્સ્નવત્ પરિપૂર્ણવત્ સત્તમ એતાવાન્ એવ આત્મેશ્વરો યા ઇત્ય્ અભિનિવેશ-યુક્તમ્ અહૈતુકં નિરુપપત્તિકં । અતત્ત્વાર્થવત્ પરમાર્થાવલમ્બન-શૂન્યમ્ । અતએવાલ્પં તુચ્છમ્ । અલ્પ-વિષયત્વાત્ । અલ્પ-ફલત્વાચ્ ચ । યદ્ એવમ્ભૂતં જ્ઞાનં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

વિશ્વનાથ : તામસં જ્ઞાનમ્ આહ યત્ તુ જ્ઞાનમ્ અહૈતુકમ્ ઔત્પત્તિકમ્ એવ અતએવ એકસ્મિન્ કાર્યે લૌકિક એવ સ્નાન-ભોજન-પાન-સ્ત્રી-સમ્ભોગે તત્-સાધને ચ કર્મણિ સક્તમ્ । ન તુ વૈદિકે કર્મણિ યજ્ઞ-દાનાદૌ । અતએવાતત્ત્વાર્થવત્ તત્ર તત્ત્વ-રૂપો ઽર્થઃ કો ઽપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । અલ્પં પશૂનામ્ ઇવ યત્ ક્ષુદ્રં તત્ તામસં જ્ઞાનમ્ । દેહાદ્ય્-અતિરિક્તત્વેન તત્-પદાર્થ-જ્ઞાનં સાત્ત્વિકમ્ । નાનાવાદ-પ્રતિપાદકં ન્યાયાદિ-શાસ્ત્ર-જ્ઞાનં રાજસમ્ । સ્નાન-ભોજનાદિ-વ્યવહારિક-જ્ઞાનં તામસમ્ ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ

બલદેવ : તામસં જ્ઞાનમ્ આહ યત્ ત્વ્ ઇતિ । યત્ તુ જ્ઞાનમ્ અહૈતુકં સ્વાભાવિકં ન તુ શાસ્ત્રાદ્ ધેતોર્ જ્ઞાનમ્ । અતએવૈકસ્મિન્ લૌકિકે સ્નાનઅ-ભોજન-યોષિત-પ્રસઙ્ગાદૌ કાર્યે । ન તુ વૈદિકે યાગ-દાનાદૌ સક્તં કૃત્સ્નવત્ પૂર્ણં નાતો ઽધિકમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ । અતએવાતત્ત્વાર્થવદ્ યત્ર તત્ત્વ-રૂપો ઽર્થો નાસ્તિ । અલ્પં પશ્વ્-આદિ-સાધારણ્યાત્ તુચ્છં તલ્ લૌકિક-સ્નાન-ભોજનાદિ-જ્ઞાનં તામસમ્

ભ્ગ્ 18.23
નિયતં સઙ્ગરહિતમ્ અરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ ।
અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્ તત્ સાત્ત્વિકમ્ ઉચ્યતે

શ્રીધર: ઇદાનીં ત્રિવિધં કર્માહ - નિયતમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । નિયતં નિત્યતયા વિહિતમ્ । સઙ્ગ-રહિતમ્ અભિનિવેશ-શૂન્યમ્ । અરાગ-દ્વેષતઃ પુત્રાદિ-પ્રીત્યા વાશત્રુ-દ્વેષેણ વા યત્ કૃતં ન ભવતિ । ફલં પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છતીતિ ફલ-પ્રેપ્સુઃ । તદ્-વિલક્ષણેન નિષ્કામેણ કર્ત્રા યત્ કૃતં કર્મ તત્ સાત્ત્વિકમ્ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથ: ત્રિવિધં જ્ઞાનમ્ ઉક્ત્વા ત્રિવિધં કર્માહ - નિયતં નિત્યતયા વિહિતં સઙ્ગ-રહિતમ્ અભિનિવેશ-શૂન્યમ્ અતએવારાગ-દ્વેષતો રાગ-દ્વેષાભ્યાં વિનૈવ કૃતમ્ અફલેપ્સુના ફલાકાઙ્ક્ષા-રહિતેનૈવ કર્ત્રા કૃતં કર્મ યત્ સાત્ત્વિકમ્

બલદેવઃ: અથ કર્મ-ત્રૈવિધ્યમ્ આહ - નિયતમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । નિયતં સ્વ-વર્ણાશ્રમ-વિહિતમ્ । સઙ્ગ-રહિતમ્ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-વર્જિતમ્ । અરાગ-દ્વેષતઃ કૃતં કીર્તૌ રાગાદ્ અકીર્તૌ દ્વેષાચ્ ચ યન્ ન કૃતં, કિન્ત્વ્ ઈશ્વરાર્ચનતયિવાફલ-પ્રેપ્સુના ફલેચ્છા-શૂન્યેન યત્ કર્મ કૃતં તત્ સાત્ત્વિકમ્

ભ્ગ્ 18.24
યત્ તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહંકારેણ વા પુનઃ ।
ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્ રાજસમ્ ઉદાહૃતમ્

શ્રીધર: રાજસં કર્માહ યદ્ ઇતિ । યત્ તુ કર્મ કામેપ્સુના ફલં પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છતા સાહઙ્કારેણ મત્-સમઃ[*એન્દ્નોતે] કો ઽન્યઃ શ્રોત્રિયો ઽસ્તીત્ય્ એવં નિરૂઢાહઙ્કાર-યુક્તેન ચ ક્રિયતે । યચ્ ચ પુનર્ બહુલાયાસમ્ અતિક્લેશ-યુક્તં તત્ કર્મ રાજસમ્ ઉદાહૃતમ્

વિશ્વનાથ: કામેપ્સુનાલ્પાહઙ્કારવતેત્ય્ અર્થઃ । સાહઙ્કારેણાત્યહઙ્કારવતેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ: યત્ કામેપ્સુના ફલાકાઙ્ક્ષિણા સાહઙ્કારેણ કર્તૃત્વાભિનિવેશિના જનેન બહુલાયાસમ્ અતિક્લેશ-યુક્તં કર્મ ક્રિયતે તદ્ રાજસમ્

ભ્ગ્ 18.25
અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામ્ અનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્ ।
મોહાદ્ આરભ્યતે કર્મ યત્ તત્ તામસમ્ ઉચ્યતે

શ્રીધર: તામસં કર્માહ અનુબન્ધમ્ ઇતિ । અનુબધ્યત ઇતિ અનુબન્ધઃ પશ્ચાદ્-ભાવિ શુભાશુભમ્ । ક્ષયં વિત્ત-વ્યયમ્ । હિંસાં પર-પીડામ્ । પૌરુષં ચ સ્વ-સામર્થ્યમ્ અનપેક્ષ્યાપર્યાલોચ્ય કેવલં મોહાદ્ એવ યત્ કર્મારભ્યતે તત્ તામસમ્ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથ: અનુ કર્માનુષ્ઠાનાનન્તરમ્ આયત્યાં ભાવિનં બન્ધં રાજ-દસ્યુ-યમ-દૂતાદિભિર્ બન્ધનં । ક્ષયં ધર્મ-જ્ઞાનાદ્ય્-અપચયમ્ । હિંસાં સ્વસ્ય નાશં ચ અનપેક્ષ્યાપર્યાલોચ્ય પૌરુષં વ્યવહારિક-પુરુષ-માત્ર-કર્તવ્યં કર્મ મોહાદ્ અજ્ઞાનાદ્ એવ યદ્ આરભ્યતે તત્ તામસમ્

બલદેવઃ: અનુ કર્માનુષ્ઠાનાનન્તરમ્ બન્ધં રાજ-દૂત-યમ-દૂત-કૃતમ્ । ક્ષયં ધર્માદિ-વિનાશમ્ । હિંસાં પ્રાણિ-પીડામ્ । પૌરુષં સબલં ચાનવેક્ષ્ય યત્ કર્મ મોહાદ્ આરભ્યતે તત્ તામસમ્

ભ્ગ્ 18.26
મુક્તસઙ્ગોનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્ નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે

શ્રીધર: કર્તારં ત્રિવિધમ્ આહ મુક્ત-સઙ્ગ ઇતિ ત્રિભિઃ । મુક્ત-સઙ્ગસ્ ત્યક્તાભિનિવેશઃ । અનહંવાદી ગર્વોક્તિ-રહિતઃ । ધૃતિર્ ધૈર્યમ્ । ઉત્સાહ ઉદ્યમઃ । તાભ્યાં સમન્વિતઃ સંયુક્તઃ । આરબ્ધસ્ય કર્મણઃ સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ નિર્વિકારો હર્ષ-વિષાદ-શૂન્યઃ । એવમ્ભૂતઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે

વિશ્વનાથ: ત્રિવિધં કર્મોક્તમ્ । ત્રિવિધં કર્તારમ્ આહ મુક્ત-સઙ્ગ ઇતિ

બલદેવઃ: અથ કર્તૃ-ત્રૈવિધ્યમ્ આહ મુક્તેતિ ત્રિભિઃ । મુક્ત-સઙ્ગઃ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-ફલેચ્છા-શૂન્યઃ । અનહંવાદી ગર્વોક્તિ- શૂન્યઃ । ધૃતિર્ આરબ્ધ-કર્મ-પૂર્તિ-પર્યન્તાવર્જનીય-દુઃખ-સહિષ્ણુતા । ઉત્સાહસ્ તદ્-અનુષ્ઠાનોદ્યત-ચિત્તતા તાભ્યાં સમન્વિતઃ । આનુષઙ્ગિક-ફલસ્ય સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ નિર્વિકારો સુખેન દુઃખેન ચ રહિતઃ । ઈદૃશઃ કર્તા સાત્ત્વિકઃ

ભ્ગ્ 18.27
રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્ લુબ્ધો હિંસાત્મકોશુચિઃ ।
હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ

શ્રીધર: રાજસં કર્તારમ્ આહ રાગીતિ । રાગી પુત્રાદિષુ પ્રીતિમાન્ । કર્મ-ફલ-પ્રેપ્સુઃ કર્મ-ફલ-કામી । લુબ્ધઃ પરસ્વાભિલાષી । હિંસાત્મકો મારક-સ્વભાવઃ । લાભાલાભયોર્ હર્ષ-શોકાભ્યામ્ અન્વિતઃ સંયુક્તઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ

વિશ્વનાથ: રાગી કર્મણ્ય્ આસક્તઃ । લુબ્ધો વિષયાસક્તઃ

બલદેવઃ: રાગી સ્ત્રી-પુત્રાદિષ્વ્ આસક્તઃ । કર્મ-ફલ-પ્રેપ્સુઃ પશુ-પુત્રાન્ન-સ્વર્ગાદિષ્વ્ અતિસ્પૃહયાલુઃ । લુબ્ધઃ કર્માપેક્ષિત-દ્રવ્ય-વ્યયાક્ષમઃ । હિંસાત્મકઃ પરાન્ પ્રપીડ્ય કર્મ કુર્વાણઃ । અશુચિઃ કર્માપેક્ષિત-વિહિત-શુદ્ધિ-શૂન્યઃ કર્મ-ફલ-સિદ્ધિ-તદ્-અસિદ્ધ્યોર્ હર્ષ-શોકાભ્યામ્ અન્વિતઃ । ઈદૃશઃ કર્તા રાજસઃ

ભ્ગ્ 18.28
અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકોલસઃ ।
વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે

શ્રીધર: તામસં કર્તારમ્ આહ અયુક્ત ઇતિ । અયુક્તો ઽનવહિતઃ । પ્રાકૃતો વિવેક-શૂન્યઃ । સ્તબ્ધો ઽનમ્રઃ । શઠઃ શક્તિ-ગૂહન-કારી । નૈકૃતિકઃ પર-વૃત્તિ-છેદન-પરઃ । અલસો ઽપ્રવૃત્તિ-શીલઃ [વિષાદી] કર્તવ્યેષ્વ્ અપિ સર્વદા ઽવસન્ન-સ્વભાવઃ । દીર્ઘ-સૂત્રી ચ કર્તવ્યાનાં દીર્ઘ-પ્રસારણઃ સર્વદા મન્દ-સ્વભાવઃ । યદ્ અદ્ય શ્વો વા કર્તવ્યં તન્ માસેનાપિ ન કરોતિ । યશ્ ચૈવમ્ભૂતઃ સ કર્તા તામસ ઉચ્યતે

કર્તૃ-ત્રૈવિધ્યેનૈવ જ્ઞાતુર્ અપિ ત્રૈવિધ્યમ્ ઉક્તં ભવતિ । કર્મ-ત્રૈવિધ્યેન ચ જ્ઞેયસ્યાપિ ત્રૈવિધ્યમ્ ઉક્તં જ્ઞાતવ્યમ્ । બુદ્ધેસ્ ત્રૈવિધ્યેન કરણસ્યાપિ ત્રૈવિધ્યમ્ ઉક્તં ભવિષ્યતિ

વિશ્વનાથઃ - અયુક્તો ઽનૌચિત્ય-કારી પ્રાકૃતઃ પ્રકૃતૌ સ્વ-સ્વભાવ એવ વર્તમાનઃ, યદ્ એવ સ્વ-મનસિ આયાતિ તદ્ એવાનુતિષ્ઠતિ, ન તુ ગુરોર્ અપિ વચઃ પ્રમાણયતીત્ય્ અર્થઃ । નૈકૃતિકઃ પરાપમાન-કર્તા ।
તદ્ એવં જ્ઞાનિભિર્ ઉક્ત-લક્ષણઃ સાત્ત્વિક એવ ત્યાગઃ કર્તવ્યઃ સાત્ત્વિકમ્ એવ કર્મ-નિષ્ઠં જ્ઞાનમ્ આશ્રયણીયં સાત્ત્વિકમ્ એવ કર્મ કર્તવ્યં સાત્ત્વિકેનૈવ કર્ત્રા ભવિતવ્યં । એષ એવ સન્ન્યાસો જ્ઞાનિનામ્ ઇતિ મે જ્ઞાનં પ્રકરણાર્થ-નિષ્કર્ષઃ । ભક્તાનાં તુ ત્રિગુણાતીતમ્ એવ જ્ઞાનં ત્રિગુણાતીતં મે કર્મ ભક્તિ-યોગાખ્યં ત્રિગુણાતીતા એવ કર્તારઃ । યદ્ ઉક્તં ભગવતૈવ શ્રીમદ્-ભાગવતે -
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં
રજો વૈકલ્પિકં તુ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં
મન્-નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ (ભ્પ્ 11.25.24) ઇતિ ।
લક્ષણં ભક્તિ-યોગસ્ય
નિર્ગુણસ્ય હ્ય્ ઉદાહૃતમ્ ॥ (ભ્પ્ 3.29.11) ઇતિ ।
સાત્ત્વિકઃ કારકો ઽસઙ્ગી
રાગાન્ધો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિ-વિભ્રષ્ટો
નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ ॥ (ભ્પ્ 11.25.26) ઇતિ ।
કિં ચ ન કેવલમ્ એતત્ ત્રિકમ્ એવ ભક્તિ-મતે ગુણાતીતમ્ અપિ તુ ભક્તિ-સમ્બન્ધિ સર્વમ્ એવ ગુણાતીતમ્ । યદ્ ઉક્તં તત્રૈવ -
સાત્ત્વિક્યાધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા
કર્મ-શ્રદ્ધા તુ રાજસી ।
તામસ્ય્ અધર્મે યા શ્રદ્ધા
મત્-સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥ (ભ્પ્ 11.25.27) ઇતિ ।
વનં તુ સાત્ત્વિકો વાસો
ગ્રામો રાજસ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યુત-સદનં
મન્-નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ (ભ્પ્ 11.25.25) ઇતિ ।
સાત્ત્વિકં સુખમ્ આત્મોત્થં
વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહ-દૈન્યોત્થં
નિર્ગુણં મદ્-અપાશ્રયમ્ ॥ (ભ્પ્ 11.25.29) ઇતિ ।
તદ્ એવં ગુણાતીતાનાં ભક્તાનાં ભક્તિ-સમ્બન્ધીનિ જ્ઞાન-કર્મ-શ્રદ્ધાદૌ સ્વ-સુખાદીનિ સર્વાણ્ય્ એવ ગુણાતીતાનિ । સાત્ત્વિકાનાં જ્ઞાનિનાં જ્ઞાન-સમ્બન્ધીનિ તાનિ સર્વાણિ સાત્ત્વિકાન્ય્ એવ । રાજસાનાં કર્મિણાં તાનિ સર્વાણિ રાજસાન્ય્ એવ । તામસાનામ્ ઉચ્છૃઙ્ખલાનાં તાનિ સર્વાણિ તામસાન્ય્ એવેતિ શ્રી-ગીતા-ભાગવતાર્થ-દૃષ્ટ્યા જ્ઞેયમ્ । જ્ઞાનિનામ્ અપિ પુનર્ અન્તિમ-દશાયાં જ્ઞાન-સન્ન્યાસાનન્તરમ્ ઉર્વરિતયા કેવલયા ભક્ત્યૈવ ગુણાતીતત્વં ચતુર્દશાધ્યાય ઉક્તમ્

બલદેવઃ : અયુક્તો ઽનૌચિત્ય-કૃત્ । પ્રાકૃતઃ પ્રકૃતૌ સ્વભાવે વર્તમાનઃ સ્વ-પ્રકૃત્ય્-અનુસારેણૈવ, ન તુ શાસ્ત્રાનુસારેણ કર્મ-કૃદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્તબ્ધો ઽનમ્રઃ શઠઃ સ્વ-શક્તિ-ગોપન-કૃત્ । નૈકૃતિકઃ પરાપમાન-કૃત્ । અલસઃ પ્રારબ્ધે કર્મણિ શિથિલઃ । વિષાદી શોકાકુલઃ । દીર્ઘ-સૂત્રી દિવસૈક-કર્તવ્યં વર્ષેણાપિ યો ન કરોતિ । ઈદૃશઃ કર્તા તામસ

ભ્ગ્ 18.29
બુદ્ધેર્ ભેદં ધૃતેશ્ ચૈવ ગુણતસ્ ત્રિવિધં શૃણુ ।
પ્રોચ્યમાનમ્ અશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનંજય

શ્રીધર: ઇદાનીં બુદ્ધેર્ ધૃતેશ્ ચ ત્રૈવિધ્યં પ્રતિજાનીતે બુદ્ધેર્ ભેદમ્ ઇતિ । સ્પષ્ટો ઽર્થઃ

વિશ્વનાથ: જ્ઞાનિભિઃ સર્વમ્ અપિ વસ્તુ સાત્ત્વિકમ્ એવોપાદેયમ્ ઇતિ જ્ઞાપયિતું બુદ્ધ્ય્-આદીનામ્ અપિ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ બુદ્ધેર્ ઇતિ

બલદેવ: એવં જ્ઞાન-જ્ઞેય-પરિજ્ઞાતૄણાં ત્રૈવિધ્યમ્ ઉક્ત્વા બુદ્ધિ-ધૃત્યોસ્ તદ્ વક્તું પ્રતિજાનીતે બુદ્ધેર્ ઇતિ । સ્ફુટાર્થમ્

ભ્ગ્ 18.30
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે ।
બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી

શ્રીધર: અત્ર બુદ્ધેસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ પ્રવૃત્તિં ચેતિ ત્રિભિઃ । પ્રવૃત્તિં ધર્મે । નિવૃત્તિમ્ અધર્મે । યસ્મિન્ દેશે કાલે ચ યત્ કાર્યમ્ અકાર્યં ચ । ભયાભયે કાર્યાકાર્ય-નિમિત્તૌ અર્થાનર્થૌ । કથં બન્ધઃ કથં વા મોક્ષે ઇતિ યા બુદ્ધિર્ અન્તંકરણં વેત્તિ સા સાત્ત્વિકી । યયા પુમાન્ વેત્તીતિ વક્તવ્યે કરણે કર્તૃત્વોપચારઃ કાષ્ઠાનિ પચન્તીતિવત્

વિશ્વનાથ: ભયાભયે સંસારાસંસાર-હેતુકે

બલદેવ: તત્ર બુદ્ધેસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ પ્રવૃત્તિં ચેતિ ત્રિભિઃ । યા બુદ્ધિર્ ધર્મે પ્રવૃત્તિમ્ અધર્માન્ નિવૃત્તિં ચ વેત્તિ, યયા વેત્તીતિ વક્તવ્ય યા વેત્તીતિ કરણે કર્તૃત્વમ્ ઉપચરિતમ્ । કુઠારશ્ છિનત્તીતિવત્ । નિષ્કામં કર્મ કાર્યં સ-કામં ત્વ્ અકાર્યમ્ ઇતિ કાર્યાકાર્યે યા વેત્તિ અશાસ્ત્રીય-પ્રવૃત્તિતો ભયં શાસ્ત્રીય-પ્રવૃત્તિતસ્ ત્વ્ અભયમ્ ઇતિ ભયાભયે યા વેત્તિ, બન્ધં સંસાર-યાથાત્મ્યં મોક્ષં તચ્-છેદ-યાથામ્યં ચ યા વેત્તિ સા બુદ્ધિઃ સાત્ત્વિકી

ભ્ગ્ 18.31
યયા ધર્મમ્ અધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમ્ એવ ચ ।
અયથાવત્ પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી

શ્રીધર: રાજસીં બુદ્ધિમ્ આહ યયેતિ । અયથાવત્ સન્દેહાસ્પદત્વેનેત્ય્ અર્થઃ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

વિશ્વનાથ: અયથાવત્ અસ્મયક્તયેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: રાજસીં બુદ્ધિમ્ આહ યયેતિ । અયથાવદ્ અસમ્યત્વેન

ભ્ગ્ 18.32
અધર્મં ધર્મમ્ ઇતિ યા મન્યતે તમસાવૃતા ।
સર્વાર્થાન્ વિપરીતાઞ્શ્ ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી

શ્રીધર: તામસીં બુદ્ધિમ્ આહ અધર્મમ્ ઇતિ । વિપરીત-ગ્રાહિણી બુદ્ધિસ્ તામસીત્ય્ અર્થઃ । બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણં પૂર્વોક્તમ્ । જ્ઞાનં તુ તદ્-વૃત્તિઃ । ધૃતિર્ અપિ તદ્-વૃત્તિર્ એવ । યદ્ વા અન્તઃકરણસ્ય ધર્મિણો બુદ્ધિર્ અપ્ય્ અધ્યવસાય-લક્ષણા વૃત્તિર્ એવ । ઇચ્છા-દ્વેષાદીનાં તદ્-વૃત્તીનાં બહુત્વે ઽપિ ધર્માધર્મ-ભયાભય-સાધનત્વેન પ્રાધાન્યાદ્ એતાસાં ત્રૈવિધ્યમ્ ઉક્તમ્ । ઉપલક્ષણં ચૈતદ્ અન્યાસામ્

વિશ્વનાથ: યા મન્યત ઇતિ । કુઠારશ્ છિનત્તીતિવત્ યયા મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : તામસીં બુદ્ધિમ્ આહ અધર્મમ્ ઇતિ । વિપરીત-ગ્રાહિણી બુદ્ધિસ્ તામસીત્ય્ અર્થઃ । સર્વાર્થાન્ વિપરીતાનિ સાધુમ્ અસાધુમ્ અસાધું ચ સાધું, પરં તત્ત્વમ્ અપરમ્ અપરં ચ તત્ત્વં પરમ્ ઇત્ય્ એવં સર્વાન્ અર્થાન્ વિપરીતાન્ મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 18.33
ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી

શ્રીધર: ઇદાનીં ધૃતેસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ ધૃત્યેતિ ત્રિભિઃ । યોગેન ચિત્તૈગાગ્રેણ હેતુના ઽવ્યભિચારિણ્યા વિષયાન્તરમ્ અધારયન્ત્યા યયા ધૃત્યા મનસઃ પ્રાણાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ ક્રિયા ધારયતે નિયચ્છતિ સા ધૃતિઃ સાત્ત્વિકી

વિશ્વનાથ: ધૃતેસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ ધૃત્યેતિ

બલદેવઃ : ધૃતેસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ ધૃત્યેતિ ત્રિભિઃ । યયા મનઃ-પ્રાણેન્દ્રિયાણાં યોગોપાય-ભૂતાઃ ક્રિયાઃ પુરુષો ધારયતે, સા ધૃતિઃ સાત્ત્વિકી । કીદૃશેત્ય્ આહ યોગેનેતિ । યોગઃ પરાત્મ-ચિન્તનં તેનાવ્યભિચારિણ્યા તદ્ અન્યં વિષયમ્ અગૃહ્ણન્ત્યેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 18.34
યયા તુ ધર્મકામાર્થાન્ ધૃત્યા ધારયતેર્જુન ।
પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી

શ્રીધર: રાજસીં ધૃતિમ્ આહ યયા ત્વ્ ઇતિ । યયા તુ ધૃત્યા ધર્માર્થ-કામાન્ પ્રાધાન્યેન ધારયતે ન વિમુઞ્ચતિ । તત્-સઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ચ ભવતિ સા રાજસી ધૃતિઃ ।
વિશ્વનાથ - નો ચોમ્મેન્ત્
બલદેવઃ : સ-કામ-વિદ્વત્-પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી પુરુષઃ । યયા ધર્માદીન્ તત્-સાધન-ભૂતા મનઃ-પ્રાણેન્દ્રિય-ક્રિયા ધારયતેએ, સા ધૃતિઃ રાજસી ।
ભ્ગ્ 18.35
યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમ્ એવ ચ ।
ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી

શ્રીધર : તામસીં ધૃતિમ્ આહ યયેતિ દુષ્ટાવિવેક-બહુલા મેધા યસ્ય સ દુર્મેધાઃ પુરુષો યયા ધૃત્યા સ્વપ્નાદીન્ ન વિમુઞ્ચતિ પુનઃ પુનર્ આવર્તયતિ । સ્વપ્નો ઽત્ર નિદ્રા સા ધૃતિસ્ તામસી

વિશ્વનાથ - નો ચોમ્મેન્ત્
બલદેવઃ : યયા સ્વપ્નાદીન્ ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધાસ્ તાન્ ધારયત્ય્ એવ, સા ધૃતિસ્ તામસી । સ્વપ્નો નિદ્રા, મદો વિષય-ભોગ-જો ગર્વઃ । સ્વપ્નાદિ-શબ્દૈસ્ તદ્-ધેતુ-ભૂતા મનઃ-પ્રાણેન્દ્રિય-ક્રિયા યયા ધારયતે સા તામસી ધૃતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 18.36-37
સુખં ત્વ્ ઇદાનીં ત્રિવિધં શૃણુ મે ભરતર્ષભ ।
અભ્યાસાદ્ રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છ્હતિ

યત્ તદગ્રે વિષમ્ ઇવ પરિણામેમૃતોપમમ્ ।
તત્ સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમ્ આત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્

શ્રીધર: ઇદાનીં સુખસ્ય ત્રૈવિધ્યં પ્રતિજાનીતે ઽર્ધેન સુખમ્ ઇતિ । સ્પષ્ટો ઽર્થઃ

તત્ર સાત્ત્વિકં સુખમ્ આહ અભ્યાસાદ્ ઇતિ સાર્ધેન । યત્ર યસ્મિંશ્ ચ સુખે ઽભ્યાસાદ્ અતિપરિચયાદ્ રમતે । ન તુ વિષય-સુખ ઇવ સહસા રતિં પ્રાપ્નોતિ । યસ્મિન્ રમમાણશ્ ચ દુઃખસ્યાન્તમ્ અવસાનં નિતરાં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । કીદૃશં તત્ ? યત્ તત્ કિમ્ અપ્ય્ અગ્રે પ્રથમં વિષમ્ ઇવ મનઃ-સંયમાધીનત્વાદ્ દુઃખાવહમ્ ઇવ ભવતિ । પરિણામે ત્વ્ અમૃત-સદૃશમ્ । આત્મ-વિષયા બુદ્ધિર્ આત્મ-બુદ્ધિઃ । તસ્યાઃ પ્રસાદો રજસ્-તમો-મલ-ત્યાગેન સ્વચ્છતયાવસ્થાનમ્ । તતો જાતં યત્ સુખં તત્ સાત્ત્વિકં
પ્રોક્તં યોગિભિઃ

વિશ્વનાથ - સાત્ત્વિકં સુખમ્ આહ સાર્ધેન અભ્યાસાત્ પુનર્ અનુશીલનાદ્ એવ રમતે, ન તુ વિષયેષ્વ્ ઇવોત્પત્ત્યૈવ રમત ઇત્ય્ અર્થઃ । દુઃખાન્તં નિગચ્છતિ યસ્મિન્ રમમાણઃ સંસાર-દુઃખં તરતીત્ય્ અર્થઃ

વિષમ્ ઇવેતિ ઇન્દ્રિય-મનો-નિરોધો હિ પ્રથમં દુઃખદ એવ ભવતીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : અથ સુખ-ત્રૈવિધ્યં પ્રતીજાનીતે સુખં ત્વ્ ઇત્ય્ અર્ધકેન । તત્ર સાત્ત્વિકં સુખમ્ આહ અભ્યાસાદ્ ઇતિ સાર્ધકેન । અભ્યાસાત્ પુનઃ પુનઃ પરિશીલનાદ્ યત્ર રમતે, ન તુ વિષયેષ્વ્ ઇવોત્પત્ત્યા । યસ્મિન્ રમમાણો દુઃખાન્તં નિગચ્છતિ સંસારં તરતિ

યચ્ ચાગ્રે પ્રથમં વિષમ્ ઇવ મનઃ-સંયમ-ક્લેશ-સત્ત્વાદ્ વિવિક્તાત્મ-પ્રકાશાચ્ ચાતિદુઃખાવહમ્ ઇવ ભવતિ । પરિણામે સમાધિ-પરિપાકે સત્ય્ અમૃતોપમં વિવિકાત્મ-પ્રકાશાત્ પીયૂષ-પ્રવાહ-નિપાતવદ્ ભવતિ । યચ્ ચાત્મ-સમ્બન્ધિન્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદાજ્ જાયતે તત્ સાત્ત્વિકં સુખમ્ । તત્-પ્રસાદશ્ ચ વિષય-સમ્બઅન્ધ-માલિન્ય-વિનિવૃત્તિઃ

ભ્ગ્ 18.38
વિષયેન્દ્રિયસઞ્યોગાદ્ યત્ તદ્ અગ્રેમૃતોપમમ્ ।
પરિણામે વિષમ્ ઇવ તત્ સુખં રાજસં સ્મૃતમ્

શ્રીધર : રાજસં સુખમ્ આહ વિષયેતિ વિષયાણામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ સંયોગાદ્ યત્ તત્ પ્રસિદ્ધં સ્ત્રી-સંસર્ગાદિ-સુખમ્ અમૃતમ્ ઉપમા યસ્ય તાદૃશં ભવત્ય્ અગ્રે પ્રથમમ્ । પરિણામે તુ વિષ-તુલ્યમ્ ઇહામુત્ર ચ દુઃખ-હેતુત્વાત્ । તત્ સુખં રાજસં સ્મૃતમ્

વિશ્વનાથ : યદ્ અમૃતોપમં પર-સ્ત્રી-સમ્ભોગાદિકમ્

બલદેવ : વિષયૈર્ યુવતિ-રૂપ-સ્પર્શાદિભિઃ સહેન્દ્રિયાણાં ચક્ષુસ્ ત્વ્ અગાદીનાં સંયોગાત્ સમ્બન્ધાત્ યદ્ અગ્રે પૂર્વમ્ અમૃતોપમમ્ અતિસ્વાદુ-પરિણામે ઽવસાને તુ નિરય-હેતુત્વાદ્ વિષોપમમ્ અતિદુઃખાવહં ભવતિ તદ્ રાજસં સુખમ્

ભ્ગ્ 18.39
યદ્ અગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમ્ આત્મનઃ ।
નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

શ્રીધર : તામસં સુખમ્ આહ યદ્ ઇતિ । અગ્રે ચ પ્રથમ-ક્ષણે ઽનુબન્ધે ચ પશ્ચાદ્ અપિ યત્ સુખમ્ આત્મનો મોહ-કરમ્ । તદ્ એવાહ નિદ્રા આલસ્યં ચ પ્રમાદશ્ ચ કર્તવ્યાર્થાવધારણ-રાહિત્યેન મનો-ગ્રાહ્યમ્ એતેભ્ય ઉત્તિષ્ઠતિ યત્ સુખં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

વિશ્વનાથ : નો ચોમ્મેન્ત્
બલદેવ : યદ્-અગ્રે ઽનુભવ-કાલે અનુબન્ધે પશ્ચાદ્ વિપાક-કાલે ચાત્મનો મોહનં વસ્તુ-યાથાત્મ્યાવરકં, યચ્ ચ નિદ્રાદિભ્ય ઉત્તિષ્ઠતિ જાયતે તત્ તામસં સુખમ્ । આલસ્યમ્ ઇનિદ્રિય-વ્યાપારમ્ આન્દ્યમ્ । પ્રમાદઃ કાર્યાકાર્યાવધાનાભાવઃ

ભ્ગ્ 18.40
ન તદ્ અસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ ।
સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્ મુક્તં યદ્ એભિઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ ગુણૈઃ

શ્રીધર : અનુક્તમ્ અપિ સઙ્ગૃહ્ણન્ પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ન તદ્ ઇતિ । એભિઃ પ્રકૃતિ-સમ્ભવૈઃ સત્ત્વાદિભિસ્ ત્રિભિર્ ગુણૈર્ મુક્તં પ્રાણિ-જાતમ્ । અન્યદ્ વા યત્ સ્યાત્ તત્ । પૃથિવ્યાં મનુષ્ય-લોકાદિષુદિવિ દેવેષુ ચ ક્વાપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ : અનુક્તમ્ અપિ સઙ્ગૃહ્ણન્ પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ નેતિ તત્ સત્ત્વં પ્રાણિ-જાતમ્ અન્યચ્ ચ વસ્તુ-માત્રં ક્વાપિ નાસ્તિ યદ્ એભિઃ પ્રકૃતિજૈસ્ ત્રિભિર્ ગુણૈર્ મુક્તં રહિતં સ્યાદ્ અતઃ સર્વમ્ એવ વસ્તુ-જાતં ત્રિગુણાત્મકં । તત્ર સાત્ત્વિકમ્ એવોપાદેયં રાજસ-તામસે તુ નોપાદેય ઇતિ પ્રકરણ-તાત્પર્યમ્

બલદેવઃ : પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહન્ન્ અનુક્તમ્ અપિ સઙ્ગૃહ્ણાતિ ન તદ્ ઇતિ । પૃથિવ્યાં મનુષ્યાદિષુ દિવિ સ્વર્ગાદૌ દેવેષુ ચ પ્રકૃતિં સંસૃષ્ટેષુ બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બાન્તેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ સત્ત્વં પ્રાણિ-જાતમ્ અન્યચ્ ચ વસ્તુ નાસ્તિ । યદ્ એભિઃ પ્રકૃતિજૈસ્ ત્રિભિર્ ગુણૈર્ મુક્તં વિરહિતં સ્યાત્ । તથા ચ ત્રિગુણાત્મકેષુ વસ્તુષુ સાત્ત્વિકસ્યૈવોપયોગિત્વાત્ તદ્ એવ ગ્રાહ્યમ્ અન્યત્ તુ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ પ્રકરણાર્થઃ

ભ્ગ્ 18.41
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરંતપ ।
કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ ગુણૈઃ

શ્રીધર : નનુ ચ યદ્ય્ એવં સર્વમ્ અપિ ક્રિયા-કારક-ફલાદિકં પ્રાણિ-જાતં ચ ત્રિગુણાત્મકમ્ એવ તર્હિ કથમ્ અસ્ય મોક્ષ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સ્વ-સ્વાધિકાર-વિહિતૈઃ કર્મભિઃ પરમેશ્વરારાધનાત્ તત્-પ્રસાદ-લબ્ધ-જ્ઞાનેનેત્ય્ એવં સર્વ-ગીતાર્થ-સારં સઙ્ગૃહ્ય પ્રદર્શયિતું પ્રકરણાન્તરમ્ આરભતે । બ્રાહ્મણેત્ય્ આદિ યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિ । હે પરન્તપ હે શત્રુ-તાપન । બ્રાહ્મણાનાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં ચ શૂદ્રાણાં ચ કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ પ્રકર્ષેણ વિભાગતો વિહિતાનિ । શૂદ્રાણાં સમાસાત્ પૃથક્-કરણં દ્વિજત્વાભાવેન વૈલક્ષણ્યાત્ । વિભાગોપલક્ષણમ્ આહ સ્વભાવઃ સાત્ત્વિકાદિઃ
પ્રભવતિ પ્રાદુર્ભવતિ યેભ્યસ્ તૈર્ ગુણૈર્ ઉપકક્ષણ-ભૂતૈઃ । યદ્ વા સ્વભાવઃ પૂર્વ-જન્મ-સંસ્કારઃ । તસ્માત્ પ્રાદુર્ભૂતૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સત્ત્વોપસર્જન-રજઃ-પ્રધાનાઃ ક્ષત્રિયાઃ । તમ-ઉપસર્જન-રજઃ-પ્રધાના વૈશ્યાઃ । રજ-ઉપસર્જન-તમઃ-પ્રધાનાઃ શૂદ્રાઃ

વિશ્વનાથ : કિં ચ ત્રિગુણાત્મકમ્ અપિ પ્રાણિ-જાતં સ્વાધિકાર-પ્રાપ્તેન વિહિત-કર્મણા પરમેશ્વરમ્ આરાધ્ય કૃતાર્થીભિવતીત્યાહ બ્રાહ્મણેતિ ષડ્ભિઃ । સ્વ-ભાવેનોત્પત્ત્યૈવ પ્રભવન્તિ પ્રાદુર્ભવન્તિ યે ગુણાઃ સત્ત્વાદયસ્ તૈઃ પ્રકર્ષેણ વિભક્તાનિ પૃથક્-કૃતાનિ કર્માણિ બ્રાહ્મણાદીનાં વિહિતાનિ સન્તીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ : યદ્યપિ સર્વાણિ વસ્તૂનિ ત્રિગુણાત્મકાનિ તથાપિ બ્રાહ્મણાદયશ્ ચેત્ સ્વ-વિહિતાનિ કર્માણિ ભગવદ્-આરાધન-ભાવેનાનુતિષ્ઠેયુસ્ તદા તાનિ જ્ઞાન-નિષ્ઠામ્ ઉત્પાદ્ય મોચકાનિ ભવન્તિઈતિ વક્તું પ્રકરણમ્ આરભતે બ્રાહ્મણેતિ ષટ્કેન । શૂદ્રાણં સમાસાત્ પૃથક્-કરણં દ્વિજત્વાભાવાત્ । બ્રાહ્મણાદીનાં ચતુર્ણાં કર્માણિ સ્વભાવ્-પ્રભવૈર્ ગુણૈઃ સહ શાસ્ત્રેણ પ્રવિભક્તાનિ, સ્વભાવઃ પ્રાક્તન-સંસ્કારસ્ તસ્માત્ પ્રભવન્તિ યે ગુણાઃ સત્ત્વાદ્યાસ્ તૈઃ સહ શાસ્ત્રેણ તેષાં કર્માણિ વિભજ્યોક્તાનિ । એવં ગુણક-બ્રાહ્મણાદયસ્ તેષામ્ એતાનિ કર્માણીતિ તત્ર સત્ત્વ-પ્રધાનો બ્રાહ્મણઃ પ્રશાન્તત્વાત્ સત્ત્વોપસર્જન્-રજઃ-પ્રધાનઃ
ક્ષત્રિય ઈશ્વર-સ્વભાવત્વાત્, તમ-ઉપસર્જન-રજઃ-પ્રધાનો વિટ્ ઇહાપ્રધાનત્વાત્ રજૌપસર્જનતમઃપ્રધાનઃ શૂદ્રો મૂઢ-સ્વભાવત્વાત્ । કર્માણિ ત્વ્ અગ્રે વાચ્યાનિ

ભ્ગ્ 18.42
શમો દમસ્ તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિર્ આર્જવમ્ એવ ચ ।
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ આસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્

શ્રીધર : તત્ર બ્રાહ્મણસ્ય સ્વાભાવિકાનિ કર્માણ્ય્ આહ શમ ઇતિ । શમશ્ ચિત્તોપરમઃ । દમો બાહ્યેન્દ્રિયોપરમઃ । તપઃ પૂર્વોક્તં શારીતાદિ । શૌચં બાહ્યાભ્યન્તરમ્ । ક્ષાન્તિઃ ક્ષમા । આર્જવમ્ ઋજુતૈવ ચ । જ્ઞાનં વિજ્ઞાનં । આસ્તિક્યમ્ આસ્તિક-ભાવઃ શ્રદ્દધાન્તાગમાર્થેષુ । બ્રાહ્મ્યં કર્મ બ્રાહ્મણ-જાતે કર્મ સ્વભાવજમ્ । યદ્ ઉક્તં સ્વભાવ-પ્રભવૈર્ ગુણૈઃ પ્રવિભક્તાનીતિ તદ્ એવોક્તં સ્વભાવજમ્ ઇતિ

વિશ્વનાથ : તત્ર સત્ત્વ-પ્રધાનાનાં બ્રાહ્મણાનાં સ્વભાવિકાનિ કર્માણ્ય્ આહ શમ ઇતિ । શમો ઽન્તરિન્દિર્ય-નિગ્રહઃ । દમો બાહ્યેન્દ્રિય-નિગ્રહસ્ તપઃ શરીરાદિ જ્ઞાન-વિજ્ઞાને શાસ્ત્રાનુભવોત્થે આસ્તિક્યં શાસ્ત્રાર્થે દૃઢ-વિશ્વાસ એવમ્ આદિ બ્રહ્મ-કર્મ બ્રાહ્મણસ્ય કર્મ સ્વભાવજં સ્વાભાવિકમ્

બલદેવ : બ્રાહ્મણસ્ય સ્વાભાવિકં કર્માહ શમ ઇતિ । શમો ઽન્તઃ-કરણસ્ય સંયમઃ । દમો બહિઃ-કરણસ્ય તપઃ શાસ્ત્રીય-કાય-ક્લેશઃ । શૌચં દ્વિવિધમ્ ઉક્તમ્ । ક્ષાન્તિઃ સહિષ્ણુતા આર્જવમ્ અવક્રત્વમ્ । જ્ઞાનં શાસ્ત્રાત્ પરાવર-તત્ત્વાવગમઃ । વિજ્ઞાનં તસ્માદ્ એવ તદ્-એકાન્ત-ધર્માધિગમઃ । આસ્તિક્યં સર્વવેદ-વેદ્યો હરિર્ નિખિલૈક-કરણં સ્વ-વ્વિહિતૈઃ કર્મભિર્ આરાધિતઃ કેવલયા ભક્ત્યા ચ સન્તોષિતઃ સ્વ-પર્યન્તં સર્વમ્ અર્પયતીતિ શાસ્ત્રાધિગતે ઽર્થે સત્યત્વ-વિનિશ્ચયઃ । એતત્ સ્વાભાવિકં બ્રહ્મ-કર્મ । તથાપિ સત્ત્વ-પ્રાધાન્યાદ્ બ્રાહ્મણસ્યેતિ ભણિતિઃ
। એવમ્ ઉક્તં વિષ્ણુના -
ક્ષમા સત્યં દમઃ શૌચં
દાનમ્ ઇન્દ્રિય-સંયમઃ ।
અહિંસા ગુરુ-શુશ્રૂષા
તીર્થાનુસરણં દયા ॥
આર્જવં લોભ-શૂન્યત્વં
દેવ-બ્રાહ્મણ-પૂજનમ્ ।
અનભ્યસૂયા ચ તથા
ધર્મ-સામાન્ય ઉચ્યતે ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 18.43
શૌર્યં તેજો ધૃતિર્ દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્ય્ અપલાયનમ્ ।
દાનમ્ ઈશ્વરભાવશ્ ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્

શ્રીધર: ક્ષત્રિયસ્ય સ્વાભાવિકાનિ કર્માણ્ય્ આહ શૌર્યમ્ ઇતિ । શૌર્યં પરાક્રમઃ । તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યમ્ । ધૃતિર્ ધૈર્યમ્ । દાક્ષ્યં કૌશલમ્ । યુદ્ધે ચાપ્ય્ અપલાયનમ્ અપરાઙ્મુખતા । દાનમ્ ઔદાર્યમ્ । ઈશ્વર-ભાવો નિયમન-શક્તિઃ । એતત્ ક્ષત્રિયસ્ય સ્વાભાવિકં કર્મ

વિશ્વનાથ: સત્ત્વોપસર્જન-રજઃ-પ્રધાનાનાં ક્ષત્રિયાણાં કર્માહ - શૌર્યં પરાક્રમઃ તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં ધૃતિર્ ધૈર્યં ઈશ્વર-ભાવો લોક-નિયન્તૃત્વમ્

બલદેવઃ: ક્ષત્રિયસ્યાહ શૌર્યમ્ ઇતિ । શૌર્યં યુદ્ધે નિર્ભયા પ્રવૃત્તિઃ । તેજઃ પરૈર્ અધૃષ્યત્વમ્ । ધૃતિર્ મહત્ય્ અપિ સઙ્કટે દેહેન્દ્રિયાનાવસાદઃ । દાક્ષ્યં ક્રિયા-સિદ્ધ્-કૌશલમ્ । યુદ્ધે સ્વ-મૃત્યુ-નિશ્ચયે ઽપ્ય્ અપલાયનમ્ તત્રાવૈમુખ્યમ્ । દાનમ્ અસઙ્કોચએન સ્વ-વિત્ત-ત્યાગઃ । ઈશ્વર-ભાવઃ પ્રજા-પાલનાર્થ ઈશિતવ્યેષુ શાસનાતિગેષુ પ્રભુત્વ-શક્તિ-પ્રકાશઃ । એતત્ ક્ષત્રિયસ્ય સ્વાભાવિકં કર્મ

ભ્ગ્ 18.44
કૃષિગૌરક્ષ્યવાણિજ્યં વૈશ્યકર્મ સ્વભાવજમ્ ।
પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્

શ્રીધર: વૈશ્ય-શૂદ્રયોઃ કર્માણ્ય્ આહ કૃષીતિ । કૃષિઃ કર્ષણમ્ । ગા રક્ષતીતિ ગૌ-રક્ષઃ । તસ્ય ભાવો ગૌરક્ષ્યમ્ । પાશુપાલ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વાણિજ્યં ક્રય-વિક્રયાદિ । એતદ્ વૈશ્યસ્ય સ્વભાવજં કર્મ । ત્રવર્ણિક-પરિચર્યાત્મકં શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્

વિશ્વનાથ: તમ-ઉપસર્જન-રજઃ-પ્રધાનાનાં કર્માહ કૃષીતિ । ગા રક્સતીતિ ગો-રક્ષસ્ તસ્ય ભાવો ગૌરક્ષ્યમ્ । રજ-ઉપસર્જન-તમઃ-પ્રધાનાનાં શૂદ્રાણાં કર્માહ પરિચર્યાત્મકં બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વિશાં પરિચર્યા-રૂપમ્

બલદેવઃ: વૈશ્યસ્યાહ કૃષીતિ । અન્નાદ્ય્-ઉત્પત્તયે હલાદિના ભૂમેર્ વિલેખનં કૃષિઃ । પાશુપાલ્યં ગોરક્ષ્યમ્ । વણિક્-કર્મ વાણિજ્યં ક્રય-વિક્રય-લક્સણમ્ । વૃદ્ધૌ ધન-પ્રયોગઃ કુશીદમ્ અપ્ય્ અત્રાન્તર્ગતમ્ એતત્ સ્વભાવ-સિદ્ધં વૈશ્ય-કર્મ । અથ શૂદ્રસ્યાહ પરીતિ । બ્રાહ્મણાદીનાં દ્વિજન્મનાં પરિચર્યા શૂદ્રસ્ય સ્વાભાવિકં કર્મ । એતાનિ ચાતુરાશ્રમ્ય-કર્મણામ્ ઉપલક્ષણાનિ

ભ્ગ્ 18.45
સ્વે સ્વે કર્મણ્ય્ અભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ ।
સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્ છૃણુ

શ્રીધર: એવમ્ભૂતસ્ય બ્રાહ્મણાદિ-કર્મણો જ્ઞાન-હેતુત્વમ્ આહ સ્વે સ્વે ઇતિ । સ્વ-સ્વાધિકાર-વિહિતે કર્મણ્ય્ અભિરતઃ પરિનિષ્ઠિતો નરઃ સંસિદ્ધિં જ્ઞાન-યોગ્યતાં લભતે । કર્મણાં જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-પ્રકારમ્ આહ સ્વ-કર્મેતિ-સાર્ધેન । સ્વ-કર્મ-પરિનિષ્ઠિતો યથા યેન પ્રકારેણ તત્ત્વ-જ્ઞાનં લભતે તત્ પ્રકારં શૃણુ

વિશ્વનાથ: નો ચોમ્મેન્ત્
બલદેવઃ: ઉક્તાનાં કર્મણાં જ્ઞાન-હેતુતામ્ આહ સ્વે સ્વે ઇતિ । સ્વ-સ્વ-વર્ણાશ્રમ-વિહિતે કર્મણ્ય્ અભિરતસ્ તદ્-અનુષ્ઠાતા નરઃ સંસિદ્ધિં વિશ-તન્તુવત્ કર્માન્તર્ગતં જ્ઞાન-નિષ્ઠાં લભતે । નનુ બન્ધકેન કર્મણાં વિમોચિકા જ્ઞાન-નિષ્ઠા કથમ્ ઇતિ ચેદ્ બુદ્ધિ-વિશેષાદ્ ઇત્ય્ આહ સ્વ-કર્મેતિ

ભ્ગ્ 18.46
યતઃ પ્રવૃત્તિર્ ભૂતાનાં યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
સ્વકર્મણા તમ્ અભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ

શ્રીધર: તમ્ એવાહ યત ઇતિ । યતો ઽન્તથામિણઃ પરમેશ્વરાદ્ ભૂતાનાં પ્રાણિનાં પ્રવૃત્તિશ્ ચેષ્ટા ભવતિ । યેન ચ કારણાત્મના સર્વમ્ ઇદં વિશ્વં તતં વ્યાપ્તમ્ । તમ્ ઈશ્વરં સ્વ-કર્મણાભ્યર્ચ્ય પૂજયિત્વા સિદ્ધિં લભતે મનુષ્યઃ

વિશ્વનાથ: યતઃ પરમેશ્વરાત્ । તમ્ એવાભ્યર્ચ્ય ઇત્ય્ અનેન કર્મણા પરમેશરસ્ તુષ્યત્વ્ ઇતિ મનસા તદ્-અર્પણમ્ એવ તદ્-અભ્યર્ચનમ્

બલદેવઃ: યત ઇતિ । યતઃ પરમેશ્વરાદ્ ભૂતાનાં જન્માદિ-લક્ષણા પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ , યેન ચેદં સર્વં જગત્ તં વ્યાપ્તં તમ્ ઇન્દ્રાદિ-દેવતાત્મનાવસ્થિતં સ્વ-વિહિતેન કર્મણાભ્યર્ચ્ય એતેન કર્મણા સ્વ-પ્રભુસ્ તુષ્યતુ ઇતિ મનસા તસ્મિંસ્ તત્ સમર્પ્ય માનવઃ સિદ્ધિં જ્ઞાન-નિષ્ઠાં વિન્દતિ

ભ્ગ્ 18.47
શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્મોત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

શ્રીધર: સ્વકર્મેતિ વિશેષણસ્ય ફલમ્ આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । વિગુણો ઽપિ સ્વ-ધર્મઃ સમ્યગ્-અનુષ્ઠિતાદ્ અપિ પર-ધર્માત્ શ્રેયાન્ શ્રેષ્ઠઃ । ન ચ બન્ધુ-વધાદિ-મુક્તાદ્ યુદ્ધાદેઃ સ્વધર્માદ્ ભિક્ષાટનાદિ પર-ધર્મઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । યતઃ સ્વભાવેન પૂર્વોક્તેન નિયતં નિયમેનોક્તં કર્મ કુર્વન્ કિલ્બિષં નાપ્નોતિ

વિશ્વનાથ: ન ચ ક્રિયાદિભિઃ સ્વ-ધર્મં રાજસં ચ વીક્ષ્ય તત્ર અનભિરુચ્યા સાત્ત્વિકં કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ શ્રેયાન્ ઇતિ । પર-ધર્માત્ શ્રેષ્ઠાદ્ અપિ સ્વનુષ્ઠિતાત્ સમ્યગ્ અનુષ્ઠિતાદ્ અપિ સ્વધર્મો વિગુણો નિકૃષ્ટો ઽપિ સમ્યગ્-અનુષ્ઠાતુમ્ અશક્યો ઽપિ શ્રેષ્ઠઃ । તેન બન્ધુ-વધાદિ-દોષવત્તાત્ સ્વ-ધર્મં યુદ્ધં ત્યક્ત્વા ભિક્ષાટનાદિ-રૂપ-પર-ધર્મસ્ ત્વયા નાનુસ્ઠેય ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ: નનુ ક્ષત્રિયાદિ-ધર્માણાં રાજસાદિત્વાત્ તેષુ રુચિ-શૂન્યૈઃ ક્ષત્રિયાદિભિઃ સાત્ત્વિકો બ્રહ્મ-ધર્મ એવાનુષ્ઠેય ઇતિ ચેત્ તત્રાહ શ્રેયાન્ ઇતિ । સ્વ-ધર્મો વિગુણઃ નિકૃષ્ટો ઽપિ સમ્યગ્-અનુષ્ઠિતો ઽપિ વા પર-ધર્માદ્ ઉત્કૃષ્ટાત્ સ્વનુષ્ઠિતાચ્ ચ શ્રેયાન્ અતિપ્રશસ્તો વિહિતત્વાત્ ।
ભ્ગ્ 18.48
સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમ્ અપિ ન ત્યજેત્ ।
સર્વારમ્ભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિર્ ઇવાવૃતાઃ

શ્રીધર: યદિ પુનઃ સાઙ્ખ્ય-દૃષ્ટ્ય સ્વ-ધર્મે હિંસા-લક્ષણં દોષં મત્વા પર-ધર્મં શ્રેષ્ઠં મન્યસે તર્હિ સદોષત્વં પર-ધર્મે ઽપિ તુલ્યમ્ ઇત્ય્ આશયેનાહ સહજમ્ ઇતિ । સહજં સ્વભાવ-વિહિતં કર્મ સ-દોષમ્ અપિ ન ત્યજેત્ । હિ યસ્માત્ સર્વે ઽપ્ય્ આરમ્ભાઃ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાનિ સર્વાણ્ય્ અપિ કર્માણિ દોષેણ કેનચિદ્ આવૃતા વ્યાપ્તા એવ । યથા સહજેન ધૂમેનાગ્નિર્ આવૃત ઇતિવત્ । અતો યથાગ્નેર્ ધૂમ-રૂપં દોષમ્ અપાકૃત્ય પ્રતાપ એવ તમઃ-શીતાદિ-નિવૃત્તયે સેવ્યતે તથા કર્મણો ઽપિ દોષાંશં વિહાય ગુણાંશ એવ સત્ત્વ-શુદ્ધયે સેવ્યત
ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: ન ચ સ્વ-ધર્મે એવ કેવલં દોષો ઽસ્તીતિ મન્તવ્યમ્, યતઃ પર-ધર્મેષ્વ્ અપિ દોષઃ કશ્ચિદ્ અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ આહ સહજમ્ ઇતિ । સહજં સ્વભાવ-વિહિતં હિ યતઃ સર્વે ઽપ્ય્ આરમ્ભાઃ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-સાધનાનિ કર્માણિ દોષેણાવૃતા એવ । યથા ધૂમેન દોષેણાવૃત એવ વહ્નિર્ દૃશ્યતે । અતો ધૂમ-રૂપં દોષમ્ અપાકૃત્ય તસ્ય તાપ એવ તમઃ-શીતાદિ-નિવૃત્તયે યથા સેવ્યતે તથા કર્મણો ઽપિ દોષાંશં વિહાય ગુણાંશ એવ સત્ત્વ-શુદ્ધયે સેવ્ય ઇત્ય્ ભાવઃ

બલદેવઃ: ન ખલુ ક્ષત્રિયાદિ-ધર્મા એવ યુદ્ધાદયઃ સ-દોષાઃ । બ્રહ્મ-ધર્માશ્ ચ તથેત્ય્ આહ સહજમ્ ઇતિ । સહજં સ્વભાવ-પ્રાપ્તં કર્મ સદોષમ્ અપિ હિંસાદિ-મિશ્રમ્ અપિ ન ત્યજેદ્ અપિ તુ વિહિતત્વાત્ કુર્યાદ્ એવ । નિર્દોષત્વ-બુદ્ધ્યા બ્રહ્મ-કર્મણા ચરેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ યતઃ સર્વેતિ । સર્વેષાં બ્રાહ્મણાદિ-વર્ણાનામ્ આરમ્ભાઃ કર્માણિ ત્રિગુણાત્મકત્વાદ્ દ્રવ્ય-સાધ્યત્વાચ્ ચ સામાન્યતઃ કેનચિદ્ દોષેણાવૃતા વ્યાપ્તા એવ ભવન્તિ । ધૂમેનેવાગ્નિર્ ઇતિ યથાગ્નેર્ ધૂમાંશમ્ અપાકૃત્ય શીતાદિ-નિવૃત્તયે તાપઃ સેવ્યતે । તથા કર્મણાં ભગવદ્-અર્પણેન દોષાંશં નિર્ધૂયાત્મ-દર્શનાય
જ્ઞાન-જનકત્વાંશઃ સેવ્ય ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 18.49
અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ ।
નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સંન્યાસેનાધિગચ્છતિ

શ્રીધર: નનુ કર્મણિ ક્રિયમાણે કથં દોષાંશ-પ્રહાણેન ગુણાંશ એવ સમ્પદ્યત ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ અસક્ત-બુદ્ધિર્ ઇતિ । અસક્તા સઙ્ગ-શૂન્યા બુદ્ધિર્ યસ્ય । જિતાત્મા નિરહઙ્કારઃ । વિગત-સ્પૃહઃ વિગતા સ્પૃહા ફલ-વિષયેચ્છા યસ્માત્ સઃ । એવમ્ભૂતેન સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ (ગીતા 18.9) । ઇત્ય્ એવં પૂર્વોક્તેન કર્માસક્તિ-તત્-ફલયોસ્ ત્યાગ-લક્ષણેન સન્ન્યાસેન નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં સર્વ-કર્મ-નિવૃત્તિ-લક્ષણાં સત્ત્વ-શુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ । યદ્યપિ સઙ્ગ-ફલયોસ્ ત્યાગેન કર્માનુષ્ઠાનમ્ અપિ નૈષ્કર્મ્યમ્ એવ કર્તૃત્વાભિનિવેશાભાવાત્ ( યદ્ ઉક્તમ્ - નૈવ કિઞ્ચિત્ કરોમીતિ યુક્તો
મન્યેત તત્ત્વવિત્ (ગીતા 5.8) ઇત્ય્ આદિ શ્લોક-ચતુષ્ટયેન ), તથાપ્ય્ અનેનોક્ત-લક્ષણેન સન્ન્યાસેન પરમાં નૈષ્કર્મ્ય-સિદ્ધિં સર્વ-કર્માણિ મનસા સન્ન્યસ્યાસ્તે સુખં વશી (ગીતા 5.13) ઇત્ય્ એવં-લક્ષણ-પારમહંસ્યાપર-પર્યાયામ્ આપ્નોતિ

વિશ્વનાથ: એવં સતિ કર્મણિ દોષાંસાન્ કર્તૃત્વાભિનિવેશ-ફલાભિસન્ધિ-લક્ષણાન્ ત્યક્તવતઃ પ્રથમ-સન્ન્યાસિનસ્ તસ્ય કાલેન સાધન-પરિપાકતો યોગારૂઢત્વ-દશાયાં કર્મણાં સ્વરૂપેણાપિ ત્યાગ-રૂપં દ્વિતીય-સન્ન્યાસમ્ આહ અસક્ત-બુદ્ધિઃ સર્વત્રાપિ પ્રાકૃત-વસ્તુષુ ન સક્તા આસક્તિ-શૂન્યા બુદ્ધિર્ યસ્ય સઃ । અતો જિતાત્મા વશીકૃત-ચિત્તો વિગતા બ્રહ્મ-લોક-પર્યન્તેષ્વ્ અપિ સુખેષુ સ્પૃહા યસ્ય સઃ । તતશ્ ચ સન્ન્યાસેન કર્મણાં સ્વરૂપેણાપિ ત્યાગેન નૈષ્કર્મ્યસ્ય પરમાં શ્રેષ્ઠાં સિદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । યોગારૂઢ-દશાયાં તસ્ય નૈષ્કર્મ્યમ્ અતિશયેન સિદ્ધિર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: એવમ્ આરુરુક્ષુઃ સન્-નિષ્ઠો જ્ઞાન-ગર્ભયા કર્મ-નિષ્ઠયાનુભૂત-સ્વરૂપસ્ તતઃ કર્મ-નિષ્ઠાં સ્વરૂપતસ્ ત્યજેદ્ ઇત્ય્ આહ અસક્તેતિ । સર્વત્રાત્માતિરિક્તેષુ વસ્તુષ્વ્ અસક્ત-બુદ્ધિર્ યતો જિતાત્મા સ્વાત્માનન્દાસ્વાદેન વશીકૃત-મના અતએવ વિગત-સ્પૃહ આત્માતિરિક્ત-વસ્તુ-સાધ્યેષુ નાના-વિધેષ્વ્ આનન્દેષુ સ્પૃહા-શૂન્યઃ । સ્વાત્માનન્દાસ્વાદ-વિક્ષેપકાનાં કર્મણાં સન્ન્યાસેન સ્વરૂપતસ્ ત્યાગેન પરમાં નૈષ્કર્મ્ય-લક્ષણાં સિદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ યોગારૂઢઃ સન્ । એવમ્ એવોક્તં તૃતીયે યસ્ ત્વ્ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્ (ગીતા 3.17) ઇત્ય્ આદિના

ભ્ગ્ 18.50
સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાપ્નોતિ નિબોધ મે ।
સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા

શ્રીધર: એવમ્ભૂતસ્ય પરમહંસસ્ય જ્ઞાન-નિષ્ઠાયા બ્રહ્મ-ભાવ-પ્રકારમ્ આહ સિદ્ધિં પ્રાપ્ત ઇતિ ષડ્ભિઃ । નૈષ્કર્મ્ય-સિદ્ધિં પ્રાપ્તઃ સન્ યથા યેન પ્રકારેણ બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ તથા તં પ્રકારં સઙ્ક્ષેપેણૈવ મે વચનાન્ નિબોધ । પ્રતિષ્ઠિતા યા બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિઃ તામ્ ઇમાં તથા દર્શયિતુમ્ આહ નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરેતિ । નિષ્ઠા પર્યવસાનં પરિસમાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: તતશ્ ચ યથા યેન પ્રકારેણ બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્માનુભવતીત્ય્ અર્થઃ । સૈવ જ્ઞાનસ્ય નિષ્ઠા પરા પરમો ઽન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । નિષ્ઠા નિષ્પત્તિ-નાશાન્તાઃ ઇત્ય્ અમરઃ । અવિદ્યાયામ્ ઉપરત-પ્રાયાયાં વિદ્યાયા અપ્ય્ ઉપરમારમ્ભે યેન પ્રકારેણ જ્ઞાન-સન્ન્યાસં કૃત્વા બ્રહ્માનુભવેત્ તં બુધ્યસ્વેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: સિદ્ધિમ્ ઇતિ । વિહિતેન કર્મણા હરિમ્ આરાધ્ય તત્-પ્રસાદ-જાં સર્વ-કર્મ-ત્યાગાન્તાં આત્મ-ધ્યાન-નિષ્ઠાં પ્રાપ્તો યથા યેન પ્રકારેણ સ્થિતો બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ આવિર્ભાવિત-ગુણાષ્ટકં સ્વરૂપમ્ અનુભવતિ । તથા તં પ્રકારં સમાસેન ગદતો મે મત્તો નિબોધ । જ્ઞાનસ્ય યા પરા નિષ્ઠા પરેશ-વિષયા જ્ઞાન-નિષ્ઠા ત્વાં પ્રતિ મયોચ્યતે તાં ચ શૃણુ

ભ્ગ્ 18.51-53
બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ

વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ ।
ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ

અહંકારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ।
વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

શ્રીધર: તદ્ એવમ્ આહ બુદ્ધ્યેતિ । ઉક્તેન પ્રકારેણ વિશુદ્ધયા પૂર્વોક્તયા સાત્ત્વિક્યા બુદ્ધ્યા યુક્તો ધૃત્યા સાત્ત્વિક્યા આત્માનં તામ્ એવ બુદ્ધિં નિયમ્ય નિશ્ચલાં કૃત્વા શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ ત્યક્ત્વા તદ્-વિષયૌ રાગ-દ્વેષૌ વ્યુદસ્ય બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્ત ઇત્ય્ આદીનાં બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પત ઇતિ તૃતીયેનાન્વયઃ

કિં ચ વિવિક્તેતિ । વિવિક્ત-સેવી શુચિ-દેશાવસ્થાયી લઘ્વાશી મિત-ભોજી એતૈર્ ઉપાયૈર્ યત-વાક્-કાય-માનસઃ સંયત-વાગ્-દેહ-ચિત્તો ભૂત્વા નિત્યં સર્વદા ધ્યાનેન યો યોગો બ્રહ્મ-સંસ્પર્શસ્ તત્-પરઃ સન્ ધ્યાનાવિચ્છેદાર્થં પુનઃ પુનર્ દૃઢં વૈરાગ્યં સમ્યગ્ ઉપાશ્રિતો ભૂત્વા

તતશ્ ચાહંકારમ્ ઇતિ ।
વિરક્તો ઽહમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ અહંકારં બલં દુરાગ્રહં દર્પં યોગ-બલાદ્ ઉન્માર્ગ-પ્રવૃત્તિ-લક્ષણં પ્રારબ્ધ-વશાત્ પ્રાપ્યમાનેષ્વ્ અપિ વિષયેષુ કામં ક્રોધં પરિગ્રહં ચ વિમુચ્ય વિશેષેણ ત્યક્ત્વા બલાદ્ આપન્નેષુ નિર્મ
મઃ સન્ શાન્તઃ પરમામ્ ઉપશાન્તિં પ્રાપ્તો બ્રહ્મ-ભૂયાય બ્રહ્માહમ્ ઇતિ નૈશ્ચલ્યેનાવસ્થાનાય કલ્પતે યોગ્યશ્ ચ ભવતિ

વિશ્વનાથ: બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા સાત્ત્વિક્યા ધૃત્યાપિ સાત્ત્વિક્યાત્માનં મનો નિયમ્ય । ધ્યાનેન ભગવચ્-ચિન્તનેનૈવ યઃ પરો યોગસ્ તત્-પરાયણઃ । બલં કામ-રાગ-યુક્તં ન તુ સામર્થ્યમ્ । અહઙ્કારાદીન્ વિમુચ્યેત્ય્ અવિદ્યોપરમઃ । શાન્તઃ સત્ત્વ-ગુણસ્યાપ્ય્ ઉપશાન્તિમાન્ ઇતિ કૃત-જ્ઞાન-સન્ન્યાસ ઇત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ (ભ્પ્ 11.19.1) ઇત્ય્ એકાદશોક્તેઃ । અજ્ઞાન-જ્ઞાનયોર્ ઉપરમં વિના બ્રહ્માનુભવાનુપત્તિર્ ઇતિ ભાવઃ । બ્રહ્મ-ભૂયાય બ્રહ્માનુભવાય કલ્પતે સમર્થો ભવતિ ॥51-53॥
બલદેવ: તં પ્રકારમ્ આહ બુદ્ધ્યેતિ । વિશુદ્ધયા સાત્ત્વિક્યા બુદ્ધ્યા યુક્તસ્ તાદૃશ્યા ધૃત્યા ચાત્માનં મનો નિયમ્ય સમાધિ-યોગ્યં કૃત્વા શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ ત્યક્ત્વા તાન્ સન્નિહિતાન્ વિધાય રાગ-દ્વેષૌ ચ તદ્-ધેતુકૌ વ્યુદસ્ય દૂરતઃ પરિહૃત્ય । વિવિક્ત-સેવી નિર્જન-સ્થઃ લઘ્વાશી મિત-ભુક્ યતાનિ ધ્યેયાભિમુખીકૃતાનિ વાગાદીનિ યેન સઃ । નિત્યં ધ્યાન-યોગ-પરો હરિ-ચિન્તન-નિરતઃ । વૈરાગ્યમ્ આત્મેતર-વસ્તુ-માત્ર-વિષયકમ્ । અહમ્ ઇતિ । અહંકારો દેહાત્માભિમાનઃ । બલં તદ્-વર્ધકં વાસના-રૂપમ્ । દર્પસ્ તદ્-ધેતુકઃ પ્રારબ્ધ-શેષ-વશાદ્ ઉપાગતેષુ ભોગ્યેષુ કામો ઽભિલાષઃ,
તેષ્વ્ અન્યૈર્ અપહૃતેષુ ક્રોધઃ । પરિગ્રહશ્ ચ તત્-કર્મકઃ । તન્ એતાન્ અહઙ્કારાદીન્ વિમુચ્ય નિર્મમઃ સન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય ગુણાષ્ટક-વિશિષ્ટ-સ્વાત્મ-રૂપત્વાય કલ્પતે તદ્ અનુભવતિ । શાન્તો નિસ્તરઙ્ગ-સિન્ધુર્ ઇવ સ્થિતઃ ॥51-53॥
ભ્ગ્ 18.54
બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્

શ્રીધર: બ્રહ્માહમ્ ઇતિ નૈશ્ચલ્યેનાવસ્થાનસ્ય ફલમ્ આહ બ્રહ્મેતિ । બ્રહ્મ-ભૂતો બ્રહ્મણ્ય્ અવસ્થિતઃ પ્રસન્ન-ચિત્તઃ નષ્ટં ન શોચતિ ન ચાપ્રાપ્તં કાઙ્ક્ષતિ દેહાદ્ય-અભિમાનાભાવાત્ । અતએવ સર્વેષ્વ્ અપિ ભૂતેષુ સમઃ સન્ રાગ-દ્વેષમ્ આદિકૃત-વિક્ષેપાભાવાત્ સર્વ-ભૂતેષુ મદ્-ભાવના-લક્ષણ્ંં પરાં ભક્તિં લભતે

વિશ્વનાથ: તતશ્ ચોપાધ્ય્-અપગમે સતિ બ્રહ્મ-ભૂતો ઽનાવૃત્ત-ચૈતન્યત્વેન બ્રહ્મ-રૂપ ઇત્ય્ અર્થઃ । ગુણ-માલિન્યાપગમાત્ । પ્રસન્નશ્ ચાસાવ્ આત્મા ચેતિ સઃ । તતશ્ ચ પૂર્વ-દશાયામ્ ઇવ નષ્ટં ન શોચતિ ન ચાપ્રાપ્તં કાઙ્ક્ષતિ દેહાદ્ય્-અભિમાનાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । સર્વેષુ ભૂતેષુ ભદ્રાભદ્રેષુ બાલક ઇવ સમઃ બાહ્યાનુસન્ધાનાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
તતશ્ ચ નિરિન્ધનાગ્નાવ્ ઇવ જ્ઞાને શાન્તે ઽપ્ય્ અનશ્વરાં જ્ઞાનાન્તર્ભૂતાં મદ્-ભક્તિં શ્રવણ-કીર્તનાદિ-રૂપાં લભતે । તસ્યા મત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિત્વેન માયા-શક્તિ-ભિન્નત્વાદ્ અવિદ્યાવિદ્યયોર્ અપગમે ઽપ્ય્ અનપગમાત્ । અતએવ પરાં જ્ઞાનાદ્ અન્યાં શ્રેષ્ઠાં નિષ્કામ-કર્મ-જ્ઞાનાદ્ય્-ઉર્વરિતત્વેન કેવલામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । લભત ઇતિ પૂર્વં જ્ઞાન-વૈરાગ્યાદિષુ મોક્ષ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં કલયા વર્તમાનાયા અપિ સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અન્તર્યામિન ઇવ તસ્યાઃ સ્પષ્ટોપલબ્ધિર્ નાસીદ્ ઇતિ ભાવઃ । અતએવ કુરુત ઇત્ય્ અનુક્ત્વા લભત ઇતિ પ્રયુક્તમ્ । માષમ્ ઉદ્ગાદિષુ મિલિતાં તેષુ નષ્ટેષ્વ્ અપ્ય્ અનશ્વરાં
કાઞ્ચન-મણિકામ્ ઇવ તેભ્યઃ પૃથક્તયા કેવલાં લભત ઇતિવત્ । સમ્પૂર્ણાયાઃ પ્રેમ-ભક્તેસ્ તુ પ્રાયસ્ તદાનીં લાભ-સમ્ભવો ઽસ્તિ નાપિ તસ્યાઃ ફલં સાયુજ્યમ્ ઇત્ય્ અતઃ પરા-શબ્દેન પ્રેમ-લક્ષણેતિ વ્યાખ્યેયમ્

બલદેવ: તસ્ય બ્રહ્મ-ભૂયોત્તર-ભાવિનં લાભમ્ આહ બ્રહ્મેતિ । બ્રહ્મ-ભૂતઃ સાક્ષાત્-કૃતાષ્ટ-ગુણક-સ્વ-સ્વરૂપઃ । પ્રસન્નાત્મા ક્લેશ-કર્મ-વિપાકાશયાનાં વિગમાદ્ અતિસ્વચ્છઃ - નદ્યઃ પ્રસન્ન-સલિલાઃ ઇત્ય્ આદાવ્ અતિવૈમલ્યં પ્રસ્ન્ન-શબ્દાર્થઃ । સ એવમ્ભૂતો મદ્-અન્યાત્ કાંશ્ચિત્ પ્રતિ ન શોચતિ ન ચ તાન્ કાઙ્ક્ષતિ । સર્વેષુ મદ્-અન્યેષૂચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ સમઃ હેયત્વાવિશેષાલ્લોષ્ટ્ર-કાષ્ઠવત્ત્વાનિ મન્યમાનઃ ઈદૃશઃ સન્ પરાં મદ્-ભક્તિં નિષ્ઠાં જ્ઞાનસ્ય યા પરા ઇત્ય્ (ગીતા 18.50) ઉક્તાં
મદ્-અનુભવ-લક્ષણાં મદ્-વીક્ષણ-સમાનાકારાં સાધ્યાં ભક્તિં વિન્દતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 18.55
ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્

શ્રીધર: તતશ્ ચ ભક્ત્યેતિ । તથા ચ પરયા ભક્ત્યા તત્ત્વતો મામ્ અભિજાનાતિ । કથમ્ભૂતમ્, યાવાન્ સર્વ-વ્યાપી યશ્ ચાસ્મિ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનસ્ તથાભુતં । તતશ્ ચ મામ્ એવં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા તદ્-અનન્તરં તસ્ય જ્ઞાનસ્ય ઉપરમે સતિ માં વિશતે પરમાનન્દ-રૂપો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: નનુ તયા લબ્ધયા ભક્ત્યા તદાનીં તસ્ય કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અતો ઽર્થાન્ત્ર-ન્યાસેનાહ ભક્ત્યેતિ । અહં યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તં માં તત્-પદાર્થં જ્ઞાની વા નાનાવિધો ભક્તો વા ભક્ત્યૈવ તત્ત્વતો ઽભિજાનાતિ । ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ ઇતિ મદ્-ઉક્તેઃ (ભ્પ્ 11.14.11) । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ પ્રસ્તુતઃ સ જ્ઞાની તતસ્ તયા ભક્ત્યૈવ તદ્-અનન્તરં વિદ્યોપરમાદ્ ઉત્તર-કાલ એવ માં જ્ઞાત્વા માં વિશતિ મત્-સાયુજ્ય-સુખમ્ અનુભવતિ । મમ માયાતીતત્વાદ્ અવિદ્યાયાશ્ ચ માયાત્વાદ્ વિદ્યયાપ્ય્ અહમ્ અવગમ્ય[*એન્દ્નોતે] ઇતિ ભાવઃ ।
યત્ તુ સાઙ્ખ્ય-યોગૌ ચ વૈરાગ્યં તપો ભક્તિશ્ ચ કેશવે । પઞ્ચ-પર્વૈવ વિદ્યા ઇતિ નારદ-પઞ્ચરાત્રે વિદ્યા-વૃત્તિત્વેન ભક્તિઃ શ્રૂયતે । તત્ ખલુ હ્લાદિની-શક્તિ-વૃત્તેર્ ભક્તેર્ એવ કલા કાચિદ્ વિદ્યા-સાફલ્યાર્થં વિદ્યાયાં પ્રવિષ્ટા । કર્મ-સાફલ્યાર્થં કર્મ-યોગે ઽપિ પ્રવિશતિ । તયા વિના કર્મ-જ્ઞાન-યોગાદીનાં શ્રમ-માત્રત્વોક્તેઃ । યતો નિર્ગુણા ભક્તિઃ સદ્-ગુણમય્યા વિદ્યાયા વૃત્તિર્ વસ્તુતો ન ભવતિ, અતો હ્ય્ અજ્ઞાન-નિવર્તકત્વેનૈવ વિદ્યાયાઃ કારણત્વં તત્-પદાર્થ-જ્ઞાને તુ ભક્તેર્ એવ ।
કિં ચ - સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્ ઇતિ સ્મૃતેઃ (ગીતા 14.17) સત્ત્વજં જ્ઞાનં સત્ત્વમ્ એવ । તચ્ ચ સત્ત્વં વિદ્યા-શબ્દેનોચ્યતે યથા તથા ભક્ત્ય્-ઉત્થં જ્ઞાનં ભક્તિર્ એવ સૈવ ક્વચિત્ ભક્તિ-શબ્દેન ક્વચિત્ જ્ઞાન-શબ્દેન ચોચ્યત ઇતિ જ્ઞાનમ્ અપિ દ્વિવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ર પ્રથમં જ્ઞાનં સંન્યસ્ય દ્વિતીયેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મ-સાયુજ્યમ્ આપ્નુયાદ્ ઇત્ય્ એકાદશ-સ્કન્ધ-પઞ્ચવિંશત્ય્-અધ્યાય-દૃષ્ટ્યાપિ[*એન્દ્નોતે] જ્ઞેયમ્ । અત્ર કેચિદ્ ભક્ત્યા વિનૈવ કેવલેનૈવ જ્ઞાનેન સાયુજ્યાર્થિનસ્ તે જ્ઞાનિ-માનિનઃ ક્લેશ-માત્ર-ફલા અતિવિગીતા એવ । અન્યે તુ ભક્ત્યા વિના કેવલેન જ્ઞાનેન ન મુક્તિર્ ઇતિ જ્ઞાત્વા ભક્તિ-મિશ્રમ્ એવ જ્ઞાનમ્ અભસ્યન્તો ભગવાંસ્ તુ માયોપાધિર્ એવેતિ ભગવદ્-વપુર્ ગુણ-મયં
મન્યમાના યોગારૂઢત્વ-દશામ્ અપિ પ્રાપ્તાસ્ તે ઽપિ જ્ઞાનિનો વિમુક્ત-માનિનો વિગીતા એવ । યદ્ ઉક્તમ્ -
મુખ-બાહૂરુ-પાદેભ્યઃ
પુરુષસ્યાશ્રમૈઃ સહ ।
ચત્વારો જજ્ઞિરે વર્ણા
ગુણૈર્ વિપ્રાદયઃ પૃથક્ ॥ (ભ્પ્ 11.5.2)
ય એવં પુરુષં સાક્ષાદ્
આત્મ-પ્રભવમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન ભજન્ત્ય્ અવજાનન્તિ
સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટાઃ પતન્ત્ય્ અધઃ ॥ (ભ્પ્ 11.5.3) ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ યે ન ભજન્તિ યે ચ ભજન્તો ઽપ્ય્ અવજાનન્તિ તે સન્ન્યાસિનો ઽપિ વિનષ્ટ-વિદ્યા અપ્ય્ અધઃ પતન્તિ । તથા ચ હ્ય્ ઉક્તમ્ -
યે ઽન્યે ઽરવિન્દાક્ષ વિમુક્ત-માનિનસ્
ત્વય્ય્ અસ્ત-ભાવાદ્ અવિશુદ્ધ-બુદ્ધયઃ ।
આરુહ્ય કૃચ્છ્રેણ પરં પદં તતઃ
પતન્ત્ય્ અધો ઽનાદૃત-યુષ્મદ્-અઙ્ઘ્રયઃ ॥ (ભ્પ્ 10.2.32) ઇતિ ।
અત્ર આઙ્ઘ્રિ-પદં ભક્ત્યૈવ પ્રયુક્તં વિવક્ષિતમ્ । અનાદૃત-યુષ્મદ્-અઙ્ઘ્રય ઇતિ તનોર્ ગુણ-મયત્વ-બુદ્ધિર્ એવ તનોર્ અનાદરઃ । યદ્ ઉક્તં -
અવજાનન્તિ માં મૂઢા
માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ । (ગીતા 9.11) ઇતિ ।
વસ્તુતસ્ તુ માનુષી સા તનુઃ સચ્ચિદાનન્દમ્ અપ્ય્ એવ । તસ્યાઃ દૃશ્યત્વં તુ દુસ્તર્ક્ય-તદીય-કૃપા-શક્તિ-પ્રભાવાદ્ એવ । યદ્ ઉક્તમ્ નારાયણાધ્યાત્મ-વચનમ્ -
નિત્યાવ્યક્તો ઽપિ ભગવાન્
ઈક્ષ્(ય્)અતે નિજ-શક્તિતઃ ।
તામ્ ઋતે પરમાનન્દં
કઃ પશ્યેત્ તમ્ ઇમં પ્રભુમ્ ॥ ઇતિ ।
એવં ચ ભગવત્-તનોઃ સચ્ચિદાનન્દમયત્વે ક્ પ્તં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ શ્રી-વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-તલાસીનમ્ ઇતિ (ગ્તુ 1.33) । શાબ્દં બ્રહ્મ વપુર્ દધત્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિઃ-સ્મૃતિ-પર-સહસ્ર-વચનેષુ પ્રમાણેષુ સત્સ્વ્ અપિ - માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ ઇતિ (શ્વેતુ 4.2) ઇતિ શ્રુતિ-દૃષ્ટ્યૈવ ભગવાન્ અપિ માયોપાધિર્ ઇતિ મન્યન્તે કિન્તુ સ્વરૂપ-ભૂતયા નિત્ય-શક્ત્યા માયાખ્યયા યુતઃ । અતો માય-મયં વિષ્ણું પ્રવદન્તિ સનાતનમ્ ઇતિ માધ્વ-ભાષ્ય-પ્રમાણિત-શ્રુતેઃ । માયાં ત્વ્ ઇત્ય્ અત્ર માયા-શબ્દેન સ્વરૂપ-ભૂતા ચિચ્-છક્તિર્ એવાભિધીયતે ન ત્વ્ અસ્વરૂપ-ભૂતા ત્રિગુણ-મય્ય્ એવ શક્તિર્ ઇતિ તસ્યાઃ શ્રુતેર્ અર્થં
ન મન્યન્તે । યદ્ વા પ્રકૃતિં દુર્ગાં માયિનં તુ મહેશ્વરં શમ્ભું વિદ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થમ્ અપિ નૈવ મન્યન્તે ।
અતો ભગવદ્-અપરાધેન જીવન્-મુક્ત્વ-દશાં પ્રાપ્તા અપિ તે ઽધઃ પતન્તિ । યદ્ ઉક્તં વાસના-ભાષ્ય-ધૃતં પરિશિષ્ટ-વચનમ્ ।
જીવન્-મુક્તા અપિ પુનર્
યાન્તિ સંસાર-વાસનામ્ ।
યદ્ય્ અચિન્ત્ય-મહા-શક્તૌ
ભગવત્ય્ અપરાધિનઃ ॥ ઇતિ ।
તે ચ ફલ-પ્રાપ્તૌ સત્યામ્ અર્થાત્ નાસ્તિ સાધનોપયોગ ઇતિ મત્વા જ્ઞાન-સન્ન્યાસ-કાલે જ્ઞાનં તત્ર ગુણી-ભૂતાં ભક્તિમ્ અપિ સન્ત્યજ્ય, મિથ્યૈવાપરોક્ષાનુભવં ત્વ્ અસ્ય મન્યન્તે । શ્રી-વિગ્રહાપરાધેન ભક્ત્યા અપિ જ્ઞાનેન સાર્ધમ્ અન્તર્ધાનાદ્ ભક્તિં તે પુનર્ નૈવ લભન્તે । ભક્ત્યા વિના ચ તત્-પદાર્થાનનુભાવાન્ મૃષા-સમાધયો જીવન્-મુક્ત-માનિન એવ તે જ્ઞેયાઃ । યદ્ ઉક્તમ્ - યે ઽન્યે ઽરવિન્દાક્ષ વિમુક્ત-માનિનઃ ઇતિ ।
યે તુ ભક્તિ-મિશ્રં જ્ઞાનમ્ અભ્યસ્યન્તો ભગવન્-મૂર્તિં સચ્-ચિદ્-આનન્દમયીમ્ એવ માનયાનાઃ ક્રમેણાવિદ્યાવિદ્યયોર્ ઉપરામે પરાં ભક્તિં લભન્તે । તે જીવન્-મુક્તા દ્વિવિધાઃ । એકે સાયુજ્યાર્થં ભક્તિં કુર્વન્તસ્ તયૈવ તત્ પદાર્થમ્ અપરોક્ષીકૃત્ય તસ્મિન્ સાયુજ્યં લભન્તે તે સઙ્ગીતા એવ । અપરે ભૂરિભાગા યાદૃચ્છિક-શાન્ત-મહા-ભાગવત-સઙ્ગ-પ્રભાવેન ત્યક્ત-મુમુક્ષાઃ શુકાદિવદ્ ભક્તિ-રસ-માધુર્યાસ્વાદ એવ નિમજ્જન્તિ, તે તુ પરમ-સઙ્ગીતા એવ । યદ્ ઉક્તમ્ -
આત્મારામાશ્ ચ મુનયો
નિર્ગ્રન્થા અપ્ય્ ઉરુક્રમે
કુર્વન્ત્ય્ અહૈતુકીં ભક્તિમ્
ઇત્થમ્ભૂત-ગુણો હરિઃ ॥ (ભ્પ્ 1.7.10) ઇતિ ।
તદ્ એવં ચતુર્વિધા જ્ઞાનિનો દ્વયે વિગીતાઃ પતન્તિ, દ્વયે સઙ્ગીતાસ્ તરન્તિ સંસારમ્ ઇતિ

બલદેવ: તતઃ કિં તદ્ આહ ભક્ત્યેતિ । સ્વરૂપતો ગુણતશ્ ચ યો ઽહં વિભૂતિતશ્ ચ યાવાન્ અહમ્ અસ્મિ તં મામ્ પરયા મદ્-ભક્ત્યા તત્ ત્વ્ અભિજાનાત્ય્ અનુભવતિ । તતો મત્-પરમ-ભક્તિતો હેતોર્ ઉક્ત-લક્ષણં માં તત્ત્વતો યાથાત્મ્યેન જ્ઞાત્વાનુભૂય તદ્-અનન્તરં તત એવ હેતોર્ માં વિશતે મયા સહ યુજ્યતે । પુરં પ્રવિશતિ ઇત્ય્ અત્ર પુર-સંયોગ એવ પ્રતીયતે ન તુ પુરાત્મકત્વમ્ ।
અત્ર તત્ત્વતો ઽભિજ્ઞાને પ્રવેશે ચ ભક્તિર્ એવ હેતુર્ ઉક્તો બોધ્યઃ । ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્યઃ ઇત્ય્ (ગીતા 11.54) આદિ પૂર્વોક્તેઃ । તદ્-અનન્તરમ્ ઇતિ મત્-સ્વરૂપ-ગુણ-વિભૂતિ-તાત્ત્વિકાનુભવાદ્ ઉત્તરસ્મિન્ કાલે ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા, પરયા ભક્ત્યા માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા તતસ્ તાં ભક્તિમ્ આદાયૈવ માં વિશતે । લ્યબ્-લોપે કર્મણિ પઞ્ચમી । મોક્ષે ઽપિ ભક્તિર્ અસ્તીત્ય્ આહ સૂત્ર-કૃત્ આપ્રાયણાત્ તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્ ઇતિ (વ્સ્ 4.1.12) આપ્રાયણાદ્ આમોક્ષાત્ તત્રાપિ ચ મોક્સે ભક્તિર્ અનુવર્તતે ઇતિ શ્રુતૌ દૃષ્ટમ્ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ । ભક્ત્યા વિનષ્ટાવિદ્યાનાં ભક્ત્યાઃ સ્વાદો વિવર્ધતે સિતયા નષ્ટ-પિત્તાનાં સિતાસ્વાદવદ્ ઇતિ રહસ્ય-વિદઃ । ઇત્થં ચ સ-નિષ્ઠાનાં
સાધન-સાધ્ય-પદ્ધતિર્ ઉક્તા

ભ્ગ્ 18.56
સર્વકર્માણ્ય્ અપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ ।
મત્પ્રસાદાદ્ અવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધર: સ્વ-કર્મભિઃ પરમેશ્વરારાધનાદ્ ઉક્તં મોક્ષ-પ્રકારમ્ ઉપસંહરતિ સર્વ-કર્માણીતિ । સર્વાણિ નિત્યાનિ નૈમિત્તિકાનિ ચ કર્માણિ પુર્વોક્ત-ક્રમેણ સર્વદા કુર્વાણઃ મદ્-વ્યપાશ્રયઃ અહમ્ એવ વ્યાપાશ્રયઃ આશ્રયણીયો ન તુ સ્વર્ગાદિ-ફલં યસ્ય સ મત્-પ્રસાદાદ્ શાશ્વતમ્ અનાદિ સર્વોત્કૃષ્ટં પદમ્ પ્રાપ્નોતિ

વિશ્વનાથ: તદ્ એવં જ્ઞાની યથા-ક્રમેણૈવ કર્મ-ફલ-સન્ન્યાસ-કર્મ-સન્ન્યાસૈર્ મત્-સાયુજ્યં પ્રાપ્નોતીત્ય્ ઉક્તમ્ । મદ્-ભક્તસ્ તુ માં યથા પ્રાપ્નોતિ તદ્ અપિ શૃણ્વ્ ઇત્ય્ આહ સર્વેતિ । મદ્-વ્યપાશ્રયો માં વિશેષતો ઽપકર્ષેણ સકામતયાપિ ય આશ્રયતે સો ઽપિ કિં પુનર્ નિષ્કામ-ભક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વ-કર્માણ્ય્ અપિ નિત્ય-નૈમિત્તિક-કામ્યાનિ પુત્ર-કલત્રાદિ-પોષણ-લક્ષણાનિ વ્યવહારિકાણ્ય્ અપિ સર્વાણિ કુર્વાણઃ કિં પુનસ્ ત્યક્ત-કર્મ-યોગ-જ્ઞાન-દેવતાન્તરોપાસનાન્ય-કામાન્ય્ અભક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્રાશ્રયતે સમ્યગ્ સેવત ઇતિ આડ્-ઉપસર્ગેન સેવાયાઃ પ્રધાનીભૂતત્વમ્ । કર્માણ્ય્ અપીત્ય્ અપિ-શબ્દેનાપકર્ષ-બોધકેન કર્મણાં ગુણીભૂતત્વમ્ । અતો ઽયં કર્મ-મિશ્ર-ભક્તિમાન્, ન તુ ભક્તિ-મિશ્ર-કર્મવાન્ ઇતિ પ્રથમ-ષટ્કોક્તે કર્મણિ નાતિવ્યાપ્તિઃ । શાશ્વતં મહત્-પદં મદ્-ધામ વૈકુણ્ઠ-મથુરા-દ્વારકાયોધ્યાદિકમ્ આપ્નોતિ ।
નનુ મહા-પ્રલયે તત્ તદ્ ધામ કથં સ્થાસ્યતિ । તત્રાહ - અવ્યયં મહા-પ્રલયે મદ્-ધામ્નઃ કિમ્ અપિ ન વ્યયતિ મદ્-અતર્ક્ય-પ્રભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ જ્ઞાની ખલ્વ્ અનેકૈર્ જન્મભિર્ અનેક-તપ-આદિ-ક્લેશૈઃ સર્વ-વિષયેન્દ્રિયોપરામેણૈવ નૈષ્કર્મ્યે સત્ય્ એવ યત્ સાયુજ્યં પ્રાપ્નોતિ । તસ્ય તે નિત્યં ધામ સકર્મકત્વે સકામકત્વે ઽપિ ત્વદ્-આશ્રયણ-માત્રેણૈવ કથં પ્રાપ્નોતિ । તત્રાહ મત્-પ્રસાદાદ્ ઇતિ મત્-પ્રસાદસ્યાતર્ક્યમ્ એવ પ્રભાવત્વં જાનીહીતિ ભાવઃ

બલદેવ: અથ પરિનિષ્ઠિતાનામ્ આહ સર્વેતિ સાર્ધ-દ્વયાભ્યામ્ । મદ્-વ્યપાશ્રયો મદ્-એકાન્તી સર્વાણિ સ્વ-વિહિતાનિ કર્માણિ યથા-યોગં કુર્વાણઃ । અપિ-શબ્દાદ્ ગૌણ-કાલે મદ્-એકાન્તિનસ્ તસ્ય મુખ્ય-કાલાભાવાત્ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ - સર્વથાપિ તત્ર વોભય-લિઙ્ગાત્ (વ્સ્ 3.4.34) ઇતિ । ઈદૃશઃ સ મત્-પ્રસાદાન્ મદ્-અત્યનુગ્રહાત્ શાશ્વતં નિત્યમ્ અવ્યયમ્ અપરિણામિ-જ્ઞાનાનન્દાત્મકં પદં પરમ્-વ્યોમાખ્યમ્ અવાપ્નોતિ લભતે

ભ્ગ્ 18.57
ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરઃ ।
બુદ્ધિયોગમ્ ઉપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ

શ્રીધર: યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ચેતસેતિ । સર્વાણિ કર્માણિ । ચેતસા મયિ સંન્યસ્ય સમર્પ્ય મત્-પરઃ અહમ્ એવ પરઃ પ્રાપ્યઃ પુરુષાર્થો યસ્ય સ વ્યવસાયાત્મિકયા બુદ્ધ્યા યોગમ્ ઉપાશ્રિત્ય સતતં કર્માનુષ્ઠાન-કાલે ઽપિ બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ-હવિર્ ઇતિ (ગીતા 4.24) ન્યાયેન મય્ય્ એવ ચિત્તં યસ્ય તથાભૂતો ભવ

વિશ્વનાથ: નનુ તર્હિ માં પ્રતિ ત્વં નિશ્ચયેન કિમ્ આજ્ઞાપયસિ । કિમ્ અહમ્ અનન્ય-ભક્તો ભવામિ, કિં વાનન્તરોક્ત-લક્ષણઃ સકામ-ભક્ત એવ । તત્ર સર્વ-પ્રકૃષ્ટો ઽનન્ય-ભક્તો ભવિતું ન પ્રભવિષ્યસિ । નાપિ સર્વ-ભક્તેષ્વ્ અપકૃષ્ટઃ સકામ-ભક્તો ભવ । કિન્તુ ત્વં મધ્યમ-ભક્તો ભવેત્ય્ આહ ચેતસેતિ । સર્વ-કર્માણિ સ્વાશ્રમ-ધર્માન્ વ્યવહારિક-કર્માણિ ચ મયિ સન્ન્યસ્ય સમર્પ્ય, મત્-પરો ઽહમ્ એવ પરઃ પ્રાપ્યઃ પુરુષાર્થો યસ્ય સ નિષ્કામ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં પૂર્વમ્ એવ
યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ
યજ્ જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્ તપસ્યસિ કૌન્તેય
તત્ કુરુષ્વ મદ્-અર્પણમ્ ॥ ઇતિ । (ગીતા 9.27)
બુદ્ધિ-યોગં વ્યવસાયાત્મિકયા બુદ્ધ્યા યોગં સતતં મચ્-ચિત્તઃ કર્માનુષ્ઠાન-કાલે ઽન્યદાપિ માં સ્મરન્ ભવ

બલદેવ: તાદૃશત્વાદ્ એવ ત્વં સર્વાણિ સ્વ-વિહિતાનિ કર્માણિ કર્તૃત્વાભિમાનાદિ-શૂન્યેનચેતસા સ્વામિનિ મયિ સન્ન્યસ્યાર્પયિત્વા મત્-પરો મદ્-એક-પુરુષાર્થો મામ્ એવ બુદ્ધિ-યોગમ્ ઉપાશ્રિત્ય સતતં કર્માનુષ્ઠાન-કાલે મચ્-ચિત્તો ભવ । એતચ્ ચ ત્વાં પ્રતિ પ્રાગ્ અપ્ય્ ઉક્તં યત્ કરોષીત્ય્ આદિના અર્પયિત્વૈવ કર્માણિ કુરુ, ન તુ કૃત્વાર્પયેતિ

ભ્ગ્ 18.58
મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદત્ તરિષ્યસિ ।
અથ ચેત્ ત્વમ્ અહંકારાન્ ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ

શ્રીધર: તતો યદ્ ભવિષ્યતિ તચ્ છૃણુ - મચ્-ચિત્ત ઇતિ । મચ્-ચિત્તઃ સન્ મત્-પ્રસાદાત્ સર્વાણ્ય્ અપિ દુર્ગાણિ દુસ્તરાણિ સાંસારિક-દુઃખાનિ તરિષ્યસિ । વિપક્ષે દોષમ્ આહ -- અથ ચેત્ યદિ પુનસ્ ત્વમ્ અહંકારાન્ જ્ઞાતૃત્વાભિમાનાત્ મદ્ ઉક્તમ્ એવં ન શ્રોષ્યસિ તર્હિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ પુરુષાર્થાદ્ ભ્રષ્ટો ભવિષ્યસિ

વિશ્વનાથ : તતઃ કિમ્ અત આહ મચ્-ચિત્ત ઇતિ

બલદેવ : એવં મચ્-ચિત્તસ્ ત્વં મત્-પ્રસાદાદ્ એવ સર્વાણિ દુર્ગાણિ દુસ્તરાણિ સંસાર-દુઃખાનિ તરિષ્યસિ । તત્ર તે ન ચિન્તા । તાન્ય્ અહં ભક્ત-બન્ધુર્ અપનેષ્યમિ દાસ્યામિ ચાત્માનમ્ ઇતિ પરિનિષ્ઠિતાનાં સાધન-સાધ્ય-પદ્ધતિર્ ઉક્તા । અથ ચેદ્ અહઙ્કારાત્ કૃત્યાકૃત્ય-વિષયક-જ્ઞાનાભિમાનાત્ ત્વં મદ્-ઉક્તં ન શ્રોષ્યસિ તર્હિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ સ્વાર્થાત્ વિભ્રષ્ટો ભવિષ્યસિ । ન હિ કશ્ચિત્ પ્રાણિનાં કૃત્યાકૃત્યોર્ વિજ્ઞાતા પ્રશાસ્તા વા મત્તો ઽન્યો વર્તતે

ભ્ગ્ 18.59
યદ્ અહંકારમ્ આશ્રિત્ય ન યોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે ।
મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્ તે પ્રકૃતિસ્ ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ

શ્રીધર: કામં વિનઙ્ક્ષ્યસિ ન તુ બન્ધુભિર્ યુદ્ધં કરિષ્યામીતિ ચેત્ તત્રાહ
યદ્ અહંકારમ્ ઇતિ । મદ્-ઉક્તમ્ અનાદૃત્ય કેવલમ્ અહઙ્કારમ્ અવલમ્બ્ય યુદ્ધં ન કરિષ્યામીતિ યન્ મન્યસે ત્વમ્ અધ્યવસ્યસિ એષ તવ વ્યવસાયો મિથ્યૈવ અસ્વતન્ત્રત્વાત્ તવ । તદ્ એવાહ પ્રકૃતિસ્ ત્વાં રજો-ગુણ-રૂપેણ પરિણતા સતી નિયોક્ષ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતીતિ

વિશ્વનાથ: નનુ ક્ષત્રિયસ્ય મમ[*એન્દ્નોતે] યુદ્ધમ્ એવ પરો ધર્મસ્ તત્ર બન્ધુ-વધ-પાપાદ્ ભીત એવ પ્રવર્તિતું નેચ્છામીતિ તત્ર સ-તર્જનમ્ આહ યદ્ અહમ્ ઇતિ । પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ । અધુના ત્વં મદ્-વચનં ન માનયસિ, યદા તુ મહાવીરસ્ય તવ સ્વાભાવિકો યુદ્ધોત્સાહો દુર્વાર એવોદ્ભવિષ્યતિ તદા યુધ્યમાનઃ સ્વયમ્ એવ ભીષ્માદીન્ ગુરૂન્ હનિષ્યન્ મયા હસિષ્યસ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવ: યદ્યપિ ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધમ્ એવ ધર્મસ્ તથાપિ ગુરુ-વિપ્રાદિ-વધ-હેતુકાત્ પાપાદ્ ભીતસ્ય મે ન તત્ર પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ કૃત્યાકૃત્ય-વિજ્ઞાતૃત્વાભિમાનમ્ અહઙ્કારમ્ આશ્રિત્ય નાહં યોત્સ્યે ઇતિ યદિ ત્વં મન્યસે, તર્હિ તવૈષ વ્યવસાયો નિશ્ચયો મિથ્યા નિષ્ફલો ભાવી, પ્રકૃતિર્ મન્-માયા રજો-ગુણાત્મના પરિણતા મદ્-વાક્યાવહેલિનં ત્વાં ગુર્વ્-આદિ-વધે નિમિત્તે યુદ્ધે નિયોક્ષ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યત્ય્ એવ

ભ્ગ્ 18.60
સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા ।
કર્તું નેચ્છસિ યન્ મોહાત્ કરિષ્યસ્ય્ અવશોપિ તત્

શ્રીધર: કિં ચ સ્વભાવજેનેતિ । સ્વભાવઃ ક્ષત્રિયત્વ-હેતુઃ પૂર્વ-જન્મ-સંસ્કારસ્ તસ્માજ્ જાતેન સ્વીયેન કર્મણા શૌર્યાદિના પૂર્વોક્તેન નિબદ્ધઃ યન્ત્રિતસ્ ત્વં મોહાત્ યત્ કર્મ યુદ્ધ-લક્ષણં કર્તું નેચ્છસિ અવશઃ સન્ તત્ કર્મ કરિષ્યસ્ય્ એવ

વિશ્વનાથ: ઉક્તમ્ એવાર્થં વિવૃણોતિ સ્વભાવઃ ક્ષત્રિયત્વે હેતુઃ પૂર્વ-સંસ્કારસ્ તસ્માજ્ જાતેન સ્વીયેન કર્મણા નિબદ્ધો યન્ત્રિતઃ

બલદેવ: ઉક્તમ્ ઉપપાદયતિ સ્વભાવેતિ । યદિ ત્વં મોહાદ્ અજ્ઞાનાન્ મદ્-ઉક્તમ્ અપિ યુદ્ધં કર્તું નેચ્છસિ, તદા સ્વભાવજેન સ્વેન કર્મણા શૌર્યેણ મન્-માયોદ્ભાસિતેન નિબદ્ધો ઽવશસ્ તત્ કરિષ્યસિ

ભ્ગ્ 18.61
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેર્જુન તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા

[*એન્દ્નોતે]
શ્રીધર: તદ્ એવં શ્લોક-દ્વયેન સાઙ્ખ્યાદિ-મતે પ્રકૃતિ-પારતન્ત્ર્યં સ્વભાવ-પારતન્ત્ર્યં ચોક્તમ્ । ઇદાનીં સ્વમતમ્ આહ ઈશ્વર ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સર્વ-ભૂતાનાં હૃન્-મધ્યે ઈશ્વરો ઽન્તર્યામી તિષ્ઠતિ । કિં કુર્વન્, સર્વાણિ ભૂતાનિ માયયા નિજ-શક્ત્યા ભ્રામયંસ્ તત્-તત્-કર્મસુ પ્રવર્તયન્, યથા દારુ-યન્ત્રમ્ આરૂઢાનિ કૃત્રિમાનિ ભૂતાનિ સૂત્રધારો લોકે ભ્રામયતિ તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા યન્ત્રાણિ શરીરાણિ આરૂઢાનિ ભૂતાનિ દેહાભિમાનિનો જીવાન્ ભ્રમયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શ્વેતાશ્વતારાણાં મન્ત્રઃ --
એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ
સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ ॥ ઇતિ ॥ (શ્વેતુ 6.11)
અન્તર્યામિ-બ્રાહ્મણં[*એન્દ્નોતે] ચ -- ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ આત્માનમ્ અન્તરો યમયતિ યમ્ આત્મા ન વેદ યસ્ય આત્મા શરીરમ્ એવ તે આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ

વિશ્વનાથ: શ્લોક-દ્વયેન સ્વભાવ-વાદિનાં મતમ્ ઉક્ત્વા સ્વ-મતમ્ આહ ઈશ્વરો નારાયણઃ સર્વાન્તર્યામી । યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો, યં પૃથિવી ન વેદ, યસ્ય પૃથિવી શરીરં, યઃ પૃથિવીમ્ અન્તરો યમયતિ (બૌ 3.6.3) ઇતિ ।
યચ્ ચ કિઞ્ચિજ્ જગત્ય્ અસ્મિન્[*એન્દ્નોતે]
દૃશ્યતે શ્રૂયતે ઽપિ વા ।
અન્તર્-બહિશ્ ચ તત્ સર્વં
વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ ॥ (મહાનારાયણ ઉપનિષદ્ 13.5)
ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-પ્રતિપાદિત ઈશ્વરો ઽન્તર્યામી હૃદિ તિષ્ઠતિ । કિં કુર્વન્? સર્વાણિ
ભૂતાનિ માયયા નિજ-શક્ત્યા ભ્રામયન્ ભ્રમયન્[*એન્દ્નોતે] તત્-તત્-કર્માણિ પ્રવર્તયન્, યથા સૂત્ર-સઞ્ચારાદિ-યન્ત્રમ્ આરૂઢાનિ કૃત્રિમાણિ પાઞ્ચાલિકા-રૂપાણિ સર્વ-ભૂતાનિ માયા વિભ્રમયતિ તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા યન્ત્રારૂઢાનિ શરીરારૂઢાન્ સર્વ-જીવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: વિજ્ઞાતૃત્વાભિમાનમ્ ઇવાલક્ષ્યાર્જુનમ્ અત્યાજ્યત્વાદ્ વિધાન્તેર્ણોપદિશતિ ઈશ્વર ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । હે અર્જુન ત્વં ચેત્ સ્વં વિજ્ણં મન્યસે, તર્હ્ય્ અન્તર્યામિ-બ્રાહ્મણાત્ ત્વયા જ્ઞાતો ય ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તાનાં હૃદ્દેશે તિષ્ઠતિ માયયા સ્વ-શક્ત્યા તાનિ ભ્રામયન્ સન્ । સર્વ-ભૂતાનિ વિશિનષ્ટિ યન્ત્રેતિ । યત્ કર્માનુગુણં માયા-નિર્મિતં દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-લક્ષણં યન્ત્રં તદ્-આરૂઢાનિ । રૂપકેણોપમાત્ર વ્યજ્યતે - યથા સૂત્ર-ધારો દારુ-યન્ત્રારૂઢાનિ કૃત્રિમાણિ ભૂતાનિ ભ્રામયતિ તદ્વત્

ભ્ગ્ 18.62
તમ્ એવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત ।
તત્પ્રસાદાત્ પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્

શ્રીધર: તમ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એવં સર્વે જીવાઃ પરમેશ્વર-પરતન્ત્રાઃ તસ્માદ્ અહઙ્કારં પરિત્યજ્ય સર્વ-ભાવેન સર્વાત્મના તમ્ ઈશ્વરમ્ એવ શરણં ગચ્છ । તતશ્ ચ તસ્યૈવ પ્રસાદાત્ પરાં ઉત્તમાં શાન્તિં સ્થાનં ચ પારમેશ્વરં શાશ્વતં નિત્યં પ્રાપ્સ્યસિ

વિશ્વનાથ: એતજ્-જ્ઞાપન-પ્રયોજનમ્ આહ તમ્ એવેતિ । પરામ્ અવિદ્યાવિદ્યયોર્ નિવૃત્તિમ્ । તતશ્ ચ શાશ્વતં સ્થાનં વૈકુણ્ઠમ્ । ઇયમ્ અન્તર્યામિ-શરણાપત્તિઃ અન્તર્યામ્ય્-ઉપાસકાનામ્ એવ । ભગવદ્-ઉપાસકાનાં તુ ભગવચ્-છરણાપત્તિઃ । અગ્રે વક્ષ્યત એવેતિ કેચિદ્ આહુઃ । અન્યસ્ તુ યો મદ્-ઇષ્ટ-દેવઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ સ એવ મદ્-ગુરુર્ માં ભક્તિ-યોગમ્ અનુકૂલં હિતં ચોપદેશમ્ ઉપદિશતિ ચ । તમ્ અહં શરણં પ્રપદ્યે ઇત્ય્ અનિશં ભાવયેતિ । યદ્ ઉક્તમ્ ઉદ્ધવેન -
નૈવોપયન્ત્ય્ અપચિતિં કવયસ્ તવેશ
બ્રહ્મયુસાપિ કૃતમ્ ઋદ્ધ-મુદઃ સ્મરન્તઃ ।
યો ઽન્તર્-બહિસ્ તનુ-ભૃતામ્ અશુભં વિધુન્વન્
આચાર્ય-ચૈત્ત્ય-વપુષા સ્વ-ગતિં વ્યનક્તિ ॥ (ભ્પ્ 11.29.6) ઇતિ

બલદેવ: તર્હિ તમ્ એવેશ્વરં સર્વ-ભાવેન કાયાદિ-વ્યાપારેણ શરણં ગચ્છ । તતઃ કિમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ તદ્ ઇતિ । પરાં શાન્તિં નિખિલ-ક્લેશ-વિશ્લેષ-લક્ષણાં । શાશ્વતં નિત્યં સ્થાનં ચ, તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-ગીતં તદ્ ધામ પ્રાપ્સ્યસિ । સ ચેશ્વરો ઽહમ્ એવ ત્વત્-સખઃ સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ ઇત્ય્ (ગીતા 15.15) આદિ મત્-પૂર્વોક્તેર્ દેવ-ર્ષ્ય્-આદિ-સમ્મતિ-ગ્રાહિણા ત્વયાપિ પરં બ્રહ્મ પરં ધામ (ગીતા 10.12) ઇત્ય્-આદિના સ્વીકૃતત્વાચ્ ચ । વિશ્વ-રૂપ-દર્શને પ્રત્યક્ષિતત્વાચ્ ચ । તસ્માન્ મદ્-ઉપદેશે તિષ્ઠેતિ

ભ્ગ્ 18.63
ઇતિ તે જ્ઞાનમ્ આખ્યાતં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં મયા ।
વિમૃશ્યૈતદ્ અશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

શ્રીધર: સર્વ-ગીતાર્થમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ ઇતીતિ । ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ તે તુભ્યં સર્વજ્ઞેન પરમ-કારુણિકેન મયા જ્ઞાનમ્ આખ્યાતમ્ ઉપદિષ્ટમ્ । કથમ્ભૂતમ્ । ગુહ્યાદ્ ગોપ્યાદ્ રહસ્ય-મન્ત્ર-યોગાદિ-જ્ઞાનાદ્ અપિ ગુહ્યતરં । એતન્ મયોપદિષ્ટં ગીતા-શાસ્ત્રમ્ અશેષતો પર્યાલોચ્ય પશ્ચાદ્ યથેચ્છસિ તથા કુરુ । એતસ્મિન્ પર્યાલોચિતે સતિ તવ મોહો નિવર્તિષ્યત ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથ: સર્વ-ગીતાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ઇતીતિ । કર્મ-યોગસ્યાષ્ટાઙ્ગ-યોગસ્ય જ્ઞાન-યોગસ્ય ચ જ્ઞાનં જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનં જ્ઞાન-શાસ્ત્રં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરમ્ ઇત્ય્ અતિરહસ્યત્વાત્ કૈર્ અપિ વશિષ્ટ-બાદરાયણ-નારદાદ્યૈર્ અપિ સ્વ-સ્વ-કૃત-શાસ્ત્રેણાપ્રકાશિતમ્[*એન્દ્નોતે] । યદ્ વા, તેષાં સાર્વજ્ઞ્યમ્ આપેક્ષિકં મમ તુ આત્યન્તિકમ્ ઇત્ય્ અતસ્ તે તુ એતદ્ અતિગુહ્યત્વાન્ ન જાનન્તિ । મયાપિ અતિગુહ્યત્વાદ્ એવ તે સર્વથૈવ નૈતદ્ ઉપદિષ્ટા ઇતિ ભાવઃ । એતદ્ અશેષેણ નિઃશેષતઃ એવ વિમૃશ્ય, યથા યેન પ્રકારેણ સ્વાભિરુચિતં, યત્[*એન્દ્નોતે] કર્તુમ્ ઇચ્છસિ તથા તત્ કુરુ, ઇત્ય્ અન્ત્યં જ્ઞાન-ષટ્કં સમ્પૂર્ણમ્ । ષટ્ક-ત્રિકમ્
ઇદં સર્વ-વિદ્યા-શિરો-રત્નં શ્રી-ગીતા-શાસ્ત્રં મહાનર્ઘ્ય-રહસ્યતમ-ભક્તિ-સમ્પુટં ભવતિ । પ્રથમં કર્મ-ષટ્કં યસ્યાધાર-પિધાનં કાનકં ભવતિ । અન્ત્યં જ્ઞાન-ષટ્કં યસ્યોત્તર-પિધાનં મણિ-જટિતં કાનકં ભવતિ । તયોર્ મધ્યવર્તિ-ષટ્ક-ગતા ભક્તિસ્ ત્રિજગદ્-અનર્ઘ્યા શ્રી-કૃષ્ણ-વશીકારિણી મહામણિ-મતલ્લિકા વિરાજતે, યસ્યાઃ પરિચારિકા તદ્-ઉત્તર-પિધાનાર્ધ-ગતા મન્-મના ભવ ઇત્ય્ આદિ પદ્ય-દ્વયી ચતુઃ-ષષ્ઠ્ય્-અક્ષરા શુદ્ધા ભવતીતિ બુધ્યતે

બલદેવ: શાસ્ત્રમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ ઇતીતિ । ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારકં જ્ઞાનં ગીતા-શાસ્ત્રમ્ જ્ઞાયન્તે કર્મ-ભક્તિ-જ્ઞાનાન્ય્ અનેન ઇતિ નિરુક્તેઃ । તન્-મયા તે તુભ્યમ્ આખ્યાતં સમ્પ્રોક્તમ્ । ગુહ્યાદ્ રહસ્ય-મન્ત્રાદિ-શાસ્ત્રાદ્ ગુહ્યતરમ્ ઇતિ ગોપ્યમ્ । એતચ્ છાસ્ત્ર-શેષેણ સામસ્ત્યેન વિમૃશ્ય પશ્ચાદ્ યથેચ્છસિ તથા કુરુ । એતસ્મિન્ પર્યાલોચિતે તવ મોહ-વિનાશો મદ્-વચસિ સ્થિતિશ્ ચ ભવિષ્યતીતિ

ભ્ગ્ 18.64
સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
ઇષ્ટોસિ મે દૃઢમ્ ઇતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્

શ્રીધર: અતિ-ગમ્ભીરં ગીતા-શાસ્ત્રમ્ અશેષતઃ પર્યાલોચયિતુમ્ અશક્નુવતઃ કૃપયા સ્વયમ્ એવ તસ્ય સારં સઙ્ગૃહ્ય કથયતિ સર્વ-ગુહ્યતમમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । સર્વેભ્યો ઽપુ ગુહ્યેભ્યો ગુહ્યતમં મે વચસ્ તત્ર તત્રોક્તમ્ અપિ ભૂયઃ પુનર્ અપિ વક્ષ્યમણં શૃણુ । પુનઃ પુનઃ કથને હેતુમ્ આહ દૃઢમ્ અત્યન્તં મે મમ ત્વમ્ ઇષ્ટઃ પ્રિયો ઽસીતિ મત્વા તત એવ હેતોસ્ તે હિતં વક્ષ્યામિ । યદ્ વા ત્વં મમેષ્ટો ઽસિ મયા વક્ષ્યમાણં ચ દૃઢં સર્વ-પ્રમાણોપેતમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તતસ્ તે વક્ષ્યામીત્ય્ અર્થઃ । દૃઢ-મતિર્ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ

વિશ્વનાથ: તતશ્ ચ અતિગમ્ભીરાર્થં ગીતા-શાસ્ત્રં પર્યાલોચયિતુમ્ પ્રવર્તમાનં તુષ્ણીમ્ભૂયૈવ સ્થિતં સ્વ-પ્રિય-સખમ્ અર્જુનમ્ આલક્ષ્ય કૃપા-દ્રવચ્-ચિત્ત-નવ-નીતો ભગવાન્ ભોઃ પ્રિયવયસ્ય અર્જુન સર્વ-શાસ્ત્ર-સારમ્ અહમ્ એવ શ્લોકાષ્ટકેન બ્રવીમિ । અલં તે તત્-તત્-પર્યાલોચન-ક્લેશેનેત્ય્ આહ સર્વેતિ । ભૂય ઇતિ રાજ-વિદ્યા-રાજ-ગુહ્યાધ્યાયાન્તે પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ।
મન્-મના ભવ મદ્-ભક્તો
મદ્-યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમ્
આત્માનં મત્-પરાયણઃ ॥ (ગીતા 9.34) ઇતિ
યત્ તદ્ એવ પરમં સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-સારસ્ય ગીતા-શાસ્ત્રસ્યાપિ સારં ગુહ્યતમમ્ ઇતિ નાતઃ પરં કિઞ્ચન ગુહ્યમ્ અસ્તિ ક્વચિત્ કુતશ્ચિત્ કથમ્ અપિ અખણ્ડમ્ ઇતિ ભાવઃ । પુનઃ કથને હેતુમ્ આહ । ઇષ્ટો ઽસિ મે દૃઢમ્ અતિશયેન એવ પ્રિયો મે સખા ભવસીતિ તત એવ હેતોર્ હિતં તે ઇતિ સખાયં વિનાતિરહસ્યં ન કમ્ અપિ કશ્ચિદ્ અપિ બ્રૂત ઇતિ ભાવઃ । દૃઢ-મતિર્ ઇતિ ચ પાઠઃ

બલદેવ: અથ નિરપેક્ષાણાં સાધન-સાધ્ય-પદ્ધતિમ્ ઉપદેક્સ્યન્ન્ આદૌ તાં સ્તૌતિ સર્વેતિ । સર્વેષુ ગુહ્યેષુ મધ્યે ઽતિશયિતં ગુહ્યમ્ ઇતિ સર્વ-ગુહ્યતમમ્ । ભૂય ઇતિ રાજ-વિદ્યાધ્યાયે મન્-મના ભવ ઇત્ય્ આદિના પૂર્વમ્ અપિ મમાતિપ્રિયત્વાદ્ અન્તે પુનર્ ઉચ્યમાનં શૃણુ પરમં સર્વ-સારસ્યાપિ ગીતા-શાસ્ત્રસ્ય સારભૂતમ્ । પુનઃ કથનેન હેતુઃ ઇષ્ટો ઽસીતિ । ત્વં મમેષ્ટઃ પ્રિયતમો ઽસિ । મદ્-વાક્યં દૃઢં નિખિલ-પ્રમાણોપેતમ્ ઇતિ નિશ્ચિનોષ્ય્ અતસ્ તે હિતં વક્ષ્યામિ । તથાપ્ય્ એતદ્ એવાનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ ભાવઃ

__________________________________________________________
ભ્ગ્ 18.65
મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોસિ મે

શ્રીધર: તદ્ એવમ્ આહ મન્-મના ઇતિ । મન્-મના મચ્-ચિત્તો ભવ । મદ્-ભક્તો મદ્-ભજન-શીલો ભવ । મદ્-યાજી મદ્-યજન-શીલો ભવ । મામ્ એવ નમસ્કુરુ એવં વર્તમાનસ્ ત્વં મત્-પ્રસાદાત્ લબ્ધ-જ્ઞાનેન મામ્ એવૈષ્યસિ પ્રાપ્સ્યસિ । અત્ર ચ સંશયં મા કાર્ષીઃ । ત્વં હિ મે પ્રિયો ઽસિ । અથ સત્યં યથા ભવત્ય્ એવં તુભ્યમ્ અહં પ્રતિજાને પ્રતિજ્ઞાં કરોમિ

વિશ્વનાથ: મન્મના ભવ ઇતિ મદ્-ભક્તઃ સન્ન્ એવ માં ચિન્તય । ન તુ જ્ઞાની યોગી વા ભૂત્વા મદ્-ધ્યાનં કુર્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા મન્-મના ભવ મહ્યં શ્યામસુન્દરાય સુસ્નિગ્ધાકુઞ્ચિત-કુન્તલકાય-સુન્દર-ભ્રૂ-વલ્લિ-મધુર-કૃપા-કટાક્ષામૃત-વર્ષિ-વદન-ચન્દ્રાય સ્વીયં દેયત્વેન મનો યસ્ય તથાભૂતો ભવ । અથવા શ્રોત્રાદીન્દ્રિયાણિ દેહીત્ય્ આહ મદ્-ભક્તો ભવ । શ્રવણ-કીર્તન-મન્-મૂર્તિ-દર્શન-મન્-મન્દિર-માર્જન-લેપન-પુસ્પાહરણ-મન્-માલાલઙ્કાર-ચ્છત્ર-ચામરાદિભિઃ સર્વેન્દ્રિય-કરણકં મદ્-ભજનં કુરુ । અથવા મહ્યં ગન્ધ-પુષ્પ-ધૂપ-દીપ-નૈવેદ્યાનિ દેહીત્ય્ આહ મદ્-યાજી ભવ । મત્-પૂજનં કુરુ । અથવા મહ્યં નમસ્કાર-માત્રં
દેહીત્ય્ આહ માં નમસ્કુરુ ભૂમૌ નિપત્ય અષ્ટાઙ્ગં વા પ્રણામં કુરુ । એષાં ચતુર્ણાં મચ્-ચિન્તન-સેવન-પૂજન-પ્રણામાણાં સમુચ્ચયમ્ એકતરં વા ત્વં કુરુ । મામ્ એવૈષ્યસિ પ્રાપ્સ્યસિ મનઃ-પ્રદાનં શ્રોત્રાદીન્દ્રિય-પ્રદાનં ગન્ધ-પુષ્પાદિ-પ્રદાનં વા ત્વં કુરુ । તુભ્યમ્ અહમ્ આત્માનમ્ એવ દાસ્યામીતિ સત્યં । તે તવૈવ । નાત્ર સંશયિષ્ઠા ઇતિ ભાવઃ । સત્યં શપથ-તથ્યયોઃ ઇત્ય્ અમરઃ ।
નનુ માથુર-દેશોદ્ભૂતા લોકાઃ પ્રતિવાક્યમ્ એવ શપથં કુર્વન્તિ સત્યં તર્હિ પ્રતિજાને પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા બ્રવીમિ । ત્વં મે પ્રિયો ઽસિ નહિ પ્રિયં કો ઽપિ વઞ્ચયૈત્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવ: એતદ્-વચઃ પ્રાહ મન્મના ભવેતિ । વ્યાખ્યાતં પ્રાક્ મન્-મનસ્ત્વાદ્ વિશિષ્ટો મામ્ એવ નીલોત્પલ-શ્યામલત્વાદિ-ગુણકં ત્વદ્-અતિપ્રિયમ્ દેવકી-નન્દનં કૃષ્ણમ્ એવ મનુષ્ય-સન્નિવેશિતમ્ એષ્યસિ । ન તુ મમ રૂપાન્તરં સહસ્ર-શીર્ષત્વાદિ-લક્ષણમ્ અઙ્ગુષ્ઠ-માત્રમ્ અન્તર્યામિણં વા નૃસિંહ-વરાહાદિ-લક્ષણં વેત્ય્ અર્થઃ । તુભ્યમ્ અહમ્ આત્માનમ્ એવ ત્વત્-સખં દાસ્યામીતિ તે તવ સત્યં શપથઃ સત્યં શપથ-તથ્યયોઃ ઇતિ નાનાર્થવર્ગઃ । અત્ર ન સંશયિષ્ઠા ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ માથુરત્વાત્ તવ શપથ-કરણાદ્ અપિ મે ન સંશય-વિનાશસ્ તત્રાહ પ્રતિજાને પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વાહમ્ અબ્રુવમ્ । યત્ ત્વં મે પ્રિયો ઽસિ સ્નિગ્ધ-મનસા હિ માથુરાઃ પ્રિયં ન પ્રતારયન્તિ । કિં પુનઃ પ્રેષ્ઠમ્ ઇતિ ભાવઃ । યસ્ય મય્ય્ અતિપ્રીતસ્ તસ્મિન્ મમાપિ તથા । તદ્-વિયોગં સોઢુમ્ અહં ન શક્નોમીતિ પૂર્વમ્ એવ મયોક્તં પ્રિયો હિ ઇત્યાદિના । તસ્માન્ મદ્-વાચિ વિશ્વસિહિ મામ્ એવ પ્રાપ્સ્યસિ

ભ્ગ્ 18.66
સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષ્યયિષ્યામિ મા શુચઃ

શ્રીધર: તતો ઽપિ ગુહ્યતમમ્ આહ સર્વેતિ । મદ્-ભક્ત્યૈવ સર્વં ભવિષ્યતીતિ દૃઢ-વિશ્વાસેન વિધિ-કૈઙ્કર્યં ત્યક્ત્વા મદ્-એક-શરણં ભવ । એવં વર્તમાનઃ કર્મ-ત્યાગ-નિમિત્તં પાપં સ્યાદ્ ઇતિ મા શુચઃ મોક્ષં મા કાર્ષીઃ । યતસ્ ત્વં મદ્-એક-શરણં સર્વ-પાપેભ્યો ઽહં મોક્ષયિષ્યામિ

વિશ્વનાથ: નનુ તદ્-ધ્યાનાદિકં યત્ કરોમિ તત્ કિં સ્વાશ્રમ-ધર્માનુષ્ઠાન-પૂર્વકં વા, કેવલં વા ? તત્રાહ સર્વ-ધર્માન્ વર્ણાશ્રમ-ધર્માન્ સર્વાન્ એવ પરિત્યજ્ય એકં મામ્ એવ શરણં વ્રજ । પરિત્યજ્ય સન્ન્યસ્યેતિ ન વ્યાખ્યેયમ્ અર્જુનસ્ય ક્ષત્રિયત્વેન સન્ન્યાસાધિકારાત્ ન ચાર્જુનં લક્ષીકૃત્યાન્ય-જન-સમુદાયમ્ એવોપદિદેશ ભગવાન્ ઇતિ વાચ્યમ્ । લક્ષ્યભૂતમ્ અર્જુનં પ્રતિ ઉપદેશં યોજયિતુમ્ ઔચિત્યે સત્ય્ એવાન્યસ્યાપિ ઉપદેષ્ટવ્યત્વં સમ્ભવેન્ ન, ત્વ્ અન્યથા ન ચ પરિત્ય્જ્યેત્ય્ અસ્ય ફલ-ત્યાગ એવ તાત્પર્યમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ અસ્ય વાક્યસ્ય -
દેવર્ષિ-ભૂતાપ્ત-નૄણાં પિતૄણાં
નાયં કિઙ્કરો નાયમ્ ઋણી ચ રાજન્ ।
સર્વાત્મના યઃ શરણં શરણ્યં
ગતો મુકુન્દં પરિહૃત્ય કર્તમ્ ॥ (ભ્પ્ 11.5.41)
મર્ત્યો યદા ત્યક્ત-સમસ્ત-કર્મા
નિવેદિતાત્મા વિચિકીર્ષિતો મે ।
તદામૃતત્વં પ્રતિપદ્યમાનો
મયાત્મ-ભૂયાય ચ કલ્પતે વૈ ॥ (ભ્પ્ 11.29.32)
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત
ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા
શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે ॥ (ભ્પ્ 11.20.9)
આજ્ઞાયૈવ ગુણાન્ દોષાન્
મયાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્
માં ભજેત્ સ ચ સત્તમઃ ॥ (ભ્પ્ 11.11.37)
ઇત્ય્ આદિભિર્ ભગવદ્-વાક્યૈઃસહૈકાર્થસ્યાવશ્ય-વ્યાખ્યેયત્વાત્ । અત્ર ચ પરિ-શબ્દ-પ્રયોગાચ્ ચ । અત એકં માં શરણં વ્રજ, ન તુ ધર્મ-જ્ઞાન-યોગ-દેવતાન્તરાદિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વં હિ મદ્-અન્ય-ભક્તૌ સર્વ-શ્રેષ્ઠાયાં તવાધિકારો નાસ્તીત્ય્ અતસ્ ત્વં યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસીત્યાદિ-બ્રુવાણેન મયા કર્મ-મિશ્રાયાં ભક્તૌ તવાધિકાર ઉક્તઃ । સમ્પ્રતિ ત્વ્ અતિકૃપયા તુભ્યમ્ અનન્ય-ભક્તૌ એવાધિકારસ્ તસ્યા અનન્ય-ભક્તેર્ યાદૃચ્છિક-મદ્-ઐકાન્તિક-ભક્ત-કૃપૈક-લભ્યત્વ-લક્ષણં નિયમં સ્વ-કૃતમ્ અપિ ભીષ્મ-યુદ્ધે સ્વ-પ્રતિજ્ઞામ્ ઇવાપનીય દત્ત ઇતિ ભાવઃ । ન ચ મદ્-આજ્ઞયા નિત્ય-નૈમિત્તિક-કર્મ-ત્યાગે તવ પ્રયવાય-શઙ્કા સમ્ભવેત્ । વેદ-રૂપેણ મયૈવ
નિત્ય-કર્માનુષ્ઠાનમ્ આદિષ્ટમ્ અધુના તુ સ્વરૂપેણૈવ તત્-ત્યાગ આદિશ્યતે ઇત્ય્ અતઃ કથં તે નિત્ય-કર્માકરણે પાપાનિ સમ્ભવન્તિ ? પ્રત્યુત અતઃ પરં નિત્ય-કર્મણિ કૃત એવ પાપાનિ ભવિષ્યન્તિ સાક્ષાન્ મદ્-આજ્ઞા-લઙ્ઘનાદ્ ઇત્ય્ અવધેયમ્ ।
નનુ યો હિ યચ્-છરણો ભવતિ, સ હિ મૂલ્ય-ક્રીતઃ પશુર્ ઇવ તદ્-અધીનઃ । સ તં યત્ કારયતિ, તદ્ એવ કરોતિ । યત્ર સ્થાપયતિ તત્રૈવ તિષ્ઠતિ । યદ્ ભોજયતિ, તદ્ એવ ભુઙ્ક્તે ઇતિ શરણાપત્તિ-લક્ષણસ્ય ધર્મસ્ય તત્ત્વમ્ । યદ્ ઉક્તં વાયુ-પુરાણે -
આનુકૂલ્યસ્ય સઙ્કલ્પઃ પ્રાતિકૂલ્યસ્ય વર્જનં ।
રક્ષિષ્યતીતિ વિશ્વાસો ગોપ્તૃત્વે[*એન્દ્નોતે] વરણં તથા ।
નિઃક્ષેપનમ્ અકાર્પણ્યં[*એન્દ્નોતે] ષડ્-વિધા શરણાગતિઃ ॥ ઇતિ ।
ભક્તિ-શાસ્ત્ર-વિહિતા સ્વાભીષ્ટ-દેવાય રોચમાના પ્રવૃત્તિર્ આનુકૂલ્યં તદ્-વિપરીતં પ્રાતિકૂલ્યમ્ । ગોપ્તૃત્વે ઇતિ સ એવ મમ રક્ષકો નાન્ય ઇતિ યત્ । રક્ષિષ્યતીતિ સ્વ-રક્ષણ-પ્રાતિકૂલ્ય-વસ્તુષૂપસ્થિતેષ્વ્ અપિ સ માં રક્ષિષ્યત્ય્ એવેતિ દ્રૌપદી-ગજેન્દ્રાદીનામ્ ઇવ વિશ્વાસઃ । નિઃક્ષેપનં સ્વીય-સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-દેહ-સહિતસ્ય એવ સ્વસ્ય શ્રી-કૃષ્ણાર્થ એવ વિનિયોગઃ । અકાર્પણ્યં નાન્યત્ર ક્વાપિ સ્વ-દૈન્ય-જ્ઞાપનમ્ ઇતિ ષણ્ણાં વસ્તૂનાં વિધાત્ર્-અનુષ્ઠાનં યસ્યાં સા શરણાગતિર્ ઇતિ ।
તદ્ અદ્યારભ્ય યદ્ય્ અહં ત્વાં શરણં ગત એવ વર્તે તર્હિ ત્વ-ઉક્તં ભદ્રમ્ અભદ્રં વા યદ્ ભવેત્ તદ્ એવ મમ કર્તવ્યમ્ । તત્ર યદિ ત્વં માં ધર્મમ્ એવ કારયસિ તદા ન કાચિચ્ ચિન્તા । યદિ ત્વ્ ઈશ્વરત્વાત્ સ્વૈરાચારસ્ ત્વં મામ્ અધર્મમ્ એવ કારયસિ, તદા કા ગતિસ્ તત્રાહ અહમ્ ઇતિ । પ્રાચીનાર્વાચીનાનિ યાવન્તિ વર્તન્તે યાવન્તિ વા અહં કારયિષ્યામિ તેભ્યઃ સર્વેભ્ય એવ પાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ । નાહમ્ અન્ય-શરણ્ય ઇવ તત્રાસમર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ત્વામ્ અલમ્બ્યૈવ શાસ્ત્રમ્ ઇદં લોક-માત્રમ્ એવોપદિષ્ટવાન્ અસ્મિ । મા શુચઃ સ્વાર્થં પરાર્થં વા શોકં મા કાર્ષીઃ । યુષ્મદ્-આદિકં સર્વ એવ લોકઃ સ્વ-પર-ધર્માન્ સર્વાન્ એવ પરિત્યજ્ય મચ્-ચિન્તનાદિ-પરો માં શરણમ્ આપદ્ય સુખેનૈવ વર્તતામ્ । તસ્ય પાપ-મોચન-ભારઃ સંસાર-મોચન-ભારો ઽપિ મયાઙ્ગીકૃત એવ ।
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં
યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં
યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્ ॥ (ગીતા 9.22) ઇતિ ।
હન્ત એતાવાન્ ભારો મયા સ્વ-પ્રભૌ નિક્ષિપ્ત ઇત્ય્ અપિ શોકં માકાર્ષીર્ ભક્ત-વત્સલસ્ય મમ ન તત્રાયાસ-લેશો ઽપીતિ નાતઃ પરમ્ અધિકમ્ ઉપદેષ્ટવ્યમ્ અસ્તીતિ શાસ્ત્રં સમાપ્તીકૃતમ્

બલદેવ: નનુ યજન-પ્રણત્ય્-આદિસ્ તવ શુદ્ધા ભક્તિઃ પ્રાક્તન-કર્મ-રૂપાનન્ત-પાપ-મલિન-હૃદા પુંસા કથઃ શક્યા કર્તું યાવત્ ત્વદ્-ભક્તિ-વિરોધીનિ તાન્ય્ અનન્તાનિ પાપાનિ કૃચ્છ્રાદિ-પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ સવિહિતૈશ્ ચ ધર્મૈર્ ન વિનશ્યેયુર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ - સર્વેતિ । પ્રાક્તન-પાપ-પ્રાયશ્ચિત્ત-ભૂતાન્ કૃચ્છ્રાદીન્ સ-વિહિતાંશ્ ચ સર્વાન્ ધર્માન્ પરિત્યજ્ય સ્વરૂપતસ્ ત્યક્ત્વા માં સર્વેશ્વરં કૃષ્ણં નૃસિંહ-દાશરથ્ય્-આદિ-રૂપેણ બહુધાવિર્ભૂતં વિશુદ્ધ-ભક્તિ-ગોચરં સન્તમ્ અવિદ્યા-પર્યન્ત-સર્વ-કામ-વિનાશમ્ એકં, ન તુ મત્તો ઽન્યં શિતિ-કણ્ઠાદિં શરણં વ્રજ પ્રપદ્યસ્વ । શરણ્યઃ સર્વેશ્વરો ઽહં સર્વ-પાપેભ્યો પ્રાક્તન-કર્મભ્યસ્
ત્વાં શરણાગતં મોક્ષયિષ્યામીતિ મિથઃ-કર્તવ્યતા દર્શિતા । ત્વં મા શુચઃ । અચિરાયુષા મયા હૃદ્-વિશુદ્ધમ્ ઇચ્છતાતિચિર-સાધ્યા દુષ્કરાશ્ ચ તે કૃચ્છ્રાદયઃ કથમ્ અનુષ્ઠેયા ઇતિ શોકં મા કાર્ષીર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર મત્-પ્રપત્તુર્ ન ભવેદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈવ્કે ઽમૃતત્વમ્ આનશુઃ ઇતિ । શ્રદ્ધા-ભક્તિ-ધ્યાન-યોગાદ્ અવૈતીતિ ચૈવમ્ આદ્યા । સનિષ્ઠાનાં હૃદ્-વિશુદ્ધયે પરિનિષ્ઠિતાનાં ચ લોક-સઙ્ગ્રહાય યથાયથં કાર્યાસ્ તે ધર્મઃ । તમ્ એતમ્ ઇત્ય્ આદિભ્યઃ સત્યેન લભ્યસ્ તપસા હ્ય્ એષ આત્મા ઇત્ય્ આદિભ્યશ્ ચ શ્રુતિભ્યઃ ।
ન ચ વિહિત-ત્યાગે પ્રત્યવાય-લક્ષણં પાપં સ્યાદ્ ઇતિ શોકં મા કુર્વ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । વેદ-નિદેશેનાગ્નિ-હોત્રાદિ-ત્યાગે યતેર્ ઇવ પરેશાનિદેશેન તત્-ત્યાગે તત્-પ્રપત્તુસ્ તદ્-અયોગાત્ । પ્રત્યુત તન્-નિદેશાતિક્રમે દોષાપત્તિઃ સ્યાત્ । ન ચ સ્વરૂપતો વિહિત-ત્યાગે પ્રત્યવાયાપત્તેઃ । સર્વાણિ ધર્મ-ફલાનીતિ વ્યાખ્યેયમ્ । ફલ-ત્યાગે તદ્-અનાપત્તેઃ । તસ્માત્ પ્રપન્નસ્ય સ્વરૂપતો ધર્મ-ત્યાગઃ । ન ચ ન હિ ક્વચિત્ ઇત્ય્ આદિ ન્યાયેન સ્વધર્માનુષ્ઠાનાપત્તિસ્ તદ્-યજનાદિ-નિરતસ્ય તેન ન્યાયેન તદ્-અનાપત્તેઃ । તથા ચ સન્નિષ્ઠસ્યાત્માનુભવાન્તઃપરિનિષ્ઠિતસ્ય ચ પરાત્માનુભવાન્તો યથા ધર્માચારસ્ તથા પ્રપત્તુઃ શુદ્ધાન્તઃ સ ઇતિ એવમ્ એવોક્તમ્ એકાદશે -
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત
ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા
શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે ॥ (ભ્પ્ 11.20.9) ઇતિ ।
એષા શરણાગતિઃ શબ્દિતા પ્રપત્તિઃ ષડ્-અઙ્ગિકા --
આનુકૂલ્યસ્ય સઙ્કલ્પઃ પ્રાતિકૂલ્યસ્ય વર્જનં ।
રક્ષિષ્યતીતિ વિશ્વાસો ગોપ્તૃત્વે વરણં તથા ।
આત્મ-નિક્ષેપ-કાર્પણ્યે ષડ્-વિધા શરણાગતિઃ ॥ ઇતિ વાયુ-પુરાણાત્ ।
ભક્તિ-શાસ્ત્ર-વિહિતા હરયે રોચમાના પ્રવૃત્તિર્ આનુકૂલ્યમ્ । તદ્-વિપરીતં તુ પ્રાતિકૂલ્યમ્ । આત્મ-નિક્ષેપઃ શરણ્યે તસ્મિન્ સ્વ-ભર-ન્યાસઃ । કાર્પણ્યમ્ અનુઘર્ષઃ । નિક્ષેપણમ્ અકાર્પણ્યમ્ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ । તત્ર કાર્પણ્યં તતો ઽન્યસ્મિન્ સ્વદૈન્ય-પ્રકાશઃ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

ભ્ગ્ 18.67
ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન ।
ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યોભ્યસૂયતિ

શ્રીધર: એવં ગીતાર્થ-તત્ત્વમ્ ઉપદિશ્ય તત્-સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તને નિયમમ્ આહ ઇદમ્ ઇતિ । ઇદં ગીતાર્થ-તત્ત્વં તે ત્વયા અતપસ્કાય ધર્માનુષ્ઠાન-હીનાય ન વાચ્યમ્ । ન ચ અભક્તાય ગુરાવ્ ઈશ્વરે ચ ભક્તિ-શૂન્યાય કદાચિદ્ અપિ ન વાચ્યં ન ચાશુશ્રૂષવે પરિચર્યામ્ અકુર્વતે વાચ્યમ્ । માં પરમેશ્વરં યો ઽભ્યસૂયતિ મનુષ્ય-દૃષ્ટ્યા દોષારોપેણ નિન્દતિ તસ્મૈ ન ચ વાચ્યમ્

વિશ્વનાથ: એવં ગીતા-શાસ્ત્રમ્ ઉપદિશ્ય સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તને નિયમમ્ આહ ઇદમ્ ઇતિ । અતપસ્કાય અસંયતેન્દ્રિયાય મનશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ ઇતિ સ્મૃતેઃ । સંયતેન્દ્રિયે સત્ય્ અપિ અભક્તાય ન વાચ્યમ્ । સંયતેન્દ્રિયત્વાદિ-ધર્મ-ત્રય-વત્ત્વે ઽપિ યો મામ્ અભ્યસૂયતિ મયિ નિરુપાધિ-પૂર્ણ-બ્રહ્મણિ માયા-સાવર્ણ્ય-દોષમ્ આરોપયતિ તસ્મૈ સર્વથૈવ ન વાચ્યમ્

બલદેવ: અથ સ્વોપદિષ્ટં ગીતા-શાસ્ત્રં પાત્રેભ્યઃ એવ ન ત્વ્ અપાત્રેભ્યો દેયમ્ ઇતિ ઉપદિશતિ ઇદમ્ ઇતિ । ઇદં શાસ્ત્રં તે ત્વયાતપસ્કાય અજિતેન્દ્રિયાય ન વાચ્યમ્ । તપસ્વિને ઽપ્ય્ અભક્તાય શાસ્ત્રોપદેષ્ટરિ ત્વયિ શાસ્ત્ર-પ્રતિપાદ્યે મયિ ચ સર્વેશ-ભક્તિ-શૂન્યાય ન વાચ્યમ્ । તપસ્વિને ઽપિ ભક્તાયાશુશ્રૂષવે શ્રોતુમ્ અનિચ્છવે ન વાચ્યમ્ । યો માં સર્વેશ્વરં નિત્ય-ગુણ-વિગ્રહમ્ અભ્યસૂયતિ મયિ માયિક-ગુણ-વિગ્રહતામ્ આરોપયતિ, તસ્મૈ તુ નૈવ વાચ્યમ્ ઇત્ય્ અતો ભિન્નયા વિભક્ત્યા તસ્ય નિર્દેશઃ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ અનાવિષ્કુર્વન્ન્ અન્વયાત્ ઇતિ (વ્સ્ 3.4.50)

ભ્ગ્ 18.68
ય ઇદં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વ્ અભિધાસ્યતિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામ્ એવૈષ્યત્ય્ અસંશયઃ

શ્રીધર: એતૈર્ દોષૈર્ વિરહિતેભ્યો ગીતા-શાસ્ત્રોપદેષ્ટુઃ ફલમ્ આહ ય ઇતિ । મદ્-ભક્તેષ્વ્ અભિધાસ્યતિ મદ્-ભક્તેભ્યો ય વક્ષ્યતિ । સ મયિ પરાં ભક્તિં કરોતિ તતો નિઃસંશયઃ સન્ મામ્ એવ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: એતદ્ ઉપદેષ્ટુઃ ફલમ્ આહ ય ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । પરાં ભક્તિં કૃત્વેતિ પ્રથમં પરમ-ભક્તિ-પ્રાપ્તિઃ । તતો મત્-પ્રાપ્તિઃ । એતદ્ ઉપદેષ્ટુર્ ભવતિ

બલદેવ: શાસ્ત્રોપદેષ્ટુઃ ફલમ્ આહ ય ઇતિ । એતદ્ ઉપદેષ્ટુર્ આદૌ મત્-પર-ભક્તિ-લાભસ્ તતો મત્-પદ-લાભો ભવતિ

ભ્ગ્ 18.69
ન ચ તસ્માન્ મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્ મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદ્ અન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ

શ્રીધર: કિં ચ ન ચેતિ । તસ્માન્ મદ્-ભક્તેભ્યો ગીતા-શાસ્ત્ર-વ્યાખ્યાતુઃ સકાશાદ્ અન્યો મનુષ્યેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ અપિ મમ પ્રિય-કૃત્તમો ઽત્યન્તં પરિતોષ-કર્તા નાસ્તિ । ન ચ કાલાન્તરે ભવિતા ભવિષ્યતિ મમાપિ તસ્માદ્ અન્યઃ પ્રિયતરો ઽધુના ભુવિ તાવન્ નાસ્તિ । ન ચ કાલાન્તરે ઽપિ ભવિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: તસ્માદ્ ઉપદેષ્ટુઃ સકાશાત્ અન્યો ઽતિપ્રિયઙ્કરો ઽતિપ્રિયશ્ ચ નાસ્તિ

બલદેવ: ન ચેતિ । તસ્માદ્ ગીતોપદેષ્ટુઃ સકાશાદ્ અન્યો મનુષ્યેષુ મધ્યે મમ પ્રિય-કૃત્તમઃ પરિતોષ-કર્તા પૂર્વં નાભૂન્ ન ચ ભવિષ્યતિ । મમ તસ્માદ્ અન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ નાભૂન્ ન ચ ભવિષ્યતિ

ભ્ગ્ 18.70
અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમ્ આવયોઃ ।
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમ્ ઇષ્ટઃ સ્યામ્ ઇતિ મે મતિઃ

શ્રીધર : પઠતઃ ફલમ્ આહ અધ્યેષ્યત ઇતિ । આવયોઃ શ્રી-કૃષ્ણાર્જુનયોર્ ઇમં ધર્મ્યં ધર્માદ્ અનપેતં સંવાદં યો ઽધ્યેષ્યતે જપ-રૂપેણ પઠિષ્યતિ તેન પુંસા સર્વ-યજ્ઞેભ્યઃ શ્રેષ્ઠેન જ્ઞાન-યજ્ઞેન અહમ્ ઇષ્ટઃ સ્યાં ભવેયમ્ ઇતિ મે મતિઃ । યદ્ય્ અપ્ય્ અસૌ ગીતાર્થમ્ અબુધ્યમાન એવ કેવલં જપતિ । તથાપિ મમ તચ્ છૃણ્વતો મામ્ એવાસૌ પ્રકાશયતીતિ બુદ્ધિર્ ભવતિ । યથા લોકે યઋચ્છયાપિ યદા કશ્ચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિત્ નામ ગૃહ્ણાતિ તદાસૌ મામ્ એવાયમ્ આહવયતીતિ મત્વા તત્-પાર્શ્વમ્ આગચ્છતિ । તથાહમ્ અપિતસ્ય સન્નિહિતો ભવેયમ્ । અતએવ અજામિલ-ક્ષત્ર-બન્ધુ-પ્રમુખાનાં કથઞ્ચિન્ નામોચ્ચારણ-માત્રેણ
પ્રસન્નો ઽસ્મિ । તથૈવ અસ્યાપિ પ્રસન્નો ભવેયમ્ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથ : એતદ્ અધયન-ફલમ્ આહ અધ્યેષ્યત ઇતિ

બલદેવ : અથ શાસ્ત્રાધ્યેતુઃ ફલમ્ આહ અધ્યેષ્યતે ચેતિ । અત્ર યો જ્ઞાન-યજ્ઞો વર્ણિતસ્ તેનાહમ્ એતત્-પાઠ-માત્રેણૈવેષ્ટો ઽભ્યર્ચિતઃ સ્યામ્ ઇતિ મે મતિર્સ્ તસ્યાહં સુલભ ઇત્ય્ અર્થઃ । __________________________________________________________
ભ્ગ્ 18.71
શ્રદ્ધાવાન્ અનસૂયશ્ ચ શૃણુયાદ્ અપિ યો નરઃ ।
સોપિ મુક્તઃ શુભાંલ્ લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યકર્મણામ્

શ્રીધર : અન્યસ્ય જપતો યો ઽન્યઃ કશ્ચિત્ શૃણોતિ તસ્યાપિ ફલમ્ આહ શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ । યો નરઃ શ્રદ્ધા-યુક્તઃ કેવલં શૃણુયાદ્ અપિ શ્રદ્ધાવાન્ અપિ યઃ કશ્ચિત્ કિમ્ અર્થમ્ ઉચ્ચૈર્ જપતિ અબદ્ધઃ વા જપતીતિ વા દોષ-દૃષ્ટિં કરોતિ તદ્-વ્યાવૃત્ત્ય્-અર્થમ્ આહ અનસૂયશ્ ચાસૂય-રહિતો યઃ શૃણુયાત્ સો ઽપિ સર્વૈઃ પાપૈર્ મુક્તઃ સન્ન્ અશ્વમેધાદિ-પુણ્ય-કૃતાં લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્

વિશ્વનાથ : એતચ્-છ્રવણ-ફલમ્ આહ શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ

બલદેવ : શ્રોતુઃ ફલમ્ આહ શ્રદ્ધેતિ । યઃ કેવલં શ્રદ્ધયા શૃણોતિ અનસૂયઃ કિમ્ અર્થમ્ ઉચ્ચૈર્ અશુદ્ધં વા પઠતીતિ દોષ-દૃષ્ટિમ્ અકુર્વન્ સો ઽપિ નિખિલૈઃ પાપૈર્ મુક્તઃ પુણ્ય-કર્મણામ્ અશ્વમેધાદિ-યાજિનાં લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્ । યદ્ વા પુણ્ય-કર્મણાં ભક્તિમતાં લોકાન્ ધ્રુવ-લોકાદીન્ વૈકુણ્ઠ-ભેદાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 18.72
કચ્ચિદ્ એતચ્ છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા ।
કચ્ચિદ્ અજ્ઞાનસંમોહઃ પ્રનષ્ટસ્ તે ધનંજય

શ્રીધર : સમ્યગ્ બોધાનુપપત્તૌ પુનર્ ઉપદેક્ષ્યામીત્ય્ આશયેનાહ કચ્ચિદ્ ઇતિ । કચ્ચિદ્ ઇત્ પ્રશ્નાર્થઃ । કચ્ચિદ્ અજ્ઞાન-સંમોહસ્ તત્ત્વાજ્ઞાન-કૃતો વિપર્યયઃ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

વિશ્વનાથ : સમ્યગ્ બોધાનુપપત્તૌ પુનર્ ઉપદેક્ષ્યામીત્ય્ આશયેનાહ કચ્ચિદ્ ઇતિ

બલદેવ : એવં શાસ્ત્રં તદ્-વાચનાદિ-માહાત્મ્યં ચોક્તમ્ । અથ શાસ્ત્રાર્થાવધાન-તદ્-અનુભવો પૃચ્છતિ કચ્ચિદ્ ઇતિ । પ્રશ્નાર્થે ઽવ્યયમ્ । સમ્યગ્-અનુભવાનુદયે પુનર્ અપ્ય્ એતદ્ ઉપદેક્ષ્યામીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 18.73
અર્જુન ઉવાચ
નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્ લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્ મયાચ્યુત ।
સ્થિતોસ્મિ ગતસંદેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ

શ્રીધર : કૃતાર્થઃ સન્ન્ અર્જુન ઉવાચ નષ્ટ ઇતિ । આત્મ-વિષયે મોહો નષ્ટઃ યતો ઽયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ સ્વરૂપાનુસન્ધાન-રૂપા સ્મૃતિસ્ ત્વત્-પ્રસાદાન્ મયા લબ્ધા । અતઃ સ્થિતો ઽસ્મિ યુદ્ધાયોત્થિતો ઽસ્મિ, ગતઃ ધર્મ-વિષયઃ સન્દેહો યસ્ય સો ઽહં તવ આજ્ઞાં કરિષ્યે ઇતિ

વિશ્વનાથ : કિમ્ અતઃ પરં પૃચ્છામ્ય્ અહં તુ સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય ત્વાં શરણં ગતો નિશ્ચિન્ત એવ ત્વયિ વિશ્રમ્ભવાન્ અસ્મીત્ય્ આહ નષ્ટ ઇતિ । કરિષ્ય ઇત્ય્ અતઃ પરં શરણસ્ય તવાજ્ઞાયાં સ્થિતિર્ એવ શરણાપન્નસ્ય મમ ધર્મઃ । ન તુ સ્વાશ્રમ-ધર્મો ન તુ જ્ઞાન-યોગાદરઃ । તે ત્વ્ અદ્યારભ્ય ત્યક્ત્વા એવ । તતશ્ ચ ભોઃ પ્રિયસખ અર્જુન મમ ભૂ-ભાર-હરણે કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્ટં કૃત્યમ્ અસ્તિ । તત્ તુ તદ્-દ્વારૈવ ચિકીર્ષામીતિ ભગવતોક્તે ગતિ ગાણ્ડીવ-પાણિર્ અર્જુનો યોદ્ધુમ્ ઉદતિષ્ઠાદ્ ઇતિ

બલદેવ : એવં પૃષ્ટઃ પાર્થઃ શાસ્ત્રાનુભવં ફલ-દ્વારેણાહ નષ્ટ ઇતિ । મોહો વિપરીત-જ્ઞાન-લક્ષણઃ મમ નષ્ટસ્ ત્વત્-પ્રસાદાદ્ એવ સ્મૃતિશ્ ચ યથાવસ્થિત-વસ્તુ-નિષ્ઠયા મયા લબ્ધા । અહં ગત-સન્દેહશ્ છિન્ન-સંશયઃ સ્થિતો ઽધુનાસ્મિ । તવ વચનં કરિષ્યે । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - દેવ-માનવાદયો નિખિલાઃ પ્રાણિનઃ સર્વે સ્વ-સ્વ-કર્મસુ સ્વતન્ત્રા દેહાભિમાનિનો માન-વૈરર્ચિતા દેવાસ્ તેભ્યો ઽભીષ્ટ-પ્રદાઃ । યસ્ ત્વ્ ઈશ્વરઃ કો ઽપ્ય્ અસ્તિ । સ હિ નિર્ગુણો નિરાકૃતિર્ ઉદાસીનસ્ તત્-સન્નિધાનાત્ પ્રકૃતિર્ જગદ્-ધેતુર્ ઇત્ય્ એવં વિપરીત-જ્ઞાન-લક્ષણો યો મોહઃ પૂર્વં
મમાભૂત્ । સ ત્વદ્-ઉપલબ્ધાદ્ ઉપદેશાદ્ વિનષ્ટઃ । પરાખ્ય-સ્વરૂપ-શક્તિમાન્ વિજ્ઞાનાનન્દ-મૂર્તિઃ સાર્વજ્ઞ્ય-સાર્વૈશ્વર્ય-સત્ય-સઙ્કલ્પાદિ-ગુણ-રત્નાકરો ભક્ત-સુહૃત્ સર્વેશ્વરઃ પ્રકૃતિ-જીવ-કાલાખ્ય-શક્તિભિઃ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ જીવ-કર્માનુગુણો વિચિત્ર-સર્ગ-કૃત્ સ્વ-ભક્તેભ્યઃ સ્વ-પર્યન્ત-સર્વ-પ્રદો ઽકિઞ્ચન-ભક્ત-વિત્તઃ । સ ચ ત્વમ્ એવ મત્-સખો વસુદેવ-સૂનુર્ ઇતિ તાત્ત્વિકં જ્ઞાનં મમાભૂત્ । અતઃ પરં ત્વામ્ અહં પ્રપન્નઃ સ્થિતો ઽસ્મિ । ત્વં માં કદાચિદ્ અપિ ન ત્યક્ષ્યસીતિ સન્દેહશ્ ચ મે છિન્નઃ । અથ ભૂભાર-હરણં સ્વ-પ્રયોજનં ચેત્ પ્રપન્નેન મયા ચિકીર્ષિતં તર્હિ તદ્-વચનં
તવ કરિષ્યામીત્ય્ અર્જુનો ધનુઃ-પાણિર્ ઉદતિષ્ઠદ્ ઇતિ

__________________________________________________________
ભ્ગ્ 18.74
સઞ્જય ઉવાચ
ઇત્ય્ અહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
સંવાદમ્ ઇમમ્ અશ્રૌષમ્ અદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્

શ્રીધર : તદ્ એવં ધૃતરાષ્ટ્રં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણાર્જુન-સંવાદં કથયિત્વા પ્રસ્તુતાં કથામ્ અનુસન્દધાનઃ સઞ્જય ઉવાચ ઇતીતિ । લોમહર્ષણં લોમાઞ્ચ-કરં સંવાદમ્ અશ્રૌષં શ્રુતવાન્ અહં । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

વિશ્વનાથ : અતઃ પરં પઞ્ચ-શ્લોક-વ્યાખ્યા સર્વ-ગીતાર્થ-તાત્પર્ય-નિષ્કર્ષે ઽન્તિમ-શ્લોકા યત્ર વર્તન્તે તાં પત્ર-દ્વયીં વિનાયકઃ સ્વ-વાહનેનાધુના હૃતવાન્ ઇત્ય્ અતઃ પુનર્ નાલિખમ્ । તાં તન્-માત્ર-વાદામ્ । સ પ્રસીદતુ તસ્મૈ નમઃ । ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ટીકા સારાર્થ-દર્શિની સમાપ્તી-ભૂતા સતાં પ્રીતયે ઽસ્તાદ્ ઇતિ
સારાર્થવર્ષિણી વિશ્વ-જનીના ભક્ત-ચાતકાન્ ।
માધુરી ધિનુતાદ્ અસ્યા માધુરી ભાતુ મે હૃદિ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસ્વ્ અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ॥
ઇતિ શ્રીલ-વિશ્વનાથ-ચક્રવર્તિ-ઠક્કુર-કૃતા સારાર્થવર્ષિણી ટીકા સમાપ્તા ॥74-78॥
બલદેવ : સમાપ્તઃ શાસ્ત્રાર્થઃ । અથ કથા-સમ્બન્ધમ્ અનુસન્દધાનઃ સઞ્જયો ધૃતરાષ્ટ્રમ્ ઉવાચ ઇત્ય્ અહમ્ ઇતિ । અદ્ભુતં ચેતસો વિમય-કરં લોકેષ્વ્ અસમ્ભાવ્યમાનત્વાત્ । રોમહર્ષણમ્ દેહે પુલક-જનકમ્

ભ્ગ્ 18.75
વ્યાસપ્રસાદાચ્ છ્રુતવાન્ એતદ્ ગુહ્યમ્ અહં પરમ્ ।
યોગં યોગેશ્વરાત્ કૃષ્ણાત્ સાક્ષાત્ કથયતઃ સ્વયમ્

શ્રીધર : આત્મનસ્ તચ્-છ્રવણે સમ્ભાવનામ્ આહ વ્યાસ-પ્રસાદાદ્ ઇતિ । ભગવતા વ્યાસેન દિવ્યં ચક્ષુઃ શ્રોત્રાદિ મછ્યં દત્તમ્ અતો વ્યાસસ્ય પ્રસાદાત્ એતત્ અહં શ્રુતવાન્ અસ્મિ । કિં તદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ પરં યોગં । પરત્વં આવિષ્કરોતિ યોગેશ્વરાત્ શ્રી-કૃષ્ણાત્ સ્વયમ્ એવ સાક્ષાત્ કથયતઃ શ્રુતવાન્ ઇતિ

બલદેવ : વ્યવહિત-તત્-સંવાદ-શ્રવણે સ્વ-યોગ્યતામ્ આહ વ્યાસેતિ । વ્યાસ-પ્રસાદાત્ તદ્-દત્ત-દિવ્ય-ચક્ષુઃ-શ્રોત્રાદિ-લાભ-રૂપાદ્ એતદ્ ગુહ્યં શ્રુતવાન્ । કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આહ પરમ્ યોગમ્ ઇતિ । કર્મ-યોગં જ્ઞાન-યોગં ભક્તિ-યોગં ચેત્ય્ અર્થઃ । પરત્વં સમ્પાદયતિ યોગેશ્વરાદ્ ઇતિ । દેવ-માનવાદિ-નિખિલ-પ્રાણિનાં સ્વભાવ્ય-સમ્બન્ધો યોગઃ । તેષામ્ અધીશાન્ નિયન્તુઃ સ્વયં-રૂપાત્ કૃષ્ણાત્ સ્વ-મુખેનૈવ, ન તુ પરમ્પરયા કથયતઃ । શ્રુતવાન્ અસ્મીતિ સ્વ-ભાગ્યં શ્લાઘ્યતે

ભ્ગ્ 18.76
રાજન્ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ ।
કેશવાર્જુનયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્ મુહુઃ

શ્રીધર : કિં ચ રાજન્ન્ ઇતિ । હૃષ્યામિ રોમાઞ્ચિતો ભવામિ હર્ષં પ્રાપ્નોમીતિ વા । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

બલદેવ : રાજન્ ધૃતરાષ્ટ્ર પુણ્યં શ્રોતુર્ અવિદ્યા-પર્યન્ત-સર્વ-દોષ-હરમ્ । મુહુર્ મુહુઃ પ્રતિ-ક્ષણં હૃષ્યામિ રોમાઞ્ચિતો ઽસ્મિ

ભ્ગ્ 18.77
તચ્ ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમ્ અત્યદ્ભુતં હરેઃ ।
વિસ્મયો મે મહાન્ રાજન્ હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ

શ્રીધર : કિં ચ તચ્ ચેતિ । વિશ્વ-રૂપં નિરિદિશતિ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

બલદેવ : તચ્ ચ વિશ્વ-રૂપં યદ્ અર્જુનાયોપદિષ્ટમ્

ભ્ગ્ 18.78
યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ ।
તત્ર શ્રીર્ વિજયો ભૂતિર્ ધ્રુવા નીતિર્ મતિર્ મમ

શ્રીધર : અતસ્ ત્વં પુત્રાણાં રાજ્યાદિ-શઙ્કા પરિત્યજેત્ય્ આશયેનાહ યત્રેતિ । યત્ર યેષાં પાણ્ડવાનાં પક્ષે યોગેશ્વરઃ શ્રી-કૃષ્ણો વર્તતે, યત્ર ચ પાર્થઃ ગાણ્ડીવ-ધનુર્-ધરસ્ તત્રૈવ ચ શ્રી રાજ-લક્ષ્મીસ્ તત્રૈવ નિશ્ચિતેતિ સમ્બધ્યતે ઇતિ મમ મતિર્ નિશ્ચયઃ । અત ઇદાનીમ્ અપિ તાવત્ સપુત્રસ્ ત્વં શ્રી-કૃષ્ણં શરણમ્ ઉપેત્ય પાણ્ડવાન્ પ્રસાદ્ય સર્વં ચ તેભ્યો નિવેદ્ય પુત્ર-પ્રાણ-રક્ષાં કુરુ ઇતિ ભાવઃ ।
ભગવદ્-ભક્તિ-યુક્તસ્ય
તત્-પ્રસાદાત્મ-બોધતઃ ।
સુખં બન્ધ-વિમુક્તિઃ સ્યાદ્
ઇતિ ગીતાર્થ-સઙ્ગ્રહઃ ॥
તથા હિ,
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ
ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા । (ગીતા 8.22)
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્યસ્
ત્વ્ અહમ્ એવંવિધો ઽર્જુન । (ગીતા 11.54)
ઇત્ય્ આદૌ ભગવદ્-ભક્તેર્ મોક્ષં પ્રતિ સાધકતમત્વ-શ્રવણાત્ તદ્-એકાન્ત-ભક્તિર્ એવ તત્-પ્રસાદોત્થ-જ્ઞાનાવાન્તર-વ્યાપાર-માત્ર-યુક્તો મોક્ષ-હેતુર્ ઇતિ સ્ફુટં પ્રતીયતે । જ્ઞાનસ્ય ચ ભક્ત્ય્-અવાન્તર-વ્યાપારત્વમ્ એવ યુક્તમ્ -
તેષાં સતત-યુક્તાનાં
ભજતાં પ્રીતિ-પૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિ-યોગં તં
યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે ॥ (ગીતા 10.10)
મદ્-ભક્ત એતદ્ વિજ્ઞાય
મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે ।
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ
વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભાવ્ અપિ ॥ (ગીતા 13.19)
ન ચ જ્ઞાનમ્ એવ ભક્તિર્ ઇતિ યુક્તમ્ । સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્-ભક્તિં લભતે પરામ્ (ગીતા 18.54) । ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ॥ (ગીતા 18.55) ઇત્ય્ આદૌ ભેદ-દર્શનાત્ । ન ચૈવં સતિ તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય ઇતિ શ્રુતિ-વિરોધઃ શઙ્કનીયઃ ભક્ત્ય્-અવાન્તર-વ્યાપારત્વાત્ જ્ઞાનસ્ય । ન હિ કાષ્ઠૈઃ પચતિ ઇત્ય્ ઉક્તે જ્વાલાનામ્ અસાધ્યનત્વમ્ ઉક્તં ભવતિ । કિં ચ
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્
યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્ય્ અર્થાઃ
પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ॥ (શ્વેતુ 6.23)
દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રહ્મ
તારકં વ્યચષ્ટે ।
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્ય ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણ-વચનાન્ય્ એવં સતિ સમઞ્જસાનિ ભવન્તિ । તસ્માત્ ભગવદ્-ભક્તિર્ એવ મોક્ષ-હેતુર્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
તેનૈવ દત્તયા મત્યા તદ્-ગીતા-વિવૃતિઃ કૃતા ।
સ એવ પરમાનન્દસ્ તયા પ્રીણાતુ માધવઃ ॥
પરમાનન્દ-પાદાબ્જ-રજઃ-શ્રીધારિણાધુના ।
શ્રીધર-સ્વામિ-યતિના કૃતા ગીતા-સુબોધિની ॥
સ્વ-પ્રાગલ્ભ્ય-બલાદ્ વિલોભ્ય ભગવદ્-ગીતાં તદ્-અન્તર્-ગતમ્
તત્ત્વં પ્રેપ્સુર્ ઉપૈતિ કિં ગુરુ-કૃપા-પીયૂષ-દૃષ્ટિં વિના ।
અમ્બુ સ્વાઞ્જલિના નિરસ્ય જલધેર્ આદિત્સુર્ અન્તર્મણી
નાવર્તેષુ ન કિં નિમજ્જતિ જનઃ સત્-કર્ણ-ધારં વિના ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં પરમાર્થ-નિર્ણયો નામ અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ

બલદેવ: એવં ચ સતિ સ્વ-પુત્ર-વિજયાદિ-સ્પૃહાં પરિત્યજેત્ય્ આહ યત્રેતિ । યત્ર યોગેશ્વરઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતઃ સ્વ-સઙ્કલ્પાયત્ત-સ્વેતર-સર્વ-પ્રાણિ-સ્વરૂપ-સ્થિતિ-પ્રવૃત્તિકઃ કૃષ્ણો વસુદેવ-સૂનુઃ સારથ્ય-પર્યન્ત-સાહાય્ય-કારિતયા વર્તતે । યત્ર પાર્થસ્ ત્વત્-પિતૃ-સ્વસૃ-પુત્રો નરાવતારઃ કૃષ્ણૈકાન્તી ધનુર્ધરો ઽચ્છેદ્ય-ગાણ્ડીવ-પાણિર્ વર્તતે । તત્રૈવ શ્રી-કૃષ્ણાર્જુનાધિષ્ઠિતે યુધિષ્ઠિર-પક્ષે શ્રી-રાજ-લક્ષ્મીઃ વિજયઃ શત્રુ-પરિભવ-હેતુકઃ પરમોત્કર્ષઃ । ભૂતિર્ ઉત્તરોત્તરા રાજ-લક્ષ્મી-વિવૃદ્ધિઃ । નીતિર્ ન્યાય-પ્રવૃત્તિર્ ધ્રુવા સ્થિરેતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે । યત્ તુ યુદ્ધ-પરમ્ એતચ્ છાસ્ત્રમ્ ઇતિ શઙ્ક્યતે
। તન્ ન - મન્-મના ભવ મદ્-ભક્ત ઇત્ય્ આદેઃ, સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય ઇત્ય્ આદેશ્ ચોપદેશસ્ તસ્માચ્ ચતૂર્ણાં વર્ણાનામ્ આશ્રમાણાં ચ ધર્મા હૃદ્-વિશુદ્ધિ-હેતુતયા લોક-સઙ્ગ્રહાર્થતયા ચેહ નિરૂપિતા ઇત્ય્ એવ સુષ્ઠુ