ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 14

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવ ભગવતો વાક્યમ્ અવતારયતિ કુતસ્ ત્વેતિ ।
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
વૈરાગ્યસ્યાથ મોક્ષસ્ય ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગના ॥ [વિપ્ 6.74]
સમગસ્યેતિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ । મોક્ષસ્યેતિ તત્-સાધનસ્ય જ્ઞાનસ્ય । ઇઙ્ગના સંજ્ઞા । એતાદૃશં સમગ્રમૈશ્વર્યાદિકં નિત્યમ્ અપ્રતિબન્ધેન યત્ર વર્તતે સ ભગવાન્ । નિત્ય-યોગે મતુપ્ । તથા-
ઉત્પત્તિં ચ વિનાશં ચ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ ।
વેત્તિ વિદ્યામ્ અવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ ॥ [વિપ્ 6.78]
અત્ર ભૂતાનામ્ ઇતિ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે । ઉત્પત્તિ-વિનાશ-શબ્દૌ તત્-કારણસ્યાપ્ય્ ઉપલક્ષકૌ । આગતિ-ગતી આગમિન્યૌ સમ્પદાપદૌ । એતાદૃશો ભગવચ્-છબ્દાર્થઃ શ્રી-વાસુદેવ એવ પર્યવસિત ઇતિ તથોચ્યતે ।
ઇદં સ્વધર્માત્ પરાઙ્મુખત્વં કૃપા-વ્યામોહાશ્રુ-પાતાદિ-પુરઃ-સરં કશ્મલં શિષ્ટ-ગર્હિતત્વેન મલિનં વિષમે સ-ભયે સ્થાને ત્વા ત્વાં સર્વ-ક્ષત્રિય-પ્રવરં કુતો હેતોઃ સમુપસ્થિતં પ્રાપ્તમ્ ? કિં મોક્ષેચ્છાતઃ ? કિં વા સ્વર્ગેચ્છાતઃ ? ઇતિ કિં-શબ્દેનાક્ષિપ્યતે । હેતુ-ત્રયમ્ અપિ નિષેધતિ ત્રિભિર્ વિશેસણૈર્ ઉત્તરાર્ધેન । આર્યૈર્ મુમુક્ષુભિર્ ન જુષ્ટમ્ અસેવિતમ્ । સ્વ-ધર્મૈર્ આશય-શુદ્ધિ-દ્વારા મોક્સ્ ઇચ્છદ્ભિર્ અપક્વ-કષાયૈર્ મુમુક્ષુભિઃ કથં સ્વ-ધર્મસ્ ત્યાજ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । સંન્યાસાધિકારી
તુ પક્વ-કષાયો ઽગ્રે વક્ષ્યતે । અસ્વર્ગ્યં સ્વર્ગ-હેતુ-ધર્મ-વિરોધિત્વાન્ ન સ્વર્ગેચ્છયા સેવ્યમ્ । અકીર્તિકરં કીર્ત્ય્-અભાવ-કરમ્ અપકીર્તિકરં વા ન કીર્તીચ્છયા સેવ્યમ્ । તથા ચ મોક્ષ-કામૈઃ સ્વર્ગ-કામૈઃ કીર્તિ-કામૈશ્ ચ વર્જનીયમ્ । તત્ કામ એવ ત્વં સેવસ્વ ઇત્ય્ અહો અનુચિતં ચેષ્ટિતં તવેતિ ભાવઃ