અવદાનશતક · અધ્યાય 66

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા ઇન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ, તસ્ય રાજ્ઞા બન્ધુમતા શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સમન્તયોજનશ્ ચતૂરત્નમયઃ સ્તૂપઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન । યાવદ્ અપરેણ સમ્યેન વસન્તકાલસમયે સંપુષ્પિતેષુ પાદેષુ નાનાવિચિત્રિતેષુ પુષ્પેષુ પ્રાદુર્ભૂતેષ્વ્ અન્યતમો ગૃહપતી રાજાનં વિજ્ઞાપયામાસ: ઇચ્છામ્ય્ અહં દેવસહાયો વિપશ્યિનઃ સ્તૂપે પુષ્પારોપણં કર્તુમ્ ઇતિ । રાજા કથયતિ: એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ । યાવત્ તેન ગૃહપતિના રાજામાત્યપૌરુષૈઃ સહાયેન ઘણ્ટાવઘોષણેન વિચિત્રપુષ્પસંગ્રહં કૃત્વા વિપશ્યિનઃ સ્તૂપે પુષ્પારોહણં કૃતમ્*, યત્રાનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈશ્ ચિત્તાનિ પ્રસાદ્ય કુશલમૂલાનિ સમારોપિતાનિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ગૃહપતિર્ આસીત્* અયં સ પ્રિયઃ । યત્ તેન મહારાજસહાયેન કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ, તેન મહાજનસ્ય પ્રિયો મનાપશ્ ચ સંવૃત્તઃ, તેનૈવ હેતુના દર્શનીયઃ પ્રસાદિકઃ । અર્હત્વં ચ પ્રાપ્તમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_66 પદ્માક્ષઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કપિલવસ્તુનિ વિહરતિ ન્યગ્રોધારામે । કપિલવસ્તુનિ અન્યતમઃ શાક્ય આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 165 --------------------
વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ઽભિનીલપદ્મનેત્રઃ દિવ્યેનેન્દ્રનીલમણિરત્નેન શિરસ્ય્ આબદ્ધેન, યેન કપિલવસ્તુ નગરમ્ ઇન્દ્રનીલવર્ણં વ્યવસ્થાપિતમ્* । તસ્ય જતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય પદ્મસદૃશે અક્ષિણી, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય પદ્માક્ષ ઇતિ નામેતિ । પદ્માક્ષો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । સ ચ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામસ્ ત્યાગરુચિઃ પ્રદાનાભિરતો મહતિ ત્યાગે વર્તતે । સ યેન યેન ગચ્છતિ, તેન દેવમનુષ્યૈઃ પૂજ્યતે ઽભ્યર્ચ્યતે ચ ॥
યથ પદ્માક્ષો દારકો ઽપરેણ સમયેન ન્યગ્રોધારામં ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદિતમ્* । પ્રસાદજાતશ્ ચ ભગવત્પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્મૈ ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા પદ્માક્ષેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યો દાનપ્રદાનાનિ દત્વા શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકદુઃખિતાન્ સંતર્પયિત્વા માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । યાવદ્ અસૌ પિણ્ડપાતપ્રવિષ્ટો મહાજનકાયેનોદ્વીક્ષ્યમાણો જિહ્રેતિ । અથ સ પદ્માક્ષો ભગવતઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય ભગવન્તં વિજ્ઞાપયામાસ: સાધુ મે ભગવાંસ્ તથા કરોતુ યથા મણિરત્નમ્ અન્તર્ધીયેત । ભગવાન્ આહ: કર્મજં હ્ય્ એતત્*, ન શક્યમ્ અન્તર્ધાપયિતુમ્* । અપિ તુ તથા કરિષ્યામિ યચ્ છ્રાદ્ધા દ્રક્ષ્યન્તિ નાશ્રાદ્ધા ઇતિ । તતો ભગવતા તથા કૃતમ્* ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત પદ્માક્ષેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ {ઉપચિતાનિ} યેનૈવં મહાશખ્યો ઽર્હત્વં ચ પ્રાપ્તમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: પદ્માક્ષેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । પદ્માક્ષેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ?
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 166 --------------------
ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*