અવધૂતોપનિષત્ · અધ્યાય 1

અવધૂતોપનિષત્
ગૌણમુખ્યાવધૂતાલિહૃદયામ્બુજવર્તિ યત્ ।
તત્ત્રૈપદં બ્રહ્મતત્ત્વં સ્વમાત્રમવશિષ્યતે ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ અથ હ સાંકૃતિર્ભગવન્તમવધૂતં દત્તાત્રેયં
પરિસમેત્ય પપ્રચ્છ ભગવન્કોઽવધૂતસ્ય કા સ્થિતિઃ કિં
લક્ષ્મ કિં સંસરણમિતિ । તં હોવાચ ભગવો દત્તાત્રેયઃ
પરમકારુણિકઃ ॥
અક્ષરત્વાદ્વરેણ્યત્વાદ્ધૃતસંસારબન્ધનાત્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિલક્ષ્યત્વાદવધૂત ઇતીર્યતે

યો વિલઙ્ઘ્યાશ્રમાન્વર્ણાનાત્મન્યેવ સ્થિતઃ સદા ।
અતિવર્ણાશ્રમી યોગી અવધૂતઃ સ કથ્યતે

તસ્ય પ્રિયં શિરઃ કૃત્વા મોદો દક્ષિણપક્ષકઃ ।
પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષ આનન્દો ગોષ્પદાયતે

ગોપાલસદૃશાં શીર્ષે નાપિ મધ્યે ન ચાપ્યધઃ ।
બ્રહ્મપુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ પુચ્છાકારેણ કારયેત્

એવં ચતુષ્પથં કૃત્વા તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃ

સ્વૈરં સ્વૈરવિહરણં તત્સંસરણમ્ । સાંબરા વા દિગંબરા વા ।
ન તેષાં ધર્માધર્મૌ ન મેધ્યામેધૌ । સદા
સાંગ્રહણ્યેષ્ટ્યાશ્વમેધમન્તયાગં યજતે ।
સ મહામખો મહાયોગઃ । કૃત્સ્નમેતચ્ચિત્રં કર્મ।
સ્વૈરં ન વિગાયેત્તન્મહાવ્રતમ્ । ન સ મૂઢવલ્લિપ્યતે ।
યથા રવિઃ સર્વરસાન્પ્રભુઙ્ક્તે
હુતાશનશ્ચાપિ હિ સર્વભક્ષઃ ।
તથૈવ યોગી વિષયાન્પ્રભુઙ્ક્તે
ન લિપ્યતે પુણ્યપાપૈશ્ચ શુદ્ધઃ

આપૂર્યમાણમચલપ્રતિષ્ઠં
સમુદ્રમાપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।
તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે
સ શાન્તિમાપ્નોતિ ન કામકામી

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા

ઐહિકામુષ્મિકવ્રાતસિદ્ધૈ મુક્તેશ્ચ સિદ્ધયે ।
બહુકૃત્યં પુરા સ્યાન્મે તત્સર્વમધુના કૃતમ્

તદેવ કૃતકૃત્યત્વં પ્રતિયોગિપુરઃસરમ્ ।
અનુસન્દધદેવાયમેવં તૃપ્યતિ નિત્યશઃ

દુઃખિનોઽજ્ઞાઃ સંસરન્તુ કામં પુત્રાદ્યપેક્ષયા ।
પરમાનન્દપૂર્ણોઽહં સંસરામિ કિમિચ્છયા

અનુતિષ્ઠન્તુ કર્માણિ પરલોકયિયાસવઃ ।
સર્વલોકાત્મકઃ કસ્માદનુતિષ્ઠામિ કિં કથમ્

વ્યાચક્ષતાં તે શાસ્ત્રાણિ વેદાનધ્યાપયન્તુ વા ।
યેઽત્રાધિકારિણો મે તુ નાધિકારોઽક્રિયત્વતઃ

નિદ્રાભિક્ષે સ્નાનશૌચે નેચ્છામિ ન કરોમિ ચ ।
દ્રષ્ટારશ્ચેત્કલ્પયન્તુ કિં મે સ્યાદન્યકલ્પનાત્

ગુઞ્જાપુઞ્જાદિ દહ્યેત નાન્યારોપિતવહ્નિના ।
નાન્યારોપિતસંસારધર્મા નૈવમહં ભજે

શૃણ્વન્ત્વજ્ઞાતતત્ત્વાસ્તે જાનન્કસ્માઞ્છૃણોમ્યહમ્ ।
મન્યન્તાં સંશયાપન્ના ન મન્યેઽહમસંશયઃ

વિપર્યસ્તો નિદિધ્યાસે કિં ધ્યાનમવિપર્યયે ।
દેહાત્મત્વવિપર્યાસં ન કદાચિદ્ભજામ્યહમ્

અહં મનુષ્ય ઇત્યાદિવ્યવહારો વિનાપ્યમુમ્ ।
વિપર્યાસં ચિરાભ્યસ્તવાસનાતોઽવકલ્પતે

આરબ્ધકર્મણિ ક્ષીણે વ્યવહારો નિવર્તતે ।
કર્મક્ષયે ત્વસૌ નૈવ શામેદ્ધ્યાનસહસ્રતઃ

વિરલત્વં વ્યવહૃતેરિષ્ટં ચેદ્ધ્યાનમસ્તુ તે ।
બાધિકર્મવ્યવહૃતિં પશ્યન્ધ્યાયામ્યહં કુતઃ

વિક્ષેપો નાસ્તિ યસ્માન્મે ન સમાધિસ્તતો મમ ।
વિક્ષેપો વા સમાધિર્વા મનસઃ સ્યાદ્વિકારિણઃ ।
નિત્યાનુભવરૂપસ્ય કો મેઽત્રાનુભવઃ પૃથક્

કૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ નિત્યશઃ ।
વ્યવહારો લૌકિકો વા શાસ્ત્રીયો વાન્યથાપિ વા ।
મમાકર્તુરલેપસ્ય યથારબ્ધં પ્રવર્તતામ્

અથવા કૃતકૃત્યેઽપિ લોકાનુગ્રહકામ્યયા ।
શાસ્ત્રીયેણૈવ માર્ગેન વર્તેઽહં મમ કા ક્ષતિઃ

દેવાર્ચનસ્નાનશૌચભિક્ષાદૌ વર્તતાં વપુઃ ।
તારં જપતુ વાક્તદ્વત્પઠત્વામ્નાયમસ્તકમ્

વિષ્ણું ધ્યાયતુ ધીર્યદ્વા બ્રહ્માનન્દે વિલીયતામ્ ।
સાક્ષ્યહં કિંચિદપ્યત્ર ન કુર્વે નાપિ કારયે

કૃતકૃત્યતયા તૃપ્તઃ પ્રાપ્તપ્રાપ્યતયા પુનઃ ।
તૃપ્યન્નેવં સ્વમનસા મન્યતેસૌ નિરન્તરમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં નિત્યં સ્વાત્માનમઞ્જસા વેદ્મિ ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં બ્રહ્માનન્દો વિભાતિ મે સ્પષ્ટમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં દુઃખં સાંસારિકં ન વીક્ષેઽદ્ય ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં સ્વસ્યાજ્ઞાનં પલાયિતં ક્wઆપિ

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં કર્તવ્યં મે ન વિદ્યતે કિંચિત્ ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં પ્રાપ્તવ્યં સર્વમત્ર સંપન્નમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં તૃપ્તેર્મે કોપમા ભવેલ્લોકે ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં ધન્યો ધન્યઃ પુનઃ પુનર્ધન્યઃ

અહો પુણ્યમહો પુણ્યં ફલિતં ફલિતં દૃઢમ્ ।
અસ્ય પુણ્યસ્ય સંપત્તેરહો વયમહો વયમ્

અહો જ્ઞાનમહો જ્ઞાનમહો સુખમહો સુખમ્ ।
અહો શાસ્ત્રમહો શાસ્ત્રમહો ગુરુરહો ગુરુઃ

ઇતિ ય ઇદમધીતે સોઽપિ કૃતકૃત્યો ભવતિ । સુરાપાનાત્પૂતો ભવતિ ।
સ્વર્ણસ્તેયાત્પૂતો ભવતિ । બ્રહ્મહત્યાત્પૂતો ભવતિ ।
કૃત્યાકૃત્યાત્પૂતો ભવતિ । એવં વિદિત્વા સ્વેચ્છાચારપરો
ભૂયાદોંસત્યમિત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇત્યવધૂતોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય