ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 105

બલદેવઃ - એવં પૃષ્ઠો ભગવાન્ ઉવાચ મયીતિ । યે ભક્તા મયિ નીલોત્પલ-શ્યામલત્વાદિ-ધર્મિણિ સ્વયં ભગવતિ દેવકી-સૂનૌ મન આવેશ્ય નિરતં કૃત્વા પરયા દૃઢયા શ્રદ્ધયોપેતાઃ સન્તો મામ્ ઉક્ત-લક્ષણમ્ ઉપાસતે । શ્રવણાદિ-લક્ષણામ્ ઉપાસનાં મમ કુર્વન્તિ । નિત્ય-યુક્તા નિત્યં મદ્-યોગમ્ ઇચ્છન્તસ્ તે મમ મતેન યુક્તતમા મતાઃ । શીઘ્ર-મત્-પ્રાપકોપાયિનસ્ તે

ભ્ગ્ 12.3-4
યે ત્વ્ અક્ષરમ્ અનિર્દેશ્યમ્ અવ્યક્તં પર્યુપાસતે ।
સર્વત્ર-ગમ્ અચિન્ત્યં ચ કૂટસ્થમ્ અચલં ધ્રુવમ્

સંનિયમ્યેન્દ્રિય-ગ્રામં સર્વત્ર સમ-બુદ્ધયઃ ।
તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ

શ્રીધરઃ - તર્હીતરે કિં ન શ્રેષ્ઠા ઇતિ ? અત આહ યે ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । યે ત્વ્ અક્ષરમ્ પર્યુપાસતે ધ્યાયન્તિ તે ઽપિ મામ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તીતિ દ્વયોર્ અન્વયઃ । અક્ષરસ્ય લક્ષણમ્ અનિર્દેશ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ । અનિર્દેશ્યં શબ્દેન નિર્દેષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । યતો ઽવ્યક્તં રૂપાદિ-હીનમ્ । સર્વત્ર-ગં સર્વ-વ્યાપિ । અવ્યક્તત્વાદ્ એવાચિન્ત્યમ્ । કૂટસ્થં કૂટે માયા-પ્રપઞ્ચે ઽધિષ્ઠાનત્વેનાવસ્થિતમ્ । અચલં સ્પન્દન-રહિતમ્ । અતએવ ધ્રુવં નિત્યં વૃદ્ધ્ય્-આદિ-રહિતમ્ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્ ॥3-4॥
મધુસૂદનઃ - નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-વિદ્-અપેક્ષયા સગુણ-બ્રહ્મ-વિદાં કો ઽતિશયો યેન ત એવ યુક્તત્માસ્ તવાભિમતા ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં તમ્ અતિશયં વક્તું તન્ નિરૂપકાન્ નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-વિદઃ પ્રસ્તૌતિ યે ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । યે ઽક્ષરમ્ મામ્ ઉપાસતે તે ઽપિ મામ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તીતિ દ્વિતીય-ગતેનાન્વયઃ । પૂર્વેભ્યો વૈલક્ષણ્ય-દ્યોતનાય તુ-શબ્દઃ । અક્ષરં નિર્વિશેષં બ્રહ્મ વાચક્નવી-બ્રાહ્મણે પ્રસિદ્ધં તસ્ય સમર્પણાય સપ્ત વિશેષણાનિ । અનિર્દેશ્યં શબ્દેન વ્યપદેષ્ટુમ્ અશક્યં યતો ઽવ્યક્તં શબ્દ-પ્રવૃત્તેર્ નિર્વિશેષે પ્રવૃત્ત્ય્-અયોગાત્ । કુતો જાત્યાદિ-રાહિત્યમ્ અત આહ સર્વત્ર-ગં
સર્વ-વ્યાપિ સર્વ-કારણમ્ । અતો જાત્યાદિ-શૂન્યં પરિચ્છિન્નસ્ય કાર્યસ્યૈવ જાત્યાદિ-યોગ-દર્શનાત્ । આકાશાદીનામ્ અપિ કાર્યત્વાભ્યુપગમાચ્ ચ । અતએવાચિન્ત્યં શબ્દ-વૃત્તેર્ ઇવ મનો-વૃત્તેર્ અપિ ન વિષયઃ । તસ્યા અપિ પરિચ્છિન્ન-વિષયત્વાત્ । યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તર્હિ કથં તં ત્વ્ ઔપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિ ઇતિ । દૃશ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા ઇતિ ચ શ્રુતિઃ । શાસ્ત્ર-યોનિત્વાત્ ઇતિ સૂત્રં ચ । ઉચ્યતે, અવિદ્યા-કલ્પિત-સમ્બન્ધેન શબ્દ-જન્યાયાં બુદ્ધિ-વૃત્તૌ ચરમાયાં પરમાનન્દ-બોધ-રૂપે શુદ્ધે વસ્તુનિ પ્રતિબિમ્બિતે ઽવિદ્યા-તત્-કાર્યયોઃ કલ્પિતયોર્ નિવૃત્ત્ય્-ઉપપત્તેર્ ઉપચારેણ વિષયત્વાભિધાનાત્ । અતસ્ તત્ર કલ્પિતમ્ ઐવ્દ્યા-સમ્બન્ધં પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ કૂટસ્થં, યન્ મિથ્યા-ભૂતં સત્યતયા પ્રતીયતે તત્-કૂટમ્ ઇતિ લોકૈર્ ઉચ્યતે । યથા કૂટ-કાર્ષા-પણઃ કૂટ-સાક્ષિત્વમ્ ઇત્ય્ આદૌ । અજ્ઞાનમ્ અપિ માયાખ્યં સહ કાર્ય-પ્રપઞ્ચેન મિથ્યા-ભૂતમ્ અપિ લૌકિકૈઃ સત્યતયા પ્રતીયમાનં
કૂટં તસ્મિન્ન્ આધ્યાસિકેન સમ્બન્ધેનાધિષ્ઠાનતયા તિષ્ઠતીતિ કૂટસ્થમ્ અજ્ઞાન-તત્-કાર્યાધિષ્ઠાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતેન સર્વાનુપપત્તિ-પરિહારઃ કૃતઃ । અતએવ સર્વ-વિકારાણામ્ અવિદ્યા-કલ્પિતત્વાત્ તદ્-અધિષ્ઠાનમ્ સાક્ષિ-ચૈતન્યં નિર્વિકારમ્ ઇત્ય્ આહ અચલં ચલનં વિકારઃ । અચલત્વાદ્ એવ ધ્રુવમ્ અપરિણામિ નિત્યમ્ । એતાદૃશં શુદ્ધં બ્રહ્મ માં પર્યુપાસતે શ્રવણેન પ્રમાણ-ગતામ્ અસમ્ભાવનામ્ અપોહ્ય મનનેન ચ પ્રમેય-ગતામ્ અનન્તરં વિપરીત-ભાવના-નિવૃત્તયે ધ્યાયન્તિ વિજાતીય-પ્રત્યય-તિરસ્કારેણ તૈલ-ધારાવદ્ અવિચ્છિન્ન-સમાન-પ્રત્યય-તિરસ્કારેણ તૈલ-ધારાવદ્ અવિચ્છિન્ન-સમાન-પ્રત્યય-પ્રવાહેણ નિદિધ્યાસન-સંજ્ઞકેન
ધ્યાનેન વિષયીકુર્વન્તિત્ય્ અર્થઃ

કથં પુનર્ વિષયેન્દ્રિય-સંયોગે સતિ વિજાતીય-પ્રત્યય-તિરસ્કારો ઽત આહ સંનિયમ્ય સ્વ-વિષયેભ્ય ઉપસંહૃત્યેન્દ્રિય-ગ્રામં કરણ-સમુદાયમ્ । એતેન શમ-દમાદિ-સમ્પત્તિર્ ઉક્તા ।
વિષય-ભોગ-વાસનાયાં સત્યાં કુત ઇન્દ્રિયાણાં તતો નિવૃત્તિસ્ તત્રાહ સર્વત્ર વિષયે સમા તુલ્યા હર્ષ-વિષાદાભ્યાં રાગ-દ્વેષાભ્યાં ચ રહિતા મતિર્ યેષાં સમ્યગ્-જ્ઞાનેન તત્-કારણસ્યાજ્ઞાનસ્યાપનીતત્વાદ્ વિષયેષુ દોષ-દર્શનાભ્યાસેન સ્પૃહાયા નિરસનાચ્ ચ તે સર્વત્ર સમ-બુદ્ધયઃ । એતેન વશીકાર-સંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્ ઉક્તમ્ । અતએવ સર્વત્રાત્મ-દૃષ્ટ્યા હિંસા-કારણ-દ્વેષ-રહિતત્વાત્ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ અભયં સર્વ-ભૂતેભ્યો મત્તઃ સ્વહા ઇતિ મન્ત્રેણ દત્ત-સર્વ-ભૂતાભય-દક્ષિણાઃ કૃત-સંન્યાસા ઇતિ યાવત્ અભયં સર્વ-ભૂતેભ્યો
દત્ત્વા સંન્યાસમ્ આચરેત્ ઇતિ સ્મૃતેઃ । એવંવિધાઃ સર્વ-સાધન-સમ્પન્નાઃ સન્તઃ સ્વયં બ્રહ્મ-ભૂતા નિર્વિચિકિત્સેન સાક્ષાત્કારેણ સર્વ-સાધન-ફલ-ભૂતેન મામ્ અક્ષરં બ્રહ્મૈવ તે પ્રાપ્નુવન્તિ । પૂર્વમ્ અપિ મદ્-રૂપા એવ સન્તો ઽવિદ્યા-નિવૃત્ત્યા મદ્-રૂપા એવ તિષ્ઠન્તીત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતિ, બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ ઇત્ય્-આદિ-શ્રુતિભ્યઃ । ઇહાપિ ચ જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ [ગીતા 7.14] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥3-4॥
વિશ્વનાથઃ --- મદીય-નિર્વિશેષ-બ્રહ્મ-સ્વરૂપોપાસકાસ્ તુ દુઃખિતત્વાત્ તતો ન્યૂના ઇત્ય્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । અક્ષરં બ્રહ્મ અનિર્દેશ્ય-શબ્દેન વ્યપદેષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । યતો ઽવ્યક્તં રૂપાદિ-હીનમ્ । સર્વત્ર-ગં સર્વ-દેશ-વ્યાપિ । અચિન્ત્યં તર્કાગમ્યમ્ । કૂટસ્થં સર્વ-કાલ-વ્યાપિ । એક-રૂપતયા તુ યઃ કાલ-વ્યાપિ સ કૂટસ્થઃ ઇત્ય્ અમરઃ । અચલં વૃદ્ધ્ય્-આદિ-રહિતમ્ । ધ્રુવં નિત્યમ્ । મામ્ એવેત્ય્ અક્ષરસ્ય તસ્ય મત્તો ભેદાભાવાત્ ॥3-4॥
બલદેવઃ - યે તુ સ્વ-સાક્ષાત્-કૃતિ-પૂર્વિકાં મદ્-ઉપાસનાં ન કુર્વન્તિ, તેષામ્ અપિ મત્-પ્રાપ્તિઃ સ્યાદ્ એવ કિન્ત્વ્ અતિક્લેશેનાતિચિરેણૈવાન્તસ્ તેભ્યો ઽપકૃષ્ટાસ્ ત ઇત્ય્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । યે ત્વ્ અક્ષર-સ્વાત્મ-ચૈતન્યમ્ એવ પૂર્વમ્ ઉપાસતે । તેષામ્ અધિકતરઃ ક્લેશ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અક્ષરં વિશિનષ્ટિ અનિર્દેશ્યં દેહાદ્ ભિન્નત્વેન દેહાભિધાયિભિર્ દેવ-માનવાદિ-શબ્દૈર્ નિર્દેષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । અવ્યક્તં ચક્ષુર્-આદ્ય્-અગોચરં પ્રત્યક્ સર્વત્ર-ગં દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-વ્યાપિ । અચિન્ત્યં તર્કાગમ્યં શ્રુતિ-માત્ર-વેદ્યમ્ જ્ઞાન-સ્વરૂપમ્ એવ જ્ઞાતૃ-સ્વરૂપમ્ અચલં જ્ઞાનત્વાદ્ અપિ ચલન-રહિતમ્
। ધ્રુવં પરમાત્મૈક-શેષતાયાં સર્વદા સ્થિરમ્ । અક્ષરોપાસને વિધિમ્ આહ સંનિયમ્યેતિ । કરણ-ગ્રામં શ્રોત્રાદીન્દ્રિય-વૃન્દં સંનિયમ્ય શબ્દાદિ-સંચારેભ્યસ્ તદ્-વ્યાપારેભ્યઃ પ્રત્યાહૃત્ય સર્વત્ર સુહૃન્-મિત્રાર્ય્-ઉદાસીનાદિષુ સમ-બુદ્ધયસ્ તુલ્ય-દૃષ્ટયઃ । યદ્ વા, સર્વેષુ ચેતનાચેતનેષુ વસ્તુષુ સ્થિતે સમે બ્રહ્મણિ બુદ્ધિર્ યેષાં ભૂતાનાં હિતે ઉપકારે રતાઃ સર્વેષાં શં ભૂયાદ્ ઇતિ યથાયથં યતમાનાઃ એવં સ્વાત્મ-સાક્ષાત્કૃતિ-પૂર્વિકાયાં મદ્-ભક્તૌ મદ્-અર્પિત-કર્મ-લક્ષણાયાં
યે પ્રવર્તન્તે, તે ઽપિ મામ્ એવ પારમૈશ્વર્ય-પ્રધાનં પ્રાપુનુવન્તીતિ નાસ્તિ સંશયઃ ॥3-4॥
ભ્ગ્ 12.5
ક્લેશો ઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ ।
અવ્યક્તા હિ ગતિર્ દુઃખં દેહવદ્ભિર્ અવાપ્યતે

શ્રીધરઃ - નનુ ચ તે ઽપિ ચેત્ ત્વામ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તિ તર્હીતરેષાં યુક્તતમત્વં કુત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં ક્લેશાક્લેશ-કૃતં વિશેષમ્ આહ ક્લેશ ઇતિ ત્રિભિઃ । અવ્યક્તે નિર્વિશેષે ઽક્ષર આસક્તં ચેતો યેષાં તેષાં ક્લેશો ઽધિકતરઃ । હિ યસ્માદ્ અવ્યક્ત-વિષયા ગતિર્ નિષ્ઠા દેહાભિમાનિભિર્ દુઃખં યથા ભવત્ય્ એવમ્ અવાપ્યતે । દેહાભિમાનિનાં નિત્યં પ્રત્યક્-પ્રવણત્વસ્ય દુર્ઘટત્વાદ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીમ્ એતેભ્યઃ પૂર્વેષામ્ અતિશયં દર્શયન્ન્ આહ ક્લેશ ઇતિ । પૂર્વેષામ્ અપિ વિષયેભ્ય આહૃત્ય સગુણે મન-આવેશે સતતં તત્-કર્મ-પરાયણત્વે ચ પર-શ્રદ્ધોપેતત્વે ચ ક્લેશો ઽધિકો ભવત્ય્ એવ । કિન્તુ અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસાં નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-ચિન્તન-પરાણાં તેષાં પૂર્વોક્ત-સાધનવતાં ક્લેશ આયાસો ઽધિકતરો ઽતિશયેનાધિકઃ ।
અત્ર સ્વયમ્ એવ હેતુમ્ આહ ભગવાન્ -- અવ્યક્તા હિ ગતિઃ । હિ યસ્માદ્ અક્ષરાત્મકં ગન્તવ્યં ફલ-ભૂતં બ્રહ્મ દુઃખં યથા સ્યાત્ તથા કૃચ્છ્રેણ દેહવદ્ભિર્ દેહ-માનિભિર્ અવાપ્યતે । સર્વ-કર્મ-સંન્યાસં કૃત્વા ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય વેદાન્ત-વાક્યાનાં તેન તેન વિચારેણ તત્-તદ્-ભ્રમ-નિરાકરણે મહાન્ પ્રયાસઃ । પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધસ્ તતઃ ક્લેશો ઽધિકતરસ્ તેષામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યદ્યપ્ય્ એકમ્ એવ ફલં તથાપિ યે દુષ્કરેણોપાયેન પ્રાપ્નુવન્તો ભવન્તિ શ્રેષ્ઠા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- તર્હિ કેનાંશેન તેષામ્ અપકર્ષસ્ તત્રાહ ક્લેશ ઇતિ । ન કેનાપિ વ્યજ્યત ઇત્ય્ અવ્યક્તં બ્રહ્મ તત્રૈવાસક્ત-ચેતસાં તદ્ એવાનુબુભૂષૂણાં તેષાં તત્-પ્રાન્તૌ ક્લેશો ઽધિકતરઃ । હિ યસ્માદ્ અવ્યક્તા ગતિઃ કેનાપિ પ્રકારેણ વ્યક્તીભવતિસા ગતિર્ દેહવદ્ભિર્ જીવૈર્ દુઃખં યથા ભવત્ય્ એવમ્ અવાપ્યતે । તથા હીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદિ-જ્ઞાન-વિશેષ એવ શક્તિઃ । ન તુ વિશેષતર-જ્ઞાનમ્ ઇતિ । અત ઇન્દ્રિય-નિરોધસ્ તેષાં નિર્વિશેષ-જ્ઞાનમ્ ઇચ્છતામ્ અવશ્ય-કર્તવ્ય એવ । ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધસ્ તુ સ્રોતસ્વતીનામ્ ઇવ સ્રોતો-નિરોધો દુષ્કર એવ । યદ્ ઉક્તં સનત્કુમારેણ -
યત્-પાદ-પઙ્કજ-પલાશ-વિલાસ-ભક્ત્યા
કર્માશયં ગ્રથિતમ્ ઉદ્ગ્રથયન્તિ સન્તઃ ।
તદ્વન્ ન રિક્ત-મતયો યતયો ।પિ રુદ્ધ-
સ્રોતો-ગણાસ્ તમ્ અરણં ભજ વાસુદેવમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.22.39]
ક્લેશો મહાન્ ઇહ ભવાર્ણવમ્ અપ્લવેશાં
ષડ્-વર્ગ-નક્રમ્ અસુખેન તિતીર્ષન્તિ ।
તત્ ત્વં હરેર્ ભગવતો ભજનીયમ્ અઙ્ઘ્રિં
કૃત્વોડુપં વ્યસનમ્ ઉત્તર દુસ્તરાર્ણમ્ ॥ [ભ્પ્ 4.22.40] ઇતિ ।
તાવતા ક્લેશેનાપિ સા ગતિર્ યદ્યપ્ય્ અવાપ્યતે । તદ્ અપિ ભક્તિ-મિશ્રેણૈવ । ભગવતિ ભક્તિં વિના કેવલ-બ્રહ્મોપાસકાનાં તુ કેવલ-ક્લેશ એવ લાભો ન તુ બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિઃ । યદ્ ઉક્તં બ્રહ્મણા -
તેષામ્ અસૌ ક્લેશલ એવ શિષ્યતે
નાન્યદ્ યથા સ્થૂલ-તુષાવઘાતિનામ્ । [ભ્પ્ 10.14.4] ઇતિ

બલદેવઃ - નનુ તે ઽપિ ચેત્ ત્વામ્ એવ પ્રાપ્નુયુસ્ તર્હિ પૂર્વેષાં યુક્તતમત્વં કિં નિબન્ધનમ્ ? તત્રાહ ક્લેશો ઽધિકેતિ । અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ અતિસૂક્ષ્મ-નીરૂપ-જીવાત્મ-સમાધિ-નિરત-મનસાં તેષામ્ અધિકતરઃ ક્લેશઃ । યદ્યપિ પૂર્વેષામ્ અપિ તત્-તન્-મદ્-ભક્ત્ય્-અસઙ્ગ-સમાચારો મદ્-અન્ય-વિષયેભ્યઃ કરણાનાં પ્રત્યાહારશ્ ચ ક્લેશો ઽસ્ત્ય્ એવ, તથાઇ તત્રાનન્દ-મૂર્તેર્ મમ સ્ફુરણાન્ ન ક્લેશતયા વિભાતિ । કુતો ઽધિકતરત્વં સુદુરાપાસ્તમ્ ? હિ યસ્માદ્ અવ્યક્તા ગતિર્ અવ્યક્તાક્ષર-વિષયા મનો-વૃત્તિર્ દેહવદ્ભિર્ દેહાભિમાનિભિર્ જનૈર્ દુઃખં યથા સ્યાત્ તથાવાપ્યતે । દેહવન્તઃ ખલુ સ્થૂલ-દેહમ્ એવ સુચિરાદ્ આત્મત્વેનાનુશીલિતવન્તઃ
કથમ્ અણુ-ચૈતન્યં સુચિરોજ્ઝિત-વિમર્શમ્ આત્મત્વેનાનુશીલિતું પ્રભવેયુર્ ઇતિ ભાવઃ ।
યત્ ત્વ્ અત્ર વ્યાચક્ષતે । સ-ગુણં નિર્ગુણં ચેતિ દ્વિરૂપં બ્રહ્મ । તત્ર સગુણોપાસનમ્ આકારવદ્-વિષયત્વાત્ સુકરમ્ અપ્રમાદં ચ । નિર્ગુણોપાસનં તુ તત્ત્વાભાવાદ્ દુઃખ-કરં સ-પ્રમાદં ચ । તચ્ ચ નિર્ગુણં બ્રહ્માક્ષર-શબ્દેનોચ્યતે । નૈર્ગુણ્ય-પ્રતિપત્તયે સપ્ત વિશેષણાનિ અનિર્દેશ્યં વેદાગોચરં, યતો ઽવ્યક્તં જાત્યાદિ-શૂન્યમ્ । સર્વત્ર-ગં વ્યાપિ । અચિન્ત્યં મનસાપ્ય્ અગમ્યમ્ । શ્રુતિશ્ ચ - યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ [તૈત્તુ 2.4.1] ઇત્ય્ આદ્યા । કૂટસ્થં મિથા-ભૂતમ્ અપિ સત્યવત્ પ્રતીતં જગત્ કૂટમ્ ઉચ્યતે । યથા કૂતકાર્ષાપણાદિ । તસ્મિન્ન્ આધ્યાસિક-સમ્બન્ધેનાધિષ્ઠાનતયા
સ્થિતમ્ । અચરમ્ અવિકારમ્ અતો ધ્રુવં નિત્યમ્ ઇતિ । તદ્-વિદાં ખલુ ગુરૂપસત્તિ-પૂર્વકોપનિષદ્-વિચાર-તદ્-અર્થ-મનન-તન્-નિદિધ્યાસનૈર્ મહાન્ ક્લેશઃ ।
પૂર્વેષાં તુ તૈર્ વિનૈવ ગુરૂક્ત-ભગવત્-પ્રસાદાવિર્ભૂતેનાજ્ઞાન-તત્-કાર્ય-વિમર્દિના વિજ્ઞાનેન ભગવત્-સ્વરૂપ-ભૂત-નિર્ગુણાક્ષરાત્મૈક્ય-લક્ષણા મુક્તિર્ ઇતિ ફલૈક્યે ઽપિ ક્લેશાક્લેશાભ્યામ્ અપકર્ષોત્કર્ષાવ્ ઇતિ । તદ્ ઇદં મન્દં ગતિ-સામાન્યાત્ ઇતિ સૂત્રે બ્રહ્મણો દ્વૈરૂપ્ય-નિરાસાત્ । યથા તદ્ અક્ષરમ્ અધિગમ્યતે ઇતિ તસ્ય વેદ-વેદ્યત્વ-શ્રવણાત્ । યતો વાચઃ ઇત્ય્ આદે કાર્ત્સ્ન્યાગોચરત્વાર્થત્વાત્ । પ્રવૃત્તિ-નિમિત્તાભાવેન નિર્ગુણસ્યાપ્રમાણત્વાત્ તૌચ્છ્યાચ્ ચ લક્ષ્યત્વં તુ ન, સર્વ-શબ્દ-વાચ્યત્વ-સ્વીકારાત્ । સદૈકાવસ્થસ્ય વસ્તુનઃ કૂટસ્થત્વેનાભિધાનાન્ ન ચ જગત્ કૂટમ્ ।
કવિર્ મનીષી પરિભૂઃ સ્વયમ્ભુર્
યાથાતથ્યતો ઽર્થાન્ વ્યદધાચ્ છાશ્વતીભ્યઃ સમાભ્યઃ [ઈશોપનિષદ્ 8]
ઇત્ય્ આદૌ તસ્ય સત્યત્વ-શ્રવણાત્ । યશોદા-સ્તનન્ધય-વિભુ-ચિદ્-વિગ્રહસ્ય પર-બ્રહ્મત્વ-શ્રવણેન તદ્-અન્ત-સ્થ-નિર્ગુણાક્ષર-કલ્પનસ્ય શ્રદ્ધા-જાડ્ય-કૃતત્વાત્

વેર્સેસ્6-7
યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્-પરાઃ ।
અનન્યેનૈવ યોગેન માં ધ્યાયન્ત ઉપાસતે

તેષામ્ અહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાત્ ।
ભવામિ ન ચિરાત્ પાર્થ મય્ય્ આવેશિત-ચેતસામ્

શ્રીધરઃ - મદ્-ભક્તાનાં તુ મત્-પ્રસાદાદ્ અનાયાસેનૈવ સિદ્ધિર્ ભવતીત્ય્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । યે મયિ પરમેશ્વરે સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય સમર્પ્ય મત્-પરા ભૂત્વા । માં ધ્યાયન્તઃ । અનન્યેન ન વિદ્યતે ઽન્યો ભજનીયો યસ્મિંસ્ તેનૈવ । એકાન્ત-ભક્તિ-યોગેનોપાસત ઇત્ય્ અર્થઃ

તેષામ્ ઇતિ । એવં મય્ય્ આવેશિતં ચેતો યૈસ્ તેષામ્ । મૃત્યુ-યુક્તાત્ સંસાર-સાગરાદ્ અહં સમ્યગ્ ઉદ્ધર્તાચિરેણ ભવામિ

મધુસૂદનઃ - નનુ ફલૈક્યે ક્લેશાલ્પત્વાધિક્યાભ્યાસમ્ ઉત્કર્ષ-નિકર્ષૌ સ્યાતાં, તદ્ એવ તુ નાસ્તિ નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-વિદાં હિ ફલમ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્ત્યા નિર્વિશેષ-પરમાનન્દ-બોધ-બ્રહ્મ-રૂપતા । સગુણ-બ્રહ્મ-વિદાં ત્વ્ અધિષ્ઠાન-પ્રમાયા અભાવેનાવિદ્યા-નિવૃત્ત્ય્-અભાવાદ્ ઐશ્વર્ય-વિશેષઃ કાર્ય-બ્રહ્મ-લોક-ગતાનાં ફલમ્ । અતઃ ફલાધિક્યાર્થમ્ આયાસાધિક્યં ન ન્યૂનતામ્ આપાદયતીઇત્ ચેત્, ન સુગુણોપાસનયા નિરસ્ત-સર્વ-પ્રતિબન્ધાનાં વિના ગુરૂપદેશં વિના ચ શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનાદ્ય્-આવૃત્તિ-ક્લેશં સ્વયમ્ આવિર્ભૂતેન વેદાન્ત-વાક્યેનેશ્વર-પ્રસાદ-સહકૃતેન તત્ત્વ-જ્ઞાનોદયાદ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્ત્યા બ્રહ્મ-લોક એવૈશ્વર્ય-ભોગાન્તે
નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-વિદ્યા-ફલ-પરમ-કૈવલ્યોપપત્તેઃ । સ એતસ્માજ્ જીવ-ઘનાત્ પરાત્પરં પુરિશયં પુરુષમ્ ઈક્ષતે ઇતિ શ્રુતેઃ સ પ્રાપ્ત-હિરણ્યગર્ભૈશ્વર્યો ભોગાન્ત એતસ્માજ્ જીવ-ઘનાત્ સર્વ-જીવ-સમષ્ટિ-રૂપાત્ પરાચ્ છ્રેષ્ઠાદ્ ધિરણ્યગર્ભાત્ પરં વિલક્ષણં શ્રેષ્ઠં ચ પુરિશયં સ્વ-હૃદય-ગુહા-નિવિષ્ટં પુરુષં પૂર્ણં પ્રત્યગ્-અભિન્નમ્ અદ્વિતીયં પરમાત્માનમ્ ઈક્ષતે સ્વયમ્ આવિર્ભૂતેન વેદાન્ત-પ્રમાણેન સાક્ષાત્કરોતિ, તાવતા ચ મુક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ વિનાપિ પ્રાગ્-ઉક્ત-ક્લેશેન સગુણ-બ્રહ્મ-વિદામ્ ઈશ્વર-પ્રસાદેન નિર્ગુણ-બ્રહ્મ-વિદ્યા-ફલ-પ્રાપ્તિર્ ઇતીમમ્
અર્થમ્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ ।
તુ-શબ્દ ઉક્તાશઙ્કા-નિવૃત્ત્ય્-અર્થઃ । યે સર્વાણિ કર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય સગુણે વાસુદેવે સમર્પ્ય મત્-પરા અહં ભગવાન્ વાસુદેવ એવ પરઃ પ્રકૃષ્ટઃ પ્રીતિ-વિષયો યેષાં તે તથા સન્તો ઽનન્યેનૈવ યોગેન ન વિદ્યતે માં ભગવન્તં મુક્ત્વાન્યદ્-આલમ્બનં યસ્ય તાદૃશેનૈવ યોગેન સમાધિનૈકાન્ત-ભક્તિ-યોગાપર-નામ્ના માં ભગવન્તં વાસુદેવં સકલ-સૌન્દર્ય-સાર-નિધાનમ્ આનન્દ-ઘન-વિગ્રહં દ્વિભુજં ચતુર્ભુજં વા સમસ્ત-જન-મનો-મોહિનીં મુરલીમ્ અન્તિમનોહરૈઃ સપ્તભિઃ સ્વરૈર્ આપૂરયન્તં વા દર-કમલ-કૌમોદકી-રથાઙ્ગ-સઙ્ગિ-પાણિ-પલ્લવં વા
નરસિંહ-રાઘવાદિ-રૂપં વા યથા-દર્શિત-વિશ્વ-રૂપં વા ધ્યાયન્ત ઉપાસતે સમાનાકારમ્ અવિચ્છિન્નં ચિત્ત-વૃત્તિ-પ્રવાહં સંતન્વતે સમીપ-વર્તિતયા ઽસતે તિસ્ઠન્તિ વા તેસાં મય્ય્ આવેશિત-ચેતસાં મયિ યથોક્ત આવેશિતમ્ એકાગ્રતયા પ્રવેશિતં ચેતો યૈસ્ તેષામ્ અહં સતતોપાસિતો ભગવાન્ મૃત્યુ-સંસાર-સાગરામ્ મૃત્યુ-યુક્તો યઃ સંસારો મિથ્યા-જ્ઞાન-તત્-કાર્ય-પ્રપઞ્ચઃ સ એવ સાગરા ઇવ દુરુત્તરસ્ તસ્માત્ સમુદ્ધર્તા સમ્યગ્ અનાયસેનોર્ધ્વે સર્વ-બાધાવ્ અધિભૂતે શુદ્ધે બ્રહ્મણિ ધર્તા ધારયિતા જ્ઞાનાવષ્ટમ્ભ-દાનેન ભવામિ ન ચિરાત્ ક્ષિપ્રમ્ એવ તસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ । હે પાર્થેતિ સમ્બોધનમ્ આશ્વાસાર્થમ્ ॥6-7॥
વિશ્વનાથઃ --- ભક્તાનાં તુ જ્ઞાનં વિનૈવ કેવલયા ભક્ત્યૈવ સુખેન સંસારાન્ મુક્તિર્ ઇત્ય્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ । મયિ યત્ પ્રાન્ત્ય્ અર્થં સંન્યસ્ય ત્યક્ત્વા સંન્યાસ-શબ્દસ્ય ત્યાગાર્થત્વાત્ । અનન્યેનૈવ જ્ઞાન-કર્મ-તપસ્યાદિ-રહિતેનૈવ યોગેન ભક્તિ-યોગેન યદ્ ઉક્તં યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ [ભ્પ્ 11.20.32] ઇત્ય્ અનન્તરમ્ ।
સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતે ઽઞ્જસા ।
સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ કથઞ્ચિદ્ યદિ વાઞ્છતિ ॥ [ભ્પ્ 11.20.33] ઇતિ ।
નનુ તદ્ અપિ તેષાં સંસાર-તરણે કઃ પ્રકાર ઇતિ ચેત્ ? સત્યં । તેષાં સંસાર-તરણ-પ્રકારે જિજ્ઞાસા નૈવ જ્ઞાયતે । યતસ્ તત્-પ્રકારં વિનૈવાહમ્ એવ તાંસ્ તારયિષ્યામીત્ય્ આહ તેષામ્ ઇતિ । તેન ભગવતો ભક્તેષ્વ્ એવ વાત્સલ્યં ન તુ જ્ઞાનિષ્વ્ ઇતિ ધ્વનિઃ ॥6-7॥
બલદેવઃ - તથાત્મ-યાથાત્મ્યં શ્રુત્વૈવાત્માંશિનો મમ કેવલાં ભક્તિં યે કુર્વન્તિ, ન ત્વ્ આત્મ-સાક્ષાત્કૃતયે પ્રયતન્તે, તેષાં તુ કેવલયા મદ્-ભક્ત્યૈવ મત્-પ્રાપ્તિર્ અચિરેણૈવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । યે મદ્-એકાન્તિનો મયિ મત્-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં સર્વાણિ સ્વ-વિહિતાન્ય્ અપિ કર્માણિ સંન્યસ્ય ભક્તિ-વિક્ષેપકત્વ-બુદ્ધ્યા પરિત્યજ્ય મત્-પરા મદ્-એક-પુરુષાર્થાઃ સન્તો ઽનન્યેન કેવલેન મચ્-છ્રવણાદિ-લક્ષણેન યોગેનોપાયેન માં કૃષ્ણમ્ ઉપાસતે । તલ્-લક્ષણાં મદ્-ઉપાસનાં કુર્વન્તિ ધ્યાયન્તઃ શ્રવણાદિ-કાલે ઽપિ મન્-નિવિષ્ટ-મનસઃ । તેષાં મય્ય્ આવેશિત-ચેતસાં
મદ્-એકાનુરક્ત-મનસાં ભક્તાનામ્ અહમ્ એવ મૃત્યુ-યુક્તાત્ સંસારાત્ સાગરવદ્ દુસ્તરાત્ સમુદ્ધર્તા ભવામિ । ન ચિરાત્ ત્વરયા તત્-પ્રાપ્તિ-વિલમ્બાસહમાનસ્ તાન્ અહં ગરુડ-સ્કન્ધમ્ આરોપ્ય સ્વ-ધામ પ્રાપયામીત્ય્ અર્ચિર્-આદિ-નિરપેક્ષા તેષાં મદ્-ધામ-પ્રાપ્તિઃ -
નયામિ પરમં સ્થાનમ્ અર્ચિર્ આદિ-ગતિં વિના ।
ગરુડ-સ્કન્ધમ્ આરોપ્ય યથેચ્છમ્ અનિવારિતઃ ॥ ઇતિ વારાહ-વચનાત્ ।
કર્માદિ-નિરપેક્ષાપિ ભક્તિર્ અભીષ્ટ-સાધિકા-
યા વૈ સાધન-સમ્પત્તિઃ પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટયે ।
તયા વિના તદ્ આપ્નોતિ નરો નારાયણાશ્રયઃ ॥ ઇતિ નારાયણીયાત્ ।
સર્વ-ધર્મોજ્ઝિતા વિષ્ણોર્ નામ-માત્રૈક-જલ્પકાઃ ।
સુખેન યાં ગતિં યાન્તિ ન તાં સર્વે ઽપિ ધાર્મિકાઃ ॥ ઇતિ પાદ્માચ્ ચ ॥6-7॥
ભ્ગ્ 12.8
મય્ય્ એવ મન આધત્સ્વ મયિ બુદ્ધિં નિવેશય ।
નિવસિષ્યસિ મય્ય્ એવ અત ઊર્ધ્વં ન સંશયઃ

શ્રીધરઃ - યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ મય્ય્ એવેતિ । મય્ય્ એવ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પાત્મકં મન આધત્સ્વ સ્થિરીકુરુ । બુદ્ધિમ્ અપિ વ્યવસાયાત્મિકાં મય્ય્ એવ નિવેશય । એવં કુર્વન્ મત્-પ્રસાદેન લબ્ધ-જ્ઞાનઃ સન્ અત અત ઊર્ધ્વં દેહાન્તે મય્ય્ એવ નિવસિષ્યસિ નિવત્સ્યસિ । યદ્ આત્મના વાસં કરિષ્યસિ । નાત્ર સંશયઃ । યથા ચ શ્રુતિઃ દેહાન્તે દેવઃ પરં બ્રહ્મા તારકં વ્યચષ્ટે ઇતિ

મધુસૂદનઃ - તદ્ એવમ્ ઇયતા પ્રબન્ધેન સગુણોપાસનાં સ્તુત્વેદાનીં વિધત્તે મય્ય્ એવેતિ । મય્ય્ એવ સગુણે બ્રહ્મણિ મનઃ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પાત્મકમ્ આધત્સ્વ સ્થાપય સર્વા મનોવૃત્તીર્ મદ્-વિષયા એવ કુરુ । એવ-કારાનુષઙ્ગેન મય્ય્ એવ બુદ્ધિમ્ અધ્યવસાય-લક્ષણાં નિવેશય । સર્વા બુદ્ધિ-વૃત્તીર્ મદ્-વિષયા એવ કુરુ, વિષયાન્તર-પરિત્યાગેન સર્વદા માં ચિન્તયેત્ય્ અર્થઃ । તતઃ કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત આહ નિવસિષ્યસિ નિવત્સ્યસિ લબ્ધ-જ્ઞાનઃ સન્ મદ્-આત્મના મય્ય્ એવ શુદ્ધ અત ઊર્ધ્વમ્ એતદ્-દેહાન્તે ન સંશયો નાત્ર પ્રતિબન્ધ-શઙ્કા કર્તવ્યેત્ય્ અર્થઃ । એવ અત ઊર્ધ્વમ્ ઇત્ય્ અત્ર સન્ધ્ય્-અભાવઃ શ્લોક-પૂરણાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- યસ્માન્ મદ્-ભક્તિર્ એવ શ્રેષ્ઠા તસ્માત્ ત્વં ભક્તિમ્ એવ કુર્વ્ ઇતિ તામ્ ઉપદિશતિ મય્ય્ એવેતિ ત્રિભિઃ । એવ-કારેણ નિર્વિશેષ-વ્યાવૃત્તિઃ । મયિ શ્યામસુન્દરે પીતામ્બરે વનમાલિનિ મન આધત્સ્વ મત્-સ્મરણં કુર્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા બુદ્ધિં વિવેકવતીં નિવેશય મન્-મનનં કુર્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચ મનનં ધ્યાન-પ્રતિપાદક-શાસ્ત્ર-વાક્યાનુશીલનમ્ । તતશ્ ચ મય્ય્ એવ નિવસિષ્યસીતિ છાન્દસમ્ । મત્-સમીપ એવ નિવાસં પ્રાપ્નોષીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ -- યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ત્વં મય્ય્ એવ ન તુ સ્વાત્મનિ મન આધત્સ્વ સમાહિતં કુરુ । બુદ્ધિં મયિ નિવેશયાર્પય । એવં કુર્વાણસ્ ત્વં મય્ય્ એવ મમ કૃષ્ણસ્ય સન્નિધાવ્ એવ નિવત્સ્યસિ, ન તુ સ-નિષ્ઠવત્ સર્ગાદિકમ્ અનુભવન્ન્ ઐશ્વર્ય-પ્રધાનં માં પ્રાપ્સ્યસીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 12.9
અથ ચિત્તં સમાધાતું ન શક્નોષિ મયિ સ્થિરમ્ ।
અભ્યાસ-યોગેન તતો મામ્ ઇચ્છાપ્તું ધનંજય

શ્રીધરઃ - અત્રાશક્તં પ્રતિ સુગમોપાયમ્ આહ અથેતિ । સ્થિરં યથા ભવત્ય્ એવં મયિ ચિત્તં ધારયિતું યદિ શક્તો ન ભવસિ તર્હિ વિક્ષિપ્તં ચિત્તં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યાહૃત્ય મદ્-અનુસ્મરણ-લક્ષણો યો ઽભ્યાસ-યોગસ્ તેન માં પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છ । પ્રયત્નં કુરુ

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીં સગુણ-બ્રહ્મ-ધ્યાનાશક્તાનામ્ અશક્તિ-તારતામ્યેન પ્રથમં પ્રતિમાદૌ બાહ્યે ભગવદ્-ધ્યાનાભ્યાસસ્ તદ્-અશક્તૌ ભાગવત-ધર્માનુષ્ઠાનં તદ્-અશક્તૌ સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગ ઇતિ ત્રીણિ સાધનાનિ ત્રિભિઃ શ્લોકૈર્ વિધત્તે અથેતિ । અથ પક્ષાન્તરે સ્થિરં યથા સ્યાત્ તથા ચિત્તં સમાધાતું સ્થાપયિતું મયિ ન શક્નોષિ ચેત્ તત એકસ્મિન્ પ્રતિમાદાવ્ આલમ્બને સર્વતઃ સમાહૃત્ય ચેતસઃ પુનઃ પુનઃ સ્થાપનમ્ અભ્યાસસ્ તત્-પૂર્વકો યોગઃ સમાધિસ્ તેનાભ્યાસ-યોગેન મામ્ આપ્તુમ્ ઇચ્છ યતસ્વ । હે ધનઞ્જય ! બહૂન્ શત્રૂન્ જિત્વા ધનમ્ આહૃતવાન્ અસિ રાજસૂયાદ્ય્-અર્થમ્ એકં મનઃ-શત્રું જિત્વા
તત્વ-જ્ઞાન-ધનમ્ આહરિષ્યસીતિ ન તવાશ્ચર્યમ્ ઇતિ સમ્બોધનાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- સાક્ષાત્ સ્મરણાસમર્થં પ્રતિ તત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયમ્ આહ અથેતિ । અભ્યાસ-યોગેનાન્યત્રાન્યત્ર ગતમ્ અપિ મનઃ પુનઃ પ્રત્યાહૃત્ય મદ્-રૂપ એવ સ્થાપનમ્ અભ્યાસઃ । સ એવ યોગસ્ તેન । પ્રાકૃતત્વાદ્ ઇતિ કુત્સિત-રૂપ-રસાદિષુ ચલન્ત્યા મનોનદ્યાસ્ તેષુ ચલનં નિરુધ્ય અતિસુભદ્રેષુ મદીય-રૂપ-રસાદિષુ તચ્-ચલનં શનૈઃ શનૈઃ સમ્પાદયેત્ય્ અર્થઃ । હે ધનઞ્જયેતિ બહૂન્ શત્રૂન્ જિત્વા ધનમ્ આહૃતવતા ત્વયા મનો ઽપિ જિત્વા ધ્યાન-ધનં ગ્રહીતું શક્યમ્ એવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - નનુ ગઙ્ગેવ યેષાં મનો-વૃત્તિ-રોધવતી તેષાં ત્વત્-પ્રાપ્તિસ્ ત્વરયા સ્યાન્ મમ તુ તાદૃશી ન તદ્-વૃત્તિસ્ તતઃ કથં સેતિ ચેત્ તત્રાહ અથેતિ । સ્થિરં યથા સ્યાત્ તથા મયિ ચિત્તં સમ્યગ્ અનાયાસેનાધાતુમ્ અર્પયિતું ન શક્નોષિ ચેત્ તતો ઽભ્યાસ-યોગેન મામ્ આપ્તુમ્ ઇચ્છ યતસ્વ । તતો ઽન્યત્ર ગતસ્ય મનસઃ પ્રત્યાહૃત્ય શનૈઃ શનૈર્ મયિ સ્થાપનમ્ અભ્યાસસ્ તેન મનસિ મત્-પ્રવણે સતિ મત્-પ્રાપ્તિઃ સુલભા સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 12.10
અભ્યાસે ઽપ્ય્ અસમર્થો ઽસિ મત્-કર્મ-પરમો ભવ ।
મદ્-અર્થમ્ અપિ કર્માણિ કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ

શ્રીધરઃ - યદિ પુનર્ નૈવં તત્રાહ અભ્યાસ ઇતિ । યદિ પુનર્ અભ્યાસે ઽપ્ય્ અશક્તો ઽસિ તર્હિ મત્-પ્રીત્ય્-અર્થાનિ યાનિ કર્માણિ એકાદશ્ય્-ઉપવાસ-વ્રત-ચર્યા-પૂજા-નામ-સઙ્કીર્તનાદીનિ તદ્-અનુષ્ઠાનમ્ એવ પરમં યસ્ય તાદૃશો ભવ । એવં-ભૂતાનિ કર્માણ્ય્ અપિ મદ્-અર્થં કુર્વન્ મોક્ષં પ્રાપ્સ્યસિ

મધુસૂદનઃ - મત્-પ્રીણનાર્થં કર્મ મત્-કર્મ શ્રવણ-કીર્તનાદિ-ભાગવત-ધર્મસ્ તત્-પરમસ્ તદ્-એક-નિષ્ઠો ભવ । અભ્યાસાસમર્થ્યે મદ્-અર્થં ભાગવત-ધર્મ-સંજ્ઞકાનિ કર્માણ્ય્ અપિ કુર્વન્ સિદ્ધિં બ્રહ્મ-ભાવ-લક્ષણાં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાનોત્પત્તિ-દ્વારેણાવાપ્સ્યસિ

વિશ્વનાથઃ --- અભ્યાસે ઽપીતિ યથા પિત્ત-દૂષિતા રસના મત્સ્યણ્ડિકાં નેચ્છતિ । તથૈવાવિદ્યા-દૂષિતં મનસ્ તદ્-રૂપાદિકં મધુરમ્ અપિ ન ગૃહ્ણાતીત્ય્ અતસ્ તેન દુર્ગ્રહેણ મહા-પ્રબલેન મનસા સહ યોદ્ધું મયા નૈવ શક્યત ઇતિ મન્યસે ચેદ્ ઇતિ ભાવઃ । મત્-કર્માણિ પરમાણિ યસ્ય સઃ । કર્માણિ મદીય-શ્રવણ-કીર્તન-વન્દનાર્ચન-મન્-મન્દિર-માર્જનાભ્યુક્ષણ-પુષ્પાહરણાદિ-પરિચરણાદિ કુર્વન્ વિનાપિ મત્-સ્મરણં સિદ્ધિં પ્રેમવત્-પાર્ષદત્વ-લક્ષણાં પ્રાપ્સ્યતીતિ

બલદેવઃ - નનુ વાયોર્ ઇવ મનસો ઽતિચાપલ્યાત્ તસ્ય પ્રત્યાહારે મમ ન શક્તિર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ અભ્યાસે ઽપીતિ । ઉક્ત-લક્ષણે ઽભ્યાસે ઽપિ ચેત્ ત્વમ્ અસમર્થસ્ તર્હિ મત્-કર્માણિ પરમાણિ પુમર્થ-ભૂતાનિ યસ્ય તાદૃશો ભવ । તાનિ ચ મન્-નિકેત-નિર્માણ-મત્-પુષ્પ-બાટી-સેચનાદીનિ પૂર્વમ્ ઉક્તાનિ । એવં સુકરાણિ મદ્-અર્થાનિ કર્માણિ કુર્વાણસ્ ત્વં તત્ર તરાતિ-મનોજ્ઞ-મન્-મૂર્ત્ય્-ઉદ્દેશ-મહિમ્ના તાદૃશે મયિ નિરત-મનાઃ સંસિદ્ધિં મત્-સામીપ્ય-લક્ષણામ્ અવાપ્સ્યસીત્ય્ અતિસુગમો ઽયમ્ ઉપાયઃ

ભ્ગ્ 12.11
અથૈતદ્ અપ્ય્ અશક્તો ઽસિ કર્તું મદ્-યોગમ્ આશ્રિતઃ ।
સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં તતઃ કુરુ યતાત્મવાન્

શ્રીધરઃ - અત્યન્તં ભગવદ્-ધર્મ-પરિનિષ્ઠાયામ્ અશક્તસ્ય પક્ષાન્તરમ્ આહ અથેતિ । યદ્ય્ એતદ્ અપિ કર્તું ન શક્નોષિ તર્હિ મદ્-અયોગં મદ્-એક-શરણત્વમ્ આશ્રિતઃ સન્ સર્વેષાં દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાનામ્ આવશ્યકાનાં ચાગ્નિહોત્રાદિ-કર્મણાં ફલાનિ નિયત-ચિત્તં ભૂસ્ ત્વા પરિત્યજ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ મયા તાવદ્ ઈશ્વરાજ્ઞયા યથા-શક્તિ કર્માણિ કર્તવ્યાનિ । ફલં તાવદ્ દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં વા પરમેશ્વરાધીનમ્ ઇત્ય્ એવં મયિ ભારમ્ આરોપ્ય ફલાસક્તિં પરિત્યજ્ય વર્તમાનો મત્-પ્રસાદેન કૃતાર્થો ભવિષ્યસીતિ

મધુસૂદનઃ - અથ બહિર્-વિષયાકૃષ્ટ-ચેતસ્ત્વાદ્ એતન્-મત્-કર્મ-પરત્વમ્ અપિ કર્તું ન શક્નોષિ, તતો મદ્-યોગં મદ્-એક-શરણત્વમ્ આશ્રિતો મયિ સર્વ-કર્મ-સમર્પણં મદ્-યોગસ્ તં વાશ્રિતઃ સન્ યતાત્મવાન્ યતઃ સંયત-સર્વેન્દ્રિય આત્મવાન્ વિવેકી ચ સન્ સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં કુરુ ફલાભિસન્ધિં ત્યજેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ --- એતદ્ અપિ કર્તુમ્ અશક્તશ્ ચેત્ તર્હિ મદ્-યોગમ્ આશ્રિતો મયિ સર્વ-કર્મ-સમર્પણમ્ । મદ્-યોગસ્ તમ્ આશ્રિતઃ સન્ સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં પ્રથમ-ષટ્કોક્તં કુરુ । અયમ્ અર્થઃ -- પ્રથમ-ષટ્કે ભગવદ્-અર્પિત-નિષ્કામ-કર્મ-યોગ એવ મોક્ષોપાય ઉક્તઃ । દ્વિતીય-ષટ્કે ઽસ્મિન્ ભક્તિ-યોગ એવ ભગવત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાય ઉક્તઃ । સ ચ ભક્તિ-યોગો દ્વિવિધઃ - ભગવન્-નિષ્ઠો ઽન્તઃ-કરણ-વ્યાપારો, બહિષ્કરણ-વ્યાપારશ્ ચ । તત્ર પ્રથમસ્ ત્રિવિધઃ - સ્મરણાત્મકો, મનનાત્મકશ્ ચાખણ્ડ-સ્મરણાસામર્થ્યે તદ્-અનુરાગિનાં તદ્-અભ્યાસ-રૂપં ચેતિ ત્રિક એવાયં મન્દ-ધિયાં દુર્ગમઃ
। સુધિયાં નિરપરાધાનાં તુ સુગમ એવ । દ્વિતીયઃ શ્રવણ-કીર્તનાત્મકં તુ સર્વેષાં સુગમ એવોપાયઃ । એવમ્ ઉભયોપાય-વન્તો ઽધિકારિણઃ સર્વતઃ પ્રકૃષ્ટા દ્વિતીય-ષટ્કે ઽસ્મિન્ન્ ઉક્તાઃ । એતત્-કૃત્ય-સમર્થા ઇન્દ્રિયાણાં ભગવન્-નિષ્ઠીકૃતાવ્ અશ્રદ્ધાલવશ્ ચ ભગવદ્-અર્પિત-નિષ્કામ-કર્મિણઃ પ્રથમ-ષટ્કોતાધિકારિણો ઽસ્માન્ નિકૃષ્ટા એવેતિ

બલદેવઃ - અથ મહાકુલીનત્વ-લોક-મુખ્યત્વાદિના પ્રતિબન્ધેન બાધિતસ્ ત્વમ્ અન્યો વૈ તન્-મન્-નિકેત-વિમાર્જનાદિ-મત્-પ્રીતિકર-મતિ-સુકરમ્ અપિ કર્મ ચેત્ કર્તુમ્ અશક્તો ઽસિ તતો મદ્-યોગં મચ્-છરણતામ્ આશ્રિતઃ સન્ સર્વેષામ્ અનુષ્ઠીયમાનાનાં કર્મણાં ફલ-ત્યાગં કુરુ યતાત્મવાન્ વિજિત-મના ભૂત્વા, તથા ચ ફલાભિસન્ધિ-શૂન્યૈર્ અગ્નિહોત્ર-દર્શ-પૌર્ણમાસ્ય્-આદિભિર્ મદ્-આરાધન-રૂપૈઃ કર્મભિર્ વિષ-તન્તુવદ્-અન્તર્-અભ્યુદિતેન જ્ઞાનેન સ્વ-પરાત્મનોઃ શેષ-શેષિ-ભાવે ઽભ્યુદિતે સ્વ-શેષિણિ સર્વોત્તમત્વેન વિદિતે શનૈઃ શનૈઃ પરાપિ ભક્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ । એવમ્ એવ વક્ષ્યતિ યતઃ પ્રવૃત્તિર્ ભૂતાનાં ઇત્ય્ આદિના
મદ્-ભક્તિં લભતે પરામ્ ઇત્ય્ અનેન

ભ્ગ્ 12.12
શ્રેયો હિ જ્ઞાનમ્ અભ્યાસાજ્ જ્ઞાનાદ્ ધ્યાનં વિશિષ્યતે ।
ધ્યાનાત્ કર્મ-ફલ-ત્યાગસ્ ત્યાગાચ્ છાન્તિર્ અનન્તરમ્

શ્રીધરઃ - તમ્ ઇમં ફલ-ત્યાગં સ્તૌતિ શ્રેય ઇતિ । સમ્યગ્-જ્ઞાન-રહિતાદ્ અભ્યાસાત્ યુક્તિ-સહિતોપદેશ-પૂર્વકં જ્ઞાનં શ્રેષ્ઠમ્ । તસ્માદ્ અપિ તત્-પૂર્વં ધ્યાનં વિશિષ્ટમ્ । તતસ્ તુ તં પશ્યતિ નિષ્કલં ધ્યાયમાન ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્માદ્ અપ્ય્ ઉક્ત-લક્ષણઃ કર્મ-ફલ-ત્યાગઃ શ્રેષ્ઠઃ । તસ્માદ્ એવંભૂતાત્ કર્મ-ફલ-ત્યાગાત્ કર્મસુ તત્-ફલેષુ ચાસક્તિ-નિવૃત્ત્યા મત્-પ્રસાદેન ચ સમનન્તરમ્ એવ સંસાર-શાન્તિર્ ભવતિ

મધુસૂદનઃ - ઇદાનીમ્ અત્રૈવ સાધન-વિધાન-પ્રયવસાનાદ્ ઇમં સર્વ-ફલ-ત્યાગં સ્તૌતિ શ્રેય ઇતિ । શ્રેયઃ પ્રશસ્યતરં હિ એવ જ્ઞાનં શબ્દ-યુક્તિભ્યામ્ આત્મ-નિશ્ચયો ઽભ્યાસા જ્ઞાનાર્થ-શ્રવણાભ્યાસાત્ । જ્ઞાનાચ્ છ્રવણ-મનન-પરિનિષ્પન્નાદ્ અપિ ધ્યાનં નિદિધ્યાસન-સંજ્ઞં વિશિષ્યતે ઽતિશયિતં ભવતિ સાક્ષાત્કારાવ્યવહિત-હેતુત્વાત્ । તદ્ એવં સર્વ-સાધન-શ્રેષ્ઠં ધ્યાનં તતો ઽપ્ય્ અતિશયિતત્વેનાજ્ઞ-કૃતઃ કર્મ-ફલ-ત્યાગઃ સ્તૂયતે ।
ધ્યાનાત્ કર્મ-ફલ-ત્યાગો વિશિષ્યત ઇત્ય્ અનુષજ્યતે । ત્યાગાન્ નિયત-ચિત્તેન પુંસા કૃતાત્ સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગાચ્ છાન્તિર્ ઉપશમઃ સ-હેતુકસ્ય સંસારસ્યાનન્તરમ્ અપ્ય્ અવધાનેન ન તુ કાલાન્તરમ્ અપેક્ષતે । અત્ર -
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ સ્થિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે ॥
ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિષુ પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ ઇત્ય્ આદિ-સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણેષુ ચ સર્વ-કામ-ત્યાગસ્યામૃતત્વ-સાધનત્વમ્ અવગતમ્ । કર્મ-ફલાનિ ચ કામાસ્ તત્-ત્યાગો ઽપિ કામ-ત્યાગત્વ-સામાન્યાત્ સર્વ-કામ-ત્યાગ-ફલેન સ્તૂયતે । યથાગસ્ત્યેન બ્રાહ્મણેન સમુદ્રઃ પીત ઇતિ, યથા વા જામદગ્ન્યેન બ્રાહ્મણેન નિઃક્ષત્રા પૃથિવી કૃતેતિ બાહ્મણત્વ-સામાન્યાદ્ ઇદાનીન્તના અપિ બ્રાહ્મણા અપરિમેય-પરાક્રમત્વેન સ્તૂયન્તે તદ્વત્

વિશ્વનાથઃ --- અથોક્તાનાં સ્મરણ-મનનાભ્યાસાનાં યથા-પૂર્વં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્પષ્ટીકૃયાહ શ્રેયો હીતિ । અભ્યાસાજ્ જ્ઞાનં મયિ બુદ્ધિં નિવેશયેત્ય્ ઉક્તં મન્-મનનં શ્રેયઃ શ્રેષ્ઠમ્ । અભ્યાસે સત્ય્ આયાસત એવ ધ્યાનં સ્યાત્ । મનને સતિ ત્વ્ અનાયાસત એવ ધ્યાનમ્ ઇતિ વિશેષાત્ તસ્માત્ જ્ઞાનાદ્ અપિ ધ્યાનં વિશિષ્યતે શ્રેષ્ઠમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુત ઇત્ય્ અત આહ - ધ્યાનાત્ કર્મ-ફલાનાં સ્વર્ગાદિ-સુખાનાં નિષ્કામ-કર્મ-ફલસ્ય મોક્ષસ્ય ચ ત્યાગસ્ તત્-સ્પૃહા-રાહિત્યં સ્યાત્ । સ્વતઃ પ્રાપ્તસ્યાપિ તસ્યોપેક્ષા । નિશ્ચલ-ધ્યાનાત્ પૂર્વં
તુ ભક્તાનામ્ અજાત-રતીનાં મોક્ષ-ત્યાગેચ્છૈવ ભવેત્ । નિશ્ચલ-ધ્યાનવતાં તુ મોક્ષોપેક્ષા । સૈવ મોક્ષ-લઘુતા-કારિણી । યદ્ ઉક્તં ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ - ક્લેશ-ઘ્ની શુભદા [બ્ર્સ્ 1.1.7] ઇત્ય્ અત્ર ષડ્ભિઃ પદૈર્ એતન્-માહાત્મ્યં કીર્તિતમ્ ઇતિ । યદ્ ઉક્તં -
ન પારમેષ્ઠ્યં ન મહેન્દ્ર-ધિષ્ણ્યં
ન સાર્વભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
મય્ય્ અર્પિતાત્મેચ્છતિ મદ્ વિનાન્યત્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.14] ઇતિ ।
મય્ય્ અર્પિતાત્મા મદ્-ધ્યાન-નિષ્ઠઃ । ત્યાગાદ્ વૈતૃષ્ણ્યાદ્ અનન્તરમ્ એવ શાન્તિર્ મદ્-રૂપ-ગુણાદિકં વિના સર્વ-વિષયેષ્વ્ એવેન્દ્રિયાણામ્ ઉપરતિઃ । અત્ર પૂર્વાર્ધે શ્રેયઃ ઇતિ વિશિષ્યતે ઇતિ પદ-દ્વયેનાન્વયાદ્ ઉત્તરાર્ધે તુ અનન્તરમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવાન્વયાદ્ એષૈવ વ્યાખ્યા સમ્યગ્ ઉપપદ્યતે નાન્યેત્ય્ અવધેયમ્

બલદેવઃ - સુકરત્વાદ્ અપ્રમાદત્વાજ્ જ્ઞાન-ગર્ભત્વાચ્ ચાનિભિસંહિતં ફલં કર્મ-યોગં સ્તૌતિ શ્રેયો હીતિ । અભ્યાસાન્ મત્-સ્મૃતિ-સાતત્ય-રૂપાદ્ અનિષ્પન્નાજ્ જ્ઞાનં સ્વાત્મ-સાક્ષાત્કૃતિ-રૂપં શ્રેયઃ પ્રશસ્તતરમ્ । પરમાત્મોપલબ્ધિ-દ્વારત્વાત્ જ્ઞાનાચ્ ચ તસ્માદ્ અનિષ્પન્નાત્ સાધન-ભૂતં ધ્યાનં સ્વાત્મ-ચિન્તન-લક્ષણં વિશિષ્યતે સ્વ-હિતત્વે શ્રેયો ભવતિ । ધ્યાનાચ્ ચ તસ્માદ્ અનિષ્પન્નાત્ કર્મ-ફલ-ત્યાગાદ્ અનન્તરં શાન્તિસ્ ત્યક્ત-ફલાદ્ અનુષ્ઠિતા કર્મણો ઽનન્તરં મનઃ-શુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ શુદ્ધે મનસિ ધ્યાનં નિષ્પદ્યતે । નિષ્પન્ને ધ્યાને
સ્વ-સાક્ષાત્કૃતિ-રૂપં જ્ઞાનં । જ્ઞાને નિષ્પન્ને તત્-ફલ-ભૂતં પરમાત્મ-જ્ઞાનમ્ । તેન પરા ભક્તિસ્ તયિશ્વર્ય-પ્રધાનસ્ય મમ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ દુર્ગમો ઽયમ્ ઉપાય ઇતિ ભાવઃ । ન ચાયમ્ અર્જુનં પ્રત્ય્ ઉપદેશસ્ તસ્યૈકાન્તિત્વાત્ । સન્-નિષ્ઠા નિષ્કામ-કર્મ-રતા હરિ-ધ્યાયિનશ્ ચ સ્વાત્માનમ્ અનુભૂય તતો ઽભ્યુદિતયા હરિ-વિષયકત્યા પારમૈશ્વર્ય-ગુણયા પરયા ભક્ત્યા હરિં પ્રેમાસ્પદમ્ અનુભવન્તો વિમુચ્યન્ત ઇતિ ગીતા-શાસ્ત્રાર્થ-પદ્ધતિઃ । કિન્ત્વ્ એકાન્તિત્વાસક્તં પ્રતીતિ-બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 12.13-14
અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનાં મૈત્રઃ કરુણ એવ ચ ।
નિર્મમો નિરહંકારઃ સમ-દુઃખ-સુખઃ ક્ષમી

સંતુષ્ટઃ સતતં યોગી યતાત્મા દૃઢ-નિશ્ચયઃ ।
મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિર્ યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

શ્રીધરઃ - એવં-ભૂતસ્ય ભક્તસ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવ પરમેશ્વર-પ્રસાદ-હેતૂન્ ધર્માન્ આહ અદ્વેષ્ટેત્ય્ અષ્ટભિઃ । સર્વ-ભૂતાનાં યથાયથમ્ અદ્વેષ્ટા મૈત્રઃ કરુણશ્ ચ । ઉત્તમેષુ દ્વેષ-શૂન્યઃ । સમેષુ મિત્રતયા વર્તત ઇતિ મૈત્રઃ । હીનેષુ કૃપાલુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્મમો નિરહંકારશ્ ચ કૃપાલુત્વાદ્ એવ અન્યૈઃ સહ સમે દુઃખ-સુખે યસ્ય સઃ । ક્ષમી ક્ષમાશીલઃ

સંતુષ્ટ ઇતિ । સતતં લાભે ઽલાભે ચ સંતુષ્ટઃ સુપ્રસન્ન-ચિત્તઃ । યોગી અપ્રમત્તઃ યતાત્મા સંયત-સ્વભાવઃ । દૃઢો મદ્-વિષયો યસ્ય । મય્ય્ અર્પિતે મનો-બુદ્ધી યેન । એવંભૂતો યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

મધુસૂદનઃ - તદ્ એવં મન્દમ્ અધિકારિણં પ્રત્યતિદુષ્કરત્વેનાક્ષરોપાસન-નિન્દયા સુકરં સગુણોપાસનં વિધાયાશક્તિ-તારતમ્યાનુવાદેનાન્યાન્ય્ અપિ સાધનાનિ વિદધૌ ભગવાન્ વાસુદેવઃ કથં નુ નામ સર્વ-પ્રતિબન્ધ-રહિતઃ સન્ન્ ઉત્તમાધિકારિતયા ફલ-ભૂતાયામ્ અક્ષર-વિદ્યાયામ્ અવતરેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ સાધન-વિધાનસ્ય ફલાર્થત્વાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -
નિર્વિશેષં પરં બ્રહ્મ સાક્ષાત્કર્તુમ્ અનીશ્વરાઃ ।
યે મન્દાસ્ તે ઽનુકમ્પ્યન્તે સવિશેષ-નિરૂપણૈઃ ॥
વશીકૃતે મનસ્ય્ એષાં સગુણ-બ્રહ્મ-શીલનાત્ ।
તદ્ એવાવિર્ભવેત્ સાક્ષાદ્ અપેતોપાધિ-કલ્પનમ્ ॥ ઇતિ ।
ભગવતા પતઞ્જલિના ચોક્તં સમાધિ-સિદ્ધિર્ ઈશ્વર-પ્રણિધાનાત્ ઇતિ । તતઃ પ્રત્યક્-ચેતનાધિગમો ઽપ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચ ઇતિ ચ । તત ઇતીશ્વર-પ્રણિધાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવમ્ અક્ષરોપાસન-નિન્દા સગુણોપાસન-સ્તુતયે ન તુ હેયતયા, ઉદિત-હોમ-વિધાવનુદિત-હોમ-નિન્દાવત્ । ન હિ નિન્દા નિન્દ્યં નિન્દિતું પ્રવર્તતે ઽપિ તુ વિધેયં સ્તોતુમ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । તસ્માદ્ અક્ષરોપાસકા એવ પરમાર્થતો યોગ-વિત્તમાઃ ।
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ ।
ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ ॥ [ગીતા 7.17-18]
ઇત્ય્ આદિના પુનઃ પુનઃ પ્રશસ્તતમતયોક્તાસ્ તેષામ્ એવ જ્ઞાનં ધર્મ-જાતં ચાનુસરણીયમ્ અધિકારમ્ આસાદ્ય ત્વયેત્ય્ અર્જુનં બુબોધયિષુઃ પરમ-હિતૈષી ભગવાન્ અભેદ-દર્શિનઃ કૃત-કૃત્યાનક્ષરોપાસકાન્ પ્રસ્તૌતિ અદ્વેષ્ટેતિ સપ્તભિઃ ।
સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ આત્મત્વેન પશ્યન્ન્ આત્મનો દુઃખ-હેતાવ્ અપિ પ્રતિકૂલ-બુદ્ધ્ય્-અભાવાન્ ન દ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનાં કિન્તુ મૈત્રી સ્નિગ્ધતા તદ્વાન્ । યતઃ કરુણઃ કરુણા દુઃખિતેષુ દયા તદ્વાન્ સર્વ-ભૂતાભય-દાતા પરમહંસ-પરિવ્રાજક ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્મમો દેહે ઽપિ મમેતિ પ્રત્યય-રહિતઃ । નિરહઙ્કારો વૃત્ત-સ્વાધ્યાયાદિ-કૃતાહઙ્કારાન્ નિષ્ક્રાન્તઃ । દ્વેષ-રાગયોર્ અપ્રવર્તકત્વેન સમે દુઃખ-સુખે યસ્ય સઃ । અતએવ ક્ષમી આક્રોશન-તાડનાદિનાપિ ન વિક્રિયામ્ આપદ્યતે

તસ્યૈવ વિશેષણાન્તરાણિ સન્તુષ્ટ ઇતિ । સતતં શરીર-સ્થિતિ-કારણસ્ય લાભે ઽલાભે ચ સંતુષ્ટઃ ઉત્પન્નાલં-પ્રત્યયઃ । તથા ગુણવલ્-લાભે વિપર્યયે ચ । સતતમ્ ઇતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે । યોગી સમાહિત-ચિત્તઃ । યતાત્મા સંયત-શરીરેન્દ્રિયાદિ-સંઘાતઃ । દૃઢઃ કુતાર્કિકૈર્ અભિભવિતુમ્ અશક્યતયા સ્થિરો નિશ્ચયો ઽહમ્ અસ્મ્ય્ અકઅર્ત્ર-ભ્લોક્તૃ-સચ્ચિદાનન્દાદ્વિતીયં બ્રહ્મેત્ય્ અધ્યવસાયો યસ્ય સ દૃઢ-નિશ્ચયઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । મયિ ભગવતિ વાસુદેવે શુદ્ધે બ્રહ્મણિ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિઃ સમર્પિતાન્તઃ-કરણઃ । ઈદૃશો યો મદ્-ભક્તઃ શુદ્ધાક્ષર-બ્રહ્મવિત્ સ મે પ્રિયઃ, મદ્-આત્મત્વાત્

વિશ્વનાથઃ --- એતાદૃશ્યાઃ શાન્ત્યા ભક્તઃ કીદૃશો ભવતીત્ય્ અપેક્ષાયાં બહુવિધ-ભક્તાનાં સ્વભાવ-ભેદાન્ આહ અદ્વેષ્ટેત્ય્ અષ્ટભિઃ । અદ્વેષ્ટા દ્વિષત્સ્વ્ અપિ દ્વેષં ન કરોતિ પ્રત્યુત મિત્રો મિત્રતયા વર્તતે । કરુણ એષામ્ અસદ્-ગતિર્ મા ભવત્વ્ ઇતિ બુદ્ધ્યા તેષુ કૃપાલુઃ । નનુ કીદૃશેન વિવેકેન દ્વિષત્સ્વ્ અપિ મૈત્રી-કારુણ્યે સ્યાતામ્ । તત્ર વિવેકં વિનૈવેત્ય્ આહ નિર્મમો નિરહંકાર ઇતિ પુત્ર-કલત્રાદિષુ મમત્વાભાવાદ્ દેહે ચાહઙ્કારાભાવાત્ તસ્ય મદ્-ભક્તસ્ય ક્વાપિ દ્વેષ એવ નૈવ ફલતિ । કુતઃ પુનર્ દ્વેષ-જનિત-દુઃખ-શાન્ત્ય્-અર્થં તેન વિવેકઃ
સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ તદ્ અપ્ય્ અન્ય-કૃત-પાદુક-મુષ્ટિ-પ્રહારાદિભિર્ દેહ-વ્યથાદીનં દુઃખં કિંચિદ્ ભવત્ય્ એવ ? તત્રાહ સમ-દુઃખ-સુખમ્ । યદ્ ઉક્તં ભગવતા ચન્દ્રાર્ધ-શેખરેણ -
નારાયણ-પરાઃ સર્વે ન કુતશ્ચન બિભ્યતિ ।
સ્વર્ગાપવર્ગ-નરકેષ્વ્ અપિ તુલ્યાર્થ-દર્શિનઃ ॥ [ભ્પ્ 6.17.28] ઇતિ ।
સુખ-દુઃખયોઃ સામ્યં સમ-દર્શિત્વમ્ । તચ્ ચ મમ પ્રારબ્ધ-ફલમ્ ઇદમ્ અવ્શ્ય-ભોગ્યમ્ ઇતિ ભાવના-મયમ્ । સામ્યે ઽપિ સહિષ્ણુવૈવ દુઃખં સહ્યત ઇત્ય્ આહ ક્ષમી ક્ષમવાન્ । ક્ષમ્ સહને ધાતુઃ ।
નન્વ્ એતાદૃશસ્ય ભક્તસ્ય જીવિકા કથં સિધ્યેત્ ? તત્રાહ સન્તુષ્ટઃ । યદૃચ્છોપસ્થિતે કિંચિદ્ યત્નોપસ્થિતે વા ભક્ષ્ય-વસ્તુનિ સન્તુષ્ટઃ ।
નનુ સમ-દુઃખ-સુખમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ કથં સ્વભક્ષમ્ આલક્ષ્ય સન્તુષ્ટ ઇતિ તત્રાહ સતતં યોગી ભક્તિ-યોગ-યુક્તો ભક્તિ-સિદ્ધાર્થમ્ ઇતિ ભાવઃ । યદ્ ઉક્તં-
આહારાર્થં યતતૈવ યુક્તં તત્-પ્રાણ-ધારણમ્ ।
તત્ત્વં વિમૃશ્યતે તેન તદ્ વિજ્ઞાય પરં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ ।
કિં ચ દેઇવાદ્ અપ્રાપ્ત-ભૈક્ષ્યો ઽપિ યતાત્મા સંયત-ચિત્તઃ ક્ષોભ-રહિત ઇત્ય્ અર્થઃ । દૈવાચ્ ચિત્ત-ક્ષોભે સત્ય્ અપિ તદ્-ઉપશમાર્થમ્ અષ્ટાઙ્ગ-યોગાભ્યાસાદિકં નૈવ કરોતીત્ય્ આહ દૃઢ-નિશ્ચયો ઽનન્ય-ભક્તિર્ એવ મે કર્તવ્યેતિ નિશ્ચયસ્ તસ્ય ન શિથિલીભવતીત્ય્ અર્થઃ । સર્વત્ર હેતુઃ મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિર્ મત્-સ્મરણ-મનન-પરાયણ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઈદૃશો ભક્તસ્ તુ મે પ્રિયો મામ્ અતિપ્રીણયતીત્ય્ અર્થઃ ॥13-14॥
બલદેવઃ - એવમ્ એકાન્તિ-ભક્તાન્ પરિનિષ્ઠિતાદીન્ અનેકાન્તિ-ભક્તાન્ સનિષ્ઠાંશ્ ચ તત્-તત્-સાધન-ભેદૈર્ ઉપવર્ણ્ય તેષાં સર્વોપરઞ્જકાન્ ગુણાન્ વિદધાતિ અદ્વેષ્ટેતિ સપ્તભિઃ । સર્વ-ભૂતાનામ્ અદ્વેષ્ટા દ્વેષં કુર્વત્સ્વ્ અપિ તેષુ મત્-પ્રારભ્દાનુગુણ-પરેશ-પ્રેરિતાન્ય્ અમૂનિ મહ્યં દ્વિષન્તીતિ દ્વેષ-શૂન્યઃ । પરેશાધિષ્ઠાનાન્ય્ અમૂનીતિ તેષુ મૈત્રઃ સ્નિગ્ધઃ । કેનચિન્ નિમિત્તેન ખિન્નેષુ માભૂદ્ એષાં ખેદ ઇતિ કરુણઃ । દેહાદિષુ નિર્મમઃ પ્રકૃતેર્ અમી વિકારા ન મમેતિ તેષુ મમતા-શૂન્યઃ । નિરહઙ્કારસ્
તેષ્વ્ આત્માભિમાન-રહિતઃ । સમ-દુઃખ-સુખઃ સુખે સતિ હર્ષેણ દુઃખે સતિ ઉદ્વેગેન ચાવ્યાકુલઃ । યતઃ ક્ષમી તત્-તત્-સહિષ્ણુઃ । સતતં સન્તુષ્ટો લાભે ઽલાભે ચ પ્રસન્ન-ચિત્તઃ । યતો યોગી ગુરૂપદિષ્ટોપાય-નિષ્ઠઃ । યતાત્મા વિજિતેન્દ્રિય-વર્ગઃ । દૃઢ-નિશ્ચયો દૃઢઃ કુતર્કૈર્ અભિભવિતુમ્ અશક્યતયા સ્થિરો નિશ્ચયો હરેઃ કિઙ્કરો ઽસ્મીતિ અધ્યવસાયો યસ્ય સઃ । અતો મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિઃ । એવં-ભૂતો યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ પ્રીતિ-કર્તા ॥13-14॥
ભ્ગ્ 12.15
યસ્માન્ નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્ નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષ-ભયોદ્વેગૈર્ મુક્તો યઃ સ ચ મે પ્રિયઃ

શ્રીધરઃ - કિં ચ યસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ સકાશાલ્ લોકો જનો નોદ્વિજતે ભય-શઙ્કયા સંક્ષોભં ન પ્રાપ્નોતિ । યશ્ ચ લોકાન્ નોદ્વિજતે । યશ્ ચ સ્વાભાવિકૈર્ હર્ષાદિભિર્ યુક્તઃ । તત્ર હર્ષઃ સ્વસ્યેષ્ટ-લાભ ઉત્સાહઃ । અમર્ષઃ પરસ્ય લાભે ઽસહનમ્ । ભયં ત્રાસઃ । ઉદ્વેગો ભયાદિ-નિમિત્તશ્ ચિત્ત-ક્ષોભઃ । એતૈર્ વિમુક્તો યો મદ્-ભક્તઃ સ ચ મે પ્રિયઃ

મધુસૂદનઃ - પુનસ્ તસ્યૈવ વિશેષણાનિ યસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ સર્વ-ભૂતાભય-દાયિનઃ સંન્યાસિનો હેતોર્ નોદ્વિજતે ન સન્તપ્યતે લોકો યઃ કશ્ચિદ્ અપિ જનઃ । તથા લોકાન્ નિરપરાધોદ્વેજનૈક-વ્રતાત્ ખલ-જનાન્ નોદ્વિજતે ચ યઃ । અદ્વૈત-દર્શિત્વાત્ પરમ-કારુણિકત્વેન ક્ષમા-શીલત્વાચ્ ચ । કિં ચ હર્ષઃ સ્વસ્ય પ્રિય-લાભે રોમાઞ્ચાશ્રુ-પાતાદિ-હેતુર્ આનન્દાભિવ્યઞ્જકશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષઃ । અમર્ષઃ પરોત્કર્ષાસહન-રૂપશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષઃ । ભયં વ્યાઘ્રાદિ-દર્શનાધીનશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષસ્ ત્રાસઃ । ઉદ્વેગ એકાકી કથં વિજને સર્વ-પરિગ્રહ-શૂન્યો જીવિષ્યામીત્ય્ એવંવિધો
વ્યાકુલતા-રૂપશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષસ્ તૈર્ હર્ષામર્ષ-ભયોદ્વેગૈર્ મુક્તો યઃ । અદ્વૈત-દર્શિતયા તદ્-અયોગ્યત્વેન તૈર્ એવ સ્વયં પરિત્યક્તો ન તુ તેષાં ત્યાગાય સ્વયં વ્યાપૃત ઇતિ યાવત્ । તેન મદ્-ભક્ત ઇત્ય્ અનુકૃષ્યતે । ઈદૃશો મદ્-ભક્તો યઃ સ મે પ્રિય ઇતિ પૂર્વવત્

વિશ્વનાથઃ --- કિં ચ યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિંચના સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ [ભ્પ્ 5.18.12] ઇત્ય્-આદ્ય્-ઉક્તેર્ મત્-પ્રીતિ-જનકા અન્યે ઽપિ ગુણા મદ્-ભક્ત્યા મુહુર્ અભ્યસ્તયા સ્વત એવોત્પદ્યન્તે, તાન્ અપિ ત્વં શૃણ્વ્ ઇત્ય્ આહ । યસ્માદ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । હર્ષાદિભિઃ પ્રાકૃતૈર્ હર્ષામર્ષ-ભયોદ્વેગૈર્ મુક્ત ઇત્ય્ આદિનોક્તાન્ અપિ કાંશ્ચિદ્ ગુણાન્ દુર્લભત્વ-જ્ઞાપનાર્થં પુનર્ આહ યો ન હૃષ્યતીતિ

બલદેવઃ - યસ્માલ્ લોકઃ કો ઽપિ જનો નોદ્વિજતે ભય-શઙ્કયા ક્ષોભં ન લભતે । યઃ કારુણિકત્વાજ્ જનોદ્વેજકં કર્મ ન કરોતિ । લોકાચ્ ચ યો નોદ્વિજતે સર્વાવિરોધિત્વ-વિનિશ્ચયાદ્ યદ્-ઉદ્વેજકં કર્મ લોકો ન કરોતિ । યશ્ ચ હર્ષાદિભિઃ કર્તૃભિર્ મુક્તો, ન તુ તેષાં મોચને સ્વયં વ્યાપારી । અતિગમ્ભીરાત્મ-રતિ-નિમગ્નત્વાત્ તત્-સ્પર્શેનાપિ રહિત ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર સ્વ-ભોગ્યાગમોત્સાહો હર્ષઃ, પર-ભોગ્યાગમાસહનમ્ અમર્ષઃ । દુષ્ટ-સત્ત્વ-દર્શનાધીનો વિત્રાસઃ ભયમ્ । કથં નિરુદ્યમસ્ય મમ જીવનમ્ ઇતિ વિક્ષોભસ્ તૂદ્વેગઃ । એતાશ્ ચતસ્રશ્ ચિત્ત-વૃત્તયઃ

ભ્ગ્ 12.16
અનપેક્ષઃ શુચિર્ દક્ષ ઉદાસીનો ગત-વ્યથઃ ।
સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

શ્રીધરઃ - કિં ચ અનપેક્ષ ઇતિ । અનપેક્ષો યદૃચ્છયોપસ્થિતે ઽપ્ય્ અર્થે નિસ્પૃહઃ । શુચિર્ બાહ્યાભ્યન્તર-શૌચ-સમ્પન્નઃ । દક્ષો ઽનલસઃ । ઉદાસીનઃ પક્ષપાત-રહિતઃ । ગત-વ્યથ આધિ-શૂન્યઃ । સર્વાન્ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાન્ આરમ્ભાનુદ્યમાન્ પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સઃ । એવં-ભૂતઃ સન્ યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

મધુસૂદનઃ - કિં ચ અનપેક્ષ ઇતિ । નિરપેક્ષઃ સર્વેષુ ભોગોપકરણેષુ યદૃચ્છોપનીતેષ્વ્ અપિ નિઃસ્પૃહઃ । શુચિ-બાહ્યાભ્યન્તર-શૌચ-સમ્પન્નઃ । દક્ષ ઉપસ્થિતેષુ જ્ઞાતવ્યેષુ કર્તવ્યેષુ ચ સદ્ય એવ જ્ઞાતું કર્તું ચ સમર્થઃ । ઉદાસીનો ન કસ્યચિન્ મિત્રાદેઃ પક્ષં ભજતે યઃ । ગત-વ્યથઃ પરૈસ્ તાડ્યમાનસ્યાપિ ગતા નોત્પન્ના વ્યથા પીડા યસ્ય સઃ । ઉત્પન્નાયામ્ અપિ વ્યથાયામ્ અપકરૃષ્વ્ અનપકર્તૃત્વં ક્ષમિત્વમ્ । વ્યથા-કારણેષુ સત્સ્વ્ અપ્ય્ અનુત્પન્ન-વ્યથત્વં ગત-ગત-વ્યથત્વમ્ ઇતિ ભેદઃ
। ઐહિકામુષ્મિક-ફલાનિ સર્વાણિ કર્માણિ સર્વારમ્ભાસ્ તાન્ પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સ સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી સન્ન્યાસી યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

વિશ્વનાથઃ --- અનપેક્ષો વ્યવહારિક-કાર્યાપેક્ષા-રહિત ઉદાસીનો વ્યવહારિક-લોકેષ્વ્ અનાસક્તઃ । સર્વાન્ વ્યવહારિકાન્ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાંસ્ તથા પારમાર્થિકાન્ અપિ કાંશ્ચિત્ શાસ્ત્રાધ્યાપનાદીન્ આરમ્ભાન્ ઉદ્યમાન્ પરિહર્તું શીલં યસ્ય સઃ

બલદેવઃ - અનપેક્ષઃ સ્વયમ્ આગતે ઽપિ ભોગ્યે નિસ્પૃહઃ । શુચિર્ બાહ્યાભ્યન્તર-પાવિત્ર્યવાન્ । દક્ષઃ સ્વ-શાસ્ત્રાર્થ-વિમર્શ-સમર્થઃ । ઉદાસીનંઉ પર-પક્ષાગ્રાહી । ગત-વ્યથો ઽપકૃતો ઽપ્ય્ આધિ-શૂન્યઃ । સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી સ્વ-ભક્તિ-પ્રતીપાખિલોદ્યમ-રહિતઃ

ભ્ગ્ 12.17
યો ન હૃષ્યતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
શુભાશુભ-પરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ

શ્રીધરઃ - કિં ચ ય ઇતિ । પ્રિયં પ્રાપ્ય યો ન હૃષ્યતિ । અપ્રિયં પ્રાપ્ય યો ન દ્વેષ્ટિ । ઇષ્ટાર્થ-નાશે સતિ યો ન શોચતિ । અપ્રાપ્તમ્ અર્થં યો ન કાઙ્ક્ષતિ । શુભાશુભે પુણ્ય-પાપે પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સઃ । એવં-ભૂતો ભૂત્વા યો મદ્-ભક્તિમાન્ સ મે પ્રિયઃ

મધુસૂદનઃ - કિં ચ ય ઇતિ । સમ-દુઃખ-સુખ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ । યો ન હૃષ્યતીષ્ટ-પ્રાપ્તૌ, ન દ્વેષ્ટિ અનિષ્ટ-પ્રાપ્તૌ ન શોચતિ પ્રાપ્તેષ્ટ-વિયોગે । ન કાઙ્ક્ષતિ અપ્રાપ્તેષ્ટ-યોગે । સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગીત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ શુભાશુભે સુખ-સાધન-દુઃખ-સાધને કર્મણી પરિત્યક્તું શીલમ્ અસ્યેતિ શુભાશુભ-પરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ

વિશ્વનાથઃ --- નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ - યઃ પ્રિયં પુત્ર-શિષ્યાદિ પ્રાપ્ય ન હૃષ્યતિ । અપ્રિયં તત્ પ્રાપ્ય તત્ર ન દ્વેષ્ટિ । પ્રિયે તસ્મિન્ વિનષ્ટે ન શોચતિ । અપ્રાપ્તમ્ તન્ નાકાઙ્ક્ષતિ । શુભં પુણ્યમ્ અશુભં પાપં તદ્-ઉભયં પ્રતિબન્ધકત્વ-સામ્યાત્ પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સઃ

ભ્ગ્ 12.18-19
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ તથા માનાપમાનયોઃ ।
શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ સમઃ સઙ્ગ-વિવર્જિતઃ

તુલ્ય-નિન્દા-સ્તુતિર્ મૌની સંતુષ્ટો યેન કેનચિત્ ।
અનિકેતઃ સ્થિર-મતિર્ ભક્તિમાન્ મે પ્રિયો નરઃ

શ્રીધરઃ - કિં ચ સમ ઇતિ । શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમ એક-રૂપઃ । માનાપમાનયોર્ અપિ તથા સમ એવ । હર્ષ-વિષાદ-શૂન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । શીતોષ્ણયોઃ સુખ-દુઃખયોશ્ ચ સમઃ । સઙ્ગ-વિવર્જિતઃ ક્વચિદ્ અપ્ય્ અનાસક્તઃ

કિં ચ તુલ્ય-નિન્દા-સ્તુતિર્ ઇતિ । તુલ્યા નિન્દા-સ્તુતિશ્ ચ યસ્ય સઃ । મૌની સંયત-વાક્ । યેન કેનચિત્ યથા-લબ્ધેન સંતુષ્ટઃ । અનિકેતો નિયતાવાસ-શૂન્યઃ । સ્થિર-મતિર્ વ્યવસ્થિત-ચિત્તઃ । એવં-ભૂતો ભક્તિમાન્ યઃ સ નરો મમ પ્રિયઃ

મધુસૂદનઃ - કિં ચ સમ ઇતિ । પૂર્વસ્યૈવ પ્રપઞ્ચઃ । સઙ્ગ-વિવર્જિતશ્ ચેતનાચેતન-સર્વ-વિષય-શોભનાધ્યાસ-રહિતઃ । સર્વદા હર્ષ-વિષાદ-શૂન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્પષ્ટમ્

કિં ચ તુલ્ય-નિન્દા-સ્તુતિર્ ઇતિ । નિન્દા દોષ-કથનમ્ । સ્તુતિર્ ગુણ-કથનમ્ । તે દુઃખ-સુખાજનકતયા તુલ્યે યસ્ય સ તથા । મૌની સંયત-વાક્ । નનુ શરીર-યાત્રા-નિર્વાહાય વાગ્-વ્યાપારો ઽપેક્ષિત એવ નેત્ય્ આહ સંતુષ્ટો નિવૃત્ત-સ્પૃહઃ । કિં ચ -- અનિકેતો નિયત-નિવાસ-રહિતઃ । સ્થિરા પરમાર્થ-વસ્તુ-વિષયા મતિર્ યસ્ય સ સ્થિર-મતિઃ । ઈદૃશો યો ભક્તિમાન્ સ મે પ્રિયો નરઃ । અત્ર પુનઃ પુનર્ ભક્તેર્ ઉપાદાનં ભક્તિર્ એવાપવર્ગસ્ય પુષ્કલં કારણમ્ ઇતિ દ્રઢયિતુમ્

વિશ્વનાથઃ --- અનિકેતઃ પ્રાકૃત-સ્વાસ્પદાસક્તિ-શૂન્યઃ ॥18-19॥
બલદેવઃ - સમઃ શત્રૌ ચેતિ સ્ફુટાર્થઃ । સઙ્ગ-વર્જિતઃ કુસઙ્ગ-શૂન્યઃ । તુલ્યેતિ નિન્દયા દુઃખં સ્તુત્યા સુખં ચ યો ન વિન્દતિ । મૌની યત-વાક્ સ્વેષ્ટ-મનન-શીલો વા । યેન કેનચિદ્ અદૃષ્ટાકૃષ્ટેન રુક્ષેણ સ્નિગ્ધેન વાન્નાદિના સન્તુષ્ટઃ । અનિકેતો નિયત-નિવાસ-રહિતો નિકેત-મોહ-શૂન્યો વા । સ્થિર-મતિર્ નિશ્ચિત-જ્ઞાનઃ । એષ્વ્ અદ્વેષ્ટેત્ય્ આદિષુ સપ્તસુ યેષુ ગુણાનાં પુનર્ અપ્ય્ અભિધાનં તત્ તેષામ્ અતિદૌર્લભ્ય-જ્ઞાપનાર્થમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ । સન્-નિષ્ઠાદીનાં ત્રિ-વિધાનાં ભક્તાનાં સમ્ભૂય સ્થિતા એતે ઽદ્વેષ્ટૃત્વાદયો
ધર્મા યથા-સમ્ભવ-તારતમ્યેનૈવ સુધીભિઃ સઙ્ગમનીયાઃ ॥18-19॥
ભ્ગ્ 12.20
યે તુ ધર્મ્યામૃતમ્ ઇદં યથોક્તં પર્યુપાસતે ।
શ્રદ્દધાના મત્-પરમા ભક્તાસ્ તે ઽતીવ મે પ્રિયાઃ

શ્રીધરઃ : ઉક્તં ધર્મ-જાતં સપહલમ્ ઉપસંહરતિ યે ત્વ્ ઇતિ । યથોક્તમ્ ઉક્ત-પ્રકારમ્ । ધર્મ એવામૃતમ્ । અમૃતત્વ-સાધનત્વાત્ । ધર્મ્યામૃતમ્ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ । યે તદ્ ઉપાસતે ઽનુતિષ્ઠન્તિ શ્રદ્ધાં કુર્વન્તઃ । મત્-પરાશ્ ચ સન્તઃ । મદ્-ભક્તાસ્ તે ઽતીવ મે પ્રિયા ઇતિ

દુઃખમ્ અવ્યક્ત-વર્ત્મૈવ તદ્-બહુ-વિઘ્નમ્ અતો બુધઃ ।
સુખં કૃષ્ણ-પદામ્ભોજં ભક્તિ-સત્-પથવાન્ ભજેત્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
ભક્તિ-યોગો નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥

મધુસૂદનઃ : અદ્વેષ્ટેત્ય્ આદિનાક્ષરોપાસકાદીનાં જીવન્મુક્તાનાં સંન્યાસિનાં લક્ષણ-ભૂતં સ્વભાવ-સિદ્ધં ધર્મ-જાત-મુક્તમ્ । યથોક્તં વાર્તિકે -
ઉત્પન્નાત્માવબોધસ્ય હ્ય્ અદ્વેષ્ટૃત્વાદયો ગુણાઃ ।
અયત્નતો ભવન્ત્ય્ એવ ન તુ સાધન-રૂપિણઃ ॥ ઇતિ ।
એતદ્ એવ ચ પુરા સ્થિત-પ્રજ્ઞ-લક્ષણ-રૂપેણાભિહિતમ્ । તદ્ ઇદં ધર્મ-જાતં પ્રયત્નેન સમ્પાદ્યમાનં મુમુક્ષોર્ મોક્ષ-સાધનં ભવતીતિ પ્રતિપાદયન્ન્ ઉપસંહરતિ યે ત્વ્ ઇતિ । યે તુ સંન્યાસિનો મુમુક્ષવો ધર્મામૃતં ધર્મ-રૂપમ્ અમૃત-સાધનત્વાદ્ અમૃતવદ્ આસ્વાદ્યત્વાદ્ વેદં યથોક્તમ્ અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદિના પ્રતિપાદિતં પર્યુપાસતે ઽનુતિષ્ઠન્તિ પ્રયત્નેન શ્રદ્દધાનાઃ સન્તો મત્-પરમા અહં ભગવાન્ અક્ષરાત્મા વાસુદેવ એવ પરમઃ પ્રાપ્તવ્યો નિરતિશયા ગતિર્ યેષાં તે મત્-પરમા ભક્તા માં નિરુપાધિકં બ્રહ્મ ભજમાનાસ્ તે ઽતીવ મે પ્રિયાઃ
। પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ ઇતિ પૂર્વ-સૂચિતસ્યાયમ્ ઉપસંહારઃ ।
યસ્માદ્ ધર્મામૃતમ્ ઇદં શ્રદ્ધયાનુતિષ્ઠન્ ભગવતો વિષ્ણોઃ પરમેશ્વરસ્યાતીવ પ્રિયો ભવતિ તસ્માદ્ ઇદં જ્ઞાનવતઃ સ્વભાવ-સિદ્ધતયા લક્ષણમ્ અપિ મુમુક્ષુણાત્મ-તત્ત્વ-જિજ્ઞાસુનાત્મ-જ્ઞાનોપાયત્વેન યત્નાદ્ અનુષ્ઠેયં વિષ્ણોઃ પરમં પદં જિગમિષુણેતિ વાક્યાર્થઃ । તદ્ એવં સોપાધિક-બ્રહ્માભિધ્યાન-પરિપાકાન્ નિરુપાધિકં બ્રહ્માનુસન્દધાનસ્યાદ્વેષ્ટૃત્વાદિ-ધર્મ-વિશિષ્ટસ્ય મુખ્યસ્યાધિકારિણઃ શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનાન્ય્ આવર્તયતો વેદાન્ત-વાક્યાર્થ-તત્ત્વ-સાક્ષાત્કાર-સમ્ભવાત્ તતો મુક્ત્ય્-ઉપપતેર્ મુક્તિ-હેતુ-વેદાન્ત-મહાવાક્યાર્થાન્વય-યોગ્યસ્ તત્-પદાર્થો
ઽનુસન્ધેય ઇતિ મધ્યમેન ષટ્કેન સિદ્ધમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-
શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ ભક્તિ-યોગો નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તવાન્ બહુવિધ-સ્વભક્ત-નિષ્ઠાન્ ધર્માન્ ઉપસંહરન્ કાર્ત્સ્ન્યેનૈતલ્-લિપ્સૂનાં તચ્-છ્રવણ-વિચારણાદિ-ફલમ્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ । એતે ભક્ત્ય્-ઉત્થ-શાન્ત્ય્-ઉત્થ-ધર્મા ન પ્રાકૃતા ગુણાઃ ભક્ત્યા તુષ્યતિ કૃષ્ણો ન ગુણૈઃ ઇત્ય્ ઉક્ત-કોટિતઃ । તુ ભિન્નોપક્રમે ઉક્ત-લક્ષણા ભક્તા એકૈક-સુસ્વભાવ-નિષ્ઠાઃ । એતે તુ તત્-તત્-સર્વ-સલ્-લક્ષણેપ્સવઃ સાધકા અપિ તેભ્યઃ સિદ્ધેભ્યો ઽપિ શ્રેષ્ઠાઃ । અતએવાતેતિ પદમ્

સર્વ-શ્રેષ્ઠા સુખ-મયી સર્વ-સાધ્ય-સુસાધિકા ।
ભક્તિર્ એવાદ્ભુત-ગુણેત્ય્ અધ્યાયાર્થો નિરૂપિતઃ ॥
નિમ્બ-દ્રાક્ષે ઇવ જ્ઞાન-ભક્તી યદ્યપિ દર્શિતે ।
આદીયેતે તદ્ અપ્ય્ એતે તત્-તદ્-આસ્વાદ-લોભિભિઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ : ઉક્ત-ભક્તિ-યોગમ્ ઉપસંહરન્ તસ્મિન્ નિષ્ઠા-ફલમ્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ । યે ભક્તા યથોક્તં મય્ય્ આવેશ્ય મનો યે મામ્ ઇત્ય્ આદિભિર્ યથા-ગતમ્ ઇદં ધર્મામૃતં પર્યુપાસતે । પ્રાપ્યં મામ્ ઇવ પ્રાપકં તત્ સમાશ્રયન્તિ । શ્રદ્દધાના ભક્તિ-શ્રદ્ધા-લવો મત્-પરમા મન્-નિરતાસ્ તે મમાતીવ પ્રિયા ભવન્તિ

વશઃ સ્વૈક-જુષાં કૃષ્ણઃ સ્વ-ભક્ત્ય્-એક-જુષાં તુ સઃ ।
પ્રીત્યૈવાતિવશઃ શ્રીમાન્ ઇતિ દ્વાદશ-નિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે એકાદશો ઽધ્યાયઃ