આત્મસિદ્ધિ · અધ્યાય 5

સંમતં હિ સર્વસમયેષુ આત્મજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસહેતુરિતિ । શ્રૂયતે ચ ઽપૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટુસ્તતસ્તેનામૃતત્વમેતિઽ ઽઆત્માનં ચેદ્વિજાનીયાત્ઽ ઽતરતિશોક- માત્મવિત્ઽ ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરઽ મિત્યાદિઃ પરાવરાત્મતત્ત્વજ્ઞાનસ્યાપવર્ગસાધનત્વં પ્રતિપાદયન્ વેદાન્તવાક્યગણઃ ।
તત્રાસ્મિન્નાત્મનિ પરસ્મિંશ્ચાનેકવિધા વિપ્રતિપત્તયઃ તીર્થકરાણામ્ । તદ્યથા - આત્મવિષયે તાવત્ દેહમેવ કેચિદાત્માનમાચક્ષતે । ઇન્દ્રિયાણ્યન્યે । મન ઇત્યન્યે । પ્રાણમપરે । અધ્યસ્તજ્ઞાતૃ ભાવમનહઙ્કારં બોધમાત્રમિતરે । દેહેન્દ્રિયમનઃપ્રાણબોધવિલક્ષણમાકાશાદિવદચિત્ખભાવમાગન્તુકબોધસુખદુઃખાદ્યસાધારણગુણાધારમહઙ્કારગોચરમપરે । અપરે તુ બોધૈકસ્વભાવમેવ, સ્વભાવધવલમિવ સ્ફુટિકમણિમુપધાનવિશેષાપાદિતારુણિમગુણાદિનિર્ભાસમન્તઃકરણોપધાનાપાદિતરાગદ્વેષસુખદુઃખાદ્યશિવગુણનિર્ભાસમનુદિતાવસ્તમિતસ્વરૂપપ્રકાશં સ્વયઞ્જ્યોતિષમિમમભિદધતિ । અન્યે તુ જ્ઞાનાનન્દસ્વભાવમ્ । આશ્રયાનુકૂલ્યપ્રતિલબ્ધાનન્દસુખાદિવ્યપદેશબોધવિશેષ એવાસ્ય સ્વાભાવિક ઇત્યન્યે । તથા - અનુમાનસમધિગમ્યઃ ; આગમૈકવેદ્યઃ ; માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યઃ ; ગ્રાહકતયૈવ સકલવિષયવિત્તિષુ પ્રત્યક્ષઃ ; જ્ઞાનસ્વભાવતયાનુદિતાનસ્તમિતસ્વરૂપપ્રકાશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ ; રિદૃશો ઽપ્યુગમાનુમાનયોગજપ્રત્યક્ષૈઃ સ્વેતરસકલવિલક્ષણસ્વાભાવ્યેન વિશદવિશદતરવિશદતમતયાન્તતો યથાવદપરોક્ષ્યત ઇતિ ।
તથા - પરમમહાન્ ; અણુપરિમાણઃ ; શરીરપરિમાણઃ ; સ્વતઃ પરિમાણરહિતો ઽપિ વ્યાપ્યવસ્તુપરિમિતિકૃતપરિચ્છેદ ઇતિ । વ્યાપ્તિરપિચૈતન્યમાત્રેણ ; સ્વરૂપેણેતિ । તથા ક્ષણિકઃ ; યાવચ્છરીરોષ્મસ્તાયી ; આપ્રકૃતપ્રલયાવસ્થીયી ; આમોક્ષસ્થાયી ; કૂટસ્થો નિત્ય ઇતિ । સર્વશરીરેષ્વેકઃ ; પ્રતિક્ષેત્રં નાનાભૂત ઇતિ ચ તથા તથા પ્રતિપદ્યન્તે ।
તથા પરમાત્મવિષયે ઽપિ - કેચિત્ સમસ્તવસ્તુસાક્ષાત્કારિણં સર્વશક્તિમીશ્વરમેવ નાભ્યુપગચ્છન્તિ । અભ્યુપગચ્છન્તો ઽપ્યેકે પ્રત્યસ્તમિતમિતિમાનમાતૃમેયેશ્વરેશિતવ્યાદિભેદવિકલ્પકૂટસ્થવિજ્ઞા નૈકરસમનાદ્યવિદ્યોપદર્શિતવિયદાદિભેદાવચ્છિન્નજ્ઞાનૈશ્વર્યાદિમહિમવિક
લ્પતયા કાલ્પનિકમાચક્ષતે । અપરે તુ યથોક્તસ્વરૂપમેવાવિદ્યોપધાનેન તદ્ગુણસારતયા પ્રકલ્પિતબ્રહ્માદિસ્થાવરપર્યન્તવિવિધજીવભેદં સ્વાધીનવિચિત્રવર્તસ્વભાવમાયોપહિતતયા સમાસાદિતસાર્વજ્ઞ્યાદિસંપદમુપહિતમિમમભિદધતિ । તથાન્યે પ્રકૃષ્ટસત્તવોપાદાનનિમિત્તસ્વતન્ત્રપ્રધાનપરિણામવિશેષમાત્રનિ યમનિર્વાહિતર્વૈશ્વર્ય મર્યાદમાદ્રિયન્તે । અનુપહિતમપિ પરિણામિનમપરે પ્રતિપેદિરે । અપરિણામિનમપિ સ્વમાયાંશભૂતવિચિત્રાન્તઃકરણદર્પણતલપ્રતિબિમ્બિતતયા પ્રતિપન્નવિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞભાવં તમેકમેવ ચેતનમિતરે રોચયન્તે । અન્યે તુ
સ્વાધીનત્રિવિધચેતનાચેતનસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિભેદં સ્વાભાવિકનિરવધિકાતિશયજ્ઞાનબલૈશ્વર્યવીર્યશક્તિતેજઃપ્રભૃતિસકલકલ્યાણગુણગણમહાર્ણવં પુરુષવિશેષમીશ્વરમાતિષ્ઠન્તે ।
તથા તદ્વિશેષે ઽપિ હરિહરવિરિઞ્ચભાસ્કરાત્મના અનભિમત તત્તન્મૂર્તિપરિત્યાગેન ચ ચતુસ્રિદ્વ્યેકમૂર્તિતયા વિવદન્તે । મૂર્તિવિશેષવિષયાશ્ચ નિત્યત્વાનિત્યત્વભોતકત્વાભૌતિકત્વસ્વાર્થપરાર્થત્વાદિવિતર્કાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ; પરિજનસ્થાનાદિગોચરાશ્ચ । તથા પ્રમાણતો ઽપિ - આનુશ્રાવિક એવેત્યેકે । આનુમાનિકશ્ચેત્યન્યે । વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષસમધિગમ્યશ્ચેત્યપરે ।
તથા આત્મપરમાત્મનોઃ સંબન્ધે ઽપિ - અનાદ્યવિદ્યોપાદાનભેદાસ્પદો ઽયમીશ્વરેશિતવ્યતાદિરૂપસંબન્ધઃ । પરમાર્થતત્સ્વેકં તત્ત્વમિતિ કેચિત્ । વ્યતિરેકાભાવે ઽપ્યતિરિક્તો જીવ ઇત્યન્યે । સ્વતસ્ત્વૈક્યમ્, ઉપાધિતો ભેદ ઇતિ વિશિષ્ટસ્વરૂપભાવેન ભિન્નાભિન્નત્વમિતરે । નાનાત્વે સત્યેવાભેદો નામાન્વયઃ અંશાશિભાવલક્ષણઃ, સમવાયઃ પરતન્ત્રતાલક્ષણઃ, શેષશેષિત્વરૂપઃ, સ્વસ્વામિભાવઃ, ભૃત્યસ્વામિલક્ષણ ઇતિ ચ નાનાવિદ્યા વાદાઃ ।
તથા પરમપુરુષાર્થભૂતે બ્રહ્મપ્રાપ્તિલક્ષણમોક્ષે ઽપિ - સ્વરૂપોચ્છિત્તિલક્ષણઃ, અવિદ્યાસ્તમયલક્ષણઃ, નિશેષવૈશેષિકાત્મગુણોચ્છેદલક્ષણઃ, કૈવલ્યરૂપઃ, તદ્ભાવસાધર્મ્યલક્ષણઃ, તદ્ગુણસઙ્કાન્તિલક્ષણઃ, ચત્થાયાપત્તિલક્ષણઃ, સાંસિદ્ધિકાનન્દાદિસ્વરૂપાવિર્ભાવલક્ષણઃ, તદ્ગુણાનુભવજનિતનિરતિશયસુખસમુન્મેષોપનીતાત્યન્તિકતત્કિઙ્કરત્વલક્ષણ ઇતિ તથા તથા વિવદન્તે ।
તત્સાધનતો ઽપિ - કર્મયોગલભ્યઃ, જ્ઞાનયોગલભ્યઃ, અન્યતરાનુગૃહીતાન્યતરલભ્યઃ, ઉભયલભ્યઃ, ઉભયપરિકર્મિતખાન્તસ્યૈકાન્તિકાત્યન્તિક ભક્તિયોગલભ્ય ઇતિ ।
તદેવમનવસિતવિશેષવિમર્શકજનવિમતિદર્શનાત્, તત્ત્તત્પક્ષસાધનબલાબલાનગમાચ્ચ તતસ્તતઃ સન્દિહાનાઃ પ્રેક્ષાવન્તો ન તાવત્પરમપુરુષાર્થાય ઘટેરન્, યાવદયમાત્મા પરમાત્મા ચ સ્વરૂપતઃ પ્રમાણતઃ સંબન્ધતઃ પ્રાપ્તિતઃ તત્સાધનતશ્ચ ન નિર્ણિયેતેતિ તત્પ્રતિબોધાયેદમારભ્યતે ।
યદ્યપિ ભગવતા બાદરાયણેનેદમર્થાન્યેવ સૂત્રાણિ પ્રણીતાનિ । વિવૃતાનિ ચ તાનિ પરિ
મિતગમ્ભીરભાષિણા દ્રમિડભાષ્યકૃતા । વિસ્તૃતાનિ ચ તાનિ ગમ્ભીરન્યાયસા(ગ)રભાષિણા શ્રીવત્સાઙ્કમિશ્રેણાપિ । તથાપિ આચાર્યટઙ્ક-ભર્તૃપ્રપઞ્ચ-ભર્તૃમિત્ર-ભર્તૃહરિ-બ્રહ્મદક્તશઙ્કર-શ્રીવત્સાઙ્ક-ભાસ્કરાદિવિરચિતસિતાસિતવિવિધનિબન્ધન શ્રદ્ધાવિપ્રલબ્ધબુદ્ધયો ન યથાવત્, અન્યથા ચ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ યુક્તઃ પ્રકરણપ્રક્રમઃ ॥ (ઇત્યુપોદ્ધાતપ્રકરણમ્)
પ્રકરણારમ્ભપ્રયોજનસભિધત્તે ઽવિરુદ્ધેઽતિ । આત્મપરમાત્મવિષયે હિ નાના વિપ્રતિપત્તયઃ સન્તિ । મતીનાં વિરુદ્ધત્વં વિરુદ્ધારકારાવગાહિત્વમ્ । યતો મુમુક્ષૂણામાત્મપરમાત્મતત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાનાં તદ્વિષયે વાદિવિવાદિનિમિત્તા વિપ્રતિપત્તયઃ સન્તિ, અતસ્તત્પરિશુદ્ધ્યર્થં - આત્મપરમાત્મતત્ત્વમતેઃ તત્તદ્વાદપ્રયુક્તાસદ્વિરુદ્ધાકારપ્રકારકત્વરૂપદોષનિરસનેન યથાવસ્થિતાકારાવગાહિત્વલક્ષણશુદ્ધિયોગસંપાદનાર્થમાત્મસિદ્ધિનામકં પ્રકરણં વિરચ્ચતે સત્પ્રમાણતર્કૈરાત્મપરાત્મતત્ત્વનિર્ણયફલમિર્યર્થઃ । પરાવરાત્મતત્ત્વં પ્રધાનવિષયઃ । પરપક્ષપ્રતિક્ષેપો નાન્તરીયકઃ । આત્મતત્ત્વનિર્ણયશ્ચ સાક્ષાત્પ્રયોજનમેતત્પ્રકરણસ્યેતિ સૂચિતમ્ । પરમ્પરયા નિઃશ્રેયસાભિષ્વઙ્ગશ્ચાસ્યાભિપ્રેતઃ । વિષયપ્રયોજનોક્તેઃ સંબન્ધાધિકારિણૌ ચાક્ષેપગમ્યૌ । એવમનુબન્ધિચતુષ્ટયસંપત્તિરનુસંહિતા । પરાવરાત્મતત્ત્વપ્રતિપાદકશ્ચુત્યન્તાનુગ્રાહકન્યાયપ્રપઞ્ચનં પ્રકરણસ્યાસ્ય મુખ્યં કૃત્યમ્ । તતશ્ચાત્મપરમાત્મમનનોપયોગીદં સંપદ્યત ઇતિ બોધ્યમ્

અનર્થકાયાત્મતત્ત્વ ન કો ઽપિ પ્રેક્ષાપૂર્વકારી પ્રવર્તેતેતિ સ્વગ્રન્થફલસ્યાસ્ય નિઃશ્રેયસાભિષ્વઙ્ગમાવિષ્કરોતિ ઽસંમતમ્ઽ ઇતિ । નન્વસ્તુ નામાઽમજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વમ્, અતિરિક્તપરમાત્મજ્ઞાનસ્ય તત્કુલ ઇત્યત્રાઽહ ઽશ્રૂયતેઽ ઇતિ । બાહ્યાનાં વિમત્યામપિ વૈદિકવર્યાણામાત્મન ઇવ પરમાત્મનો ઽપિ તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વે ન વિમતિરિતિ ભાવઃ । પરાત્મા-પરંબ્રહ્મ પુરુષોત્તમઃ શ્રીમન્નારાયણઃ । અવરાત્મા-જીવાત્મા । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
નનુ સન્ધિગ્ધે હિ ન્યાયપ્રવૃત્તિઃ । વેદાન્તૈરેવ પરાવરાત્મતત્ત્વં સુનિશ્ચિતમિતિ કથં તત્ર શઙ્કા, કથન્તરાં ચ
ન્યાયપ્રવૃત્તિઃ ? ઉચ્યતે । શ્રુતિભિરર્થાવગમે ઽપિ પ્રસિદ્ધમતિવિભવાનાં તીર્થકરાણાં વિવિધવાદશ્રવણતઃ શ્રુતિતાત્પર્ય એવ સન્દેહપ્રવૃત્તેઃ શ્રુત્યર્થયાથાત્મ્યે ઽપિ શઙ્કા સંભવદુદયા । ઇમમેવાઽશયં હૃદિ નિધાયાત્મતત્ત્વે સન્દેહસન્દોહિકા વિપ્રતિપત્તીરુપક્ષપતિ ઽતત્રેઽ તિ । તીર્થં - દર્શનં તીર્થસામ્યાત્ । દર્શનં હિ આન્તરાજ્ઞાનમલનિર્હરણપૂર્વકં તત્ત્વજ્ઞાનરૂપાં શુદ્ધિમાત્મનામુપજનયતિ । તત્કુર્વન્તીતિ તીર્થકારાઃ - દાર્શનિકાઃ । તદ્યથા - ઉક્તં વિપ્રતિપચ્ચિબાહુવિધ્યં યથા - યેન પ્રકારેણ, તદ્વર્ણ્યત ઇતિ યાવત્ । ઽદેહમેવેઽતિ । દેહાદ્યાત્મત્વવાદિનશ્ચાર્વાક
ભેદાઃ । ઽમન ઇત્યન્યેઽ ઇતિ । મન ઇત્યપ્રસિદ્ધં કિમપિ કેચિદાત્મેત્યાચક્ષત ઇત્યર્થઃ । ઽઆત્માનમાચક્ષતઽ ઇત્યુત્તરત્રાપ્યન્વેતિ । સૌગતમતં શાઙ્કરમતં ચાહ તન્ત્રેણ ઽઅધ્યસ્તેઽ તિ । બોધમાત્રઞ્ચૈતન્યમાત્રમ્ । અનહઙ્કારમ્ - અહંબુદ્ધિશબ્દાવિષયમ્ । આવિદ્યમહઙ્કાર ગ્રન્થિસ્થં જ્ઞાતૃત્વમાત્મન્યારોપ્યત ઇત્યેકઃ પક્ષઃ । અનાદિવાસનયા જ્ઞાનસ્યૈવ જ્ઞાતૃભાવાદ્યારોપ ઇતિ ચાપરઃ । તાર્કિકમતમાહ ઽદેહેન્દ્રિયેઽ તિ । બોધઃ - જ્ઞાનમ્ । દેહેન્દ્રિયમનઃપ્રાણધીભ્યો ઽન્યમચૈતન્યસ્વરૂપમાગન્તુકજ્ઞાનસુખાદિવ્ ઇશેષગુણવન્તમહંબુદ્ધિશબ્દગોચરમાત્માનં કાણાદા ગૌતમાશ્ચાચક્ષત ઇત્યર્થઃ । અચિત્સ્વભાવમિત્યનેનાકાશાદેરિવાત્મસ્વરૂપસ્ય જડત્વં વિવિક્ષિતમ્ । અહઙ્કારઃ, - અહમિતિ બુદ્ધિઃ શબ્દશ્ચ । સાઙ્ખ્યમતમાહ ઽઅપરેઽ ઇતિ । બોધૈકસ્વભાવમેવ-બોધશ્ચૈતન્યં, તદેવ સ્વો ભાવઃ સ્વરૂપં યસ્ય તમ્, જ્ઞાનસ્વરૂપમેવ । ઉપધાનમ્-ઉપોધઃ સન્નિધાનમ્ । ઇમમ્ - આત્માનમ્ । યથા સ્વભાવતો ધવલ એવ સ્ફટિકાદિર્જપાકુસુમાદ્યુપાધિસ્નિધાનેનારોપિતતત્તદ્રક્તાદિરૂપેણ પ્રતિભાસતે, એવં નિત્યસ્વપ્રકાશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્માન્તઃકરણસન્નિધાનત આરોપિતસુખદુઃખાદિતદ્ગુણવત્તયા ભાસતે કેવલમ્ । વસ્તુતો નિત્યનિર્દુષ્ટ એવાયમિતિ ભાવઃ । ઽઅન્યે ત્વિઽ તિ । મીમાંસકૈકદેશિનઃ સિદ્ધાન્ત્યેકદેશિનો વા । જ્ઞાનાનન્દૌ સ્વાભાવિકધર્માવાત્મન ઇત્યમીષામાશયઃ । સિદ્ધાન્તિનાં મતમાહ ઽઆશ્રયેઽતિ । આનન્દો ઽપિ નાતિરિક્તઃ, કિન્તુ આત્મનઃ અનુકૂલત્વેન પ્રાપ્ત આનન્દસુખાદિનિર્દેશો યેન, એવંભૂતો જ્ઞાનવિશેષ એવ સઃ । સ એવ ચાત્મનઃ સ્વભાવઃ । સંસારિત્વદુઃ ખિત્વાદિ તુ કર્મોપાધિકમિતિ ભાવઃ । યાવદુક્તોપપન્નશ્ચાત્મેતિ હાર્દમ્ । તત્તદ્વાદ્યુક્તેષુ યાવદુપપન્નમ્, તાવદાકારવત્ત્વં ચાત્મનઃ સંમતમેવ હિ સિદ્ધાન્તે ।
આત્મસ્વરૂપે વિપ્રતિપત્તીરૂક્ત્વા તદ્ગ્રાહકપ્રમાણે તા ઉપક્ષિપતિ ઽતથા અનુમાનેઽતિ । સૌત્રાન્તિકીય આનુમાનિકત્વપક્ષો ઽયમ્ । અનુમાનં ચ અહંવિજ્ઞાનં સાલમ્બનં વિજ્ઞાનત્વાન્નીલપીતાદિવિજ્ઞાનવદિત્યાદ્યુદાહાર્યમ્ । વિલક્ષણ આતમા અનુમાનગચર ઇતિ નૈયાયિકપક્ષો વાત્રકીર્તિતઃ સ્યાત્ । અગ્નિમવિવરણાનુસારાત્ । ઽઆગમૈકવેદ્યઽ ઇતિ । શ્રોત્રિયાણાં પક્ષો ઽયમ્ । અહંબુદ્ધેર્દેહાલમ્બનતયૈવોપપત્તેઃ સઙ્ગાતપરાર્થત્વાદ્યુનુમાનસ્યાપ્રયોજકત્વાદિના ચ શાસ્ત્રૈકગમ્ય આત્મૈત્યમીષામાશયઃ । ઽમાનસેઽતિ । તાર્કિકાણાં ભાટ્ટાનાં ચ પક્ષો ઽયમ્ । ઽગ્રાહકતૈવેઽતિ। પ્રાભાકરપક્ષો ઽયમ્ । ગ્રાહકતયા-જ્ઞાતૃતયા । જ્ઞાનસ્ય ત્રિતયાવભાસકત્વાદ્ધટપ્રત્યક્ષ એવ ઘટ ઇવ તઞ્જ્ઞાનં જ્ઞાતા ચાત્મા પ્રકાશેતે ઇત્યમી । સાઙ્ક્યાદિમતમાહ ઽજ્ઞાનસ્વભાવતયેઽ તિ । સ્વો ભાવઃ સ્વભાવઃ સ્વરૂપમ્ । નિત્યસ્યાઽત્મનો જ્ઞાનસ્વરૂપતયા
ઇતરાનધીનનિત્યસ્વપ્રકાશો ઽયમિત્યેતે સિદ્ધાન્તિનામાશયમાહર્ ઽઇદૃશો ઽપીઽતિ । વિશદતમતયેત્યનન્તરં ઽગૃહીતઽ ઇતિ શેષઃ । પ્રત્યક્ત્વાદિનૈવાસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાદ્દેહાદિવ્યાવર્તકનિત્યત્વાણુત્વજ્ઞાતૃત્વાદિપ્રકારેણાઽગમેન વિશદતયા, મનનતો વિશદતરતયા, યોગજપ્રત્યક્ષતો વિશદતમતયા ચ ગૃહીતો ઽયં મુક્તૌ સ્વાભાવિકાસઙ્કુચિતાપરોક્ષજ્ઞાનપ્રભયા કાસ્ત્નર્યેનાનુભૂયત ઇત્યર્થઃ ।
આત્મનઃ પરિમાણે ઽપિ તા નિર્દિશતિ ઽતથેઽતિ । નૈયાયિકપક્ષમાહ ઽપરમમહાઽ નિતિ । તત્ત્વં ચાપકર્ષાનાશ્રયમહત્પરિમાણમ્ । બિભુત્વસહચરિતમ્ । તત્પ્રતિભટં સિદ્ધાન્તિનાં પક્ષમાહ ઽઅણુપરિમાણઽ ઇતિ । માધ્યમં પરમાણં મન્યમાનાનામનૈકાન્ત્યવાદિનાં મતમાહ ઽશરીરપરિમાણઽ ઇતિ । સસત્ત્વૈકાન્ત્યવાદિનાં સાઙ્ખ્યાનાં મતમાહ ઽસ્વતઽ ઇતિ । પરિમાણરાહિત્યં વિભુત્વાદાત્મનામ્ । પરિમાણવત્ત્વે હિ પરિચ્છિન્નત્વમવિભુત્વં પ્રસજ્યત ઇત્યેષાં હાર્દમ્ । ઔપાધિકં ચાસ્ય પરિમાણમિત્યાહ ઽવ્યાપ્યેઽતિ । વ્યાપ્યાન્તઃકરણપરિમાણૌપાધિકપરિમાણો ઽયં બન્ધે ઇત્યર્થઃ । વ્યાપ્તાવપિ તામાહ ઽચૈતન્યેઽતિ । સ્વધર્મભૂતજ્ઞાનદ્વારિકૈવ વ્યાપ્તિરિતિ સિદ્ધાન્તિપક્ષઃ । યથાન્તઃકરણાધીનં પરિમાણમ્, તથા જ્ઞાનાધીનં વ્યાપકત્વમિતિ સાદૃશ્યેનોપસ્તિતત્વાત્ સિદ્ધાન્તપક્ષસ્ય
પ્રથમનિર્દેશો ઽત્ર । ઽસ્વરૂપેણેઽતિ । આત્મા સ્વરૂપતઃ સર્વગત ઇતિ નૈયાયિકાદયઃ । કાલસંબન્ધે ઽપિ તા ઉપક્ષિપતિ ઽતથેઽતિ । ક્ષણિકત્વં સૌગતાનામભિમતમ્ । યાવચ્છરીરોષ્મસ્થાયિત્વં ચાર્વાકાણામ્ । આપ્રાકૃતપ્રલસ્થાયિત્વં બ્રહ્મદેવાદીનામ્, આમોક્ષસ્થાયિત્વામૌડુલોમ્યુપજ્ઞાનામ્ । કૂટસ્થનિત્યત્વં નૈયાયિકાદીનાં સિદ્ધાન્તિનાં ચ । કૂટસ્થત્વમ્-નિર્વિકારત્વમ્ । નિત્યત્વં સર્વકાલસત્તા ।
સઙ્ખ્યાયામપિ તામાહ ઽસર્વેઽતિ । એકજીવવાદો માયાવાદ્યેકદેશિનામ્ । પ્રતિશરીરમાત્મભેદો નૈયાયિકાદીનાં સિદ્ધાન્તિનાં ચ । ચકારો ઽનુક્તવિપ્રતિપત્તિસમુચ્ચાયકઃ । ઽતથા તથેઽતિ । સ્વસ્વાભિમતતત્તદ્વિરુદ્ધાકારેણાત્માનં તેતે વાદિનો મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ । જીઘાત્મસ્વરૂપાદૌ વિપ્રતિપત્તીરુક્ત્વા પરમાત્મસ્વરૂપાદૌ તા ઉપક્ષિપતિ ઽતથા પરમેઽતિ । ઽનાનૈવ વિપ્રતિપત્તયઃ તીર્થકરાણાઽમિતિ શેષઃ । ઽકેચિઽદિતિ । ચાર્વાકા બૌદ્ધા આર્હતાઃ કર્મડાશ્ચેત્યર્થઃ । સશ્વરવાદિષ્વપિ નૈકમત્યમિત્યાહ ઽઅભ્યુપગચ્છન્તો ઽપીઽતિ । એકેકેચિદદ્વૈતિનઃ । કાલ્પનિકં કલ્પિતેશ્વરભાવમ્ । કલ્પનાપ્રકારમાહ ઽપ્રત્યસ્તમિતેઽતિ । કૂટસ્થમ્-અવિકારિ નિત્યં વિજ્ઞાનમાત્રં સત્યમ્ । યત્રેશેશિતવ્યાદિભેદપ્રપઞ્ચો માતૃમેયતદવચ્છિન્નમિતિત્વાદિરપિ નૈવાસ્તિ । એવંભૂતે ઽધિ

ષ્ઠાને ઽવિદ્યયૈવ નાનાશક્તિમત્યા વિયદાદિનાનાચિત્પ્રતિભાસો રજ્જ્વામિવ સર્પાદ્યવભાસઃ । આવિદ્યભૂતસમષ્ટિવ્યષ્ટ્યવચ્છિન્નજ્ઞાનૈશ્વર્યાદિમહિમભેદપ્રતિભાસશ્ચ । તત્ સમષ્ઠ્યવચ્છિન્નજ્ઞાનૈશ્વર્યાદિમત્તયા ભાસમાનં ચૈતન્યમીશ્વરઃ । વ્યષ્ટિરૂપદેવાદિદેહાદ્યવચ્છિન્નજ્ઞાનાદિમત્તયા નાનાત્વેન ચ ભાસમાનં તદેવ જીવજાતમિત્યેષામાશયઃ । અવિદ્યાયા એવ જીવેશ્વરભાવકલ્પકોપાધિત્વમેતન્મતે । માયાવિદ્યોપાધિભેદવાદિનાં મતમાહ ઽઅપરે ત્વિઽતિ ।
નિર્ભેદચૈતન્યમાત્રમેવાવિદ્યોપહિતં નાનાજીવભાવેન માયોપહિતં ચેશ્વરભાવેન પરિસ્ફુરતિ । તત્રાવિદ્યાકૃતત્વાજ્જીવભેદઃ કામક્રોધલોભાદ્યાવિદ્યગુણપ્રધાનો ઽવિદ્યાપરવશશ્ચર્ । ઇશ્વરસ્તુ સ્વવશવર્તિવિવિધપરિણામશીલમાયાશક્ત્યાધિગતસાર્વજ્ઞ્યસર્વૈશ્વયાર્દિમહિમેત્યમીષામાશયઃ । યોગતન્ત્રનિષ્ઠાનામીશ્વરસમાદરણરીતિમાહ ઽતથાન્યેઽ ઇતિ । ઔપાધિકમેવેશ્વરત્વમેતન્મતે ઽપીતિ તથેત્યનેનાભિપ્રેતમ્ । સ્વતન્ત્રપ્રકૃતિપરિણામવિશેષસ્ય યો વિશેષો નિત્યોદ્રિક્તસત્ત્વકત્વરૂપઃ પ્રકૃષ્ટસત્ત્વપ્રધાનાંશોપાદાનત્વપ્રયુક્તઃ, તેન સંપાદિતા સર્વૈશ્વર્યવ્યવસ્થા યસ્ય તમીશ્વરમાદ્રિયન્ત ઇત્યર્થઃ । સદા શુદધસત્ત્વાત્મકાન્તઃકરણાદિરીશ્વરોપાધિઃ । તદુપહિતચૈતન્યમાત્રવપુઃ પુરુષવિશેષર્ ઇશ્વરઃ । ઉપાધિવિશેષાધીનમેવ તસ્યૈશ્વર્યમિતિ ભાવઃ । યાદવપ્રકાશપક્ષમાગ ઽઅનુપહિતમપીઽતિ । સિન્ધુરિવ ફેનબુદ્બુદતરઙ્ગભેદેન બ્રહ્મૈવ જડજીવેશ્વરૂપેણ ભવતીતિ પરિણામવાદો ઽયમ્ । પ્રતિબિમ્બવાદમાહ ઽઅપરિણામિનમપીઽતિ । ઽતમેકમેવ ચેતનઽમિત્યનેન માયોપહિતં ચૈતન્યમીશ્વરઃ । અન્તઃકરણેષુ તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બભેદા જીવા ઇત્યાભાસલક્ષણત્વં જીવાનાં વિજ્ઞાયતે । યદ્વા માયાયાં પ્રતિબિમ્બિતં ચૈતન્યમીશ્વરઃ । તસ્ય માયાશભૂતવિચિત્રાન્તઃકરણેષુ પ્રતિબિમ્બભેદા જીવા ઇતિ ભાવઃ । વિશ્વાદિર્જાગૃતિસ્વપ્નસુષુપ્ત્યભિમાની । સિદ્ધાન્તિનાં મતમાહ ઽઅન્યેઽ ત્વિતિ । ત્રિવિધાશ્ચેતનાઃજ્ઞાતૃત્વવન્તો બદ્ધમુક્તનિત્યાઃ । ત્રિવિધાશ્ચાતેતનાઃ - જ્ઞાતૃત્વરહિતાઃ પ્રકૃતિકાલનિત્યવિભૂતયઃ । જ્ઞાનરૂપત્વે ઽપિ નિત્યવિભૂતેરજ્ઞાતૃત્વાદચેતનત્વમ્ । તેષાં સર્વેષાં સ્વસ્વાકારસંપત્તિઃ, નિષ્પન્નસ્વરૂપાણામુત્તરોત્તરકાલાનુવૃત્તિરૂપા સ્થિતિઃ, પ્રવૃત્તિવિશેષાશ્ચ તત્તત્કાર્યાનુગુણા યદધીના એવ સદા, સર્ ઇશ્વરઃ । સ ચ ન નિર્ગુણઃ । કિન્તુ સ્વાભાવિકોત્કૃષ્ટતમષાઙ્ગુણ્યપ્રભૃત્યનન્તકલ્યાણગુણગણરત્નાકરઃ । નિર્ગુણત્વં ચાસ્ય હેયગન્ધાભાવાત્ । અયં ચ પુરુષવિશેષઃ - ત્રિવિધજીવાત્મવિલક્ષણઃ પુરુષોત્તમઃ શ્રિયઃ - પતિરિત્યેતેષાં હાર્દમ્ ।
પુરુષવિશેષર્ ઇશ્વર ઇત્યુક્તમ । સ કિંનામરૂપ ઇત્યપેક્ષાયામાહ ઽતથા તદ્વિશેષે ઽપીઽતિર્ । ઇશ્વરીયનામરૂપાદિવિષયે ઽપિ નૈકમત્યં વાદિનામિત્યર્થઃ । તથાહિ-એક એવૈશ્વરો મૂર્તિચતુષ્ટયં
ગૃહ્ણાતિ કાર્યવશાદિત્યેકે । ત્રિમૂર્તિવાદિનસ્ત્વાદિત્યરૂપં પરિત્યજન્તિ । હરિહરૈક્યવાદિનસ્તુ બ્રહ્મરૂપમપિ । શૈવાસ્તુ હર એવૈશ્વર ઇત્યભિમન્યન્તે । શ્રીવૈષ્ણવસ્તુ હરિરેવેત્યામનન્તિ । એવં હૈરણ્યગર્ભાણાં સૌરાણાં ચ તત્તદેકમૂર્તિપક્ષો ઽપ્યનુસન્ધેયઃ । રિશ્વરમૂર્તિગતવિશેષેષ્વપિ વિપ્રતિપત્તીરાહ ઽમૂર્તીઽતિ । સાર્થત્વમ્ - સ્વબોગસિદ્ધ્યર્થત્વમ્ । પરાર્થત્વમ્ - જીવાનુગ્રહૈકાર્થત્વમ્ । વિતર્કાઃ - વિપ્રતિપત્તયઃ । ઽપરિજનેઽતિ ।
પરિજનાદયઃ સન્તિ નેતિ, નિત્યાઃ અનિત્યા ઇતિ, પ્રાકૃતા અપ્રાકૃતા ઇતિ ચ પક્ષભેદાઃ પરિજનસ્થાનાદાવનુસન્ધેયાઃ । ઽપ્રમાણતો ઽપીઽતિ । સાર્વવિભક્તિકસ્તસિલ્ । પ્રમાણવિષયે ઽપીત્યર્થઃ । શાસ્ત્રૈકપ્રમાણક ઇત્યેકે । આગમાનુમાનપ્રમાણક ઇત્યપરે । શ્રુતો મતશ્ચ શ્રુતિતો ઽનુમાનતશ્ચ પ્રેમપૂર્વાનુધ્યાનસંસ્કૃતમનોગ્રાહ્યશ્ચેતિ તુ સિદ્ધાન્તિનઃ ॥
અથ જીવપરયોઃ સંબન્ધે ઽપિ વિપ્રતિપત્તીર્નિર્દિશતિ ઽતથા આત્મેઽતિ । અદ્વૈતિનાં પક્ષમાહ ઽઅનાદીઽતિ । અવિદ્યાકૃતભેદાવલંબનત્વાદીશેશિતવ્યત્વાદેવ્યર્વિહારિકત્વમેવ ન પરમાર્થત્વમિત્યાશયો ઽમીષામ્ । પ્રતિબિમ્બપક્ષાભિપ્રાયેણાઽહ્ ઽવ્યતિરેકેઽતિ । બિમ્બતો ભેદાભાવે ઽપિ પ્રતિબિંબાનાં ભેદપ્રતિપત્ત્યાદિગોચરત્વલક્ષણો ઽતિરેકોવિશેષો ઽસ્તીતિ ભાવઃ । ભાસ્કરપક્ષમાહ ઽસ્વતઽ ઇતિ । સ્વરૂપતો ઽભેદઃ । ઔપાધિકો ભેદઃ । ભેદાભેદયોર્વિરુદ્ધયોઃ કેવલસ્વરૂપ એવાસંભવાદિત્યાશયઃ । યાદવપ્રકાશપક્ષમાહ ઽનાનાત્વઽ ઇતિ । અંશાંશિભાવલક્ષણ ઇત્યસ્યાન્વય ઇત્યનેન સંબન્ધઃ । અંશાંશિત્વાદ્ભેદાભેદોપપત્તિઃ । ભેદસમાનાધિકરણાભેદસ્યૈવ તાદાત્મ્યસ્ય સામાનધિકરણ્યાર્થત્વમિતિ હાર્દમેતેષામ્ । ઽસમવાયઽ ઇત્યાદિઃ સિદ્ધાન્તિના પક્ષઃ । નાનાસંબન્ધોપગમાજ્જીવપરયોઃ સિદ્ધાન્તે નાનસંબન્ધકીર્તનમ્ । અંશાંશિભાવલક્ષણ ઇત્યસ્ય સિદ્ધાન્તપક્ષત્વમપિ સંભવતિ । પરતન્ત્રતા-અપૃથક્સિદ્ધિઃ તદ્રૂપઃ સમવાયઃ, ન ત્વતિરિક્તો વૈશેષિકમતવદિતિ ભાવઃ । પરગતાતિશયાધાનેચ્છાપ્રકૢપ્તસ્વરૂપાદિકત્વં શેષત્વમ્ । યથેષ્ટવિનિયોગાર્હત્વં સ્વત્વમ્ । પ્રેર્યચેતનત્વં ભૃત્યત્વમિતિ ભિદા । એતત્પ્રતિસંબન્ધિત્વલક્ષણં ચ શેષિત્વાદીતિ બોધ્યમ્ । ભૃત્યસ્વામીતિ ભાવપ્રધાનનિર્દેશઃ । ભૃત્યસ્વામિત્વલક્ષણ ઇતિ યાવત્ । તથૈવ વા પાઠઃ સંભાવ્યતે ।
અથ મુક્તિસ્વરૂપે વિપ્રતિપત્તીરાહ ઽતથા પરમેઽતિ । બ્રહ્મપ્રાપ્તિલક્ષણેતિ સ્વાભિમતોક્તિઃ પરાભિમતાનાં મુક્તિસ્વરૂપાણાં પુરુષાર્થત્વાયોગસૂચનાર્થા । ચાર્વાકાણાં શૂન્યવાદિનાં ચ સ્વરૂપોચ્છિત્તિપક્ષઃ । યોગાચારાણાં માયિનાં વા પક્ષો દ્વિતીયઃ । કણાદાદિપક્ષસ્તૃતીયઃ । વિશેષઃ
એવ વૈશેષિકઃ । સાઙ્ખ્યપક્ષસ્તુરીયઃ । તદ્ભાવસાધર્મ્ય લક્ષણ ઇત્યદ્વૈતિનાં સ્યાત્ । તચ્છબ્દો બ્રહ્મપરઃ । બ્રહ્મભાવ એવ સાધર્મ્યં મુક્તિરિતિ । યદ્વા - બ્રહ્મરૂપસામ્યપ્રાપ્તિ, બ્રાહ્મગુણપ્રાપ્તિ, બ્રહ્મકાન્તિપ્રાપ્તિલક્ષણમુક્તિભેદપરં પદત્રયમ્ । ઽસાંસિદ્ધિકેઽતિ મીમાંસકાદીનાં મતમ્ । ઽતદ્ગુણેઽત્યાદિ સિદ્ધાન્તિનામ્ । સ્વરૂપાવિર્ભાવો ઽપ્યત્ર ગર્ભિતઃ । કિઙ્કરત્વં સેવાકરણમ્ ।
મુક્ત્યુપાયે ઽપિ તા આહ ઽતત્સાધનતો ઽપીઽતિ । કર્મજ્ઞાનસમુચ્ચયપક્ષો યાદવપ્રકાશીયઃ । ઽઉભયેઽતિ સિદ્ધાન્તિપક્ષઃ । કર્મયોગજ્ઞાનયોગાભ્યાં સંસ્કૃતચેતસ એવ ભક્તિયોગો નામ પરભક્તિરુદૈતિ । કર્મજ્ઞાનાદ્યઙ્ગિકા સૈવ પરબ્રહ્મપ્રાપ્તિલક્ષણમોક્ષસાધનમ્ । તસ્યાશ્ચૈકાન્તિકત્વં ભગવદેકવિષયત્વમ્ । આત્યત્નિકત્વં ચાવિચ્છિન્નત્વમ્ । પરજ્ઞાનપરમભક્ત્યોરેતદ્વિપાકરૂપત્વમેવેતિ ભાવઃ ।

વિપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનસ્ય વિચારામ્ભોપયોગિતાં સમર્થયતિ ઽતદેવઽમિતિ । પરીક્ષકાણાં વિપ્રતિપત્તિભેદે કસ્મિંશ્ચિદપિ વા પક્ષે યાવત્સત્પ્રમાણતર્કમૂલકત્વાદિવિશેષો નાવધાર્યતે, તાવત્તત્ત્વે સન્દેહો ન નિવર્તતે । યાવચ્ચ નિરુક્તવિશેષાનવધારણમ્, ન તાવત્તત્તત્સાધને વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાયોગિત્વલક્ષમબલનિર્ધારણમ્ । ન ચ વિરુદ્ધસાધ્યસાધનયોર્વાસ્તવિકવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતોપપત્તિરેકસ્મિન્નેવ ધર્મિણિ । તથા ચ સમબલતયા પ્રતીયમાનાનાં નાનાપક્ષસાધનાનાં સત્પ્રતિપક્ષભાવેન સાધ્યનિર્ણયો દુર્ઘટઃ । ન ચાર્થસન્દેહાદેવ મુક્તિઃ । તથા ચ પક્ષભેદે જાગ્રતિ યત્ર વાસ્તવો વિશેષ ઇતિ વિચારઃ પ્રાપ્તાવસરઃ । વિચારેણાન્યતમપક્ષે વિશેષાવધારણે તુ તત્પક્ષસાધનસ્યાધિકબલત્વજ્ઞાનાત્સત્પ્રતિપક્ષભાવનિવૃત્તેસ્તેનાર્થતત્ત્વનિર્ણયોપપત્તિઃ । તત્ મુક્તિસાધનોપયોગ્યર્થતત્ત્વનિર્ણયાયાઽત્મસ્વરૂપાદિગોચરાન્યતમપક્ષસ્ય સત્પ્રમાણતર્કમૂલકત્વાદિવિશેષવ્યવસ્થાપનપરસ્ય વિચારગ્રન્થસ્યાઽરમ્ભો યુક્ત એવેતિ સમુદિતાશયઃ ।
નનુ - આત્મપરમાત્મનોર્નાનાવિપ્રતિપત્તિનિરસનાર્થં પૂર્વાચાર્યપ્રબન્ધાનાં પ્રવર્તનમેવ કર્યમ્ । કૃતં નૂત્નપ્રબન્ધપ્રણયનપ્રવૃત્ત્યેત્યાશઙ્કામન્તર્નિધાયાહ ઽયદ્યપીઽતિ । ઇદમર્થાન્યેવ - આત્મપરમાત્મતત્સંબન્ધાદ્યર્થતત્ત્વનિર્ણયાર્થાન્યેવ, સૂત્રાણિ - બ્રહ્મમીમાંસાસૂત્રાણિ । એષામેવ મુખ્યં સૂત્રત્વમિતિ સ્કાન્દોક્તમ્ "નિર્વિશેષિતસૂત્રત્વં બ્રહ્મસૂત્રસ્ય ચાપ્યતઃ । સવિશેષાણિ સૂત્રાણિ હ્યપરાણિ વિદો વિદુઃ ॥ મુખ્યસ્ય
નિર્વિશેષેણ શબ્દો ઽન્યેષાં વિશેષતઃ । ઇતિ વેદવિદઃ પ્રાહુઃ શબ્દતત્ત્વાર્થવેદિનઃ ॥" ઇતિ । ઽવિવૃતાનીઽતિ । પરિમિતત્વં - શબ્દસઙ્ક્ષેપઃ । ગભીરત્વમ્ - અર્થગાંભૂર્યશાલિત્વમ્ । દ્રમિડભાષ્યકૃત્ - દ્રમિડાચાર્ય સંજ્ઞકઃ છાન્દોગ્યવ્યાનસ્ય
વાક્યાભિધસ્ય ટઙ્કાચાર્યાપરાભિધાનબ્રહ્મનન્દિકૃતસ્ય ભાષ્યકર્તા । બ્રહ્મસૂત્રાણામપિ બાષ્યં કૃતમનેનેતિ એતછ્રીસૂક્તિસન્દર્ભાદવગમ્યતે । ઽવિસ્તૃતાનિ ચેઽ તિ । તાનિ - દ્રમિડાચાર્યકૃતબ્રહ્મસૂત્રભાષ્યવાક્યાનિ । ઽવિવરણગ્રન્થેઽ ઇતિ શેષઃ । તાનિબ્રહ્મસૂત્રાણિ વા । શ્રીવિષ્ણુપુરાણવ્યાખ્યાને વિષ્ણુચિત્તીયે વિવરણવાક્યાનિ સમુદ્ધૃતાનિ સન્તિ । ઽતથાપીઽતિ । અયં ભાવઃ - યદ્યપિ પૂર્વાચાર્યપ્રબ્ન્ધેષ્વધ્યાત્મતત્ત્વં સપરિકરં નિરૂપિતમેવાસ્તિ, અથાપિ પાશ્ચાત્યૈઃ બ્રહ્મમીમાંસાદિવ્યાખ્યાચ્છલેન નાનામતાનાં પ્રવર્તિતત્વાદા ચાપ્રામાણ્યહેત્વવધારણાત્ તદ્ગ્રન્થેષ્વપિ શ્રદ્ધાયાઃ સિદ્ધાન્તગ્રન્થેષ્વિવ સંભવાત્ તેષુ ચ વિપ્રતિપત્તિબાહુલ્યેન વિચલિતબુદ્ધયો નાઞ્જસા તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રાપ્નુયુરિતિ તત્તન્મતસારાસારવિવેકોપયોગિતત્તન્મતપરીક્ષાત્મકપ્રકરણારમ્ભ આવશ્યક એવેતિ । આચાર્યટઙ્કાદિષુ નિર્દિષ્ટેષુ કેચિત્ સિદ્ધાન્તિનઃ, અન્યે તુ મતાન્તરાનુયાયિનઃ સ્યુઃ । તત્પ્રબન્ધેષુ ચ સિતાસિતત્વમ્ - અસ્ફુટપ્રતિપાદકત્વમન્યથાપ્રતિપાદકત્વં ચ યથાસંભવં યોજ્યમ્ । યદ્વા - ટઙ્કશ્રીવત્સાઙ્કાવપિ અત્ર નિર્દિષ્ટૌ મતાન્તરસ્થૌ વાક્યવિવરણકર્તૃભિન્નૌ સ્યાતામ્ । વાક્યકર્તુર્ટઙ્કસંજ્ઞા ચ વેદાર્થસઙ્ગ્રટીકાતો ઽવગમ્યતે । ઽતત્પ્રતિપત્તયે ચેઽતિ । કેચિદસ્ફટતયાર્ઽથતત્ત્વમવગચ્છન્તિ, કેચિત્પુનઃ કેનાપિ હેતુના મતાન્તરગ્રન્થેષુ શ્રદ્ધાલવો ઽત એવ વઞ્ચિતબુદધયો ઽન્યથૈવ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ સ્ફુટપ્રતિપત્તયે અન્યપ્રબન્ધાનાં સિતાસિતત્વપ્રતિપત્તયે ચ પ્રકરણારમ્ભો યુક્ત એવેત્યાશયઃ । પૂર્વાચાર્યપ્રબન્ધાનાં શાસ્ત્રરૂપાણાં પ્રકરણમિદમાત્મસિદ્ધ્યાદીતિ ચ હાર્દમ્ । પ્રકરણં ચેદં શારીરકમીમાંસાયાઃ, ન્યાયતત્ત્વશસ્ત્રસ્ય ચ । શાસ્ત્રૈકદેશાર્થપ્રતિપાદનતત્પરત્વે સતિ શાસ્ત્રાર્થપ્રતિપત્ત્યુપયોગિ (વિરોધિમતનિરાસાદિ) કાર્યાન્તરવ્યાપૃતિમત્ત્વં પ્રકરણત્વમ્ । તદુક્તમ્ "શાસ્ત્રૈ કદેશસંબદ્ધ શાસ્ત્રકાર્યાન્તરે સ્થિતમ્ । મતં પ્રકરણં નામ" ઇતિ ॥
પ્રથમં તાવદાત્મતત્ત્વમુપવર્ણયતિ ઽતત્રેઽતિ । ઽદેહઽ ઇતિ । નિરૂપણીયતયોપક્ષિત્પેષુ ઘટકીભૂત આત્મા દેહાદિતો વિલક્ષણઃ સ્વયંપ્રકાશઃ નિત્યઃ સૂક્ષ્મતયા સર્વવ્યાપ્તિક્ષમઃ પ્રતિશરીરં ભિન્નઃ આનન્દસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ । ધીઃ - વિષયપ્રકાશકં જ્ઞાનમાત્મનો ધર્મભૂતમ્ । તદાધારત્વાત્તદ્વિલક્ષણત્વમ્ । અનન્યેન સ્વેન સાધનં સિદ્ધિઃ પ્રકાશો યસ્ય સો ઽનન્યસાધનઃ । નિત્યત્વમુત્પત્તિવિનાશરહિતત્વમ્ । વ્યાપીત્યનેનાણુસૂક્ષ્મત્વં ફલિતમ્ । સ્વતઃ સુખી - સ્વરૂપત એવાનુકૂલપ્રકાશલક્ષણ સુખવાન્ । સુખસ્વરૂપ ઇતિ યાવત્ । યદ્વા સ્વાભાવિકમાનન્દિત્વમસ્ય; દુઃખિત્વં ત્વૌપાધિકમેવેતિ ભાવઃ

તત્ર - દેહેન્દ્રિયમનઃપ્રાણધીભ્યો ઽન્યો ઽનન્યસાધનઃ ।
નિત્યો વ્યાપી પ્રતિક્ષેત્રમાત્મા ભિન્નઃ સ્વતઃ સુખી

નનુ દેહમેવાત્માનં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રતિદ્યામહે । અહં જાનામીતિ જ્ઞાતા હ્યાત્મા અહમિતિ ચકાસ્તિ । દેહશ્ચાહઙ્કારગોચરઃ, સ્થૂલો ઽહં કૃશો ઽહમિતિ દર્શનાત્ । દેહસ્ય હિ સ્થૌલ્યાદિયોગઃ । અતસ્તત્સમાનાધિકરણતયાયમહઙ્કારઃ શરીરાલમ્બન ઇત્યવશ્યાશ્રયણીયમ્ । ઇતરથા સકલલૌકિકપરીક્ષકવ્યવહારોપરોધશ્ચ । ન ચાયં લાક્ષણિકો વ્યવહારઃ, મુખ્યવૃત્તિભૂમેઃ પૃથગસિદ્ધત્વાત્ । ન ચાનેકાવયવયોગિશરીરાલમ્બનત્વે જ્ઞાત્રવભાસસ્ય તદીયરૂપાવયવાદ્યવભાસેનાન્વયિના ભવિતવ્યમ્, યેન તદન્વયાભાવાત્ જાનામીતિ પ્રત્યયઃ શરીરાતિરિક્તમવગમયેત્ । બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષ એવ તથા નિયમદર્શનાત્ । સ્વાન્ત સ્યાઽન્તરગુણાધારતાવભાસ એવ સામર્થ્યનિયમાત્ । અનવધૃતાવયવવિશેષસ્યાપ્યનેકાવયવયોગિનો મહિમગુણશાલિનઃ ત્ર્યણુકસ્ય પ્રથમપ્રત્યક્ષાભ્યુપગમાત્ । વાયોશ્ચ ત્વગિન્દ્રિયેણ સ્પર્શાધિષ્ઠાનમાત્રતયોપલમ્ભદર્શનાચ્ચ । દેહવ્યતિરિક્તાત્મગોચરત્વે ઽપિ યથા તદીયગુણાન્તરાગ્રહણમ્, તથેહાપિ । યથા તત્ર બાહ્યપ્રત્યક્ષગોચર એવ સઙ્ક્યાપરિમાણાદિગ્રહણનિયમઃ ।
એવં ચ પ્રત્યેકં પરમાણુષુ ચૈતન્યાનુપલબ્ધેઃ, તદભ્યુપગમે ચૈકશરીર એવાનેકસહસ્રચેતનાપાતાત્, અકારણગુણપૂર્વકસ્ય કાર્યદ્રવ્યવર્તિનો વિશેષગુણસ્યાસમ્ભવાન્ન શરીરવિશેષગુણશ્ચેતન્યમ્, અયાવચ્છરીરભાવિત્વાચ્ચેત્યાદયો ઽનુમાનબેદાઃ પ્રત્યક્ષબાધિતવિષયતયા ન પરાક્રમિતું ક્ષમન્તે । વિશેષગુણત્વે ચ
પ્રીતિષિધ્યમાને દેહગુણત્વાભ્યુ પગમપ્રસઙ્ગશ્ચ । અપિ ચેચ્છાનુવિધાયિક્રિયત્વેન્દ્રિયવત્ત્વાદયઃ શરીરે દૃશ્યમાનાઃ સંપ્રતિપન્નાચૈતન્યાદ્ધટાદેરત્યન્તવ્યાવર્તમાનાઃ શરીરમેવ ચેતનમવગમયન્તિ । ક્રમુકફલતામ્ભૂલદલાવયવાદિષુ પ્રત્યેકમવિદ્યમાનસ્યાપિ રાગસ્યેવાવયવિનિ સંયોગવિશેષાત્, દેહારમ્ભકપરમાણુસંશ્લેષવિશેષાદેવ દેહે ચૈતન્યસ્યાપ્યાવિર્ભાવો નાનુપપન્નઃ । ચર્વણજનિતહુતવહસંયોગસંપાદિતપાટલિમભિઃ પરમાણુભિર્દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ કારણગુણપૂર્વ એવ તત્ર રાગોદય ઇતિ ચેત્; ન; પ્રમાણાભાવાત્ । અપિ ચ સિતાસિતાદિતન્તુષુ પ્રત્યેકમવિદ્યમાનમપિ ચિત્રરૂપં વિશેષગુણં તદારબ્ધે પટે સ્ફટમુપલભમાનાઃ કથં કારણગુણપૂર્વકત્વમુક્તગુણસ્યાધ્યવસ્યેમ ? । ન ચાવયરૂપાતિરેકેણાવવિનિ ચિત્રં નામ રૂપાન્તરં નાસ્ત્યેવ । અવયવિનો ઽચાક્ષુષત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અવયવરૂપૈરેવ તદુપપાદને સર્વમેવ કાર્યદ્રવ્યં નીરૂપમાપદ્યેત્ । અનુભવવિરેધઃ, સર્વવ્યવહા
રવિરોધશ્ચ । વિશષગુણશ્ચ કાઠિન્ય કરકદ્રવ્યવર્તિ અકારણગુણપૂર્વકં દૃશ્યત ઇત્યનેકાન્તશ્ચ । ન ચ સંયોગવિશેષઃ કાઠિન્યમ્ ; તસ્ય દ્વિષ્ઠત્વાત્ ; અસ્ય તુ કરકદ્રવ્યૈકવર્તિત્વાત્ ; સ્પર્શવિશેષતયા પદાર્થવિદ્ભિરભ્યુપગમાચ્ચ । દૃશ્યસ્ય દેહસ્ય કથં દ્રષ્ટૃત્વમિતિ ચેત્ ; કો વિરોધઃ? । અયમેવ યદેકસ્યાં ક્રિયાંયામેકસ્ય કર્મત્વં કર્તૃત્વં ચ ન ઘટત ઇતિ । યદ્યેવમ્, વ્યતિરેકવાદે વા કથમાત્મનિ અહમિતિ પ્રત્યયઃ । રૂપભેદાદિતિ ચેત્, સમાનમિદં દેહાત્મવાદે ઽપિ । અપિ ચ પરસમવાયિક્રિયાફલગામિ કર્મ । સ્વસમનેતજ્ઞાનફલભાગિનઃ શરીરસ્ય કર્મત્વમેવ નાસ્તીતિ ન પર્યનુયોગાવકાશઃ । અતો દેહ એવાત્મેતિ બાર્હસ્પત્યાઃ । તથાચ " પૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરિતિ તત્ત્વાનિ, તેભ્યશ્ચૈતન્યં, કિણ્વાદિભ્યો મદશક્તિવત્ " ઇતિ સૂત્રમ્ ।
પ્રથમં તાવદાત્મતત્ત્વમુપવર્ણયતિ ઽતત્રેઽતિ । ઽદેહઽ ઇતિ । નિરૂપણીયતયોપક્ષિપ્તેષુ ઘટકીભૂત આત્મા દેહાદિતો વિલક્ષણઃ સ્વયંપ્રકાશઃ નિત્યઃ સૂક્ષ્મતયા સર્વવ્યાપ્તિક્ષમઃ પ્રતિશરીરં ભિન્નઃ આનન્દસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ । ધીઃ - વિષયપ્રકાશકં જ્ઞાનમાત્મનો ધર્મભૂતમ્ । તદાધારત્વાત્તદ્વિલક્ષણત્વમ્ । અનન્યેન સ્વેન સાધનં સિદ્ધિઃ પ્રકાશો યસ્ય સો ઽનન્યસાધનઃ । નિત્યત્વમુત્પત્તિવિનાશરહિતત્વમ્ । વ્યાપીત્યનેનેણસૂક્ષ્મત્વં ફલિતમ્ । સ્વતઃ સુખી - સ્વરૂપત એવાનુકૂલપ્રકાશલક્ષણસુખવાન્ । સુખસ્વરૂપ ઇતિ યાવત્ । યદ્વા સ્વાભાવિકમાનન્દિત્વમસ્ય; દુઃખિત્વં ત્વૌપાધિકમેવેતિ ભાવઃ

ઉક્તમાત્મતત્ત્વમસહમાનઃ શરીરાત્મવાતી ચાર્વાકઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ઽનનુ દેહમેવેઽતિ । પ્રત્યક્ષં હિ મુખ્યં પ્રમાણમ્ । ન ચ તદતિલઙ્ઘનેન કશ્ચનાર્થઃ સાધયિતું શક્યતે । પ્રત્યક્ષં ચ સથૌલ્યાદિયોગિનં દેહમેવ જ્ઞાતારમહમર્થમાત્માનં પ્રતિપાદયતીતિ દેહ એવાત્મેતિ ભાવઃ । દેહસ્યૈવાહંબુદ્ધિવિષયત્વમુપપાદયતિ ઽદેહશ્ચેઽત્યાદિવાક્યદ્વયેન । ઽઅતઽ ઇતિ । તત્સમાનાધિકરણતયા-દેહાભિન્નાર્થવિષયકતયા । ઇત્થં ભાવે તૃતીયા । અયમહઙ્કારઃ - સ્થૂલો ઽહમિત્યહપ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષરૂપઃ । શરીરાલમ્બનઃ - શરીરવિષયકઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । પ્રત્યક્ષાતિક્રમે દોષમાહ ઽઇતરથેઽતિ । પ્રત્યક્ષમૂલા હિ વ્યવહારાઃ સમુપલભ્યન્તે પણ્ડિતપામરસાધારણા અર્થક્રિયાકારિમો મુખ્યા એવ । તદ્વિરોધઃ પ્રત્યક્ષાતિક્રમે પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ । નનુ ઽસ્થૂલો ઽહં જાનામીઽતિ પ્રતીતિર્ભ્રાન્તિરેવ પામરાણામ્ । પણ્ડિતાનાં ત્વરિતિક્તાત્મગોચરૈવાહં જાનામીતિ । અહં સ્થૂલ ઇતિ તુ વ્યવહારઃ પણ્ડિતાનાં લાક્ષણિક ઇત્યાશઙ્કામનૂદ્ય પ્રતિક્ષિપતિ ઽન ચાયઽમિતિ । અયં વ્યવહારો લક્ષણિક ચ નેત્યન્વયઃ । વાચ્યમિતિ શેષઃ ।
પ્રતિક્ષેપયુક્તિમાહ ઽમુખ્યેઽતિ । અહંપદશક્તિવિષયસ્ય દેહવ્યતિરિક્તસ્યાનુપલમ્ભનિરસ્તત્વાદ્દેહ એવ મુખ્યત્વમહમ્પ્રત્યયવ્યવહહારયોરિતિ ભાવઃ । જાનામ્યહમિતિ જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતેર્દેહગોચરત્વે ઽનુપપત્તિમાશઙ્કતે ઽન ચેઽ ત્યાદિના । અન્વયિના - નિયતેન । સાવયવાર્થપ્રત્યક્ષત્વવ્યાપકં તદવયવાદિપ્રકાશકત્વમિતિ નિયમો નેતિ ભાવઃ । સતિ નિયમે યત્પ્રસક્તં તદા ઽયેનેઽતિ । ઇતિ સિધ્યેદિતિ શેષઃ । તદન્વયાભાવાત્-શરીરાવયવાદિપ્રકાશાન્વયાભાવાત્તદપ્રકાશકત્વાચ્છરીરાતિરિક્તમેવાવગમયેદહં જાનામીતિ । ન તુ શરીરં સાવયવમિતિ નિયમફલમ્ । જ્ઞાતૃત્વપ્રત્યક્ષં શરીરાવિષયકમ્, તદવયવાવિષયકત્વાત્ । યદ્યદક્યવિવિષયં તત્તદ્વયવગોચરમ્, યથા ઘટાદિ પ્રત્યક્ષમિત્યત્ર પ્રયોગે નિરુક્તનિયમસ્યોપયોગઃ । નિરુક્તનિયમસ્યાસંભવે હેતુમાહ
ઽબાહ્યેઽતિ । સહચારદૃષ્ટેર્હિ નિયમવિજ્ઞાનમ્ । સહચારશ્ચ બાહ્યપ્રત્યક્ષ એવ દૃષ્ટ ઇતિ તદ્વિષય એવ નિરુક્તનિયમ ઇતિ ભાવઃ । નનુ ભવતુ સહચારદર્શનં બાહ્ય એવ । નિયમસ્ત્વસઙ્કોચાત્પ્રત્યક્ષમાત્રાગોચરો ઽસ્ત્વિત્યત્રાહ ઽસ્વાન્તસ્યેઽતિ । આન્તરો ગુણો જ્ઞાનસુખાદિર્યોગ્યઃ । તદાધારત્વમાત્રેણ ધર્મ્યવભાસકત્વં મનસઃ । નતુ ધર્માન્તરસ્ય । બહિરસ્વાતત્ર્યાન્મનસઃ । તથાચ રૂપસાવયવત્વદિગ્રહાસંભવાત્ મનસા જ્ઞાતૃત્વમાત્રેણ શરીરગ્રહ ઇતિ પ્રત્યક્ષસામાન્યે નિયમો નોપસંહર્તું શક્યત ઇતિ ભાવઃ । બાહ્યત્વે ઽપિ શરીરસ્ય જ્ઞાનાદ્યુપરાગોણાન્તરત્વમિત્યભિમાનઃ । અવયવિગોચરબાહ્યપ્રત્યક્ષત્વવ્યાપકં તદવયવગોચરત્વમિતિ નિયમે ઽપિ વ્યભિચારમાહ ઽઅનવધૃતેઽતિ । ત્ર્યણુકચાક્ષુષે ઽતીન્દ્રિયત્વેન તદવયવસ્યાગ્રહાવ્દ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । અનેકાવયવયોગિનઃ - અનેકાવયવસમવેતસ્ય, સ્વસમવેતસમવાયેનાનેકાવયવવિશિષ્ટસ્ય । મહિમગુણશાલિનઃ - મહત્પરિમાણવતઃ । ત્રસરેણુપ્રત્યક્ષાનન્તરં ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાદિના તસ્ય સાવયવત્વાનુમાનાદુપનીતદ્વ્યણુકભાનં દ્વિતીયાદિત્ર્યણુકપ્રત્યક્ષે સંભવતીતિ વ્યભિચારસ્થલં ત્ર્યણુકપ્રત્યક્ષં પ્રથમત્વેન વિશેષિતમ્ । નનુ યોગ્યાવયવકાવયવિબાહ્યપ્રત્યક્ષસ્ય તદવયવગોચરત્વમિતિ નિયમો ઽસ્ત્વિતિ ચેત્તત્રાપિ તં દોષમાહ ઽવાયોશ્ચેઽતિ । સ્પર્શવત્ત્વમાત્રેણ વાયુસ્પાર્શને તદવયવવિષયકત્વાભાવાત્તત્ર વ્યભિચારો નિરુક્તનિયમસ્યેતિ ભાવઃ । સત્યેવાવધાને વાય્વવયવાદિગ્રહઃ । અન્યદા તુ ત્વક્સન્નિકૃષ્ટસ્ય વાયોઃ સ્પર્શવત્ત્વેનૈવોપલમ્ભ ઇત્યભિમાનઃ । અહઞ્જાનામીતિ પ્રતીતે રૂપાદ્યવિષયત્વેન શરીરાવિષયત્વસાધને ઽપ્રયોજકત્વમાહ ઽદેહવ્યતિરિક્તેઽતિ । જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતેરિત્યાદિઃ । તદીયગુણાન્તરમ્ - આત્મનિષ્ઠસઙ્ખ્યાદિ । ઽતથેહાપીઽત્યનન્તરમુપપદ્યત ઇતિ શેષઃ । અયં ભાવઃ - દ્રવ્યગ્રાહીન્દ્રિયસ્ય યોગ્યસન્નિકૃષ્ટતદ્ગુણગ્રાહકત્વમિતિ નિયમઃ । તથા ચાતિરિક્તાત્મંવાદે યથા સઙ્ક્યા
દીનાં તદ્ગુણાનામયોગ્યત્વાન્ન મનસા ગ્રહઃ એવં દેહાત્મવાદે ઽપિ તદીયરૂપાદેરયોગ્યત્વાદેવ ન મનસા ગ્રહ ઇતિ । ન ચ રૂપવદ્દ્રવ્યપ્રત્યક્ષે રૂપગ્રહણં નિયતમિતિ વાચ્યમ્ । ઘટાદિસ્પર્શને ઽનૈકાન્ત્યાન્ । ઽયથા તત્રેઽતિ । યથા તત્ર - અતિરિક્તાત્મવાદે બાહ્યપ્રત્યક્ષ એવ દ્રવ્યગ્રાહિણસ્તદ્ગતસઙ્ક્યાદિગ્રાહિત્વમિતિ નિયમ્યતે, તથા દેહાત્મવાદે ઽપિ નિયમ્યતામિતિ ભાવઃ । ઽતથેહાપીઽતિ પુનરનુસન્ધેયમ્ ।
એવમહં જાનામીતિ પ્રત્યક્ષસ્ય દેહવિષયકત્વં સમર્થિતમ્ । અનેન દેહચૈતન્યબાધકાનુમાનાનાં બાધિતત્વમાહ ઽએવં ચેઽતિ । ચૈતન્યં ન શરીરવિશેષગુણઃ આકારણગુણપૂર્વકતત્વાત્, અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાદ્વા સંયોગવદિતિ દેહચૈતન્યે બાધકમનુમાનમ્ । તત્ર પ્રથમહેતોરસિદ્ધિં પરિહરતિ ઽપ્રત્યેકઽમિત્યાદિના । નનુ પરમાણુષુ દેહારંભકેષુ ચૈતન્યં માસ્તુ । યેનાનેકચેતનપ્રસઙ્ગ એકસ્મિન્ દેહે । અકારણગુણપૂર્વકશ્ચ રૂપાદિઃ પાકજો દૃષ્ટઃ । તદ્વદ્ભવતુ ચૈતન્યમિત્યત્રાહ ઽકાર્યદ્રવ્યેઽતિ । પીલુપાકો ઽત્રાભિમતઃ । તથા ચ કાર્યદ્રવ્યવિશેષગુણત્વવ્યાપકં સ્વસમવાયિસમવાયિવૃત્તિસજાતીયગુણાસમવાયિકારણકત્વરૂપં કારણગુણપૂર્વકત્વમ્ । વ્યાપકનિવૃત્ત્યા ચ ચૈતન્યે શરીરવિશેષગુણત્વસ્ય નિવૃત્તિરિતિ ભાવઃ । દ્વિતીયાનુમાને ચ યો યઃ કાર્યદ્રવ્યવિશેષગુણઃ સ સ યાવદ્દ્રવ્યભાવીતિ સામાન્યતો વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ પીલુપાકનયેન વાચ્યા । ઽઇત્યાદયઽ ઇત્યાદિપદેન ચૈતન્યં ન દેહસ્ય વિશેષગુણઃ તન્નિષ્ઠવિશેષગુણાન્તરવૈધર્મ્યાદિત્યનુમાનં ગ્રાહ્યમ્ । ન પરાક્રમિતું ક્ષમન્તેદેહચૈતન્યં બાધિતું ન પ્રગલ્ભન્તે । કુતઃ ? પ્રત્યક્ષબાધિતવિષયતયા । પ્રત્યક્ષબાધેન નિરુક્તાનુમાનાનામેવ નોદયઃ

સંભવતિ । પ્રબલ ઉપજીવ્યત્વેન પ્રત્યક્ષપ્રમાણબાધનં ચ દુર્બલૈરેતૈરનુમાનનૈર્દુષ્કરમિતિ ભાવઃ । અયાવદ્દ્રવ્યભાવિનામકારણગુણપૂર્વકાણામપિ સંયોગાદીનાં શરીરગુણત્વદૃષ્ટેર્નિરુક્તહેતુભિરપિ ચૈતન્યે શરીરગુણત્વસ્યાભાવો ન સાધયિતું શક્યત ઇત્યાશયેનાહ ઽવિશેષેઽતિ । શરીર એવોપમ્ભાચ્ચૈતન્યં તદ્ગુણ એવ । નિરુક્તહેતુભિસ્તદ્વિશેષગુણત્વનિષેધને ઽપિ ન ક્ષતિઃ । પરિભાષિકં હિ વિશેષગુણત્વમ્ । ભાવનાન્યો યો વાયુવૃત્તિવૃત્તિધર્મસમવાયી તદન્યત્વે સતિ ગુરુત્વાજલદ્રવત્વાન્યગુણત્વં વિશેષગુણત્વમિત્યત્ર ગરુત્વાદેરેવ જ્ઞાનાદેરપ્યન્યત્વં પ્રક્ષિપ્યતામિતિ ભાવઃ । અકારણગુણપૂર્વકત્વાદિહેતૂનામપ્રયોજકત્વાચ્છરીરવિશેષગુણત્વે ઽપિ જ્ઞાનાર્દને ક્ષતિરિત્યભિપ્રયન્નાહ ઽઅપિ ચેચ્છેઽતિ । શરીરવિશેષગુણાન્તરવૈધર્મ્યાજ્જ્ઞાનસ્યાશરીરવિશેષગુત્વં ચેદિષ્યતે, તર્હિ સંપ્રતિપન્નાચેતનઘટાદિવિધર્મત્વાદ્દેહસ્ય ચૈતન્યવત્ત્વમેવ કુતો નેષ્યતે લાઘવાદિતિ ભાવઃ । ઇન્દ્રિયવાત્ત્વાદય ઇત્યાદિપદેન પ્રાણવત્ત્વં ગ્રાહ્યમ્ । ઇચ્છાનુવિધાયિક્રિયત્વં - સાક્ષાદિચ્છાધીનપ્રવૃત્તિમત્ત્વં દેહસ્ય । ઘટાદેસ્તુ દેહવ્યાપારદ્વારકમેવ તદિતિ ભાવઃ । શરીરં ચેતનાવત્ ઇચ્છાનુવિધાયિક્રિયત્વાદિન્દ્રિયાદિમત્ત્વાદ્વા યન્નૈવ તન્નૈવં યથા
ઘટાદીતિ વ્યતિરેકાનુમાનં ચ દેહસ્ય ચૈતન્યે ઽત્ર વાક્યે ગર્ભિતમ્ । કાર્યદ્રવ્યવિશેષગુણત્વસ્ય કારણગુણપૂર્વકત્વવ્યાપ્તાવનૈકાન્ત્યમપ્યાહ ઽક્રમુકેઽતિ । ક્રમુકફલસંમિશ્રિચૂર્ણકોપલિપ્તતામ્બૂલપત્રસ્ય દન્તસઙ્ઘટ્ટનૈઃ પૂર્વાવયવવિનાશે તદવયવાનાં સંશ્લેષવિશેષતો નિષ્પન્ને પિણ્ડિતાવયવિનિ રક્તં રૂપમવયવેષ્વવિદ્યમાનં સંશ્લેષવિશેષત એવ તેષામુત્પન્નમિતિ તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । આક્ષિપતિ ઽચર્વણેઽતિ । દન્તસંમર્દૈઃ પૂર્વાવયવિનો વ્દ્યુણુકપર્યન્તસ્ય નાશે પરમાણુષુ સ્વતન્ત્રેષુ ચર્વણોદ્ભૂતમુખ્યાગ્નિસંયોગલક્ષણપાકવશાદ્રક્તરૂપસ્યોત્પત્તેઃ કારણગુણપૂર્વકમેવ પિણ્ડિતાવયવિનિ રક્તં રૂપમિતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવ આક્ષેપ્તુઃ । પરિહરતિ ઽન પ્રમાણાભાવઽદિતિ । સંશ્લેષવિશેષસ્યૈવ ક્વચિદ્રૂપાન્તરપ્રયોજનકત્વમેષ્ટવ્યમ્ । યથા હરિદ્રાચૂર્ણે ચૂર્ણકજલસંયોગેનૈવ હિ રક્તં રૂપં દૃષ્ટમ્ । તથાત્રાપિ સંભવાત્ પાકકલ્પનાયાં માનાભાવ
ઇતિ ભાવઃ । ચર્વણસ્થલે પીલુપાકેનૈવ રૂપાન્તરમિત્યાગ્રહે ઽપિ સ્થલાન્તરે વ્યભિચારમાહ ઽસિતાસિતેઽતિ । ન હિ ચિત્રપટસ્થલે ઽવયવેષુ પાકસંભવઃ । ન ચાવયવેષુ ચિત્રં રૂપમ્ । તથા ચચાવયવિવિશેષગુણસ્ય સ્વસજાતીયાવયવગુણપૂર્વકત્વમિતિ નિયમસ્ય ચિત્રરૂપે ઽનૈકાન્ત્યમિતિ ભાવઃ । સાજાત્યં રૂપત્વાદ્યવાન્તરજાત્યા વિવક્ષિતમ્ । ન હિ નીલતન્તુભિઃ શુક્લપટારંભઃ । રૂપત્વાદિના સાજાત્યવિવક્ષાયાં તુ તસ્યાપિ પ્રસઙ્ગ ઇતિ । નનુ ચિત્રં નામ રૂપાન્તરં નેષ્યતે । ન ચૈવં નાનારૂપતન્તુભિરારબ્ધશ્ચિન્ત્રપટો નીરૂપઃ સ્યાત્ । રૂપાદેર્વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમાદવ્યાપ્યવૃત્તિનાનારૂપવત્ત્વસ્ય સત્મિન્નુપગમાસંભવાદિતિ વાચ્યમ્ । અવયવરૂપેણૈવ ચાક્ષુષત્વોપપત્તૌ ચિત્રપટસ્ય નીરૂપત્વે ઽપિ ક્ષતિવિરહાત્ । સમવાયસ્વસમવાયિસમવેતત્વાન્યતરસંબન્ધેનોદ્ભૂતરૂપસ્ય દ્રવ્યચાક્ષુષે હેતુત્વોપગમાદિતિ ચેદત્રાહ ઽસર્વમેવેઽતિ । એવમવયવરૂપેણૈવ ચાક્ષષોપપત્તેઃ સર્વસ્યાપ્યવયવિનો રૂપવત્તવં નેષ્યતામિત્યર્થઃ । ઇષ્યત એવમેવ લાઘવાદિત્યત્રાહ ઽઅનુભવેઽતિ । સાક્ષાદ્રૂપવત્ત્વોપલમ્ભવ્યવહારયોરબાધિતયોઃ સત્ત્વાદિષ્ટાપત્તિર્નીરૂપત્વે ઽવયવિનઃ કર્તું ન શક્યત ઇત્યર્થઃ । ચિત્રઃ પટ ઇતિ ચાબાધિતપ્રતીતિવ્યવહારતશ્રિત્રં રૂપમપ્યેષ્ટવ્યયમિતિ ભાવઃ । નન્વયવનાનારૂપૈરવ્યાપ્યવૃત્ત્યેવ નાનારૂપં ચિત્રપટ ઉપેયતે પ્રતીતિબલાત્ । તથા ચ ન તત્ર વ્યભિચાર ઇત્યત્રાહ - ઽવિશેષગુણશ્ચેઽતિ । જલીયસ્ય કરકસ્યાવયવસંશ્લેષવિશેષાદારમ્ભકસહકારિવૈચિત્ર્યાચ્ચ દ્રવત્વરહિતસ્ય કઠિનસ્પર્શ ઉપલભ્યમાનો ન કારણગુણપૂર્વકઃ । જલપરમાણુષુકઠિનસ્પર્શસ્યાભાવાત્ । તથા ચ કરકસ્પર્શે કારણગુણપૂર્વકત્વનિયમસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । નન્વવયવસંયોગવિશેષ એવાસ્તુ કાઠિન્યમ્ । તથા ચ ક્કાનૈકાન્ત્યમિત્યત્રાહ ઽન ચ સંયોગેઽતિ । અવયવસંયોગવિશેષસ્ય કાઠિન્યરૂપત્વે તસ્યાવયવિન્યવૃત્તેઃ કઠિનઃ કરક ઇતિ પ્રતીતિવ્યવહારૌ ન સ્યાતામ્ । કથઞ્ચિત્તદુપપાદને ઽપિ ચાક્ષુષદ્રવ્યવૃત્તિસંયોગસ્ય ચાક્ષુષત્વાત્કાઠિન્યસ્ય ચક્ષુષાપ્યુપલંભપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ । ઽસ્પર્શવિશેષતયેઽતિ । ત્વઙ્ભાત્રગ્રાહ્યગુણત્વાત્કાઠિન્યં સ્પર્શવિશેષ
એવેતિ સામ્પ્રતમ્ । પદાર્થવિદ્ભિઃ કાણાદૈઃ સ્પર્શવિશેષતયૈવ ચ તદભ્યુપગતમિતિ ભાવઃ ।
દેહાત્મવાદે કર્તૃકર્મભાવવિરોધમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ - ઽદૃશ્યસ્યેઽત્યાદિના । ઽકો વિરેધઽ ઇતિ । વિરુદ્ધાર્થે હિ કથન્તા । દ્રષ્ટુર્દૃશ્યત્વે ઽવિરોધાત્કા નામ કથન્તેતિ ભાવઃ । વિરોધમાહ ઽઅયમેવેઽતિ । તત્ક્રિયાયાં તદૈવ કસ્યચિત્કર્તૃત્વં કર્મત્વં ચ ન યુક્તમ્ । ક્રિયયા આપ્તુમિષ્ટતમં હિ કર્મ સાધ્યરૂપમ્ । ક્રિયાશ્રયઃ કર્ત્તા ચ સિદ્ધરૂપઃ । સિદ્ધસાધ્યયોર્નૈક્યં સંભવતીતિ વિરોધઃ કર્તૃકર્મત્વયોરિતિ ભાવઃ । આક્ષેપ્તુર્મુખેનૈવ સમાધિં વાચયિતું પ્રતિબન્દીમાહ ઽયદ્યેવઽમિતિ । સમાધિમાહાક્ષેપ્તા ઽરૂપભેદાઽદિતિ । સમાધિતૌલ્યમુત્તરમાહ દેહાત્મવાદી ઽસમાનઽમિતિ । યથા આતરિક્તાત્મવાદે ઽહન્ત્વાદિના કર્મત્વમ્, મનઃસંયોગત્ત્વાદિના ચ કર્તૃત્વં જ્ઞાનક્રિયાયામિત્યાકારભેદાદવિરોધ ઉચ્યતે, તન્ન્યાયસ્ય ન દેહાત્મવાદે દણ્ડનિવારણમિતિ ભાવઃ । વસ્તુતો યાદૃશસ્ય કર્મત્વસ્ય કર્તૃત્વેન વિરોધઃ, ન તાદૃશં જ્ઞાનકર્મત્વમ્ । અતો ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ - ઽઅપિ ચ પરેઽતિ । ઽસ્વસમવેતજ્ઞાનફલભાગિનિઽ ઇતિ । સ્વનિષ્ઠજ્ઞાનનિરૂપિતવિષયતાવત ઇત્યર્થઃ । વિષયતાયા વિષયિનિરૂપ્યત્વાત્ જ્ઞાનફલત્વોપચારઃ । ઽકર્મત્વમેવ નાસ્તીઽતિ । મુખ્યં કર્મત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ - પરસમવેતક્રિયાજન્મફલાશ્રયત્વં મુખ્યં કર્મત્વમ્ । યથા ગ્રામસ્ય ગમનકર્મત્વમ્ । વિષયવિષયિભાવલક્ષણમમુખ્યમેવ તુ જ્ઞાનાદિકર્મત્વમ્ । સવિષયાર્થધાતુયોગે કર્મત્વં વિષયતારૂપમિતિ હિ તાર્કિકાણાં સમયઃ । અસ્ય જ્ઞાનકર્તર્યપ્યુપગમાન્નાત્માનં જાનાતીત્યાદેરનુપપત્તિઃ । મુખ્યસ્યૈવ
તુ કર્તૃત્વેન વિરોધ ઇતિ । નચામુખ્યમિદં કર્મત્વં નાનુશાસનસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ । ઽકર્તુરીપ્સિતતમં કર્મેઽત્યસ્યૈવ તન્ત્રેણાસ્મિન્નપિ પ્રમાણત્વોપગમાત્ । કર્તુઃ જ્ઞાતુઃ, ક્રિયયા-જ્ઞાનેન, આપ્તુમિષ્ટતમં - જ્ઞાતવ્યત્વેનાભિમતં કર્મેતિ ચાત્ર પક્ષે ઽક્ષરાર્થો વાચ્યઃ । અનિષ્ટસ્ય જ્ઞાતસ્ય તુ ઽતથા યુક્તં ચાનીપ્સિતઽમિત્યનેનૈવ ક્રિયાયુક્તં - જ્ઞાનેન વિષયતયા સંબદ્ધં અનીપ્સિતં જ્ઞેય

ત્વેનેચ્છાવિષયભૂતમપિ કર્મેતિ ચાર્થો ઽમુખ્યકર્મત્વપક્ષે । વ્યવહારસ્ય જ્ઞાનફસત્વે ઽપિ તદાશ્રયત્વાભાવાન્ન વિષયસ્ય મુખ્યં કર્મત્વમ્ । આત્મનઃ સ્વવ્યવહારાશ્રયત્વે ઽપિ તદ્ધેતુસ્વગોચરસ્વનિષ્ઠજ્ઞાનસ્ય ન પરસમવેતત્વમિતિ ન તત્ । વ્યવહારાનુગુણ્યલક્ષણજ્ઞાનફલવિવક્ષાયાં તુ વિષયસ્ય ઘટાદેર્જ્ઞાનકર્મત્વં મુખ્યં સ્યાન્નામ । અધિકમર્ગે વક્ષ્યામઃ । સમર્થિતં દેહાત્મત્વં નિગમયતિ ઽઅતઽ ઇતિ । બાર્હસ્પત્યાઃ - બૃહસ્પતિપ્રણીતલોકાયતતન્ત્રનિષ્ઠાશ્ચાર્વાકાઃ । ઐશ્વર્યમહિમક્ષયાયાસુરાણાં વૈદિકશ્ચદ્ધાવિલોપકં મોહકં તન્ત્રં નિર્મિતં સુરગુરુણાસુરેન્દ્રાનુનયવિવશેનેતિ ચ પ્રસિદ્ધિઃ । દેહસ્યૈવ ચૈતન્યે તત્સૂત્રં પ્રમાણયતિ ઽતથા ચેઽતિ । પૃથિવ્યાદીતિ ચત્વાર્યેવ ભૂતાનિ તત્ત્વાનિ । તૈઃ સંહત્ય નિષ્પાદિતે દેહે પ્રત્યેકમસદપિ ચૈતન્યમુદ્ભવતિ । કિણ્વાદિભ્યો નિષ્પાદિતે સુરાદ્રવ્ય ઇવાપૂર્વા મદશક્તિરિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર પ્રતિવિધિર્દેહો નાત્મા પ્રત્યક્ષબાધતઃ ।
ન ખલ્વહમિદઙ્કારાવેકસ્યૈકત્ર વસ્તુનિ

અહં જાનામીતિ પ્રત્યગૂવૃત્તિરહમિતિ મતિરિદઙ્કારગોચરાચ્છરીરાન્નીષ્કૃષ્ટમેવ સ્વવિષયમુપસ્થાપયતિ । ઘટાદેરિવ । પરાગ્વૃત્તિરિદમિતિ શરીરવિષયિણી ચ શેમુષી સ્વવિષયમહઙ્કારગોચરાદ્વિવેચયતિ યથાયં ઘટ ઇતિ । ઇતરથા સ્વપરવિભાગાનુપપત્તેઃ । ન ચૈકસ્મિન્નેવ રૂપભેદાદેવં પ્રતીતિઃ । ન હિ દેવદત્તો દણ્ડિનમાત્માનં દણ્ડ્યયમિતિ પ્રત્યેતિ ।
અન્યચ્ચ, નિયમિતબહિરિન્દ્રિયવૃત્તેરવહિતમનસો ઽહમિતિ સ્વાત્માનમવયતઃ કરચરણોદરાદ્યવયવા ન ભાસન્તે । સ્વથીયસિ ચાવયવિનિ શરીરે ઽહમિતિ મતિગોચરે ઽભ્યુપગભ્યમાને ઽવશ્યમવયવપ્રતિભાસેનાપ્યન્વયિના ભાષ્યમ્ । ન હ્યાસ્તિ સંભવઃ - અવયવી સ્થવીયાન્ પ્રચકાસ્તિ ; અવયવાસ્તુ ન કેચન પ્રથન્ત ઇતિ । યત્તુ ત્ર્યણુકે વ્યભિચાર ઇતિ ; તન્ન । વાતાયનવિવરદૃશ્યનિ
ર્ભાગત્રસરેણુવ્યતિરેકેણ પરમાણુસ્વીકારે કારણાભાવાત્ । પ્રત્યક્ષયોગ્યાવયવસ્ય તથા પ્રતિભાસનિયમાદ્વા ન વ્યભિચારઃ । ન ચાવયવિનિ બહિરન્દ્રિયગ્રાહ્ય એવાયં નિયમ ઇત્યુત્પ્રેક્ષ્યમ્ । પ્રમાણાભાવાત્ । અન્તઃકરણસ્ય ચ કેવલસ્યાવયવિનિ વૃત્ત્યસમ્ભવાચ્ચ । વાયોસ્તુ રૂપાદ્યભાવાત્ કેવલસ્પર્શાધારતયોપલમ્ભઃ । તત્રાપિ તાદૃશાનેકાવયવપ્રતિભાસો ઽસ્ત્યેવ સ્પૃશ્યમાન ઇવ ઘટાદાવિતિ ન તેન વ્યભિચારઃ ।
યત્તુ સ્થૂલો ઽહં કૃશો ઽહમિતિ શરીરે ઽહંપ્રત્યયો દૃશ્યત ઇતિ ; તદપિ પર્યાલોચનીયમ્ । તત્રાપ્યન્તઃશરીરમહમાકારમેવ કિમપિ વસ્તુ અહઙ્કારો ગોચયતિ, ન પુનશ્ચાક્ષુષ ઇવ દેહપ્રત્યયઃ સ્થૌલ્યબાલ્યાદિયોગિદેહમાત્રમ્ । અત એવ મમેદં ગૃહમિતિવાત્ મમેદં શરીરમિતિ ભેદપ્રતિભાસો વ્યવહારશ્ચ । ન હ્યસૌ સાક્ષાત્પ્રતીતભેદનિમિત્તઃ પ્રતાયમાનઃ શિલાપુત્રકશીરવ્યપદેશવદૌપચારિકો યુક્ત આશ્રિયિતું મમાત્મેતિવત્ । તત્રાઽત્મશબ્દસ્યાત્મનિ વૃત્તૈરૈકાર્થ્યાદવિવાદાચ્ચ યુક્તં તથાઽશ્રયણમ્ । ન ચૈવમત્ર । અતો દેહવ્યતિરેકિણઃ ચેતનસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાચ્ચત્સંબન્ધિનિ લાક્ષણિકો દેહે ઽહંશબ્દપ્રયોગઃ ।
બાહ્યવિષયેષુ પરસ્પરવિરુદ્ધરૂપપરિમાણસઙ્ખયાસન્નિવેશગ્રહણેન વ્યતિરેકસ્ય સ્ફટત્વાત્ આત્મનિ તાદૃશરૂપાન્તરાગ્રહણેન દેહાભેદપ્રતિભાસભ્રમો ઽવિવેકિનામ્ । ઇતશ્ચ - ઇચ્છાનુવિધાયિસ્વવ્યાપારો ઽયમાત્મા । ઇચ્છયૈવ હિ સઙ્કલ્પયતિ સ્મરત્યભ્યૂહતિ ચ । શરીરમપિ તદિચ્છાનુવિધાયિશયનાસનોત્થાનાદિચેષ્ટમિતિ ભવત્યભેદભ્રમઃ; શુક્તિરજતાદાવિવ । પ્રણિહિતમનસસ્તુ જ્ઞાતૃતયા સિદ્ધ્યન્તમહમાકારમર્થમનવયવમિદમિતિ પરિસ્ફુરતઃ સ્થૂલાદવયવિનઃ શરીરાત્ પૃથગપરોક્ષયન્ત્યેવ ।
ભવન્તિ ચ - જાનામીતિ પ્રત્યયઃ શરીરવિષયો ન ભવતિ ; અર્થાન્તરવિષયો વાયમ્ ; અપ્રકાશમાનતદવયવપ્રતિભાસત્વાત્ ; ય એવંપ્રકારઃ સ તથા, યથાયમિતિ પ્રતિભાસઃ । યચ્છરીરવિષયં, ન તત્
તથા ; યથોભયસં
મતં શરીરજ્ઞાનમ્ । તથા - શરીરમહંપ્રત્યયગોચરો ન ભવતિ, ઇદમિતિ ગૃહ્યમાણત્વાત્, બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્વા, ઘટાદિવદિતિ ।
અથ દેહાત્મવાદમિરાસઃ ઽઅત્ર પ્રતિવિધિઽરિત્યાદિના । અત્ર - દેહસ્યાત્મત્વે, પ્રતિવિધિઃ - પ્રતિવિધાનમ્, બાધકપ્રમાણમ્ । બાધો વા । ઉપન્યસ્યત ઇતિ શેષઃ । ઽપ્રત્યક્ષબાધતઃઽ ઇતિ । ઇદન્ત્વેન ગ્રહણમેવ હસ્તગેહાદેરિવ દેહસ્યાત્મભેદગ્રહલક્ષણં તસ્યાત્મત્વે બાધકમિત્યર્થઃ । એતદેવોપપાદયતિ ઽન ખલુઽ ઇતિ । અહમિદઙ્કારૌ - અહમિદંપ્રત્યયૌ । સ્વાત્મગોચરો ઽહંપ્રત્યયઃ, સ્વાન્યગોચરશ્ચેદંપ્રત્યયઃ એકસ્ય પુંસ એકસ્મિન્નેવાર્થે ન ઘટત ઇત્યર્થઃ । વિવૃણોત્યેતત્ ઽઅહં જાનામીઽત્યાદિના । પ્રત્યગ્વૃત્તિઃ - પ્રત્યગર્થાત્મવિષયિણી । નિષ્કૃષ્ટં - વિલક્ષણમ્ । પરાગ્વૃત્તિઃ આત્માન્યવિષયા । અહઙ્કારગોચરાત્ - અહંપ્રત્યયવિષયાત્ સ્વાત્મનઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । ઽઇતરથેઽતિ । ઇતરથા - અહમિદંપ્રતીત્યોર્વિલક્ષણાર્થવિષયકત્વાભાવે । અયંભાવઃ - અહમિતિ સ્વસ્મૈ ભાસમાનઃ પ્રત્યગર્થઃ સ્વાત્મા । સ્વસ્મા ઇદન્ત્વેનં ભાસમાનશ્ચ પરાગર્થઃ પર ઇતિ સ્વપરવિભાગો હિ અહમિદંબુદ્ધિશબ્દાભ્યામેવ નિરૂપ્યઃ । અર્થવૈલક્ષણ્યાભાવે તયોરયં ન ઘટત ઇતિ । અહમર્થસ્યૈવ ભવત્વાકારાન્તરેણ ભાનમિદન્ત્વેનેત્યત્રાહ ઽનહીઽતિ । પ્રત્યક્ત્વેનાહમિતિ ભાસમાનસ્યૈવ સ્વાત્મનોઃ દણ્ડિત્વેનેદમિતિ ભાનં સ્યાદ્દણ્ડ્યયમિતીત્યર્થઃ ।
નન્વયમહસ્મીત્યાદિપ્રત્યયો ભવત્યેવ સ્વાત્મનિ । સત્યમ્ । તત્રાપપીદંશબ્દેન પરાગ્રૂપધર્મોલ્લેખઃ । આત્મસ્વરૂપસ્યોલ્લેખો ઽહમિતિ । તથા ચ પ્રત્યગ્વૃત્તિરહઙ્કારઃ, પરાગ્વૃત્તિરિદઙ્કાર ઇતિ વ્યવસ્થાયાં નાનુપપત્તિરિતિ હાર્દમ્ ।
નનુ મમેદં વપુરિતિ મમાયમાત્મેતિવત્સ્યાદિત્યરુચેરાહ ઽઅન્યેચ્ચેઽ તિ । હેત્વન્તરં ચ દેહસ્યાનાત્મત્વે ઽસ્તીતિ યાવત્ । તદેવાહ ઽનિયમિતેઽ તિ । નિવારિતબહિરિન્દ્રિયપ્રવૃત્તેર્માનસમહમિતિ સ્વાત્માનુસન્ધાનં ન દેહગોચરમ્, કરચરણાદ્ય

વિષયકત્વાત્ । અવયવિનઃ સ્થૂલમ્ ગ્રહણે કતિપયતદવયવભાનસ્યાવર્જનીયત્વાદિતિ ભાવઃ । અવહિતમનસઃ - આત્મગ્રહણેદંપરમનસઃ । અવયતઃ - જાનતઃ । સ્થવીયાન્ - અતિશયેન સ્થૂલઃ । પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યાવયવસમવેત ઇતિ વિવક્ષિતમ્ । અવયવિગ્રહમસ્ય તદવયવગોચરત્વમિતિ નિયમસ્ય ત્ર્યણુકગ્રહણે ઽનૈકાન્ત્યં વારયતિ ઽવાતાયનેઽતિ । જાલરન્ધ્રપ્રવિષ્ટરવિકરગ્રાહ્યનિરવયવત્ર્યણુકાતિરેકેણ તદવયવાવયવપરમાણુકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાદિત્યર્થઃ । ત્રસરેણોર્નિરવયવત્વાન્ન તદ્ગ્રૂહણે નિરુક્તનિયમસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । પરમાણુકલ્પનામુપગમ્યાપ્યાહ ઽપ્રત્યક્ષેઽતિ । પ્રત્યક્ષયોગ્યા અવયવા યસ્ય, તસ્યાવયવિનઃ અવયવભાનવ્યાપ્યભાનવત્ત્વનિયમાન્ન ત્ર્યણુકપ્રત્યક્ષે વ્યભિચારઃ । તદવયવસ્યાતીન્દ્રિયત્વાદિતિ ભાવઃ । ઽન ચાવયવિનીઽતિ । બાહ્યેન્દ્રિયજપ્રત્યક્ષ એવાવયવિભાનનિયતત્વમવયવભાનસ્યેતિ કલ્પનં સ્વોપ્તેક્ષણમાત્રમ્ । અવયવિપ્રત્યક્ષત્વવ્યાપકત્વસ્યાવયવભાને સ્વીકારે બાધકોપલમ્ભો હિ બાહ્યતત્પ્રત્યક્ષમાત્રવિષયકતયા નિયમસઙ્કોચે માનમ્ । તદભાવાદિતિ ભાવઃ । નનુ મનસા કેવલમવયવિ ગૃહ્યતે વિનાવયવમિત્યત એવ નિયમઃ સઙ્કોચનીય ઇતિ ચેત્તત્રાહ ઽઅન્તકરણસ્યેઽતિ । અદ્વારીકૃતબહિરિન્દ્રિયસ્ય મનસઃ કેવલે ઽવયવવિશેષ્ટ વા શરીરાદૌ બાહ્યાર્થે ગ્રહણપ્રવૃત્તેરસંભવાચ્ચેત્યર્થઃ । બાહ્યાર્થે સ્વાન્તસ્યાસ્વાતન્ત્ર્યમિતિ હિ તાર્કિકાઃ । અતો ન મનસા શરીરસ્ય ગ્રહણં ઘટેત કેવલેન । ચૈતન્યવત્ત્વેન તસ્યાબાહ્યત્વાન્મનસા ગ્રહણં બવેદ્વિનાવયવેનેતિ તુ ન કલ્પનીયમ્ । તચ્ચૈતન્ય એવ વિગાનાદિતિ ભાવઃ । નિરુક્તનિયમસ્ય વાયુસ્પાર્શને ઽનૈકાન્ત્યં પરિહરતિ ઽવાયોસ્તુઽ ઇતિ । રૂપાદિમદવયવિપ્રત્યક્ષસ્ય તદવયવગોચરત્વમિતિ નિયમે નૈવ દોષઃ નીરૂપત્વાદ્વાયોઃ સ્પર્શવત્ત્વમાત્રેણ તસ્ય સ્પાર્શનોપગમે ઽપીતિ ભાવઃ । વસ્તુતઃ વાયુસ્પાર્શનસ્યાપિ તદવયવગોચરત્વમિત્યાહ ઽતત્રાપીઽતિ । અવયવિસન્નિકર્ષે તદવયવસન્નિકર્ષસ્યાવર્જનીયત્વાદ્યોગ્યસન્નિકૃષ્ટાવયવભાનસ્યાવયવિભાનનિયતત્વેનાવયવવિપ્રત્યક્ષસ્ય તદવયવગોચરત્વમિતિ નિયમે ઽપિ ન વાયુસ્પાર્શને
વ્યભિચારઃ । તત્ર તદવયવસ્યાપિ ભાનાત્, ઘટસ્પાર્શન ઇવ ઘટાવયવસ્યેતિ ભાવઃ । દેહાત્મત્વસાધિકાં પ્રત્યક્ષપ્રતીતં ઽયત્તુંઽ ઇત્યાદિનાનૂદ્ય સમાધત્તે ઽતદપીઽત્યાદિના । શરીરાન્તર્વર્તમાનમહમાકારમ્ - અહન્તાલક્ષણં
પ્રત્યગાત્માનમેવાહંપ્રત્યયો વિષયીકરોતિ । સ્થૂલો ઽહં જાનામીત્યહંપ્રત્યયો દેહદ્વારા સ્થૌલ્યાન્વિતાન્તરાત્મગોચર એવેતિ ભાવઃ । માનસે પ્રત્યયે દેહભાનં તૂપનયમર્યાદયા । સ્થૂલો ઽહં જાનામીતિ વ્યવહારે ઽપિ શરીરવાચી સ્થૂલશબ્દસ્તત્સબન્ધિન્યન્તરાત્મન્યૌપચારિકઃ । સિદ્ધાન્તે તુ મુખ્ય એવ । શરીરસ્ય ચેતનં પ્રત્યપૃથક્સિદ્ધપ્રકારત્વાત્, અપૃથક્સિદ્ધપ્રકારવાચિનાં ચ નિષ્કર્ષકભિન્નાનાં શબ્દાનાં ધર્મિણિ મુખ્યવૃત્તેરુપગમાત્ । અભ્રાન્તીયપ્રત્યયવ્યવહારયોરિત્થં ગતિર્નિરૂપિતા । સમાનાધિકરણપ્રત્યયસ્ય દેહવદાત્મગોચરત્વે વ્યધિકરણપ્રત્યયવ્યપદેશાનુગ્રહો ઽપ્યસ્તીત્યાહ ઽઅત એવેઽતિ । મમેદં શરીરમિતિ ભેદવ્યપદેશસ્ય શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિતિવદૌપચારિકત્વમસ્ત્વિત્યાશઙ્કાં વ્યુદસ્યતિ ઽન હ્યસાઽવિતિ । પ્રતાયમાનઃ - પ્રતન્યમાનઃ વિસ્તાર્યમાણઃ । પ્રચુરં પ્રયુજ્યમાનો લોકેનેતિ યાવત્ । પ્રચુરવ્યપદેશસ્યૌપચારિકત્વકલ્પના ન સાધીયસીતિ ભાવઃ । ઽમમાયમાત્મેઽત્યસ્ય તુ મતદ્વયે ઽપિ ઔપચારિકત્વમગત્યા વાચ્યમેવેત્યાહ ઽતત્રેઽતિ । ઐકાર્થ્યાત્ - અહમાત્મશબ્દયોરભિન્નાર્થકત્વાત્ । અવિવાદાચ્ચ - અહમર્થાત્મનૌરૈક્યે વિવાદાભાવાચ્ચ । ઽન ચૈવમત્રેઽતિ । શરીરાહંશબ્દયોરૈકાર્થ્યાસિદ્ધેસ્તદર્થૈક્યે વિવાદાચ્ચ ઽમમેદં શરીરંઽમિતિ નોપચરિતાર્થં કલ્પ્યમ્ । કિન્તુ ઽમમેદં ગૃહઽમિતિવન્મુખ્યાર્થમેવ સ્વીકાર્યમિતિ ભાવઃ । દેહે ચાહંશબ્દ ઔપચારિક ઇત્યાહ ઽઅતઽ ઇતિ । અહં ગચ્છામીત્યાદાવહંશબ્દ આત્મવતિ દેહે લાક્ષણિક ઇતિ યાવત્ । દેહાત્મભ્રમવતાં તુ શક્તિભ્રમમૂલસ્તથા પ્રયોગ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
એવં તર્કબલાદહં જાનામીતિ માનસપ્રત્યક્ષસ્ય સાવયવદેહવ્યતિરિક્તાત્મપરત્વં વ્યવસ્થાપિતમ્ । એવં દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ભાને સતિ કથં દેહાભેદભ્રમ ઉદેતીત્યત્રાહ ઽબાહ્યેઽતિ । સન્નિવેશઃ - આકૃતિઃ - અવયવ - સંસ્થાનમ્ । સ્ફુટત્વાદિત્ય
સ્યાનન્તરમભેદભ્રમસ્યાનુદયે ઽપીતિ શેષઃ । દેહાભેદપ્રતિભાસશ્ચાસૌ ભ્રમશ્ચેતિ કર્મધારયઃ । ભેદકાકારાગ્રહાદભેદભ્રમો દેહાત્મનોરવિવેકિનાં ભેદકાકારગ્રહરહિતાનામિત્યર્થઃ । અયમાશયઃ - યદ્યપિ દેહતો વિભિન્નપરિમાણ આત્મા । અથાપિ તત્પરિમાણં ન પ્રત્યક્ષમ્ । જ્ઞાનસુખાદિ પ્રત્યક્ષમપિ ન યાવદ્દેહે તદસંભવગ્રહઃ, તાવત્તન્નભેદકમ્ । રૂપાદ્યપ્યેવમાત્મનિ તદસંભવગ્રહમન્તરા ન ભેદકમ્ ।સઙ્ખ્યાદિસ્તુ સાધારમત્વાન્ન ભેદક ઇતિ । બાધકસ્ય ભેદકકારગ્રહસ્યાભાવમુપપાદ્ય ઐક્યભ્રમે સાધકં સાદૃશ્યજ્ઞાનં ચોપપાદયતિ ઇતશ્ચે તિ । આત્મેચ્છાનુવિધાયિસ્વવ્યાપારકત્વં દેહસ્યાત્મના તૌલ્યમિત્યર્થઃ । અભ્યૂહ તિ ઇતિ ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વેતિ વાચ્ય સિતિ વાર્તિકેણ વૈકલ્પિકં પરસ્મૈપદમ્ । અભ્યૂહનમ્-વિતર્કણમુત્પ્રેક્ષણં વા । સમાનધર્મદર્શનાત્પ્રસક્તસ્યૈક્યભ્રમસ્ય ભેદકાકારદર્શનતો નિવૃત્તિં દર્શયતિ પ્રણિહિતે તિ । પ્રણિધાનમ્-અવધાનમ્ । જ્ઞાતૃતયા સિદ્ધ્યન્તં-જ્ઞાતૃત્વૈકાકારેણ પ્રકાશમાનમ્ । અનવયવમ્-નિરવયવમ્ । આત્મા હિ મનોગોચરઃ, સ ચેત્ સાવયવઃ, તથા ગૃહ્યતે । ન ચ તથા ગૃહ્યતે । કિન્તુ જ્ઞાતૃત્વૈકાકારઃ । અતો નિરવયવઃ । એકરૂપતયાનવયવતયા ગ્રહ એવ ચ ભેદકાકારગ્રહઃ । અવહિતમનસો નિરુક્તપરામર્શવતશ્ચ મનસા દેહવૈલક્ષણ્યેનાત્મનઃ પ્રત્યક્ષં ભવત્યેવેતિ ભાવઃ । પ્રણિહિતેતિવાક્યં યોગિપ્રત્યક્ષવિષયતયાપિ યોજયિતું શક્યતે । એવમહં જાનામીતિ પ્રત્યક્ષસ્ય દેહાતિરિક્તાત્મવિષયત્વં તર્કબલેન વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
ઇદમેવ પ્રયોગારૂઢં પ્રદર્શયતિ ભવન્તિ ચે તિ । પ્રયોગા ઇતિ શેષઃ । પ્રથમપ્રયોગે શરીરવિષયકત્વાભાવઃ, અનન્તરપ્રયોગે શરીરાતિરિક્તવિષયકત્વં ચાહં જાનામીત્યપરોક્ષસ્ય પ્રદિદર્શયિષિતમ્ । ઉભયત્રાપિ હેતુરેક એવ શરીરાવયવાવિષયકપ્રતિભાસત્વરૂપઃ । અન્વય્યુદાહરણમુભયત્ર ય એવમ્ ઇતિ । અયમિતિ પ્રતિભાસઃ-ઘટો ઽયમિત્યાદિપ્રતિભાસઃ । આદ્યે વ્યતિરેક્યુદાહરણ યચ્છરીરે ત્યાદિના પ્રદર્શ્યતે । પ્રત્યક્ષપક્ષકમુક્ત્વા શરીરપક્ષકમન્વયિનમાહ તથા-શરીરમ્ ઇતિ । ઇદમિતિ
ગૃહ્યમાણત્વં-બાહ્યત્વેન ગૃહ્યમાણત્વમ્ । બાહ્યત્વમિતિ ફલિતો હેતુઃ ।
કિં ચ- અપરાર્થં સ્વમાત્માનમાત્માર્થે ઽન્યચ્ચ જાનતઃ ।
સઙ્ઘાતત્વાત્ પરાર્થે ઽસ્મિન્ દેહે કથમિવાત્મધીઃ

સર્વસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરભોગ્યવર્ગસ્ય શબ્દસુખાદેરાત્માર્થતાં, ભોક્તુશ્ચાત્મનો ઽનન્યાર્થતાં, સર્વસ્ય શેષિતાં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રતિપદ્યામહે । ન ચ શરીરમનન્યાર્થમ્ ;સઙ્ઘાતત્વાત્ । સઙ્ઘાતા હિ સર્વે પરાર્થા દૃષ્ટાઃ શયનાસનરથાદયઃ ।
ન ચ સઙ્ઘાતાઃ સંહતશરીરાદ્યર્થા દૃશ્યન્ત ઇત્યાત્મનો ઽપિ સંહતત્વમાપદ્યત ઇતિ વાચ્યમ્ । તથા સતિ તસ્યાપિ પરાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અપરાર્થશ્ચાયમાત્મા પ્રત્યક્ષતઃ પ્રકાશત ઇત્યુક્તમ્ । યોગ્યાનુપલમ્ભબાધિતં ચાત્મનિ સઙ્ઘાતત્વમ્ ।સઙ્ઘાતાન્તરાર્થત્વે ચ તસ્યાપિ તથા, તતો ઽન્યસ્યાપિ તથેતિ ન વ્યવતિષ્ઠેત । ન ચ વ્યવસ્થાયાં સત્યામવ્યવસ્થા યુક્તા । ન ચ સઙ્ઘાતસ્ય પરાર્થત્વે પરસ્ય સંહતત્વમપિ પ્રયોજકમ્ ; ભોક્તૃતયૈવાત્મનઃ સ્વાર્થસઙ્ઘાતં પ્રતિ પરત્વોપપત્તેઃ । વ્યાપ્ત્યનુપયોગિનો ઽપિ દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટધર્મમાત્રસ્યાનુરોધેનાનુમાનમિચ્છતઃ સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
શરીરપક્ષકાનાત્મત્વસાધકપ્રયોગે તૃતીયં સઙ્ઘાતત્વરૂપં હેતુમુપક્ષિપતિ કિં ચે તિ । અપરાર્થમ્ ઇતિ । અપરાર્થં-સ્વપ્રધાનમ્, સ્વમાત્માનમ્-અહમર્થભૂતમાત્માનમ્, આત્માર્થે-ભોક્તૃભૂતાહમર્થાત્માર્થે, અન્યચ્ચ-પરાગર્થજાતં ચ, જાનતઃ-વિદતઃ, સઙ્ઘાતત્વાત્-અવયવસન્નિવેશવત્ત્વાત્, પરાર્થે-સ્વભિન્નભોક્તૃભોગાર્થે, દેહે ઽસ્મિન્, આત્મબુદ્ધિઃ કથં જાયેતેતિ શ્લોકાર્થઃ ॥ અત્રાયં પ્રયોગઃ-દેહો નાત્મા પરાર્થત્વાદ્રથાદિવત્ । ન ચ સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ । સઙ્ઘાતત્વાદ્દેહસ્ય પારાર્થ્યસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ

આત્મત્વાપરાર્થત્વયોઃ પરાર્થત્વાનાત્મત્વયોશ્ચ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવં શ્લોકે પૂર્વાર્ધોક્તં વિવૃણોતિ સર્વસ્યે તિ । આત્માર્થતામ્-ભોક્ત્રાત્મ-ભોગફલસાધનતામ્ । અનન્યાર્થતયા ફલિતં સર્વસ્ય શેષિતામ્ ઇતિ । સર્વસ્ય ભોગ્યસ્ય ભોક્તૃત્વેન
સ્વામિતાં પ્રધાનતામિત્યર્થઃ । શરીરસ્યાત્મત્વવ્યાપિકામનન્યાર્થતાં વારયતિ નચ શરીરમ્ ઇતિ । સઙ્ઘાતત્વસ્ય પારાર્થ્યેનાવિનાભાવગ્રહસ્થલમુદાહરતિ સઙ્ઘાતા હી તિ । પરાર્થાઃ-ભોક્તપરભોગાર્થઃ । સઙ્ઘાતપરસ્ય સંહતત્વદૃષ્ટેઃ શરીરપરત્વેનાનુમિતસ્યાઽત્મનો ઽપિ સઙ્ઘાતત્વં સ્યાદિત્યાશઙ્કામનૂદ્ય પ્રતિક્ષિપતિ ન ચ સઙ્ગાતા ઇતિ । તથા સતિ તિ । આત્મા સઙ્ઘાતરૂપં સંહતપરત્વાદિત્યનુમાને પ્રતિતર્કો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ આત્મા યદિ સઙ્ગાતઃ સ્યાત્તર્હિપરાર્થઃ સ્યાદિતિ । આત્મા ન સઙ્ઘાતઃ અપરાર્થત્વાદિતિ પ્રત્યનુમાનં વા । સઙ્ઘાતદેહપરત્વેનાનુમિતસ્યાઽત્મનઃ સઙ્ઘાતરૂપત્વે પ્રત્યક્ષબાધમપ્યાહ યોગ્યાનુપલમ્ભે તિ । યદ્વા અનુમાનબલાત્પ્રસક્તમપિ સઙ્ઘાતત્વમાત્મનઃ પ્રમાણાન્તરવિષયીકારતો નિવર્ત્સ્યતીત્યાહ યોગ્યાનુપલમ્ભે તિ । શરીરં સંહતપરાર્થમ્, સઙ્ઘાતત્વાત્ ખટ્વાદિવદિત્યત્ર શરીરભિન્નત્વમુપાધિશ્ચ । ન ચ પક્ષભિન્નત્વસ્યોપાધિત્વે ઽનુમાનવિલોપપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ । યત્ર પક્ષે સાધ્યાભાવઃ પ્રમાણાન્તરેણ નિશ્ચિતઃ તત્ર વહ્નેરનુષ્ણત્વાનુમાન ઇવ પક્ષભિન્નત્વસ્યોપાધિત્વસંભવાત્ । પ્રકૃતે ઽપિ શરીરાત્મવાદિનાં તદતિરિક્તાત્મવાદિનાં વા સંહતપરાર્થત્વાભાવ એવોપેયતે શરીરસ્યેતિ તદ્ભિન્નત્વસ્યોપાધિત્વે ન દોષ ઇત્યભિમતમ્ । સઙ્ઘાતત્વસ્ય સંહતપરાર્થત્વેન ન વ્યાપ્તિઃ । અનવસ્થાપાદકત્વાદિત્યાહ સઙ્ઘાતાન્તરે તિ । તસ્યાપિ-સાધ્યઘટકસ્યાપિ સઙ્ઘાતસ્ય, તથા- સઙ્ઘાતાન્તરાર્થત્વમ્ । તતો ઽન્યસ્યાપિ-સાધ્યઘટકસઙ્ગાતાનુમિતસ્ય । સઙ્ઘાતાન્તરસ્યાપિ, તથા-સઙ્ઘાતાન્તરાર્થત્વમ્ । ન ચ વ્યવસ્થાયામ્ ઇતિ । સઙ્ઘાતત્વસ્ય પરાર્થત્વેન વ્યાપ્તૌ ઇષ્યમાણાયાં વ્યવસ્થાયાં સંભવત્યાં સંહતપરાર્થત્વેન તસ્ય વ્યાપ્તેરાશ્રયણમનવસ્થાપ્રયોજકત્વાન્ન યુક્તમિતિ ભાવઃ । નનુ ભૂયઃસહચારદર્શનાધીનો હિ વ્યાપ્તિગ્રહઃ । સ ચ સંહતપરાર્થત્વેનૈવ સઙ્ઘાતત્વસ્ય ભવેત્, ખટ્વાદૌ તથા દર્શનાદિત્યત આહ ન ચ સઙ્ઘાતસ્યે તિ । પરસ્ય સંહતત્વમન્તરૈવ સઙ્ઘાતપ્રયોજ્યનિયતભોગરૂપાતિશયભાક્ત્વેન તં પ્રતિ શેષિત્વલક્ષણં પરત્વં -પ્રાધાન્યં સંભવતીતિ પરાર્થત્વનિયમસ્ય સઙ્ગાત ઉપપત્તેઃ સપક્ષદૃષ્ટમપિ પરસ્ય સંહતત્વં નાવિનાભાવગ્રહોપયોગિ
। સંહતપરાર્થત્વે સાધ્યે સઙ્ઘાતત્વહેતોરપ્રયોજકત્વમિતિ ચ ભાવઃ । સપક્ષે દર્શનમાત્રેણ વ્યાપ્ત્યનુપયોગિ-સર્વઘર્મોપરાગેણ સાધ્યસ્ય પક્ષે ઽનુમાને ઽનુમાનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગશ્વેત્યાહ વ્યાપ્ત્યનુપયોગિનો ઽપી તિ । પક્ષે પર્વતે સપક્ષદૃષ્ટમહાનસીયત્વકારીષત્વાદ્યુપરક્તહ્નેરનુમાને ઽપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ । ધર્મમાત્રસ્યકૃત્સ્નસ્ય ધર્મસ્ય । અનુરોધેન-વ્યાપકતાવચ્છેદકકોટિઘટનેન । અનુમાનમ્-પક્ષે તાવદાકારોપરક્તસાધ્યાનુમાનમ્ । સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ- અનુમાનમાત્રપ્રામાણ્યવિલોપપ્રસઙ્ગઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । એવમહં જાનામીત્યાદેરહંપ્રત્યયસ્ય પ્રત્યક્ષરૂપસ્ય દેહાતિરિક્તવિષયત્વં વ્યવસ્થાપિતં તર્કેણ । તથા ચાહંપ્રત્યય એવ દેહભેદપ્રત્યયરૂપ ઇતીદઙ્કારગોચરે દેહે આત્મભેદો ઽપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇત્યવર્ણિ ।
અસ્ફુટત્વે ઽપિ ભેદસ્ય શરીરે તદસંભવાત્ ।
તદ્ગુણાન્તરવૈધર્ભ્યાદપિ જ્ઞાનં ન તદ્ગુણઃ

સર્વ એવ કાર્યદ્રવ્યગતવિશેષગુણઃ કારણગુણપૂર્વક ઇતિ કથમતત્પૂર્વકઃ શરીરે ચૈતન્યગુણઃ સંભવેત્? ।
યત્તુ બાર્હસ્પત્ય વચનમ્ - પૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરિતિ તત્ત્વાનિ, તેભ્યશ્ચૈતન્યમ્, કિણ્વાદિભ્યો મદશક્તિવત્ ઇતિ; તદનુપપન્નમ્ । શક્તેરવિશેષગુણત્વેન તથોપપત્તેઃ । સર્વદ્રવ્યેષુ તત્તત્કાર્યસમધિગભ્યઃ તત્પ્રતિયોગી શક્તયાખ્યો ગુણઃ સાધારણઃ । નૈવં ચૈતન્યમ્, દેહૈકગુણત્વાભ્યુપગમાત્ । કાર્યત્વે સત્યેકવિધપ્રત્યક્ષસિદ્ધતયા ચ વિશેષગુણત્વાત્ । દ્રવ્યાન્તરસંયોગસમાસાદિતમદશક્તિભિરકાર્યભૂતૈઃ પરમાણુભિર્નિજગુણપુરસ્કારેણ સ્વકાર્યદ્રવ્યેષુ મદશક્તયુત્પાદો ઽપિ નાનુપપન્નઃ । તામ્બૂલરાગસ્તુ પૂર્વદ્રવ્યાવયવવિભાગાનન્તરં દ્રવ્યાન્તરસંયોગજનિતરક્તિમગુણૈઃ કારણૈઃ ક્રિયતે । દૃશ્યતે હિ તત્રાવયવેષ્વપિ પ્રત્યેકં રક્તિમગુણઃ । નચ શરીરાવયવેષુ પ્રત્યેકં ચૈતન્યગુણઃ પ્રજ્ઞાયતે પ્રતિજ્ઞાયતે વા । તદુપગમે ચ એકશરીર એવાનેકચેતનાપાતાદઙ્ગાઙ્ગિત્વાભાવઃ, પ્રતિસન્ધાનવ્યવહારલોપશ્ચ
; દેવદત્તદૃષ્ટ ઇવ યજ્ઞદત્તાદેઃ ।
યત્તુ- અકારણગુણપૂર્વકં ચિત્રરૂપં પટે ઇતિ ; તન્ન । નાનારૂપતા હિ ચિત્રતા । સા ચ નાનારૂપૈઃ તન્તુભિઃ ક્રિયત ઇતિ કિમનુપપન્નમિતિ । પ્રત્યેકમવિદ્યમાનમપિ તચ્ચિત્રરૂપં તન્તુષુ સંહતેષુ દૃશ્યત એવ ચિત્રા ઇમે તન્તવ ઇતિ ।સંભૂય ચ તેષાં પટારમ્ભકત્વમ્ । એવં તત્કારણેષ્વપિ તદિતિ ન ક્વચિવ્દ્યભિચારઃ । ન ચૈકરૂપનિયમાભાવેનાવયવિનો ઽચાક્ષુષત્વમ્ ; મહચ્વૈકાર્થસમવાયિના રૂપવત્ત્વેનૈવ ચાક્ષુષત્વસિદ્ધેઃ । અસ્તુ વા ચિત્રં નામૈકો રૂપવિશેષઃ । સ તુ રૂપૈરેવ કારણગતૈર્નાનાવિધૈરારભ્યત ઇતિ દૃષ્ટમ્ । ન ચૈવમવયવવર્તિભિરેવ ચૈતન્યૈરવયવિનિ શરીરે ચૈતન્યવિશેષારમ્ભઃ । ચિતિતન્માત્રસ્યૈવ તેષ્વસંભવાત્ । અતો ન દેહગુણઃ ચૈતન્યમ્ । એતેન સુખાદયો ઽપિ શરીરગુણાઃ પ્રત્યુક્તાઃ ।
અપિ ચ દૃઢ એવ શરીરે વિરોધિગુણાપાતમન્તરેણ કુસુમવિલેપનગન્ધ ઇવ નિવર્તમાનઃ ચૈતન્યસુખાદિર્ન તદ્ગુણો ભવિતુમર્હતિ । ન ખલુ તદ્વિશેષગુણા રૂપાદયસ્તથા નિવર્તન્તે । આત્મનઃ પરેષાં ચ શરીરગુણાઃ પ્રત્યક્ષયોગ્યાઃ, બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યાશ્ચ; ન ચ તથા જ્ઞાનાદિરિતિ નાસો તદ્ગુણઃ ।
અથ દેહ આત્મભેદસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ તસ્યાનાત્મત્વમચેતનત્વલક્ષણમનુ- માનાત્ સેત્સ્યતીત્યાહ અસ્ફુટત્વે ઽપી તિ । યદ્વા-નનુ સઙ્ઘાતરૂપો ઽપિ દેહ એવાત્મોપેયતે લાઘવાત્ । દેહભિન્નસઙ્ઘાતત્વમેવ ભવતુ પરાર્થત્વવ્યાપ્યમિત્યત્રાહ અસ્ફુટત્વે તિ । પ્રથમાવતરણિકાયાં ભેદસ્યાઽત્મભેદસ્ય શરીરે ઽસ્ફુટત્વે-અપ્રત્યક્ષત્વે ઽપીત્યર્થઃ । દ્વિતીયસ્યાં ચ પરાર્થત્વેન શરીર આત્મભેદસ્યાપ્રસિદ્ધત્વે ઽપીત્યર્થઃ । તદસંભવાત્ - તસ્મિન્-શરીરે અસંભવઃ-ઉદયાયોગઃ તદસંભવઃ તસ્માત્ । યદ્વા શરીર ઇતિ મધ્યમણિન્યાયેનોભયાન્વયિ । તદસંભવાત્-જ્ઞાનસ્યાસંભવાદિત્યર્થઃ । અત્ર ચ તચ્છબ્દયોરવૈરૂપ્યં સહ્યમ્ । તદ્ગુણાન્તરે ત્યત્ર તદ્રુણ ઇત્યત્ર ચ તચ્છબ્દેન શરીરસ્ય
પરામર્શનીયત્વાત્ । શરીરે જ્ઞાનગુણસ્યોત્પત્તેરયોગાચ્છરીરવિશેષગુણાન્તરવૈધર્મ્યાચ્ચ ન જ્ઞાનં શરીરવિશેષગુણ ઇતિ કારિકાર્થઃ

શરીરે જ્ઞાનસ્યાસંભવં તાવદુપપાદયતિ સર્વ એવે તિ । કારણગુણપૂર્વકઃ-સ્વસજાતીયસ્વાશ્રયસમવાયિસમવેતગુણાસમવાયિહેતુકઃ । સંભવે દિતિ । શરીરાવયવેષુ જ્ઞાનસ્યાભાવાત્, ભાવે વા એકસ્મિન્નેવ દેહે ઽનેકચેતનપ્રસઙ્ગાત્ ન કારણગુણપૂર્વકં શરીરે ચૈતન્યં ભવેત્ । વિશેષગુણત્વાદકારણગુણપૂર્વકત્વમપિ દેહે જ્ઞાનસ્યાસંભવીતિ ભાવઃ । શક્તે રિતિ । સામાન્યગુણત્વેન શક્તેરકારણગુણપૂર્વકત્વમુપપદ્યતે । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિત્વાચ્ચ સામાન્યગુણત્વમ્ । દૃશ્યતત્તત્કાર્યેણાનુમેયઃ તત્પ્રતિ- યોગી- તત્તત્કાર્યેણ નિરૂપ્યસ્વરૂપઃ પ્રયોજકત્વેન શક્તયાખ્યો ગુણઃ સર્વસ્મિન્નપિ દ્રવ્યે તત્તત્કાર્યપ્રતિનિયતો ઽસ્તીતિ ચ શક્ત્યઃ સર્વભાવાનામચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ ઇતિ પુરાણરત્નવચનતો ઽવગમ્યત ઇતિ ભાવઃ । નૈવમ્ ઇતિ । નૈવં-ન સામાન્યગુણો જ્ઞાનમ્ । કિન્તુ શરીર એવોપગમાદ્વિશેષગુણઃ । દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તિગુણત્વં ચ તત્ત્વમ્ । સિદ્ધાન્તપ્રક્રિયયેદમ્ । સિદ્ધાન્તે પરત્વાદિ ચ ન ગુણાન્તરમ્ । ક્ષણસંબન્ધાધિક્યાદિનૈવ
પરત્વાદિવ્યવહારનિર્વાહાદિતિ ભાવઃ । વૈશેષિકપ્રક્રિયયાપ્યાહ કાર્યત્વેસતી તિ । જ્ઞાનં વિશેષગુણઃ કાર્યત્વે સતિ એકવિધપ્રત્યક્ષવિષયત્વાદ્રૂપાદિવત્ । સઙ્ખ્યાદેર્દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્તત્ર વ્યભિચારવારણાય એકવિધેતિ પ્રત્યક્ષવિશેષણમ્ । પ્રભાભિત્તિસંયોગે વ્યભિચારવારણાય એકવિધપ્રત્યક્ષવિષયજાતિમત્ત્વં વક્તવ્યમ્ । સંયોગત્વજાતેર્દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાન્ન દોષઃ । આત્મનો માનસપ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્તત્ર વ્યભિચારવારણાય કાર્યત્વે સતીતિ । એવમપિ પ્રભાત્વજાતિસ્વીકારે પ્રભાયાં, વાયોઃ સ્પાર્શનોપગમે વા વાયૌ વ્યભિચારવારણાય એકવિધપ્રત્યક્ષગ્રાહ્યજાતીયગુણત્વાદિતિ વક્તવ્યમ્ । ગુણત્વપ્રવેશે ચ કાર્યત્વે સતીતિ ચિન્ત્યપ્રયોજનમિતિ બોધ્યમ્ । વિશેષગુણલક્ષણે ચ જ્ઞાનાદિભિન્નત્વં ન દાતું શક્યં જ્ઞાનાદેર્વિશેષગુણત્વે પ્રામાણિકે સતીતિ ચ ભાવઃ । સઙ્ઘાતવિશેષાવયવિવાદે તુ અવયવેષુ ચૈતન્યાભાવાદેવ દેહસ્ય
ચૈતન્યં ન સંભવતીતિ ચાનુસન્ધેયમત્ર । નનુ રસવિશેષો ગન્ધવિશેષો વા માદકો મદશબ્દવાચ્યઃ । સ ચ વિશેષગુણો ન કારણગુણપૂર્વક ઇતિ કાર્યદ્રવ્યવિસેષગુણસ્ય કારણગુણપૂર્વકત્વનિયમો દુર્વચ ઇત્યત્રાઽહ દ્રવ્યાદીના મીતિ । કિણ્વાદીનાં સમ્મર્દનાદિનાવ્દ્યણુકપર્યન્તનાશે સ્વતન્ત્રૈઃ પરમાણુભિર્દ્રવ્યાન્તરાવયવસંશ્લેષજનિતમદૈરારબ્ધે સુરાદ્રવ્યે કારણગુણપૂર્વક એવ ગુણ ઇતિ ભાવઃ । અથ તામ્બૂલરસરાગે ઽનૈકાન્ત્યમુક્તનિયમસ્ય પરિહરતિ તામ્બૂલે તિ । સ્પષ્ટોર્ઽથઃ । ન ચ શરીરે તિ । પ્રજ્ઞાયતે-ઉપલભ્યતે । પ્રતિજ્ઞાયતે-સાધ્યતે । દેહાવયવેષુ ચૈતન્યે સાધકાભાવમુક્ત્વા બાધકમપ્યાહ તદુપગમ ઇતિ । અઙ્ગાઙ્ગિત્વાભાવઃ - નિયામ્યનિયામકભાવલક્ષણગુણપ્રધાનભાવાભાવઃ । એકચેતનનિયામ્યત્વે હિ શરીરાવયવાનાં વ્યવહારાવિસંવાદો ઘટતે । તેષામેવ ચેતનત્વે તુ પરસ્પરાનિયમ્યતયા પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞતયા ચ વ્યવહારવિસંવાદઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ભાવઃ । પ્રતિસન્ધાને તિ । યમદ્રાક્ષં તં સ્પૃશામીત્યાદિપ્રતિસન્ધાનસ્ય તન્મૂલવ્યવહારસ્ય ચ વિલોપઃ પ્રસજ્યતે । અવયવચૈતન્યે દ્રષ્ટુઃ સ્પ્રષ્ટુશ્ચાન્યાન્યત્વાદિતિ ભાવઃ । અનિષ્ટાપત્તિરિષ્ટહાનિશ્ચાત્રોક્તે પદદ્વયેન । નાનારૂપતા-વિભિન્નજાતીયરૂપસમવીયિતા । વિજાતીયરૂપેષુ તન્તુષુ સંહતેષુ ચિત્રપ્રતીતિમાહ પ્રત્યેકમ્ ઇતિ । એવમ્ ઇતિ । તત્કારણેષ્વપિ-ચિત્રપટકારણેષુ તન્તુષ્વપિ । તત્-ચિત્રં રૂપમ્ । એકરૂપનિયમાભાવેને તિ । અવ્યાપ્યવૃત્તિનાનારૂપવતિચિત્રપટે વ્યાપ્યવૃત્ત્યેકરૂપાભાવેનેત્યર્થઃ । મહત્ત્વૈકાર્થે તિ । લૌકિકવિષયતયા દ્રવ્યચાક્ષુષે સામાનાધિકરણ્યેન મહત્ત્વવિશિષ્ટોદ્ભૂતરૂપસ્ય સમવાયેન હેતુત્વસંભવે હેતુતાવચ્છેદકકોટૌ વ્યાપ્યવૃત્તિત્વવિશેષણે પ્રયોજનાભાવઃ । તથા ચ ચિત્રપટસ્ય ન ચાક્ષુષત્વાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ । રૂપસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમે ઽપ્યાહ- અસ્તુ વે તિ । ન ચૈવમ્ ઇતિ । તન્તુગતવિવિધરૂપૈઃ પટે ચિત્રરૂપારમ્ભવદવયવગતૈરનુદ્ભૂતચૈતન્યૈર્દેહે ઉદ્ભૂતચૈતન્યારમ્ભો ઽસ્ત્વિતિ ચ ન શઙ્ક્યમ્ । ચિતિતન્માત્રસ્યૈવ-ચૈતન્યસામાન્યસ્યૈવ માનાભાવેન દેહાવયવેષ્વસંભવાત્ । શરીરસ્ય ચૈતન્યેતદવયવેષુ ચૈતન્યકલ્પના, તત્કલ્પ
નાયામેવ શરીરે ચૈતન્યસિદ્ધિરિત્યન્યો ઽન્યસંશ્રયાશ્ચેતિ ભાવઃ । એતેને તિ । જ્ઞાનસ્યેવ સુખાદેરપિ વિશેષગુણસ્ય ન શરીરધર્મત્વસંભવ ઇતિ ભાવઃ । એવં શરીરે તદસંભવાં દિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથ તદ્ગુણાન્તરવૈધર્મ્યા દિત્યેતદ્વિવૃણોતિ અપિ ચે તિ । વિરોધિગુણાપાતમન્તરા-પૂર્વગુણનિવર્તકગુણપ્રસઙ્ગં વિના । કુસુમવિલેપનગન્ધઃ- સ્ત્રક્ચન્દનગન્ધઃ । ન ખલુ ત દિતિ । અયં ભાવઃ- અગ્નિસંયોગેન રૂપપરાવૃત્તાવપિ તદપ્રસઙ્ગે રૂપસ્ય યાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વં દૃષ્ટમ્ । ન ચ જ્ઞાનાદિ સ્થિરમેવમ્ । ન ચોત્તરોત્તરવિશેષગુણ એવ પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનાદિવિરોધીતિ વાચ્યમ્ । એવમપિ અન્ત્યસ્ય ચિરમવસ્થાનપ્રસઙ્ગાદિતિ । અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્ત્વં જ્ઞાનાદેઃ શરીરવિશેષગુણાન્તરતો વૈધર્મ્યમિત્યુક્તં ભવતિ । અથ વૈધર્મ્યાન્તરં દ્વિધાઽહ આત્મન ઇતિ । સ્વાત્મમાત્રગ્રાહ્યત્વં મનોમાત્રગ્રાહ્યત્વં ચ જ્ઞાનાદેઃ શરીરવિશેષગુણાન્તરવૈધર્મ્યમિતિ ફલિતમ્ । રૂપાદયો હિ શરીરગુણાઃ સ્વપરગ્રાહ્યા બહિરિન્દ્રિયગ્રાહ્યાશ્ચ । ન ચ તથા જ્ઞાનાદી તિ । અત્ર પ્રયોગઃ-જ્ઞાનં ન શરીરવિશેષગુણઃ અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાન્મનોમાત્રગ્રાહ્યત્વાદ્વા યન્નૈવં તન્નૈવં યથા રૂપાદીતિ । એવં જ્ઞાનસ્ય શરીરધર્મત્વાભાવસાધનેન શરીરસ્યાત્મત્વં પ્રતિક્ષિપ્તં ભવતિ । યથા-દેહો નાત્મા આજ્ઞાતૃત્વાદ્ધટાદિવદિતિ ।
કિઞ્ચ-ઉત્પત્તિમત્ત્વાત્ સન્નિવેશવિશેષતઃ ।
રૂપાદિમત્ત્વાદ્ભૂતત્વાદ્દેહો નાત્મા ઘટાદિવત્

સચ્છિદ્રત્વાદદેહિત્વાદ્દેહત્વાન્મૃતદેહવત્ ।
ઇત્યાદિસાધનૈર્ન્યાય્યૈર્નિષેધ્યા વર્ષ્મણશ્ચિતિઃ

એવં પ્રત્યક્ષવિરોધાત્, અન્વયમુખેન સાધ્યમુપસ્થાપદ્ભિરુદીરિતસાધનૈરપહૃતવિષયતયા ઇન્દ્રિયાશ્રયત્વાદિવ્યતિરેકિહેતવો ન સાધ્યમુપસ્થાપયિતુમીશતે ।
(ઇતિ દેહાત્મવાદનિરાસપ્રકરણમ્)
સન્તુ તર્હીન્દ્રિયાણ્યેવાત્મા । ન ચ તાનીદન્તયા પ્રથન્તે; યેન દેહવદહ
ઙ્કારગોચરાદ્બહિષ્ક્ર્રિયેરન્ । નાપિ તથોદ્ભૂતરૂપાદિગુણાનિ સ્થૂલાનિ; યેન તત્પ્રતિભાસ ઇવેન્દ્રિયગોચરત્વે ઽહંપ્રત્યયસ્ય રૂપાવયવાદિપ્રતીતિઃ પ્રસજ્યેત । તવ્દ્યાપારફલં ચ જ્ઞાનં તદ્ગામિ યુક્તં સ્નાનાધ્યયનાદિફલવત્ । અત એવ સત્યપતાઃ દ્રષ્ટુશ્ચક્ષુષઃ ઇતિ ।
(ઇતીન્દ્રિયાત્મત્વપૂર્વપક્ષપ્રકરણમ્)
તન્ન । વિકલ્પાસહત્વાત્ । તથા હિ-કિં પ્રત્યેકમિન્દ્રિયાણિ ચેતનાનિ, સંભૂય વા? । યદિ પ્રત્યેકમ્, ઇન્દ્રિયાન્તરદૃષ્ટસ્યેન્દ્રિયાન્તરેણ પ્રતિસન્ધાનં ન સ્યાત્ । અસ્તિ ચ તત્- યમહમદ્રાક્ષં તમહંસ્પૃશામીતિ । અત એવ ન સંભૂયાપિ ચેતનત્વમ્ । ન હિ પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈઃ સંભૂયૈકં વસ્ત્વનુભૂયતે ઽનુસન્ધીયતે વા । એકેન્દ્રિયવિગમે ચ પ્રાયણપ્રસઙ્ગશ્ચ । ઇન્દ્રિયચૈતન્યે ચ તત્તદિન્દ્રિયાપાયે તત્તદિન્દ્રિયાર્થસ્મરણમપિ ન ભવેત્ । ન ચ તવ્દ્યાપારફલતયા તત્સમવાયિત્વં જ્ઞાનસ્ય । શસ્ત્રાદિવ્યાપારજન્મનો ઽપિ પાપાદેઃ પરસમવાયિત્વાત્ । અન્યથા ચ પ્રષ્ટુર્મૃત્યુપપત્તિં શરણાગતપરિત્યાગસ્ય નૃશંસતાં ચાઽલોચ્ય સત્યતપસસ્તથા વચનમ્ ।
(ઇતીન્દ્રિયાત્મવાદનિરાસપ્રકરણમ્)
અસ્તુ તર્હિ મન એવ ચેતનમ્ । તથા સતિ હિ પૂર્વોક્તા દોષાઃ પરિહૃતા ભવન્તિ । તદ્ધિ સર્વેન્દ્રિયાધ્યક્ષં પ્રજ્ઞાયતે પ્રતિજ્ઞાયતે ચ । ઉપપદ્યતે ચેન્દ્રિયાન્તરેણ પ્રતિસન્ધાનમ્ ; દર્શનાનુસન્ધાનાધારસ્ય મનસ એકત્વાત્ । તત્તદિન્દ્રિયાપાયે ઽપિ સ્મરણમપ્યુપપદ્યત એવ, મનસો નિત્યત્વાત્ ।
(ઇતિ મન આત્મત્વપૂર્વપક્ષપ્રકરણમ્)
તદપિ ન; કરણત્વાચ્ચક્ષુરાદિવત્ । બાહ્યાન્તરસકલવિષયસંવેદનકરણતયા હિ મનઃ પ્રકલ્પ્યતે । બાહ્યેન્દ્રિયેષુ યથાયથં નિજવિષયસન્નિકર્ષભાગિષ્વપિ યતો ન યુગપદેવ સર્વે વિષયાઃ પ્રતીયન્તે, અતો ઽવગચ્છામઃ-અસ્તિ
કિઞ્ચિદપરમપિ સાધનમ્, યત્સાહાયકવિરહાન્ન સર્વે પ્રકાશન્તે, કશ્ચિદેવૈકઃ પ્રતીયતે ઇતિ । તથા સુખાદિસંવેદનાન્યપિ કરણવન્તિ, ક્રિયાત્વાત્, સંવેદનત્વાદ્વા, રૂપાદિજ્ઞાનવદિતિ । તદેવં જ્ઞાનકરણતયાવગતસ્ય મનસઃ કથમિવ જ્ઞાને કર્તૃત્વમ્ ?। સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં હિ તત્ । તચ્ચ સ્વચ્છન્દાનુરોધેન સાધ્યસિદ્ધ્યનુગુણોપકરણસંપાદનસામર્થ્યમ્ ; સ્વસમવેતમેવ વા ગુણાન્તરં તન્ત્રીકૃત્ય પ્રવૃત્તિઃ । કરણત્વં તુ પરાધિષ્ઠાનાધીનવ્યાપારતારૂપપાર તન્ત્ર્યનિયતં સાધકતમત્વમિતિ કથમિવૈકત્ર મનસિ પરસ્પરવિરુદ્ધ તદુભયધર્મસંબન્ધં પ્રતિપદ્યેમહિ ? । અથ તદપિ મનઃ કરણાન્તરેણ સ્મરણાદિષુ કર્તૃભાવમનુભવતિ, તથા સતિ સંજ્ઞામાત્રે વિવાદઃ । ય એવ હિ ચક્ષુરાદિભી રૂપાદિન્ આન્તરકરણેન ચ સુખાદીંશ્ચેતયતે, સ એવાઽત્મા । તસ્મિન્નેવ ચેત્ મનઃસંજ્ઞા નિવેશ્યતે, કામં નિવેશ્યતામ્ । ન નઃ કિઞ્ચિદ્ધીનમ્ । કિન્તુ તદા સર્વલૌકિકવ્યવહારો બાધ્યેતેત્યલમનેન ।
(ઇતિ મન આત્મવાદખણ્ડનપ્રકરણમ્)
આહ- કિમિદં મનો નામ ? । નનૂક્તમાન્તરં જ્ઞાનકરણં દ્રવ્યમિતિ । કિં પુનરસ્ય સાધનમ્ ? । નનુક્તં યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમિતિ । ઉક્તં નામ; તથાપિ કથં તત્ત્વાન્તરસિદ્ધિઃ ?। કલ્પયિત્વાપિ હિ તત્ યુગપત્સ્મરણાનુત્પત્ત્યુપપત્તયે ઽવશ્યાશ્રયણીયમેવ નિમિત્તાન્તરમ્ । સન્તિ હિ યુગપદસ્ય સ્મર્તૃર્નાનાર્થાનુભવભાવિતાઃ સંસ્કારાઃ । અથ ચ ન સર્વે સ્મર્યન્તે । કિઞ્ચિદેવ કદાચિત્ સ્મર્યતે । સંસ્કારોન્મેષહેતૂપનિપાતક્રમાત્તથાત્વમિતિ ચેત્, એવમપિ પ્રણિધાનમાત્રોદ્બોધનીયસંસ્કારસ્ય સ્મૃતિયૌગપદ્યમાપદ્યેત । યાવદનુભૂતસકલવિષયસુસ્મૂર્ષયા સર્વતઃ પ્રત્યાહૃતચેતસઃ સાધારણ્યેન પ્રણિદધયો ઽપિ ન સર્વ એવાર્થાઃ સ્મૃતિમધિરોહન્તિ । યદિ તુ શુભાશુભરૂપતયા સ્મરણાનામદૃષ્ટવશાવ્દ્યવસ્થા, ક્રમજ્ઞાનસ્વાભાવ્યાદ્વા
આત્મનઃ ; તથા સતિ બહિરિન્દ્રિયેષુ ચ યથા
યથં સ્વવિષયસંપ્રયુક્તેષુ તથૈવ યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિરુપપદ્યત ઇતિ કૃતમિન્દ્રિયાન્તરેણ ।
સ્યાન્મતમ્- કાદાચિત્કસ્ય સુખાદેરાત્મસમવાયિનો બાહ્યવિષયાદૃષ્ટાદિનિમિત્તકારણસ્યાસમવાયિકારણેન ભાવ્યમ્ । તચ્ચાત્મમનઃ- સન્નિકર્ષ ઇતિ મનોદ્રવ્યસિદ્ધિરિતિ । તદસત્ । સુખદુઃખાદિપૂર્વકાલજન્મનો ઽભિમતાનભિમતવિષયસંપર્કજજ્ઞાનસ્યાઽત્મસમવાયિન એવાસમવાયિકારણત્વાત્ । તસ્ય ચ વિષયસંપ્રયુક્તેન્દ્રિયસંપ્રયોગ એવાઽત્મસમવેતો ઽસમવાયિકારણમ્ । તદ્ધેતુરપીન્દ્રિયવ્યાપારઃ પ્રયત્નમદૃષ્ટં ચાઽત્મસમવેતમપેક્ષમાણાદાત્મેન્દ્રિયસાન્નિકર્ષાદસમવાયિકારણાત્ । પ્રયત્નસ્ય તુ સ્વપૂર્વક્ષણવર્તિ કર્તવ્યતાજ્ઞાનમ્ । પ્રયત્ન એવ ત્વદૃષ્ટસ્યાપીતિ નાત્મવિશેષગુણાનાં બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદીનામસમવાયિકારણસાપેક્ષતયાપિ દ્રવ્યાન્તરપરિકલ્પનં ન્યાય્યમ્ ।
યત્તુ-નિત્યદ્રવ્યવિશેષગુણસ્ય દ્રવ્યાન્તરસંયોગ એવાસમવાયિકારણમ્, પાર્થિવપરમાણુષ્વગ્નિસંયોગાદસમવાયિકારણાદ્રૂપોત્પત્તેરિતિ; તદપિ સ્થવીયઃ । પાર્થિવપરમાણુષુ રૂપાદયો દહનસંયોગાદિતિ કૃતો ઽવગતમ્ ? । કાર્યદ્રવ્યે તથા દર્શનાદિતિ ચેત્, ઇહ વા તહ્રિ કિં ન દૃશ્યતે ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્ત્યવગમાનન્તરં સુખાદિર્જાયત ઇતિ ?। દૃષ્ટકારણવ્યભિચારે હિ કારણાન્તરાનુમાનાવસરઃ । ન ચેહાસ્તિ વ્યભિચારઃ । અતઃ પ્રસિદ્ધકારણભાવેષ્વેવ યત્ર કાર્યસમવાયઃ તત્ સમવાયિકારણમ્, યત્તુ તત્પ્રત્યાસન્નં તદસમવાયિ, યદન્યત્ તન્નિમિત્તિમિતિ વ્યવસ્થાશ્રયણમુચિતમ્ । ન ત્વનપેક્ષિતાપ્રસિદ્ધદ્રવ્યાન્તરસંયોગાભ્યુપગમેન તસ્યાસમવાયિકારણત્વાશ્રયણમ્ । કારણાન્તરાનુપલબ્ધેઃ, દૃષ્ટાનુસારાચ્ચાણુગતરૂપાદૌ તથાભ્યુપગમઃ । ઇહ તુ તદ્વિપર્યયઃ પ્રદાર્શિત એવ । એવમપિ વ્યાપ્તિબલેન યદિ દ્રવ્યાન્તરસંયોગો ઽનુમાતવ્યઃ, સ તર્હિ સ્પર્શવદ્દ્રવ્યસમવેતો ભૌતિક એવ ચોપલબ્ધ ઇતિ પ્રસિદ્ધદેહાદિસંયોગ એવાનુમાનપર્યવસાનાન્ન નવમ
દ્રવ્યસિદ્ધિઃ ।

અથોચ્યેત-ભૌતિકત્વે હિ મનસઃ પૃથિવ્યાદ્યન્યતમત્વેન ભવિતવ્યમ્ । તચ્ચાનુમાનાન્તરૈર્વ્યતિરેકમાપાદયદ્ભિઃ પ્રત્યાસિદ્ધમ્ । તથા હિ-ન પાર્થિવં મનઃ રસાવગમનિમિત્તેન્દ્રિયત્વાદ્રસનાવત્ । ન પાથસીયમ્, ગન્ધગ્રહણનિમિત્તોન્દ્રિયત્વાક્ ઘ્રાણવત્ । એવમતૈજસત્વાદ્યપિ તત્તદિન્દ્રિયાગોચરગ્રહણનિમિત્તતયા શક્યાધ્યવસાનમિત્યભૌતિકત્વં મનસ ઇતિ । તદનુપપન્નમ્ । ધર્મિવિશેષવિપરીતસાધનાત્ । રસાવગમનિમિત્તેન્દ્રિયત્વમપાર્થિવત્વમિવ પાથસીયત્વમપિ સમર્થયતિ । એવં સાધનાન્તરાણ્યપિ ભૂતાન્તરવ્યતિકેરમિવાઽમીયભૂતભાવમાપાદયન્તિ । અથ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધેષુ યદ્ગુણગ્રાહિ યદિન્દ્રિયમ્, તદેવ તદ્ગુણકભૂતારબ્ધમ્; હન્ત તર્હિ તદેવ તદિતરભૂતવ્યતિરેકિતયાપ્યવગતમિતિ ન તદવગમકતામાત્રેણાભિમતવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ । અપિ ચ શબ્દાદિગુણાવગમસાધારણસાધનતયા શરીરમિવ પાઞ્ચભૌતિકમ્, એકદ્વિત્રાદિમયં વા ઇતરભૂતસંસૃષ્ટમસ્તુ મનઃ । યથાઽમ્નાયતે અન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઇતિ । તન્ન તત્પ્રકૃતિત્વપ્રતિપાદનપરમ્, અપિતુ તદધીનવૃત્તિતામાત્રપ્રદર્શનાર્થમ્ આપોમયઃ પ્રાણઃ ઇત્યાદિવત્ । અત એવાપવર્ગદશાયામપિ મનો ઽનુવૃત્તિઃ । દર્શિતં હિ તત્રૈવાષ્ટમે મનસૈતાન્ કામાન્ પશ્યન્ રમતે મનો ઽસ્ય દૈવં ચક્ષુરિતિ । તથા પરસ્યાશ્ચ દેવતાયાઃ સો ઽન્યં કામં મનસા ધ્યાયીતેતિ મહોપનિષદિ । મનસૈવ જગત્સૃષ્ટિમિતિ ચ પુરાણે । ઉચ્યતે-સત્યમેવમ્ । દ્રવ્યાન્તરપરિકલ્પનાતો વરમેવં વાઽશ્રયણમિત્યુક્તમ્ । પરમાર્થતસ્તુ ન ભૌતિકમ્, નાપિ નવમં દ્રવ્યમ્ । ક્વ તર્હીદાનીં મનઃશબ્દઃ ?। બુદ્ધાવેવ । અત એવ હિ બુદ્ધિમાન્ મનસ્વીતિ વ્યપદિશ્યતે । મનસો ઽવસ્થાભૈદાશ્ચ દ્રાગેવાપરોક્ષ્યન્તે ક્ષુભિતં મે મનઃ, પ્રસન્નં મે મન ઇતિ । એવં ચ મનસઃ કરણતયા વ્યપદેશો બુદ્ધ્યહઙ્કારયોરિવ વૃત્તિભેદપ્રદર્શનપરઃ પૂર્વેષામિતિ ।
ઉચ્યતે-યદિ બુદ્ધિરેવ મનઃ ; યદિ વા દ્રવ્યાન્તરમ્; ઉભયધાપિ તસ્ય ન ચેતનત્વમિતિ કિમનેનાપ્રતિજ્ઞાતસ્વરૂપવિમર્શેન ।
(ઇતિ પ્રાસઙ્ગિકમનસ્તત્ત્વવિમર્શપ્રકરણમ્)
અસ્તુ તર્હિ પ્રાણ એવાઽત્મા, તથા સતિ તદન્વયિનિ શરીરે સાત્મકત્વપ્રતીતિઃ, તદ્વિરહિણિ નિરાત્મકત્વપ્રતીતિશ્ચોપપદ્યેયાતામ્ । દેહાદુત્ક્રાન્તિર્લોકાન્તરગમનં દેહાન્તરસઞ્ચારશ્ચોપપદ્યન્તેતરામ્,
ગત્વરસ્વાભાવ્યાત્ પ્રાણસ્ય । ઇતરથા પરમમહતો મહતશ્ચ સ્પર્શવિરહિણઃ પરિસ્પન્દાનુપપત્તેરુત્ક્રાન્તિગત્યાગતિશ્રુતયો ભાક્તાઃ સ્યુઃ ।
(ઇતિ પ્રાણાત્મત્વપૂર્વપક્ષપ્રકરણમ્)
ઇદમપ્યસત્; વાયુત્વાદેવ બાહ્યવાયુવત્ પ્રાણસ્ય ચૈતન્યાનુપપત્તેઃ । વૃત્તિહીને ઽપ્યાત્મનિ સુષુપ્તૌ પ્રાણસ્ય વૃત્તિમત્ત્વાચ્ચ । તદ્વૃત્ત્યા હિ સુપ્તસ્યાપિ સપ્તધાતુભાવેનાશિતપીતદ્રવ્યપરિણામઃ ; શ્વાસપ્રશ્વાસૌ ચ । તનુતરતેજોબન્નાનુવિદ્ધઃ કૌષ્ઠ્યમારુતો હિ પ્રાણઃ । સ ચ કણ્ઠમુખનાસાભ્યન્તરે બહિશ્ચ રેચિતઃ ત્વચા સ્પૃશ્યમાનો ઘટાદિરિવ સ્ફુટમનાત્મતયા ચકાસ્તિ ।
અત્રૈવ સાધ્યે સાધનાન્તરાણિ ચાહ ઉત્પત્તિમત્ત્વા દિત્યાદિકારિકાદ્વયેન । પારાર્થ્યં ભ્રોત્ર્ક્રન્તરાર્થત્વમ્ । તચ્ચ સઙ્ઘાતત્વાત્ । ભૂતત્વમ્બહિરિન્દ્રિયગ્રાહ્યવિશેષગુણવત્ત્વમ્ । એતૈર્હેતુભિઃ શરીરે ચેતનભિન્નત્વં સાધ્યમ્ । ન્યાય્યૈઃ-પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવપઞ્ચકાત્મકન્યાયપ્રતિપાદ્યરૂપપઞ્ચકોપપન્નેઃ । વર્ષ્મણઃ- શરીરસ્ય । ચિતિઃ જ્ઞાનમ્

8॥
સમર્થિતમેતાવતા દેહસ્યાનાત્મત્વં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ । એતદ્વાધિતત્વમાહ દેહે આત્મત્વં સાધયતાં કેવલવ્યતિકેરિણામ્ એવમ્ ઇતિ । અન્વયમુખેન -અન્વયવ્યાપ્ત્યા । અપહૃતવિષયતયા-બાધિતસાધ્યકતયા, ઉપસ્થાપયિતું-વ્યવસ્થાપયિતુમ્ ।
અથેન્દ્રિયાત્મવાદમુપક્ષિપતિ સન્તુ તર્હી તિ । દેહાત્મત્વપક્ષોક્તાનિ દૂષણાનિ
નાત્ર પક્ષે પ્રસજ્યન્ત ઇત્યાહ ન ચ તાની ત્યાદિવાક્યદ્વયેન । બાધકાભાવમુક્ત્વા સાધકમપ્યાહ પક્ષે ઽત્ર તવ્દ્યાપારે તિ । જ્ઞાનમિન્દ્રિયધર્મઃ, ઇન્દ્રિયવ્યાપારફલત્વાત્, યવ્દ્યાપારફલં યત્ તત્તન્નિષ્ઠમ્, યથા સ્નાનાધ્યયનાદિવ્યાપારફલં શૌચાક્ષરરાશિગ્રહણાદિ સ્નાત્રધ્યેતૃસમવેતમિતિ પ્રયોગો બોધ્યઃ । ઇન્દ્રિયસ્ય વ્યાપારઃ- અર્થસન્નિકર્ષાર્થેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિઃ, અર્થેનેન્દ્રિયસ્ય સન્નિકર્ષ એવ વા । હેતૌ દ્રવ્યભિન્નભાવત્વે સતીતિ વિશેષણં દેયમ્ । તેન ઘટતદ્ધ્વંસાનુકૂલવ્યાપારવતો દણ્ડાદેર્ઘટવત્ત્વાદ્યભાવે ઽપિ ન ક્ષતિઃ । ઇન્દ્રિયાત્મત્વે ઽનુમાનમુક્ત્વાઽપ્તવાક્યમપિ સંવાદરૂપં નિર્દિશતિ અત એવે તિ ।
ઇન્દ્રિયાણામાત્મત્વં નિરસ્યતિ તન્ને તિ । વિકલ્પાસહત્વં નામ વિકલ્પધર્મિણઃ સંભાવિતયાવત્કોટિવિકલ્પેન વિકલ્પિતયાવત્કોટ્યન્યતમકોટિસંબન્ધસ્યાપ્યનર્હસ્વરૂપત્વમ્ । ક્ષોદક્ષમત્વાભાવ ઇતિ યાવત્ । પ્રત્યક્ષબાધાભાવે ઽપિ યૌક્તિકબાધો ઽસ્તીન્દ્રિયાત્મત્વ ઇતિ હાર્દમ્ । પ્રત્યેકેન્દ્રિયચૈતન્યપક્ષે નાનાસ્વામિક ઇવ ગ્રામ એકસ્મિન્નેવ દેહે નાનાચેતનાધિષ્ટાનાન્નિત્યકલહાદિ પ્રસજ્યતે ઇતિ દૂષણં હૃદિ નાધાય દૂષણાન્તરમાહ ઇન્દ્રિયાન્તરે તિ । ઇન્દ્રિયસઙ્ઘાતાત્મત્વપક્ષે ઽપીદં સાધારણમ્ । તદાહ અત એવે તિ । અત એવ - નિરુક્તપ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તેરેવ । તામેવોપપાદયતિ નહી તિ । ઇન્દ્રિયસઙ્ઘાતો નાનુભવિતા, નાપ્યનુસ્મર્તા । તથા હિ - સઙ્ઘાતો યદિ સંયોગો બહુત્વસઙ્ખ્યા વા, તર્હિ ગુણત્વાદેવ ન જ્ઞાતૃત્વસંભવઃ । યદિ સંયુક્તાનાં બહૂનામેવ સઙ્ઘાતત્વેન વિવક્ષા, તદાપિ ન બહૂનામિન્દ્રિયાણાં ચાક્ષુષાશ્રયતા સ્પાર્શનાશ્રયતા વા । તથા ચ દ્રષ્ટુઃ સ્પ્રષ્ટુશ્ચાન્યાન્યત્વાદુક્તપ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તિરેવેતિ ભાવઃ । ઇન્દ્રિયસઙ્ઘાતસ્યાઽત્મત્વે દોષાન્તરમાહ એકેન્દ્રિયે તિ । સઙ્ઘાતસ્ય તાવતૈવ વિનષ્ટત્વાન્નિરાત્મકત્વેન દેહસ્ય મરણપ્રસક્તિરિતિ ભાવઃ । પ્રત્યેકસઙ્ઘાતપક્ષદ્વયસાધારણં દોષાન્તરમાહ ઇન્દ્રિયે તિ । દ્રષ્ટુશ્ચક્ષુષો વિનાશે મયેદં દૃષ્ટમિતિ સ્મૃતેરનુપપત્તિઃ । વિદ્યમાનસ્યાદ્રષ્ટૃત્વાત્ । અન્યદૃષ્ટસ્યાન્યેન સ્મૃત્યયોગાદિતિ ભાવઃ । ઇન્દ્રિયચૈતન્યે
બાધકાન્યુક્તાનિ । અથ તત્સાધકમનુમાનં દૂષયતિ ન ચ તવ્યદ્યાપારે તિ । પાપાદેરિત્યાદિપદેન દ્વૈધીભાવો ઽપિ ગ્રાહ્યઃ । તયોશ્છેત્તૃચ્છૈદ્યગતતયા શસ્ત્રે ઽસમવેતત્વાવ્દ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । અત્ર વિપક્ષે બાધકવિરહાદપ્રયોજકત્વમપિ બોધ્યમ્ । અથ સત્યતપસો વચનં કરણે કર્તૃત્વોપચારેણ પ્રવૃત્તમન્યપરં નેન્દ્રિયચૈતન્યે પ્રમાણમિત્યાહ અન્યથા ચે તિ । સ્વાશ્રમપ્રવિષ્ટવનમૃગાન્વેષણપ્રવૃત્તવ્યાધકૃતપ્રશ્રોત્તરરૂપં સત્યતપસો વચનમ્ દ્રષ્ટુશ્ચક્ષુષો નાસ્તિ જિહ્વા ઇત્યાદિ । એતસ્મિન્નર્થે શ્લોકો ઽયમનુગૃહીતો ઽસ્મદ્ગુરુચરણૈઃ યા પશ્યતિ ન સા બ્રૂતે સા ન પશ્યતિ । દૃષ્ટિર્વક્તિ કથં વ્યાધ વાણી વા વીક્ષતે કથમ્ ॥ ઇતિ । અનેન પ્રષ્ટા વ્યાધ ઇતિ ગમ્યતે । અકથને ઽશનાયાપીડિતસ્ય વ્યાધસ્ય મરણપ્રસઙ્ગં, કથને ચ શરણાગતપરિત્યાગનિબન્ધનં મહત્પાપં પર્યાલોચ્ય એવં
વક્તોક્તિઃ કૃતા મહર્ષિણેતિ બોધ્યમ્ ।
અથ મન આત્મત્વપક્ષમુપક્ષિપતિ અસ્તુ તર્હી તિ । તદ્વી તિ । મનો હિ પ્રધાનાં સર્વેન્દ્રિયપ્રેરકં ચ ગમ્યતે પ્રમાણતો, વ્યવહ્લિયતે ચ તથેત્યર્થઃ । ઇન્દ્રિયાત્મત્વપક્ષોક્તાનાં સ્મૃતિપ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તિનાનાત્મપ્રસઙ્ગાદિદોષાણાં નાત્ર પક્ષે પ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ ઉપપદ્યતે ચે ત્યાદિવાક્યદ્વયેન ।
મનસ આત્મત્વં દૂષયતિ તદપિ ને તિ । કરણત્વા દિતિ સર્વત્ર જ્ઞાને કરણત્વાન્મનસો ન તત્ર કર્તૃત્વમાશ્રયત્વં સંભવતિ । મનો હિ ન પ્રત્યક્ષવિષયઃ । કિન્તુ યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિલિઙ્ગેન સકલજ્ઞાને કરણવિશેષતયાનુમીયતે । તસ્ય ચ ન જ્ઞાતૃત્વં ચક્ષુરાદેરિવ સંભવતીતિ ભાવઃ । એતદેવોપપાદયતિ બાહ્યેન્દ્રિયેષ્વિ તિ । યત્સાહાયકવિરહાત્-યત્સહકારવિરહાત્ । (સહાયસ્ય કર્મ-સાહાયકમ્) યત્સન્નિકર્ષવિરહાદિતિ યાવત્ । તત્તદર્થગ્રાહકેન્દ્રિયસ્યેતિ શેષઃ । એવં બાહ્યાર્થેષુ યુગપજ્જ્ઞાનાનામનુત્પત્તિલિઙ્ગેન સર્વેન્દ્રિયસહકારિત્વેનાણુભૂતસ્ય મનસઃ કરણવિશેષસ્યાનુમાનમુક્ત્વા આન્તરસુખાદિસાક્ષાત્કારેષુ કરણતયાપિ મનસો ઽનુમાનમાહ તથા સુખાદી તિ । નનુ કરણતયાનુમિતસ્યૈવ મનસો જ્ઞાનાદૌ કર્તૃત્વમપ્યસ્તુ લાઘવા
દિતિ ચેત્તત્રાહ તદેવમ્ ઇતિ । કરણસ્ય કર્તૃત્વં ન સંભવતિ । કરણત્વકર્તૃત્વયોર્વિરોધાત્ સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યલક્ષણયોરિતિ ભાવઃ । કર્તૃત્વકરણત્વસ્વરૂપભેદં વિવૃણોતિ સ્વાતન્ત્ર્યે- ત્યાદિના । કર્તૃત્વં નામ સ્વેચ્છાધીનસ્વપ્રવૃત્તિકત્વરૂપસ્વાતન્ત્ર્યનિયતં સ્વેચ્છયૈવ સાધ્યસિદ્ધ્યૌપયિકસામગ્રીસંપાદનસામર્થ્યમ્ । કરણત્વં ચ પરેચ્છાપ્રયાત્નાધીનસ્વવ્યાપૃતીકત્વલક્ષણપારતન્ત્ર્યનિયતં પરસ્ય રિપ્સિતક્રિયાનિષ્પત્તૌ પ્રકૃષ્ટોપકારકત્વલક્ષણમ્ । ન ચૈતયોરેકત્ર સમાવેશઃ સંભવતીતિ ભાવઃ । યદ્યપિ ચેતનસ્યૈકત્ર કર્તૃત્વં કરણત્વં ચ સંભવેન્નામાઽકારભેદતઃ । અથાપિ મનસશ્ચૈતન્યે દૃઢતરપ્રમાણાભાવાત્ લોકસિદ્ધવ્યાપ્ત્યા ચ ચક્ષુરાદિવત્પરસ્ય ચેતનસ્ય સુખાદ્યનુભવકરણતયૈવ સિદ્ધેર્ન મનસો જ્ઞાતૃત્વમ્ । વસ્તુતસ્તુ અત્યન્તાતીન્દ્રિયેષ્વર્થેષુ શાસ્ત્રમેવ પ્રમાણમ્ । તતશ્ચ મનો વિજ્ઞાનમયસ્ય જીવસ્યોપકરણતયૈવ સિદ્ધ્યતીતિ હાર્દમ્ । નનુ રૂપસુખાદિબાહ્યાન્તરપદાર્થાનુભવેષુ મન એવ કર્તૃ । આન્તરસુખાદ્યનુભવે કરણં ત્વાન્તરમન્યત્કલ્પ્યત ઇતિ શઙ્કતે અથ તદપિ તિ । પરિહરતિ તથા સતી તી । એવં સતિ અસ્મદિષ્ટસ્ય જ્ઞાતર્યન્તઃ- કરણભેદસ્ય ન કાપ્યનુપપત્તિઃ । સંજ્ઞા તુ ઐચ્છિકીતિ નાર્થે વિવાદ ઇત્યર્થઃ । જ્ઞાતુરાત્મનો મનઃસંજ્ઞાયાં વ્યવહારવિરોધમાહ કિન્તુ ઇતિ । મન ઇતિ નાત્મનો વ્યવહારો લૌકિકાનાં વૈદિકાનાં ચ । અતો મનઃસંજ્ઞાઽત્મનિ વ્યવહારવિસંવાદાદપાર્થેતિ ભાવઃ ।
અથાત્ર પરમાચાર્યો ઽયં વિમર્શકભૂમિકામાસ્થિતઃ પ્રસઙ્ગાત્ મનસસ્તત્ત્વવિચારં પ્રક્રમતે આહે તિ । કશ્ચિદ્વિમર્શક ઇત્યાદિઃ । વિમર્શશ્ચાયં તાર્કિકાભિમતાનાં મનઃસાધકયુક્તીનાં ક્ષોદક્ષમત્વાભાવપ્રદર્શનાર્થઃ । કિમિદમ્ ઇતિ । કિમિતિ સ્વરૂપપ્રશ્નઃ । કિંપુનરિતિ પ્રમાણપ્રશ્નઃ । મનસિ પ્રમાણમાક્ષિપતિ ઉક્તં નામે ત્યાદિના ।યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિલિઙ્ગેન દ્રવ્યાન્તરમાન્તરં કરણં ન સિદ્ધ્યતિ । અદૃષ્ટાદિસહકારવિરહેણૈવ યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્ત્યુપપત્તેરિતિ ભાવઃ । યુગપત્સ્મરણાનામનુત્પત્તયે ઽદૃષ્ટસહકારવિરહો ઽવશ્યમેવ શરણીકરણીયઃ સ્વીકૃતે ઽપ્યાન્તરકરણ ઇત્યાહ

કલ્પયિત્વાપી તિ । નાનાર્થાનુભવભાવિતાઃ-નાનાર્થાનુભવજનિતાઃ । સંસ્કારે તિ । સંસ્કારસ્યોન્મેષહેતુરુદ્બોધકઃ । સંસ્કારોદ્બોધકસમવધાનક્રમાત્ સ્મૃતીનામયૌગપદ્યમ્ ।ઉદ્બુદ્ધસંસ્કારસ્યૈવ સ્મૃતિહેતુત્વાત્ । ઉદ્બોધસ્ય ક્રમભાવિત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ । એવમપી તિ । પ્રણિધાનં-મનસો ઽવધાનેન ચિન્તનમ્ । યેષામર્થસંસ્કારાણાં સાધારણમુદ્બોધકં પ્રણિધાનં કૃતમનુભૂતયાવદર્થસ્મૃતીચ્છયૈકદૈવ તદાપિ ન યાવદર્થસ્મૃતયો યુગપત્ જાયન્તે । તત્સત્યપિ નાનાર્થસ્મૃતિષુ દૃષ્ટકારણે ઽદૃષ્ટસહકારવિરહાદેવ ન સ્મૃતિયૌગપદ્યમ્, કિન્તુ એકસ્યૈવૈકદા ભવતિ સ્મૃતિરદૃષ્ટસહકારાદિત્યેષિતવ્યમિતિ ભાવઃ । શુભાશુભરૂપતયા-સુખદુઃખજનકતયા । નન્વેવમપિ સુખહેત્વર્થાનાં શુભાદૃષ્ટબલાદ્યુગપત્સ્મરણાનિ સ્યુરિતિ ચેત્તત્રાહ ક્રમે તિ । ક્રમિકજ્ઞાનભાક્ત્વલક્ષણાત્મસ્વભાવબલાદદૃષ્ટસહકારવિરહાચ્ચ સ્મૃતિયૌગપદ્યસ્યેવ બાહ્યાર્થજ્ઞાનયૌગપદ્યસ્યાપિ પરિહરણસંભવાત્ નાણુભૂતં મનોબાહ્યેન્દ્રિયસહકારિ કરણાન્તરમાન્તરં કલ્પનીયમિતિ સમુદિતાશયઃ ।
મનસિ પ્રમાણાન્તરમુપક્ષિપતિ સ્યાન્મતમ્ ઇતિ । અત્ર પ્રયોગઃ- સુખાદિ સાસમવાયિહેતુકં ભાવકાર્યત્વાત્કાર્યરૂપાદિવદિતિ । અસમવાયિહેતુશ્ચ સુખાદાવાત્મમનઃસંયોગ એવ, અન્યસ્યાસંભવાદિતિ હૃદયમ્ ।
આત્મેત્યાદિ બાહ્યેત્યાદિ ચ ષષ્ઠ્યન્તં પદદ્વયં બહુવ્રીહિવૃત્તં સુખાદેર્વિશેષણમ્ । પદદ્વયેન ચ સુખાદાવાત્મનઃ સમવાયિકારણત્વમદૃષ્ટાદેર્નિમિત્તહેતુત્વં ચોક્તમ્ । એતન્નિરસ્યતિ તદસ દિત્યાદિના । સુખે તિ । અનુકૂલવિષયસ્ય પ્રતિકૂલવિષયસ્ય ચ જ્ઞાનસ્યૈવાત્મનિ નિયતપૂર્વવૃત્તેઃ સુખે દુઃખે ચ કારણસ્ય તત્રાસમવાયિહેતુત્વં યુક્તમ્ । ન તુ આત્મમનસ્સંસેયોગસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય । તત્તદ્વિષયસન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયાત્મસંયોગ એવ ચ તત્તજ્જ્ઞાને ઽસમવાયિકારણમ્ । કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનમેવ પ્રયત્ને તથા ચિકીર્ષાદ્વારા । કાર્યતાજ્ઞાને ચ સ્મૃતિરૂપે ઉદ્બુદ્ધસંસ્કારઃ, અનુભવરૂપે ચ લિઙ્ગજ્ઞાનાદિ તથા । સંસ્કારે ચાનુભવઃ તથા । પ્રયત્ન એવાદૃષ્ટસ્યાપ્યસમવાયિહેતુઃ । ઇદમુપલક્ષણમ્ । ઇચ્છાં પ્રતિ ઇષ્ટજાતીયત્વસ્યેષ્ટસાધનત્વસ્ય વા
જ્ઞાનં તથા । દ્વેષં પ્રતિ ચાનિષ્ટત્વસ્ય તત્સાધનત્વસ્ય વા જ્ઞાનં તથા । આત્મવિશેષગુણાનાં કુત્રાપ્યસમવાયિહેતુત્વં નાસ્તીતિ પ્રવાદસ્તુ ન શ્રદ્ધેય ઇતિ મનુદિતાશયઃ । ઇચ્છાદીનામિત્યાદિપદેન દ્વેષપ્રયત્નાદૃષ્ટસંસ્કારાણાં ગ્રહણમ્ । અત્ર વિષયેન્દ્રિયસંયોગહેતુભૂતસ્યેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાસમવાયિહેતુકત્વકથનં પ્રસઙ્ગાત્ । કુત્રાપિ જ્ઞાનાદૌ આત્મવિસેષગુણે મનો ઽપેક્ષા નાસ્તીતિ હાર્દમ્ ।
સાધનાન્તરં મનસિ શઙ્કતે યત્તુ નિત્યે તિ । અત્ર પ્રયોગઃ- સુખાદિર્દ્રવ્યસંયોગાસમવાયિહેતુકઃ કાર્યત્વે સતિ નિત્યદ્રવ્યવિશેષગુણત્વાત્ પાકજપરમાણુરૂપવદિતિ । દ્રવ્યાન્તરસંયોગસ્ય સુખાદૌ અસમવાયિહેતુત્વાસંભવાન્મનઃસંયોગસ્યૈવ તથાત્વેન પરિશેષાન્મનસઃ સિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । એતદ્દૂષયતિ તદપી તિ । સ્થવીયઃ- સ્થૂલતરમ્ । અવિમૃશ્યભાષિતમિતિ યાવત્ । અયં ભાવઃ- અન્વયવ્યતિરેકસહચારદર્શનાદેવ હિ સર્વત્ર કારણત્વાધ્યવસાયઃ । પાર્થિવાણુરૂપાદૌ દહનસંયોગસ્ય હેતુત્વમપિ તતો દેહાવયવાદૌ રૂપાદિપરાવૃત્તેર્દ્દષ્ટત્વાદ્દૃષ્ટાનુસારાદેવ કલ્પ્યતે । ઇહ ચાનુકૂલજ્ઞાનાદેરેવ સુખાદૌ હેતુત્વં દૃષ્ટમ્ । સમવાયિકારણ આત્મનિ પ્રત્યાસન્નત્વાત્તસ્યૈવાસમવાયિહેતુત્વં ચ યુક્તં તત્રેતિ નાદૃષ્ટદ્રવ્યાન્તરસંયોગસ્ય તથાત્વેન કલ્પનાવસર ઇતિ । દૃષ્ટકારણે તિ । દૃષ્ટહેતોરભાવે ઽપિ કાર્યોત્પત્તેર્દર્શને હિ કારણાન્તરકલ્પનાવસરઃ । ન ચ દૃષ્ટહેતોર્વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ । અત ઇતિ । દૃષ્ટહેતુષ્વેવ તત્તલ્લક્ષણયોગેન સમવાયિહેતુત્વાદિ વ્યવસ્થાપ્યમ્ । જ્ઞાનાદિદૃષ્ટહેતુભિન્નસ્યાનપેક્ષિતસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય દ્રવ્યાન્તરસંયોગસ્ય હેતુત્વકલ્પનાયાં તુ કૢપ્તત્યાગો ઽકૢપ્તપરિકલ્પના ચ । જ્ઞાનાદેરસમવાયિહેતુત્વે બાધકસ્યાનુપલબ્ધેઃ તદ્ભિન્નત્વસ્યાસમવાયિહેતુલક્ષણે નિવેશો ઽનર્થકશ્ચેતિ ભાવઃ । ઇહે તિ। સુખાદૌ તુ તદ્વિપર્યયઃ- કારણાન્તરોપલમ્ભરૂપં દૃષ્ટાન્તતો વૈષમ્યં પ્રાદર્શીતિ યાવત્ । એતાવતા પૂર્વોક્તાનુમાને ઽપ્રયોજકત્વાવ્દ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરૂક્તા । વ્યાપ્તિસ્વીકારે ચાર્થાન્તરમિત્યાહ એવમપી તિ। સ તર્હી તિ । તર્હી સ ઇત્યન્વયઃ । દૃષ્ટાન્તે સઃ દ્રવ્યાન્તરસંયોગઃ ભૌતિકઃ- ભૂતારબ્ધઃ ભૌતિકપ્રતિયોગિક
એવ દૃષ્ટ ઇતિ પ્રકૃતે ઽપિ ભૌતિકદેહાદિપ્રતિયોગિકાત્માનુયોગિકસંયોગ એવાનુમાનપર્યવસાનાન્ન કાણાદાભિમતનવમદ્રવ્યરૂપાભૌતિકમનઃસિદ્ધિપ્રત્યાશેત્યર્થઃ । સ્પર્શવદ્દ્રવ્યસમવેત ઇતિ નિદર્શનાભિપ્રાયેણ । સ્પર્શવન્નિત્યદ્રવ્યવિશેષગુણં પ્રત્યેવકાર્યભૂતં દ્રવ્યાન્તરસંયોગસ્ય હેતુત્વં દૃષ્ટાનુસારાત્કલ્પ્યમ્ । ન ત્વસ્પર્શનિત્યદ્રવ્યવિશેષગુણં પ્રત્યપીતિ વ્યજ્યતે ઽનેન । એવં સુખાદાવસમવાયિહેતુત્વેન દ્રવ્યાન્તસંયોગસ્ય સાધનં ન સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
અથ તત્સાધનાભ્યુપગમે ઽપિ વિવક્ષિતમભૌતિકં મનસ્તત્ત્વાન્તરં ન સેત્સ્યતીતિ પ્રપઞ્ચયતિ । તત્ર શઙ્કા અથોચ્યેતે તિ । પ્રત્યાસિદ્ધમ્-પ્રતિષિદ્ધમ્ । પાથસીયં-જલીયમ્ । શક્યાધ્યવસાનં-શક્યનિશ્ચયમ્ । મનો ન પાર્થિવં તૈજસાદિ વા રસાવગમનિમિત્તેન્દ્રિયત્વાદ્રસનાવત્ । મનો ન જલીયં ગન્ધગ્રાહકેન્દ્રિયત્વાદ્ઘ્રાણવદિતિ ભૌતિકત્વનિષેધઃ । યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિલિઙ્ગેનાણુત્વેન સિદ્ધેર્ન વિભુદ્રવ્યાન્તર્ભાવઃ । અતો નવમદ્રવ્યત્વસિદ્ધિર્મનસ ઇત્યભિમાનઃ । પરિહરતિ તદનુપપન્ન મિત્યાદિના । ધર્મી તિ । મનસિ પક્ષે ઽભિમતો યો વિશેષો ઽભૌતિકત્વરૂપઃ, તદ્વિપરીતસાધકત્વાદુક્તહેતુનામિત્યર્થઃ । રસગ્રાહકેન્દ્રિયત્વં જલીયત્વં ગન્ધગ્રાહકેન્દ્રિયત્વાદિ પાર્થિવત્વાદિ ચ મનસઃ સાધયેદિતિ ભાવઃ । અત્ર શઙ્કતે અથ શબ્દે તિ । રૂપાદિષુ મધ્યે ગન્ધમાત્રગ્રાહકત્વં પાર્થિવત્વસાધકમ્ । એવં રસમાત્રગ્રાહકત્વાદિ ચ જલીયત્વાદેઃ । તથા ચ મનસઃ પાર્થિવત્વાદિસાધકહેતોરસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । અત્રોત્તરં હન્ત તર્હી તિ । યદ્ભૂતગુણમાત્રગ્રાહકં યદિન્દ્રિયં તદેવ ભૂતાન્તરવ્યતિરિક્તત્વેન સંપ્રતિપન્નમિતિ ભૂતાન્તરગુણગ્રાહકતામાત્રેણ ન તત્તદ્ભૂતગુણગ્રાહકસ્ય મનસઃ તત્તદ્ભૂતવ્યતિરેકસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ગન્ધાદ્યગ્રાહકત્વમેવાપાર્થિવાદિસાધકમ્ । તચ્ચ મનસો ઽભૌતિકાનુમાને પક્ષે મનસ્યસિદ્ધમિતિ ભાવઃ । અપાર્થિવત્વાદ્યનુમાને તત્તદ્ભૂતગુણાગ્રાહકત્વમુપાધિરિતિ ચોક્તં ભવતિ । એવમભૌતિકત્વાનુમાનં પ્રદૂષ્ય મનસો ભૌતિકત્વાનુમાનમુપસ્થાપયતિ અપિ ચ શબ્દાદી તિ । મનઃ પાઞ્ચભૌતિકં પઞ્ચભૂતગુણાવગમસાધનત્વાદ્દેહ

વદિતિ પ્રયોગઃ । પઞ્ચભૂતોપાદનકત્વે ગૌરવાજ્જાતિસાઙ્કર્યભીત્યા ચ પક્ષાન્તરમાહ એકદ્વી તિ । દેહસ્યેવૈકભૌતિકસ્ય ભૂતાન્તરોપષ્ટબ્ધત્વાદ્ભૂતાન્તરગુણોપલમ્ભસાધનત્વોપપત્તિર્મનસ ઇતિ ભાવઃ । અસ્ય પાર્થિવત્વે શ્રુતિમપિ સંવાદરૂપેણોદાહરતિ અન્નમયં હી તિ । શ્રુતેરાન્યપર્યં શઙ્કતે તન્ને તિ । નનુ ઇત્યાદિઃ । તત્- નિરુક્તશ્રુતિવચનમ્ । તદધીને તિ । અન્નરસાપ્યાયિતસ્યૈવ મનસઃ સઙ્કલ્પનાદિવ્યાપારક્ષમતયાન્નમયત્વં શ્રૂયતે ઽન્નરસપરિપોષિતત્વલક્ષણમ્, વાયુવિશેષસ્ય પ્રાણસ્યેવામ્મયત્વં જલરસાપ્યાયિતત્વાદિતિ ભાવઃ । મનો ઽભૌતિકત્વે શ્રુત્યર્થાપત્તિમપ્યાહ અત એવે તિ । યદિ ભૌતિકં મનઃ, તર્હિ મુક્તૌ નાનુવર્તેત દેહાદિવદિતિ । મુક્તૌ મનો ઽનુવૃત્તૌ શ્રુતિમાહ તત્રૈવે તિ । છાન્દોગ્ય એવાષ્ટમે પ્રપાઠકે । અન્નમયં હી તિ તુ ષષ્ઠે । મુક્તસ્ય મનોયોગમુક્ત્વા નિત્યમુક્તસ્વભાવસ્યેશ્વરસ્યાપિ તત્ર પ્રમાણમુદાહરતિ તથે તિ । પુરાણે-શ્રીવૈષ્ણવે પઞ્ચમેંઽશે । તન્ને ત્યાદિનોક્તમાક્ષેપમર્ધાઙ્ગીકારેણ પરિહરતિ ઉચ્યતે ઇતિ । સત્યમિત્યર્ધાઙ્ગીકારે । શ્રુતેરાન્યપર્યે ઽભ્યુપગમઃ । મનસો ઽતિરિક્તતત્ત્વત્વે ઽનુપગમઃ । એવં વાઽશ્રયણમ્-ભૌતિકત્વાશ્રયણં વા । વાકારો ઽનાસ્થાયામ્ । અત એવ સ્વાશયં પ્રકટીકરોતિ મનોવિષયે પરમાર્થતસ્તુ ઇત્યાદિના । બુદ્ધાવેવે તિ । બુદ્ધાવેવ મનઃશબ્દો વાચકત્વેન વર્તત ઇત્યર્થઃ । મુક્તસ્યેશ્વરસ્ય ચ બુદ્ધિમત્ત્વાદેવ સમનસ્કત્વવાચોયુક્તિઃ । તયોરમનસ્કત્વવચનં તુ કર્મકૃતબુદ્ધિવૃત્તિનિષેધાભિપ્રાયમિતિ ભાવઃ । બુદ્ધેરેવ મનસ્ત્વે લૌકિકવ્યવહારમુક્ત્વા લૌકિકપ્રત્યક્ષમપિ પ્રદર્શયતિ મનસઃ ઇતિ । મનઃ પ્રસન્નમિત્યાદ્યધ્યક્ષં પ્રત્યક્ષબુદ્ધ્યાલમ્બનમેવ સંભવતિ, ન ત્વતીન્દ્રિયમનોગોચરમિતિ ભાવઃ । બુદ્ધિશબ્દેન જ્ઞાનં વિવક્ષિતમ્ । નનુ બુદ્ધેર્જ્ઞાનસ્યૈવ મનસ્ત્વે ઽન્તઃકરણત્વોક્તિસ્તસ્ય કથં સઙ્ગચ્છત ઇત્યત્રાહ એવં ચે તિ । વિષયસ્મૃત્યાદિહેતુભૂતવ્યાપારવત્ત્વપ્રદર્શનાર્થં બુદ્ધેરન્તઃકરણત્વવ્યપદેશઃ, અધ્યવસાયાદિહેતુવ્યાપારવત્ત્વપ્રદર્શનાર્થં બુદ્ધ્યાદિવ્યપદેશ ઇવ મનસો ઽતિરેકવાદે ઽપીતિ ભાવઃ । અત્ર વિમર્શકેન સુખાદિસાક્ષાત્કારકરણત્વેન મનસો ઽનુમાનં તાર્કિકાભિમતં ન વિમૃષ્ટમ્ ।
અયમત્રાશયઃ - ઇન્દ્રિયસૌષ્ઠવોપઘાતયોરેવ સુખદુઃખરૂપત્વાત્તયોશ્ચાતીન્દ્રિયત્વાન્ન તત્સાક્ષાત્કારકારણતયા મનો ઽનુમેયમ્ । યદ્વા જ્ઞાનવિશેષરૂપત્વાત્તયોર્જ્ઞાનસ્વયં- પ્રકાશત્વબલાદેવ તત્પ્રતિભાસોપપત્તિરિતિ ।
આહે ત્યાદિના વિમર્શકેનાતિરિક્તમનોનિરાસે કૃતે સિદ્ધાન્તીસ્વાશયમાવિષ્કરોતિ ઉચ્યત ઇત્યાદિના । અપ્રતિજ્ઞાતે તિ । મનસો ઽનાત્મત્વમેવ પ્રતિજ્ઞાતમ્-પ્રકૃતમ્ । મનઃસ્વરૂપતત્ત્વવિચારસ્યાપ્રકૃતત્વાન્નાસ્માભિરિદાનીમતિરિક્તમનઃસાધને પ્રવર્ત્યત ઇત્યાશયઃ । અસ્તુ વા મુક્તાનામીશ્વરસ્ય ચ મનો બુદ્ધિરૂપમેવ । બદ્ધાનાં તુ મન આહઙ્કારિક મન્તઃકરણં શ્રુતિબલાદભ્યુપગન્તવ્યમેવ । સ્મૃત્યાદિકરણતયા ચ તદભ્યુપગમાર્હમ્ । પરં તુ તસ્ય ન ચેતનત્વં શક્યમધ્યવસિતુમિતિ હાર્દમ્ ॥
પ્રાણાત્મવાદમુપક્ષિપતિ અસ્તુ તર્હી તિ । પ્રાણવતિ દેહે જીવતીતિ, તદ્રહિતે ચ મૃત ઇતિ વ્યવહારાત્પ્રાણ એવ જીવનકર્તૃત્વાજ્જીવ ઇતિ ભાવઃ । ઇતરથે તિ । પરમમહતઃ, અમહતશ્ચ, ઇતિ પદચ્છેદઃ । અમહત્ત્વમણુત્વમ્ । નિઃસ્પર્શત્વાદાત્મનિ ન ક્રિયા વિભુત્વે ઽણુત્વે વા સંભવતીતિ ભાવઃ ।
પ્રતિક્ષિપતિ વાદમેનમ્ ઇદમપ્યસ દિતિ । અત્ર પ્રયોગત્રયમ્- પ્રાણો નાત્મા, સુષુપ્તૌ વ્યાપારવત્ત્વરૂપાદાત્મવૈધર્મ્યાત્ । પ્રાણો નાત્મા, ત્વાચપ્રત્યક્ષગ્રાહ્યત્વાદ્ધટાદિવત્ । પ્રાણો નાત્મા વાયુત્વાવ્દ્યજનપવનવદિતિ । તદ્વૃત્ત્યા ઇતિ । પ્રાણવ્યાપારસ્ય ભુક્તપીતાહારપરિણામહેતુત્વમ્ અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાસ્થિતઃ । પ્રાણાપાનસમાયુક્તઃ પચામ્યન્નં ચતુર્વિધમ્ ॥ ઇતિ ગીતાસ્મૃતિસિદ્ધમ્ । તનુતરે તિ । અલ્પતરપૃથિવીજલતેજોંશોત્તમ્ભિતો જઠરગતો વાયુવિશેષઃ પ્રાણ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ-નિરસ્તો દેહચૈતન્યપ્રતિષેધપ્રકારતઃ ।
પ્રાણાત્મવાદો ન પૃથક્ પ્રયોજયતિ દૂષણમ્

અવિભુત્વેનાસ્યાઽત્મનઃ સ્પર્શવિરહિણો ઽપિ પ્રયત્નાદૃષ્ટપ્રેરણાનુગુણ્યેન મનસ ઇવોત્ક્રાન્તિગત્યાદયો યુજ્યન્ત ઇતિ ન તન્નિર્દેશાનામમુરવ્યાર્થતા । પરિમાણનિરૂપણે ઽપ્યેતદ્ભવિષ્યતીત્યલમધુના ।
(ઇતિ પ્રાણાત્મવાદનિરાસપ્રકરણમ્)
ભવતુ તર્હી સંવિદેવાઽત્મા, અજડત્વાત્ । જડત્વપ્રતિબદ્ધં હ્યનાત્ભ્યં ઘટાદિષુ દૃષ્ટમ્ । જડત્વં ચ સંવિદો નિવર્તમાનં તદપિ નિવર્તયતિ । અજડત્વં ચ સંવિદઃ સત્તયૈવ પ્રકાશમાનત્વાત્ । નહિસતી સંવિદ્ધટાદિરિવાપ્રકાશમાનાવતિષ્ઠતે, યેન પરાયત્તસિદ્ધિરાસ્થીયેત ।
(ઇતિ સંવિદાત્મત્વપક્ષોપસ્થાપનમ્)
સ્યાન્મતમ્-જાતાયામપિ સંવિદિ વિષયમાત્રં પ્રથતે । ન ખલુનીલમિદમિતિ પ્રતિયન્તઃ તદૈવાનીલમનિદંરૂપમપિ સંવેદનં પ્રતીમઃ । અતઃ સ્વરૂપસત્યૈવ સંવિદા ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષેણેવ વિષયઃ પ્રકાશ્યતે । તતશ્ચ તદ્ગતાગન્તુકપ્રકાશાતિશયદર્શનેન પશ્ચાત્ સંવિદનુમાસ્યતે ઇતિ ।
(ઇતિ સંવિદનુમેયત્વપક્ષેણ તદજડત્વાક્ષેપઃ)
તન્ન । જ્ઞાનવ્યતિરેકિણોર્ઽથધર્મસ્ય પ્રકાશસ્ય નિપુણમપિ નિરીક્ષમાણાનાં રૂપાદિવદનુપલબ્ધેઃ । ઉભયાભ્યુપેતસંવિદૈવ સકલવ્યવહારોપપત્તૌ ચ તત્કલ્પનાનુપપત્તેઃ । વિત્તિવેદિતૃપ્રતિભાસશૂન્યાયાં ચ વિષયવિત્તાવભ્યુપગમ્યમાનાયાં ઘટસ્તાવદયમ્, અહં તુ જાનામિ ન વેતિ, ન જ્ઞાયતે ઇતિ ચ કદાચિત્પ્રતિભાસઃ સ્યાત્ । નચૈવમસ્તિ । અતીતાનાગતવિષયગ્રહણસ્મરણેષુ વ્યાહારવ્યવહારયોરભાવે, ભાવે ઽપિ, તતઃ પ્રાગેવ વિદિતત્વપ્રતીતેઃ નાનુમાનિકી તત્ર વિષય(પ્રકાશ)સિદ્ધિઃ, નતરાં તત્પૂર્વિકા તત્ર બુદ્ધિસિદ્ધિઃ । તથાહિ- કેનચિત્પ્રેરિતઃ પ્રણિધાય સ્મૃત્વાનન્તરમેવ પ્રતિવદતિ સ્મૃતમદ્ય મયેતિ । ન ચાય
મેવ વ્યાહારસ્તત્ર લિઙ્ગમ્; તત્પૂર્વકત્વાત્, અન્યોન્યાશ્રયણાપત્તેશ્ચ । સ્વવ્યાહારેણ સ્વજ્ઞાનાનુમાનં ક ઇવ નિરપત્રપઃ પ્રતિજાનીત? ।
(ઇતિ સંવિદનુમેયત્વનિરાસઃ)
અન્યચ્ચ-યત્સંબન્ધાદર્થાન્તરે યો વ્યવહારઃ ધર્મભેદો વા, સ તસ્મિન્નુપલભ્યમાનસ્તત્સ્વરૂપપ્રયુક્તઃ; ન તુ તત્સંબન્ધનિબન્ધનઃ । યથા સત્તાસંબન્ધાત્ પૃથિવ્યાદિષુ સદ્વ્યવહારઃ,રૂપસંબન્ધાચ્ચ ચાક્ષુષત્વં સત્તાયાં રૂપે ચ । એવં સંવિત્સંબન્ધાત્પ્રવર્તમાનો ઘટાદિષુ પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારઃ પ્રકાશમાનત્વં વા ધર્મઃ સંવિદિ તુ પરિદૃશ્યમાનો ન સંવિત્સંબન્ધાપેક્ષઃ, અપિ તુ તત્સ્વરૂપપ્રયુક્ત ઇતિ સ્વયંપ્રકાશત્વાત્ સૈવાઽત્મેતિ । કિઞ્ચ યો ઽપિ સંવિદો ઽન્યં સંવેદિતારમભ્યુપગચ્છતિ, અભ્યુપગચ્છત્યેવાસૌ સંવિદમ્ । નહ્યસત્યામેવ સંવિદિ સંવેત્તીત્યુપપદ્યતે । એવં ચેત્, ઉભયવાદિસંપ્રતિપન્નતયા સૈવ વરં વેદિત્રી ભવતુ; કિમન્યેન કલ્પિતેન? ।
(ઇતિ સંવિદઃ સ્વયમ્પ્રકાશત્વાત્મત્વસાધનમ્)
નનુ અહં જાનામીતિ જ્ઞાનાતિરિક્તસ્તદાશ્રયભૂતો ઽયમાત્મા પ્રતીયતે । સત્યમ્ ; સ તુ વિકલ્પરૂપતયા સાક્ષાત્પ્રત્યક્ષ ઇતિ ન શક્યઃ સંશ્રયિતુમ્ । ભેદજ્ઞાનસિદ્ધવત્કારેણ પૃથગ્વસ્તુતયા ગૃહીતાવ્યભિચારેણ સહોપલમ્ભનિયમેન, અપ્રકાશાત્મનશ્ચ સ્વભાવવિરોધાદેવ પ્રકાશાયોગાત્, પ્રકાશસ્વાભાવ્યે ચ સંવેદનત્વમિત્યાદિના વા પ્રકાશાત્મનો ઽહમિત્યંશસ્ય તત્ત્વમેવ દુરુપગમમ્ । ગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રત્યુદ્ધારે ઽપ્યેષ એવ પ્રકારઃ । અતો વાસનાભિધાનસમનન્તરપ્રત્યયસામર્થ્યાદનાદ્યવિદ્યાવશાચ્ચ સમારોપિતાવાસ્તવગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પોલ્લેખિની સ્વયંપ્રકાશા સંવિદેવ પરમાર્થસતી । સૈવાઽત્મેતિ સૌગતાઃ પ્રકટાઃ પ્રચ્છન્નાશ્ચ ।
યથાઽહુઃ પ્રકટાઃ- " અવિભાગો ઽપિ બુદ્ધ્યાત્મા વિપર્યાસિતદર્શનૈઃ । ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવાનિવ લક્ષ્યતે " ॥ઇતિ ॥
યથા વા પ્રચ્છન્નાઃ- " શુદ્ધં તત્ત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય ન હેતુરનિવૃત્તિતઃ । જ્ઞાતૃજ્ઞેયવિભાગસ્ય માયૈવ જનની તતઃ " ॥ઇતિ ॥
(ઇતિ સંવિદાત્મત્વપૂર્વપક્ષપ્રકરણમ્)
અત્રાહ-ક્ષણભઙ્ગિની પ્રતિવિષયમન્યાન્યા ચ સંવિચ્ચકાસ્તિ । સૈવ ચેદાત્મા, પૂર્વેદ્યુર્દૃષ્ટમપરેદ્યુરહમિદમદર્શમિતિ કથમિવ પ્રત્યભિજાનીયાત્ ? । ન ચ નીરાલમ્બનપ્રતિભાભેદમાત્રતયેહ સમાધેયમ્ નિરાલમ્બનત્વપ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રત્યક્ષાદિસક
લપ્રતીતિબાધિતવિષયત્વાત્ । સાધનસ્ય ચ સાલમ્બનત્વે તદવિશેષાદશેષશેમુષીણાં તથાત્વાપત્તેઃ; નિરાલમ્બનત્વે ચ સાધનાભાવાદેવ સાધ્યાસિદ્ધેઃ । પ્રપઞ્ચિતશ્ચ પૂર્વોત્તરમીમાંસાભાગયોર્નિરાલમ્બનત્વપ્રતિષેધઃ ; યથાર્થરવ્યાતિસમર્થનેન ચ શાસ્ત્ર ઇતિ ન વ્યાવર્ણ્યતે ।
અત એવ ન સન્તાનાશ્રયણેનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞોપપાદનં સાધીયઃ । વિજ્ઞાનક્ષણવ્યતિરિક્તસ્ય સ્થાયિનો ઽનુસન્ધાયિનઃ સન્તાનસ્યાભ્યુપગમે સ્વસિદ્ધાન્તત્યાગઃ, પરસિદ્ધાન્તાભ્યુપગમશ્ચ । અનભ્યુપગમે પ્રત્યભિજ્ઞાનુપપત્તિઃ । ન હ્યન્યેનાનુભૂતે ઽન્યસ્ય પ્રતિસન્ધાનસંભવઃ । ન ચ સુસદૃશતયા ભેદાગ્રહણેન પ્રદીપાદાવિવ પ્રમાતરિ પ્રત્યભિજ્ઞાભ્રાન્તિઃ । યુજ્યતે હિ તત્રૈકસ્યૈવ પૂર્વાપરવ્યક્તિદર્શિનઃ તુલ્યસંસ્થાનતયા વ્યક્તીનાં ભેદમવિદુષઃ તથા ભ્રમઃ । ઇહ તુ સંવિદ્વ્યક્તયઃ પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞા નિરન્વયવિનાશિન્યશ્ચ સુગતમત ઇતિ ન તાસ્વેકત્વભ્રમસ્યાઽશ્રયતા વિષયતા વા સંભવિની । ન ચ સુસદૃશત્વે ઽપિ અન્યેન કૃતમાત્મકૃતતયાન્યો ઽનુસન્ધાતુમલમિત્યાગમાપાયિસંવિત્સન્તાનાશ્રયઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનક્ષણસ્થાયી ચેતનો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
(ઇતિ ક્ષણિકવિજ્ઞાનાત્મવાદનિરાસપ્રકરણમ્)
કશ્ચિદાહ-ન સંવિદનિત્યા, પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધેઃ । તદસિદ્ધિશ્ચ તસ્યાઃ સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ । નહિ સ્વતઃસિદ્ધસ્ય પ્રાગભાવાદયઃ સ્વતો ઽન્યતો વા
સિદ્ધ્યન્તિ । સ્વયં હિ સ્વાભાવમવગમયત્ સદ્વા અસદ્વા સાધયેત્ । સત્ત્વે ઽભાવ્ એવ નાસ્તીતિ કથં સાધયેત્ ? । અસત્ત્વાદેવ સાધકસ્ય પક્ષાન્તરે નતરાં સાધકત્વમિતિ ન સ્વતઃ તાવત્તત્સિદ્ધિઃ । નાપ્યન્યતઃ ; અનન્યગોચરત્વાદનુ- ભૂતેઃ । અનુભાવ્યત્વે ચ ઘટાદિવદનનુભૂતિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અતઃ સા ન જાયતે । જન્માભાવાદેવેતરે ઽપિ ભાવવિકારાઃ નિરાકાર્યાઃ, તત્પ્રતિબદ્ધત્વાત્તેષામ્ । અત એવ નાનાત્વમપિ સંવિદિ પ્રત્યુક્તમ્ ; ઉત્પત્તિમત્ત્વવ્યાપકનિવૃત્ત્યા તદ્વ્યાપ્યભૂતનાનાત્વસ્યાપિ નિવૃત્તિસિદ્ધેઃ । નહ્યજં વિભાગ્યસ્તિ । ચેત્યત્વાચ્ચ ભેદેતરેતરાભાવાદયો ન તદ્ધર્માઃ, રૂપાદિવત્ । અતો ઽસ્યા ન મેયઃ કશ્ચિદપિ ધર્મો ઽસ્તિ । અતો નિર્ધૂતનિખિલભેદવિકલ્પનિર્ધર્મપ્રકાશમાત્રૈકરસા કૂટસ્થનિત્યા સંવિદેવાઽત્મા પરમાત્મા ચ । યથાઽહ " યાનુભૂતિરજામેયાનન્તાત્મા " ઇતિ । સૈવ ચ વેદાન્તવાક્યતાત્પર્યભૂમિરિતિ
તેષાં ભાષા । યથાઽહ તદ્વાર્તિકકારઃ- " પરાગર્થપ્રમેયેષુ યા ફલત્વેન સંમતા । સંવિત્ સૈવૈહ મેયોર્ઽથો વેદાન્તોક્તિપ્રમાણતઃ ॥ અપ્રામાણ્યપ્રસક્તિશ્ચ સ્યાદિતો ઽન્યાર્થકલ્પને । વેદાન્તાનામતસ્તસ્માન્નાન્યમર્થં પ્રકલ્પયેત્ " ॥ઇતિ ॥
(ઇતિ નિર્વિશેષનિત્યવિજ્ઞાનાત્મત્વમતોપપાદનપ્રકરણમ્)

તદિદમલૌકિકમવૈદિકં ચ દર્શનમિત્યાત્મવિદઃ । તથાહિસંવિદિતિ સ્વાશ્રયં પ્રતિ સત્તયૈવ કસ્યચિત્પ્રકાશનશીલો જ્ઞાનાવગત્યનુભૂત્યાદિપદપર્યાયનામા સકર્મકઃ સંવેદિતુરાત્મનો ધર્મઃ પ્રસિદ્ધઃ । તથૈવ હિ સર્વપ્રાણભૃત્પ્રત્યાત્મસિદ્ધો ઽયમનુભવઃ ઽઅહમિદં સંવેદ્મીઽતિ । તસ્યાસ્યોત્પત્તિસ્થિતિનિરોધાશ્ચ સુખદુઃખાદેરિવ પ્રત્યક્ષાઃ પ્રકાશન્તે । સ્વાપમદમૂર્ચ્છાદશાસુ ચ યોગ્યાનુપલમ્ભનિરાકૃતઃ તત્સદ્ભાવો નાભ્યુપગમમર્હતિ । યદિ હિ તાસ્વપિ દશાસુ સંવેદનમવર્તિષ્યત, તતઃ પ્રબોધસમયે ઽનુસમધાસ્યત । ન ચાનુસન્ધીયતે । અત એવ હિ ઽઇયન્તં કાલં ન કિઞ્ચિદહમજ્ઞાસિષઽમિતિ પ્રબુદ્ધઃ પ્રત્યવમૃશતિ ।
યાવદનુભૂતપદાર્થસ્મરણનિયમાભાવે ઽપિ સંસ્કારવિચ્છેદનિમિત્તપ્રાયણાદિપ્રબલહેતુવિરહે ઽપિ નિત્યવદસ્મરણમનુભવાભાવમેવ સાધયતિ । ન ચ સત્યપિ સંવિત્પ્રકાશે વિષયાવચ્છેદવિરહાદહઙ્કારગોચરાપાયાદ્વા તત્સ્મૃત્યનુદયઃ ; અર્થાન્તરાભાવસ્ય તદગ્રહણસ્ય ચાર્થાન્તરપ્રકાશપ્રયુક્તકાર્યપ્રતિબન્ધકત્વાયોગાત્ । ત્રિતયાવભાસે ઽપિ યથાસ્વમવભાસાનાં સ્વગોચરસ્મરણહેતુત્વાત્ । નચ પ્રત્યભિજ્ઞાબલલબ્ધસ્થેમાહમર્થઃ સ્વાપાદિદશાસુ નિધનમુપગત ઇતિ શક્યો ઽભિધાતુમ્ । અત એવ હિ ઽઇયન્તં કાલમહસ્વાપ્સઽમિતિ પ્રબોધે પરામર્શઃ । નચ નિર્વિષયા નિરાશ્રયા વા સંવિન્નામ કાચિત્ સંભવતિ, અત્યન્તાનુપલબ્ધેઃ । સંબન્ધિશબ્દાશ્ચ સંવિદનુભૂતિજ્ઞાનપ્રકાશાદિશબ્દા ઇતિ શબ્દાર્થવિદઃ
। ન હ્યકર્મકસ્ય જાનાત્યાદેરકર્તૃકસ્ય વા પ્રયોગો લોકે વેદે વા ।
યત્તુ સ્વતઃસિદ્ધસ્ય સત્ત્વે તદ્વિરોધાદેવ પ્રાગભાવાદેઃ તદાનીમવસ્થાનાસંભવાન્ન તતઃ સિદ્ધિરિતિ, તદતિસ્થવીયઃ । નહિ સંવિદાસ્વકાલવર્તિન એવાર્થાઃ સિદ્ધ્યન્તીત્યસ્તિ નિયમઃ । અતીતાનાગતયોરસંવેદ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અથ સંવિત્પ્રાગભાવાદેઃ સિદ્ધ્યતઃ તત્સમકાલતયા ભવિતવ્યમિતિ; કિમેવં ક્વચિદ્દૃષ્ટમ્ ? હન્તૈવં
સતિ તત્સિદ્ધેર્ન પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધિઃ । તત્પ્રાગભાવઃ તત્સમકાલ ઇત્યુન્મત્તવચઃ । ઐન્દ્રિયિકપ્રત્યક્ષસ્વભાવો હ્યયં સ્વસમકાલપદાર્થપ્રકાશકત્વં નામ । ન જ્ઞાનમાત્રસ્ય, પ્રમાણમાત્રસ્ય વા । એતેન તદપિ પરાકૃતમ્- " માનં સ્વયંપ્રકાશત્વાત્સ્વતઃસચ્ચેત્સદાસ્ત્યતઃ । તન્મેયં ચ સદાસ્ત્યેવ માનં મેયયુગેવ હિ " ॥ઇતિ । નહિ માનસ્ય સ્વસત્તાકાલેર્ઽથાવિનાભાવો મેયયોગઃ । કિન્તુ યદ્દેશકાલાદિમત્તયા મેયમવભાસતે તાદૃશતદ્રૂપમિથ્યાત્વવિરોધિત્વમ્ । અત એવ ઽસ્મૃતિર્નબાહ્યવિષયા, નષ્ટે ઽપ્યર્થે સ્મૃતિદર્શનાઽદિત્યપિ પ્રલાપઃ ।
અથ સંવિત્પ્રાગભાવાદેરવર્તમાનતયા ન પ્રત્યક્ષત્વમ્ । લિઙ્ગાદ્યભાવાચ્ચ ન પ્રમાણાન્તરતઃ સિદ્ધિરિતિ । યદ્યેવમ્, અકારણં તર્હિ સ્વતઃસિદ્ધત્વં પ્રાગ
ભાવાદ્યસિદ્ધેઃ । પ્રમાણાભાવ એવ હીદાનીં વાચ્યઃ । ન ચ તદભાવઃ શક્યો ઽભિધાતુમિત્યુક્તમેવ । યોગ્યાનુપલબ્ધ્યૈવાભાવસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
અપિચ પ્રત્યક્ષસંવિત્ સ્વસત્તાકાલે સ્વવિષયસ્ય સદ્ભાવં સાધયન્તી યત્તસ્ય ન સર્વદા સત્તાં સાધયતિ, તદવસીયતે અહમિદાનીમેવાસ્મિ નાન્યદેતિ કાલવિશેષાવચ્છિન્નૈવ સા ચકાસ્તીતિ । ઇતરથા ઘટાદેરપિ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । એવમનુમાનાદિસંવિદો ઽપિ । નચ પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિભેદશૂન્યા નિર્વિષયા નિરાશ્રયા ધીઃ સંભવતીત્યુક્તમેવ ।
ન ચાન્યાવિષયત્વાત્ સંવિદો ઽન્યતઃ તત્પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધિઃ । અજ્ઞાસિષમિતિ પ્રાક્તનસંવિદો ઽદ્યતનધિયા વિષયીક્રિયમાણત્વાત્ । પ્રતિકૂલાનુવિષયનિયતહાનોપાદાનાદિલિઙ્ગાવગમ્યત્વાચ્ચ પરસંવિદઃ । તદનભ્યુપગમે ચ શબ્દાર્થગ્રહણાસંભવેન વૈદિકલૌકિક સમસ્તવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગઃ । ગુરૂપસર્પણાદ્યનુપપત્તિશ્ચ ; જ્ઞાનવત્ત્વેન તસ્યાપ્રતીતેઃ ।
ન ચાન્યવિષયત્વે ઽનનુભૂતિત્વમ્ । સ્વાશ્રયસ્ય સ્વસત્તયૈવ પ્રકાશમાનત્વં, સ્વવિષયસાધનત્વં વા હ્યનુભૂતિત્વમ્ । તે ચ સંવિદન્તર વિષયભાવે ઽપિ સ્વાનુભવસિદ્ધે ન ભ્રશ્યત ઇતિ કથમનનુભૂતિત્વ પ્રસઙ્ગઃ? । ઘટાદેસ્તુ તથાસ્વાભાવ્યાભાવાદેવાનનુભૂતિત્વં, નાનુભાવ્યત્વાત્ । અપિ ચાનનુભાવ્યત્વે ઽપિ સમાનઃ તત્પ્રસઙ્ગઃ, ગગનકુસુમવત્ । ન ચાત્મનો ઽનુભૂતિત્વમ્, અનુભવિતૃત્વાત્ । નાપ્યસાવનનુભાવ્યઃ,
અનુભવસ્યેવ સ્વતઃસિદ્ધ્યતો ઽપ્યસ્ય સ્વપરસંવેદ્યત્વાભ્યુપગમાત્ । વેદ્યત્વે ઽનાત્મત્વાપાદનમવેદ્યત્વે ઽપિ સમાનં પૂર્વવત્ । યદિ તુ ગગનકુસુમસ્યાસત્ત્વમેવાનાત્મત્વાનનુભૂતિત્વપ્રયોજકમાસ્થીયેત; આસ્થીયતાં તર્હી ઘટાદેરપિ અસંવિદાશ્રયત્વાજ્ઞાનાવિરોધિત્વયોરેવ તત્પ્રયોજકત્વમ્ । અથ તે અપિ વિષયત્વે સ્યાતામિતિ ચેત્, અવિષયત્વે ઽપિ તથૈવેત્યલમપ્રતિષ્ઠિતકૃતર્કાપહસનેન ।
યદપિ જનનવિરહાદનુભૂતેર્વિકારાન્તરનિરસનમ્, વ્યભિચરતિ તદપિ પ્રાગભાવે । જન્માભાવે ઽપિ તસ્ય વિનાશદર્શનાત્ । ભાવવિશેષણોપાદાને ઽપિ ભવદભિમતાવિદ્યયાનૈકાન્ત્યમ્ । સા હ્યનાદિરપિ વિવિધવિકારવતી વિનાશવતી ચ તત્ત્વજ્ઞાનોદયાત્ । અપરમાર્થાસ્તદ્વિકારાઃ સન્તીતિ ચેત્, પરમાર્થાશ્ચ તે કિં વિકારાઃ સન્તિ?, જન્મવન્તો વા પરમાર્થાઃ; યેન પારમાર્થ્યેન વિશેષણં સાધ્યસ્ય સાધનસ્ય વાર્ઽથવત્તામશ્નુવીત । તથાચ સતિ સાધુ સમર્થિતં તર્કકુશલેનેત્યમનેન ।
યદપિ નહ્યજં વિભાગ્યસ્તીતિ; તદપિ ન; અજસ્યૈવાત્મનો દેહેન્દ્રિયાદિભ્યો વિભાગસ્ય સમર્થિતત્વાત્ । અનાદિત્વેનાભ્યુપગતસ્યાજ્ઞાનસ્યાઽત્મનો વ્યતિરિક્તતયાવશ્યાશ્રયણીયત્વાત્ । અપરમાર્થઃ સ વિભાગ ઇતિ ચેત્, પરમાર્થભેદઃ કિં જન્મપ્રતિબદ્ધઃ ક્વચિદ્દૃષ્ટઃ? નિર્બાધપ્રતીતિસિદ્ધશ્ચ દૃગ્દૃશ્યભેદઃ પરમાર્થ એવેત્યનન્તરમેવોપપાદયિષ્યામઃ ।
યદપિ નાસ્યા મેયો ધર્મો ઽપ્યસ્તિ; ચેત્યાનાં ન ચિદ્ધર્મત્વમિતિ ચ; તદપિ શાસ્ત્રાનુમાનાદિપ્રમાણસિદ્ધૈઃ સ્વયંપ્રકાશત્વનિત્યત્વાદિધર્મૈઃ સ્વયમભ્યુપગતૈરનૈકાન્તિકમ્ । ન ચ તે ચિતિમાત્રમિતિ વાચ્યમ્; તત્સિદ્ધાવપિ તેષુ
વિમતિદર્શનાત્ । અભ્યુપગમ્યૈવ હિ સંવિદં તદનુમેયત્વક્ષણિકત્વાદિ પ્રતિજાનતે વાદિનઃ । સ્વરૂપભેદાચ્ચ । સ્વાશ્રયં પ્રતિ સત્તયૈવ કસ્યચિત્ પ્રકાશનં હિ સંવેદનમ્ । સ્વયંપ્રકાશતા તુ સત્તયૈવાઽત્મને પ્રકાશમાનતા । પ્રકાશશ્ચ ચિદચિદશેષપદાર્થસાધારણો ધર્મ ઇતિ સંવિત્સિદ્ધાવેવ સાધિતમ્ । તદનભ્યુપગમે તુ વ્યવહારાનુગુણ્યવચનઃ પ્રકાશશબ્દઃ । નિત્યતા તુ સર્વકાલવર્તમાનતા । એકસઙ્ખ્યાવચ્છેદ એકત્વમિતિ । નચ જડત્વકાલદેશનાનાત્વાદ્યવચ્છેદ- શૂન્યતારૂપત્વાત્તેષાં ન યથોક્તદોષ ઇતિ યુક્તમ્ । તથાભૂતૈરપિ તૈઃ ચિતિધર્મભૂતૈરનૈકાન્ત્યસ્યાપરિહાર્યત્વાત્ । સંવિદિ ચ નિષેધ્યત્વાભિમતજ
ડત્વાનિત્યત્વનાનાત્વાદિવિરૂદ્ધવિવિધધર્માભાવે નિષેધોક્તિરુક્તિમાત્રમેવ । ચેત્યં ચાજ્ઞાનમાત્મનિ દૃષ્ટમિષ્ટં ચ ભવતામ્ । અપિ ચાસ્યા ઇતિ ષષ્ઠ્યાનુભૂતેઃ સંબન્ધમભિધાય નિર્ધર્મત્વં પ્રતિજ્ઞાયમાનં વન્ધ્યાત્વમિવ જનન્યા વિરુદ્ધાર્થમાપદ્યેત ।

પ્રાણાત્મવાદે દેહાત્મવાદદૂષણજાતમતિદિશન્નાહ નિરસ્ત ઇતિ । અનિરસ્તો ઽદૂષિતો હિ પ્રતિપક્ષિતયાવસ્થિતઃ પ્રાણાત્મવાદઃ નિરાસકયુક્તયન્તરાપાદન- પ્રયોજકીભાવમાપદ્યેત । ન તુ દેહાત્મવાદદૂષણૈરેવ દૂષિતો ઽસત્પ્રાય ઇતિ ભાવઃ

આત્મનો ગત્યનુપપત્તિં પરિહરતિ અવિભુત્વેને તિ । વિભુત્વે ગતિર્નોપપદ્યેતેતિ યુક્તમ્ । અણુત્વે તુ મનસ ઇવ નિઃસ્પર્શસ્યાપિ ગતિરાત્મન ઉપપદ્યત એવ । ન ચ સ્પર્શસ્ય ગતૌ હેતુત્વં પ્રયત્નાદૃષ્ટાદિપ્રેરણમન્તરેતિ ભાવઃ । પરિમાણે તિ । એતદાત્મનો ગતિમત્ત્વમાત્મનઃ પરિમાણનિરૂપણપ્રકરણે ઽપિ નિરૂપિતં ભવિષ્યતીતિ અધુનૈતાવતા ગતિમત્ત્વવર્ણનેનાલમિત્યર્થઃ । અલમમુનેતિ પાઠાન્તરમ્ ।
અત્ર સંવિદાત્મવાદી સમુત્તિષ્ઠતે ભવતુ તર્હી તિ । સંવિદાત્મા, અજડત્વાદિતિ પ્રયોગઃ । વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમાહ જડત્વે તિ । પ્રતિબદ્ધં-વ્યાપ્યમ્ । અનાત્મ્યમ્-અનાત્મત્વમ્ । આત્મનો ભાવ આત્મ્યં તસ્યાભાવ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । વ્યતિરેકોપનયનિગમને આહ જડત્વં ચે તિ । તદપિ-અનાત્મ્યમપિ । વ્યાપકનિવૃત્તેર્વ્યાપ્યનિવૃત્ત્યાક્ષેપકત્વાત્ વ્યાપક જડત્વનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યાનાત્મ્યનિવૃત્તિઃ સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ । અજડત્વહેતોરસિદ્ધિં પરિહરતિ અજડત્વં ચે તિ । સ્વસત્તામાત્રતઃ પ્રકાશમાનત્વાત્ પરાયત્તપ્રકાશત્વલક્ષણજડત્વાભાવ ઇતિ ભાવઃ । નહી તિ । પરાયત્તસિદ્ધિઃ-પરાધીનપ્રકાશા । જડેતિ યાવત્ ।
અત્ર સંવિદનુમેયત્વવાદિનાં ભાટ્ટાનાં મતમનુવદતિ સ્યાન્મતમ્ ઇતિ । વિષયમાત્રમ્ ઇતિ । ન હિ નીલો ઽયં ઘટ ઇતિ જ્ઞાને જ્ઞાનસ્ય વિષયત્વં સંભવતિ પટાદેરિવેતિ ભાવઃ । નનુ ઘટમહં જાનામીતિ જ્ઞાનપ્રકાશસ્તર્હિ કથમ્ ? તત્રાહ
તતશ્ચે તિ । તતઃ પશ્ચાચ્ચેત્યન્વયઃ । ચસ્ત્વર્થે । અયં ભાવઃ- જ્ઞાનાદ્વિષયે જ્ઞાતતા નામ ધર્મો જાયતે । સ એવ પ્રકાશ ઇત્યુચ્યતે । સ એવ જ્ઞાનકૃતોર્ઽથસ્યાતિશયો નામ । સ ચ પ્રત્યક્ષો જ્ઞાતુઃ । તેન ચાર્થપ્રકાશરૂપલિઙ્ગેનાત્મનિ તદ્ધેતું જ્ઞાનમનુમિનોતિ । આનુમાનિકજ્ઞાનાલમ્બનશ્ચ ઘટમહં જાનામીતિ નિરુક્તપ્રત્યયઃ । અનુમાનપ્રકારશ્ચ ઇયં ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાતતા ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનજન્યા તથા વિધજ્ઞાતતાત્વાદિતિ । તદ્ધર્મપ્રકારકજ્ઞાનજ્ઞાતતયોઃ
કાર્યકારણભાવાચ્ચ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
એતદ્ભાટ્ટમતં પ્રતિક્ષિપતિ તન્ને તિ । જ્ઞાને તિ । જ્ઞાનવિષયતા હિ જ્ઞાતતા । તદ્વિષયતયાર્ઽથસંબદ્ધજ્ઞાનવ્યતિરિક્તતયા વિષયધર્મસ્યાતિશયવિશેષસ્યાસિદ્ધિઃ । મમ ઘટજ્ઞાનં જાતમ્, જ્ઞાતો મયા ઘટ ઇતિ પ્રતીત્યોર્ધર્મિધર્મભાવવ્યત્યાસમન્તરાર્ઽથભેદસ્યાનાનુભાવિકત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રત્યક્ષાસિદ્ધિમુક્ત્વા જ્ઞાતતારૂપાતિરિક્તપ્રકાશે કલ્પનાસિદ્ધિમાહ ઉભયે તિ । જ્ઞાનવિષયતયૈવાર્થે જ્ઞાતવ્યવહારોપપત્તેસ્તદનુપપત્તિલક્ષણં જ્ઞાતતાયામતિરિક્તાયાં કલ્પકમસિદ્ધમિતિ ભાવઃ । અર્થજ્ઞાનેષુ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાતુરહમર્થસ્યાત્મનશ્ચ નિયતં ભાનમિતિ પ્રાભાકરપ્રક્રિયયા સમર્થયતિ વિત્તી તિ । જ્ઞાનજ્ઞાત્રનવગાહિન્યાં જ્ઞેયપ્રતીતાવુપગતાયાં જાતે ઽપિ ઘટજ્ઞાને ઽહં તજ્જ્ઞાનવાન્ ન વેતિ સંશયઃ, તજ્જ્ઞાનાભાવવાનહમિત્યાદિવિપરીતનિશ્ચયશ્ચ કદાચિદ્ભવેત્,સ્વસ્ય જ્ઞાનવત્ત્વેનાપ્રતિભાસાત્ । તન્ત્રિતયવિષયકત્વં જ્ઞાનસ્યષિતવ્યમિતિ ભાવઃ । તથાચ સ્વપ્રકાશત્વસિદ્ધેર્જ્ઞાનસ્ય તત એવ વિષયવ્યવહારવત્ જ્ઞાતતાવ્યવહારો ઽપિ ઘટત ઇતિ નાર્થાન્તરજ્ઞાતતાકલ્પનાવસર ઇતિ હાર્દમ્ । અથાતીતાનાગતેષ્વર્થેષુ જ્ઞાતતાયા ઉત્પત્ત્યસંભવાત્તત્ર જ્ઞાનેનૈવ જ્ઞાતતાપ્રતીતિરુપપાદ્યા, સમૈવ ચેયં રીતિઃ પ્રત્યક્ષે ઽપીત્યાશયેનાઽહ અતીતે તિ । અત્ર ગ્રહણમનુમાનાદિલક્ષણમ્ । વ્યાહારઃ-શબ્દો વ્યવહારઃ। વ્યવહારઃ કાયિકોહાનોપાદાનાદિઃ । ઉભૌ વિદિતત્વપ્રતીતિમૂલાવત્ર ગ્રાહ્યૌ । વિદિતપ્રતીતિમૂલયોસ્તયોઃ સદ્ભાવે ઽસદ્ભાવે વા વિદિતત્વવ્યવહારાત્પૂર્વમેવ વિદિતત્વપ્રતીતેસ્તન્મૂલભૂતાયા ઉદય ઇતિ ન તત્ર વ્યાહારલિઙ્ગેન વિદિતત્વમનુમાય તતો વેદનાનુમા
નમ્ । કિન્તુ સ્વયંપ્રકાશવેદનબલાદેવ વિદિતત્વપ્રતીતિઃ અથ ચ તન્મૂલવ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ । આનુમાનિકી તત્ર
વિષયસિદ્ધિ રિતિ ક્વચિત્પાઠે ઽયમર્થઃ-વિષયસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રકાશરૂપાનુમાનપ્રમાણપ્રતિપન્નેતિ । વિષયપ્રકાશસિદ્ધિ રિતિ પાઠે તુ અનુમાનપ્રમાણજનિતા વિષયપ્રકાશાનુમિતિરિત્યર્થઃ । વ્યવહારાત્પૂર્વમેવ જ્ઞાતત્વપ્રતીતિં સ્મૃતિસ્થલે ઉદાહરતિ કેનચિ દિતિ । સ્મરણેનૈવાર્થસ્ય સ્મૃતત્વમવબુદ્ધ્ય વ્યાહરતિ સ્મૃતમદ્ય મયે તિ । યદિ લૈઙ્ગિકી સ્મૃતત્વપ્રતીતિઃ, તર્હ્યનેનૈવ વ્યાહારેણ લિઙ્ગેન સ્વસ્યાર્થે સ્મૃતત્વપ્રતીતિરાનુમાનિકીતિ વાચ્યમ્ । તત્ર ચાન્યોન્યાશ્રયણં પ્રસજ્યતે । સ્મૃતત્વપ્રતીત્યા તદ્વ્યવહારઃ, તેનૈવ ચ સા સ્વસ્યેતિ । તથા ચ જ્ઞાનસ્વપ્રકાશત્વનિબન્ધનૈવ જ્ઞાતત્વપ્રતીતિરેષ્ટવ્યેતિ ભાવઃ । સ્વવ્યાહારેણૈવે તિ । નિરપત્રપ ઇવ ક ઇત્યન્વયઃ । નિરપત્રપઃ-નિર્લજ્જઃ । સ્વવ્યાહારેણ-અહં
જાનામીતિ સ્વનિષ્ઠજ્ઞાનવ્યવહારેણ, સ્વજ્ઞાનાનુમાનમ્-સ્વનિષ્ઠજ્ઞાનપ્રતીતિં લૈઙ્ગિકીમ્ । વ્યવહારે વ્યવહર્તવ્યજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાત્ સ્વકીયજ્ઞાનવ્યવહારેણૈવ સ્વસ્ય સ્વકીયજ્ઞાનાનુમાનમિતિ પ્રતિજ્ઞાનુપપન્નાત્યન્તમિતિ યાવત્ । પરકીયેન પરાત્મનો જ્ઞાનવ્યવહારેણ તદન્યસ્ય પરાત્મનિષ્ઠજ્ઞાનાનુમાનસંભવાત્ સ્વવ્યાહારેણ સ્વજ્ઞાનાનુમાનમ્ ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્ । એવં જ્ઞાતતાયા અસિદ્ધિઃ; જ્ઞાત ઇતિ પ્રતીતિવ્યવહારયોઃ સ્વપ્રકાશજ્ઞાનત એવોપપત્તેઃ । જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વં ચજાતે જ્ઞાને સ્વાત્મનિ જ્ઞાનસંશયજ્ઞાનાભાવનિશ્ચયાનુદયબલાત્ નિશ્ચેયમિતિ વર્ણિતમ્ ।
ઇદાનીમભ્યુપગમ્યાપિ વિષયનિષ્ઠં ધર્માન્તરં પ્રકાશં તદવષ્ટમ્ભેનૈવ જ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વં સમર્થયતિ પ્રકાશાનુમેયજ્ઞાનવાદનિરાસાર્થમ્ અન્યશ્ચે ત્યાદિના । અત્ર પ્રયોગદ્વયમ્-અનુભૂતિરનન્યાધીનતદ્ધર્મા સ્વસંબન્ધાદર્થાન્તરે તદ્ધર્મહેતુત્વાત્ યથા રૂપમ્, તદ્ધિ સ્વસંબન્ધાદ્ધાટાદૌ ચાક્ષુષત્વે હેતુઃ સ્વસ્મિન્ રૂપાન્તરાનપેક્ષતદ્ધર્મવત્; અનુભૂતિઃ અનન્યાધીનસ્વવ્યવહારા સ્વસંબન્ધાદર્થાન્તરે વ્યવહારહેતુત્વાત્ । યથા સત્તા । સા હિ સ્વસંબન્ધાદ્ધટાદૌ સદિતિ વ્યવહારહેતુઃ સ્વીયસદ્વ્યવહારે સત્તાન્તરા
નપેક્ષા ઇતિ । આદ્યઃ પ્રયોગો ઽત્ર જ્ઞાતતારૂપં ધર્માન્તરમભ્યુપેત્ય, દ્વિતીયસ્તુ તદનુપગમેન । હેતુસાધ્યનિષ્કર્ષઃ શ્રુતપ્રકાશિકાદિતો ઽનુસન્ધેયઃ । અનેન જ્ઞાનનિષ્ઠપ્રકાશસ્ય જ્ઞાનાન્તરાનપેક્ષત્વસિદ્ધ્યા જ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વોપપત્તિઃ । તથા ચ તસ્યૈવાત્મત્વમિત્યાહ સ્વયંપ્રકાશત્વા દિતિ । અત્રેદમાકૂતમ્-આત્મનઃ સ્વયંપ્રકાશત્વં તાવત્ અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતી ત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધમ્ । જ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વં ચ નિરુક્તાનુમાનતઃ । અતસ્તસ્યૈવાત્મત્વં ન્યાય્યમિતિ । સંવિદ આત્મત્વે લાઘવમપ્યાહ કિં ચે તિ । વેદિત્રી-જ્ઞાતૃરૂપા આત્મેતિ યાવત્ । ભવત્વિ તિ લોટૂ કામચારાભ્યનુજ્ઞાયામ્ । ઇતિપદમનુષઞ્જનીયમ્ । સંવિદ એવ પ્રકામમાત્મત્વમિત્યભ્યનુજ્ઞાનં શ્રેષ્ઠમિત્યર્થઃ ।

સંવિદ આત્મત્વે બાધકમાશઙ્કતે નન્વહમ્ ઇતિ । પ્રાધાન્યાદહમર્થસ્યૈવાત્મત્વં પ્રતીયતે, નતુ ધર્મતયા ભાસમાનાયાઃ સંવિદ ઇતિ ભાવઃ । અર્ધાઙ્ગીકારેણ પરિહરતિ સત્યમ્ ઇતિ । જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતાવુપગમઃ । તત્પ્રામાણ્યે ઽનુપગમઃ । તદપ્રામાણ્યે હેતુમાહ સ તુ ઇતિ । જ્ઞાતા તુ ભેદરૂપતયા નસાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષપ્રમાણસિદ્ધઃ, કિન્તુ ભ્રાન્તિસિદ્ધઃ । સ્વલક્ષણવસ્તુમાત્રાવગાહિ નિર્વિકલ્પકમેવ હિ પ્રમાણમ્ । ધર્મધર્મિભાવાદિકલ્પિતભેદાવગાહિ સવિકલ્પકં તુ
ભ્રમલક્ષણમતિ હાર્દમ્ । જ્ઞાતૃભેદપ્રતીતેઃ યૌક્તિકબાધમપ્યાહ ભેદજ્ઞાને તિ । સિદ્ધવત્કારેણેત્યસ્યાગ્રે ઽપીતિ યોજ્યમ્ । અપૃથગ્વસ્તુતયે તિ પાઠઃ સંભાવ્યતે । વા અપ્રકાશાત્મન ઇતિ પદચ્છેદઃ । તથા ચાયમર્થઃ-ભેદજ્ઞાનસિદ્ધવત્કારેણાપિ-ક્વચિદ્ભેદજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યોપગમેનાપિ । સંવેદનાનાં ભેદસ્ય સૌગતૈઃ તત્ત્વતઃ ઇષ્યમાણત્વાત્ । અપૃથગ્વસ્તુતયા-અભિન્નવસ્તુત્વેન સાધ્યેન, ગૃહીતાવ્યભિચારેણ-ગૃહીતવ્યાપ્તિકેન, સહોપલમ્ભનિયમેન-જ્ઞાનજ્ઞાત્રોઃ મહોપમ્ભનિયમરૂપહેતુના, જ્ઞાતુરપ્રકાશસ્વભાવત્વે પ્રકાશાયોગઃ સ્વભાવવિરોધાદેવ, પ્રકાશસ્વભાવત્વે ચ સંવેદનત્વમેવેત્યાદિના વા સંવિદભેદસાધકેન સંવિદ્ભેદવાધકેન હેતુના અપ્રકાશાત્મનઃ સંવિદ્ભિન્નસ્ય જ્ઞાતુરહમર્થસ્યાત્મનઃ તત્ત્વં-સ્વરૂપં દુરુપગમમ્-ઉપગન્તુમશક્યમિત્યર્થઃ । તૃતીયાન્તદ્વયં દુરુપગમમિત્યનેનાન્વિતમ્ । જ્ઞાતા સંવિદભિન્નઃ સંવિદા સહૈવોપલભ્યમાનત્વાત્ પ્રકાશસ્વભાવત્વાદ્વા ઇતિ પ્રયોગો ઽત્ર બોધ્યઃ । યદ્વા પૃથગ્વસ્તુતયેનત્વાત્ સ્યાત્પાઠઃ । અવ્યભિચારનિરૂપકસ્યાભેદરૂપસાધ્યસ્યોપસ્થિતિસ્ત્વર્થાત્ । પ્રકાશાત્મન ઇત્યેવ ચાસ્તુ પદચ્છેદઃ । સહોપલમ્ભનિયમેન, પ્રકાશસ્વાભાવ્યે ચ સંવેદનત્વમિત્યાદિના વા હેતુના પ્રકાશાત્મનઃ સંવિદભિન્નસ્ય સિદ્ધ્યત આત્મનઃ, ભેદજ્ઞાનસિદ્ધવત્કારેણ-ભાદજ્ઞાનપ્રામાણ્યસિદ્ધવદઙ્ગીકરણેન, પૃથગ્વસ્તુતયા-સંવિદ્ભિન્નત્વેન તત્ત્વમ્ અસ્તિત્વં, દુરુપગમમિત્યર્થઃ । નિરુક્પ્રકારં ગ્રાહકભેદનિરાસહેતું ગ્રાહ્યભેદનિરાસે ઽપ્યતિદિશતિ ગ્રાહ્યે તિ । સહોપલમ્ભનિયમાત્ પ્રકાશસ્વભાવ્યે ચ સંવેદનત્વમિત્યાદિતો વા સંવિદભિન્નત્વં નીલાદેર્વિષયસ્યેતિ જ્ઞાનભિન્નત્વેન નીલાદ્યર્થભેદસ્યાપ્યસત્ત્વમિત્યર્થઃ । નનુ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ સંવિદભેદે જ્ઞાતૃજ્ઞેયભેદાનાં જ્ઞાનતોભેદેનાવભાસઃ કથમિત્યત્રાહ અત ઇતિ । દોષમૂલોગ્રાહ્યગ્રાહકભેદાવભાસો મિથ્યા;
સંવિદાભાસમાત્રં સત્યમિતિ ભાવઃ । તત્ર વાસના દોષ ઇતિ પ્રકટાનાં સૌગતાનાં યોગાચારાણાં પક્ષઃ । અનાદ્યવિદ્યા દોષ ઇતિ પ્રચ્છન્નાનાં માયાવાદિનામ્ । ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પઃ-જ્ઞેયજ્ઞાતૃભેદઃ જ્ઞાનવિષયત્વજ્ઞાનાશ્રયત્વલક્ષણઃ ।
ઉક્તાર્થે પ્રકટાનાં સૌગતાનાં સંમતિં પ્રદર્શયતિ અવિભોગો ઽપી તિ । બુદ્ધિરેવાઽત્મા । સા ચ નિર્ભેદાપિ ભ્રાન્તિજ્ઞાનૈઃ નીલભેદાદિગ્રાહ્યભેદચૈત્રમૈત્રાદિગ્રાહક ભેદ- પ્રત્યક્ષત્વાનુમાનત્વાદિલક્ષણજ્ઞાનભેદવતીવ પ્રતીયત ઇતિ કારિકાર્થઃ । માયિનાં સંમતિમુપદર્શયતિ શુદ્ધમ્ ઇતિ । ભેદ પ્રપઞ્ચસ્ય શુદ્ધં તત્ત્વં નોપાદાનમ્ । તથા સતિ પરમાર્થત્વાપત્ત્યાનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । તતસ્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય માયૈવ-વિવિધવિચિત્રમિથ્યાર્થપ્રતિભાસહેતુઃ મિથ્યાભૂ
તાનાદ્યવિદ્યૈવ જનની ઉપાદાનમિતિ કારિકાર્થઃ । નિર્વિશેષસન્માત્રં ચિદ્રૂપં પરમાર્થઃ । તત્રાધિષ્ઠાને અપરમાર્થનાનાભેદપ્રતિભાસો માયયેતિ ભાવઃ ।
આત્મનઃ સ્વયંપ્રકાશત્વં શ્રૌતમ્ । સંવિદસ્તથાત્વં ચ યુક્તિસિદ્ધમ્ । તત્તસ્યા એવાત્મત્વમ્ । તદ્ભિન્નસ્ય તુ સર્વસ્ય દોષમૂલત્વાદાભાસમાત્રત્વમિતિ સંવિદાત્મત્વં પૂર્વપક્ષિતમ્ । તત્ર ચાસ્તિ મતદ્વયમ્ । ક્ષણિકવિજ્ઞાનમાત્મા, નિત્યવિજ્ઞાનમાત્મેતિ ચ । તત્ર ક્ષણિકવિજ્ઞાનાત્મત્વમતં પ્રકટસૌગતાનાં તાવન્નિરસ્યતિ અત્રાઽહે ત્યાદિના । નિત્યાત્મવાદીક્ષણિકવિજ્ઞાનાત્મવાદે દૂષણમાહેત્યર્થઃ । ક્ષણભઙ્ગિની તિ । ક્ષણરૂપાવિનાશસ્વભાવા વિષયભેદેન નાના ચ સંવિદુપલભ્યતે । તસ્યાશ્ચેદાત્મત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાદિકં નોપપદ્યતે । અનુસન્ધાતુરાત્મનઃ સ્થિરત્વ એવ તદુપપત્તેરિતિ ભાવઃ । અથ પ્રતિભાયા ઇવ નિર્વિષયત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ શઙ્કતે ન ચ નિરાલમ્બને તિ । પ્રત્યભિજ્ઞા નિર્વિષયા પ્રતિભાત્વાત્ માનસકલ્પનાવિલાસવદિતિ પ્રયોગઃ । અત્ર બાધિતત્વમાહ નિરાલમ્બનત્વે તિ । જ્ઞાનસામાન્યસ્ય સવિષયકત્વનિયમાન્નિર્વિષયકત્વે જ્ઞાનત્વાયોગાત્ જ્ઞાનવિશેષે નિર્વિષયકત્વસાધનં બાધિતવિષયમિત્યર્થઃ । પ્રતિભાયામપિ નાત્યન્તાય નિર્વિષયત્વમ્ । અન્યત્ર સત એવાન્યત્ર ભાનાત્ । ક્વચિદ્યાથાર્થ્યસ્યાપિ દૃષ્ટેરિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનસામાન્યસ્ય નિર્વિષયકત્વમિતિ પક્ષે સ્વપ્રવૃત્તિવ્યાઘાતમપ્યાહ સાધનસ્ય ચે તિ । નિર્વિષયકત્વસાધકાનુમાનસ્ય સવિષયકત્વે તદવિશેષેણાશેષજ્ઞાનાનાં સવિષયકત્વંસ્યાત્ । તસ્ય નિર્વિષયકત્વે ચ ન નિર્વિષયકત્વરૂપસાધ્યસિદ્ધિરિતિ સાધનાર્થપ્રવૃત્તિવૈઘટ્યમિતિ ભાવઃ । પ્રપઞ્ચિતશ્ચે તિ । પૂર્વમીમાંસાપ્રથમાધ્યાયપ્રથમપાદે ઉત્તરમીમાંસાદ્વિતીયાધ્યાયચરણે ચ જ્ઞાનનિરાલમ્બનત્વમતનિરાકરણં સૂત્રતદ્વ્યાખ્યાકર્તૃભિઃ કૃતમ્ । શાસ્ત્રે ચ ન્યાયતત્તાવખ્યે સર્વવિજ્ઞાનયાથાર્થ્યસમર્થનેન કૃતમિત્યર્થઃ । અત્ર પૂર્વોત્તરમીમાંસાભાગયોરિત્યનેન મીમાંસાયા વિંશતિલક્ષણ્યા ઐકશાસ્ત્રયં તત્પૂર્વોત્તરભાગરૂપત્વં ચ કર્મબ્રહ્મવિચારયોરભિમતમ્ ।
નનુ વિજ્ઞાનં દ્વિવિધં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનમાલયવિજ્ઞાનં ચેતિ । તત્રાઽદ્યં નીલપીતાદિજ્ઞાનમ્ । અન્ત્યં ચાહમાકારમાત્મરૂપમ્ । ક્ષણિકત્વે ઽપ્યુભયવિધવિજ્ઞાનસ્યાઽલયવિજ્ઞાનધારાનુવૃત્ત્યા પ્રત્યભિજ્ઞોપપદ્યત ઇત્યત્રાહ- અત એવે તિ । વિજ્ઞાનક્ષણે તિ । વિજ્ઞાનમેવ ક્ષણો વિજ્ઞાનક્ષણઃ । અનુસન્ધાયિનઃ-પૂર્વાનુભૂતાર્થપ્રતિસન્ધાનકર્તૃઃ ક્ષણિકવિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્ય સ્થિરસ્યોપગમે સર્વં ક્ષણિકમિતિ સિદ્ધાન્તત્યાગઃ । પ્રકારાન્તરેણ જ્ઞાનવ્યતિરિક્તજ્ઞાત્રભ્યુપગ

મપ્રસઙ્ગશ્ચેતિ ભાવઃ । અનભ્યુપગમ ઇતિ । ક્ષણિકક્રમિકવિજ્ઞાનસમુદાયલક્ષણં સન્તાનં સમુદાય્યનતિરિક્તં ચેત્પ્રત્યભિજ્ઞાનુપપત્તિરેવ, સન્તાનાન્તર્ગતસ્ય પૂર્વસ્યાનુભવિતુર્વિનષ્ટત્વાત્, ઉત્તરસ્ય ચાનનુભવિતૃત્વેન પ્રતિસન્ધાનાયોગાદિતિ ભાવઃ । અત્રેદમનુસન્ધેયમ્-ક્ષણિકાનાં સમુદાયભાવો ઽપિ ન ઘટતે, સ્થિરૈકદેશકાલાદ્યુપાધિક્રોડીકારાસંભવાત્ સૌગતે નયે । એકબુદ્ધિક્રોડીકારસ્ત્વતિપ્રસક્તઃ । ભિન્નસન્તાનિવિજ્ઞાનાનામપિ તથાત્વેન સન્તાનનિયમાનુપપત્ત્યાપત્તેઃ । પૂર્વપૂર્વવિજ્ઞાનોપાદાનકોત્તરોત્તરવિજ્ઞાનપરમ્પરા સન્તાનમિતિ ચેન્ન । વિનષ્ટસ્ય કાર્યકાલે ઽસત ઉપાદાનત્વાયોગાત્ । પૂર્વત્વમાત્રસ્યાતિપ્રસક્તત્વાચ્ચ । તત્સન્તાનનિયમાનુપપત્તિરેવેતિ । નન્વાલયવિજ્ઞાનસ્ય સૌસાદૃશ્યેન ઐક્યભ્રાન્ત્યા પ્રતિસન્ધાનં ભ્રમાત્મકં ઘટત ઇતિ શઙ્કતે ન ચિ તિ । ભ્રાન્તિરૂપા ચ પ્રત્યભિજ્ઞા ન ઘટત ઇત્યર્થઃ । ઘટતે ઇતિ શેષઃ । દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમુપપાદયતિ યુજ્યત ઇતિ । દૃષ્ટાન્તે ભિન્નકાલિકદીપકલિકયોઃ સુસદૃશયોઃ સાક્ષાત્કર્તા સ્થિરશ્ચેતનઃ પ્રસિદ્ધો ભ્રાન્તિભાક્ત્વયોગ્યઃ । તત્તત્ર ભ્રાન્તિરૂપા પ્રત્યભિજ્ઞા ઘટતે । ન ચ તથા પ્રકૃતે સંવિદાં દ્રષ્ટાતિરિક્તઃ સ્થિરો ઽભ્યુપેયતે । અતઃ સંવિદેવાત્માન્યેનાત્મનાભેદં સ્વાત્મનિ ભાવયેદિતિ વાચ્યમ્ । પરસ્પરવાર્તામભિજ્ઞત્વાન્નાન્યસ્માદ્ભેદમભેદં વા સ્વાત્મનિ ગૃહીતુમલમ્ । નિરન્વયવિનાશાચ્ચ પૂર્વધર્માનુવૃત્તિબલાદપિ પૂર્વાનુભૂતપ્રતિસન્ધાનાદિ ન ઘટતે ઇતિ સમુદિતાશયઃ । પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞત્વં-જ્ઞાનાન્તરતદ્વિષયાગ્રાહિત્વમ્ । નિરન્વયવિનાશિત્વં-સમૂલવિનાશિત્વં- સ્વરૂપતો ધર્મતશ્ચ । ઉત્તરોત્તરક્ષણેષુ પૂર્વપૂર્વવિજ્ઞાનક્ષણતો વાસનોદયાત્પ્રતિસન્ધાનોપપત્તિરિત્યપિ ન । અનન્તવાસનોત્પત્તિવિનાશાદિકલ્પનાયામતિગૌરવાદિતિ દિક્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
અત્ર નિત્યાત્મવાદિના કેનચિદુક્તં સંવિદ આગમાપાયિત્વાદિકમમૃષ્યમાણો ઽદ્વૈતી પ્રત્યવતિષ્ઠતે । તદુચ્યતે કશ્ચિદાહે તિ । સ્વસ્યાસત્ત્વે ગ્રાહકાભાવાત્ સ્વસ્ય સ્વત્ત્વે ગ્રાહ્યાભાવાશ્ચ ન સ્વતઃ સંવિદઃ પ્રાગભાવગ્રહઃ । સંવિદો જ્ઞાનાન્તરાગોચરત્વેનાન્યજ્ઞાનતસ્તજ્જ્ઞાનપ્રાગભાવગ્રહો ઽપિ ન સંભવતિ । જ્ઞાનવિષયીકારમન્તરા તદુપરક્તપ્રાગભાવગ્રહણાયોગાત્ । જ્ઞાનાન્તરગોચરત્વે ચ ઘટાદિવજ્જડત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તત્પ્રમાણાભાવાત્પ્રાગભાવઃ સંવિદો નાસ્તીતિ ભાવઃ । અત ઇતિ । પ્રાગભાવાભાવાદુત્પત્તિર્નાસ્તિ સંવિદઃ । પ્રાગભાવસ્યાપ્યુત્પાદકાન્તર્ગતત્વાદિત્યર્થઃ । જન્માભાવા દિતિ । ઇતરે ભાવવિકારાઃ-અસ્તિત્વવૃદ્ધિપરિણામાપક્ષયવિનાશાઃ । અસ્તિત્વમત્ર સ્વોપા દાનાવચ્છિન્નસ્થિતિલક્ષણમ્ । ઉત્પત્તિપ્રતિબદ્ધત્વાત્-ઉ
ત્પત્તિવ્યાપ્યત્વાત્ । વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તિરિતિ ભાવઃ । અત એવે તિ । ઉત્પત્ત્યભાવાદેવ સજાતીયસંવિદ્ભેદલક્ષણં નાનાત્વમપિ નિરસ્તમિત્યર્થઃ । ઉત્પત્તિમત્ત્વવ્યાપકે તિ । કર્મધારયો ઽયમ્ । વિભાગિ-નાના, ભિન્નમ્ । અત્ર સંવિન્ન નાના, નાપિ વિકારવતી, અજત્વાદ્યન્નૈવં તન્નેવં યથા ઘટ ઇતિ વ્યતિરેકિપ્રયોગઃ । સંવિદિ ભેદાદિનિષેધે ધર્મપક્ષકમન્વયિ ચ પ્રદર્શયતિ ચેત્યત્વાચ્ચે તિ । ભેદાદયો ન સંવિદિ અનુભાવ્યત્વાદ્રૂપાદિવત્ । અત્ર ભેદપદં વિકારાત્મકોત્પત્ત્યાદ્યવસ્થાભેદપરં પ્રકરણાત્ । ઇતરેતરાભાવઃ-સજાતીયભેદઃ । વિજાતીયસ્વાગતભેદાવાદિપદગ્રાહ્યૌ । યદ્વા ભેદો વિજાતીયભેદઃ । ઇતરેતરાભાવો યથોક્તરૂપઃ । આદિપદગ્રાહ્યાઃ-ઉત્પત્ત્યાદ્યવસ્થાઃ સ્વગતભેદાશ્ચ । એતન્મતં ક્રોડીકરોતિ અત ઇતિ । નિરસ્તનિખિલભેદાસત્ત્વપ્રકાશત્વાદિધર્મરહિતા પ્રકાશૈકસ્વરૂપા સંવિદેવાવિકારનિત્યા પરમાત્મા જીવાત્મા ચ । જીવભેદો ઽપિ કલ્પિત ઇતિ ભાવઃ । ઉક્તાર્થે સંવાદમુદાહરતિ યાનુભૂતિ રિતિ । અજત્વમ્-અનુત્પત્તિમત્ત્વમ્ । અમેયત્વં-જ્ઞાનાગોચરત્વમ્ । અનન્તત્વં-વિનાશરાહિત્યમ્ । આત્મત્વમ્-જીવાત્મપરમાત્મરૂપત્વમ્ । નિરુક્તરૂપૈકા સંવિદેવ સર્વવ્યાપિકા પરમાત્મરૂપોપાધિભેદેન નાનાજીવાત્મરૂપા ચેતિ ભાવઃ । સૈવ ચે તિ । ન વાચ્યશક્તયેયં વેદાન્તેષુ પ્રતિપાદ્યતે । અવાચ્યૈવ સતી તાત્પર્યવૃત્ત્યા તેષુ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ । ભાષા-પરિભાષા, સઙ્કેત ઇતિ યાવત્ । સઙ્કેતબલાદેવ શ્રદ્ધેયત્વમેતન્મતસ્યેતિ હાર્દમ્ । વેદાન્તાનામેવંભૂતાયાં સંવિદ્યેવ તાત્પર્યમદ્વૈતવાર્તિકકારવચનેન સંવાદયતિ પરાગર્થે તિ । ઘટપટાદિષુ પરાગર્થેષુ યા પ્રમાણજન્યામ્ ઇતિ #ઃ ફલરૂપેષ્યતે તાન્ત્રિકૈઃ સૈવ મિતિર્વેદાન્તેષુ પ્રમેયભૂતા । ઇતો ઽન્યસ્મિન્ પરાગર્થે તાત્પર્યકલ્પને ચ વેદાન્તાનામપ્રામાણ્યમેવ સ્યાત્ । પરાગર્થસ્યાસત્યત્વાદિતિ શ્લોકદ્વયાર્થઃ । નિર્વિશેષનિત્યચૈતન્યમાત્રસ્યૈવ તત્તત્પ્રમાણાધીનાન્તઃકરણવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતતયા તત્તદ્વૃત્ત્યવચ્છિન્નતયા વા તત્તદર્થપ્રકાશકત્વાત્પ્રમાણફલત્વોપચાર ઇતિ બોધ્યમ્ ।
પ્રક્રાન્તં માયાવાદિમતં તાવદ્વિસ્તરેણ પ્રતિક્ષેપ્તુમુપક્રમતે તદિદમ્ ઇત્યાદિના । અલૌકિકમ્-લૌકિકપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિરુદ્ધમ્, અવૈદિકંવેદાદિસચ્છાસ્ત્રવિરુદ્ધમ્,લોકવેદાનનુગુણં ચેદં માયાવાદિનાં દર્શનમિત્યાત્મતત્ત્વસાક્ષાત્કર્તારો વદન્તીતિ ભાવઃ । સંવિદદ્વૈતે પરાભિમતે ઽધ્યક્ષવિરોધમાદૌ નિરૂપયતિ તથાહી ત્યાદિના । પરાગર્થપ્રમિતેર્હ્યાત્મત્વમુક્તં વાર્તિકકૃતા । તસ્યાઃ સ્ફુટમેવાનાત્મત્વમિત્યાહ સંવિ દિતિ । જ્ઞાનાદિપદં પ્રર્યાયનામેકાર્થવાચકં યસ્યૈ

વંભૂતઃ આત્મધર્મઃ કશ્ચિદ્વિષયપ્રકાશકઃ સંવિચ્છબ્દિત ઇત્યર્થઃ। તસ્યાસ્યે તિ । અન્યધર્મત્વેનાનિત્યત્વેન ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્યાસ્ય પ્રમાણફલસ્ય વિષયવેદનસ્ય ન નિત્યાત્મસ્વરૂપત્વં સંભવતીતિ ભાવઃ । પ્રમાણફલસ્ય સકર્મકસ્યાનુભવસ્યાનિત્યત્વં પ્રકારાન્તરેણ સાધયતિ સ્વાપે તિ । સ્વાપાદૌ સત્ત્વે યોગ્યત્વાદ્વેદનસ્યોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । અનુપલબ્ધેશ્ચ ન તદા તસ્ય સત્ત્વમિતિ ભાવઃ । સુષુપ્તિકાલિકં વેદનાભાવં સુપ્તોત્થિતસ્ય પરામર્શેનાપિ દ્રઢયતિ અત એવ હી તિ । નનુ સંવિદઃ સ્વપ્રકાશત્વાત્સ્વાપે ઽપ્યસ્ત્યેવોપલમ્ભઃ । અનુભૂતમવશ્યં સ્મર્તવ્યમિતિ નિયમાભાવાચ્ચ તદનનુસન્ધાનં ઘટતે પ્રબોધે । ઇયન્તં કાલં ન કિઞ્ચિદહમવેદિષમ્ ઇતિ પરામર્શસ્તુ વિષયપ્રકાશકત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનાભાવગોચરઃ । સ્વાપે સતો ઽપિ હિ વિજ્ઞાનસ્ય ન વિષયપ્રકાશકત્વમિતિ ચોદ્યમનૂદ્ય પરિહરતિ યાવ દિતિ । નિયમાભાવે ઽપીત્યન્તેન ચોદ્યાનુવાદઃ । અગ્રે પરિહારઃ । પ્રાયણાદેઃ સંસ્કારવિચ્છેદકરત્વં સંવિત્સિદ્વાવભિહિતં પ્રાયણાન્નરકક્લેશાત્પ્રસૂતિવ્યસનાદપિ । ચિરાતિવૃત્તાઃ પ્રાગ્જન્મભોગા ન સ્મૃતિગોચરાઃ ॥ ઇતિ। પ્રાયણમ્-મરણમ્ । નિત્યવત્-સાર્વદિકમ્ । યદ્વા નિયમવત્ । નિયતમિતિ યાવત્ । નિખિલસંસ્કારપ્રમોષહેતુપ્રબલદુઃખહેતુવિરહે ઽપિ નિયમેનાસ્મરણં સંવિદઃ સ્વાપે ઽપ્રકાશમેવ સાધયેત્ । સ્વયંપ્રકાશસ્વભાવાયાશ્ચ તસ્યા અપ્રકાશસ્તદા તદભાવપર્યવસન્ન ઇતિ ભાવઃ । સિદ્ધાન્તે તુ વિષયપ્રકાશનવેલાયામેવ ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વોપગમાત્ સ્વાપેસતો ઽપિ તસ્યાપ્રકાશો ન ક્ષતિકર ઇતિ બોધ્યમ્ । અત્ર શઙ્કતે ન ચ
સત્યપિ તિ । વિષયાવચ્છેદવિરહાત્-વિષયસંબન્ધવિરહાત્ । અહઙ્કારગોચરાભાવાત્-અહંબુદ્ધિબોધ્યસ્ય જ્ઞાતુરહમર્થસ્ય વિલયાત્ । અહમર્થોપશ્લિષ્ટાયા વિષયાન્વયવત્યા એવ સંવિદઃ સંસ્કારાધાયકત્વમ્ । સ્વાપેતદુભયવૈધુર્યાત્સ્વપ્રકાશસ્યાપિ ચૈતન્યમાત્રસ્ય ન સંસ્કારાધાયકત્વમિતિ ન તસ્ય પ્રબોધે ઽનુસન્ધાનપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ । અત્રોત્તરમાહ અર્થાન્તરે તિ । તદગ્રહણસ્ય-અર્થાન્તરાગ્રહણસ્ય । ત્રિતયે તિ । જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃત્રિતયાવભાસે ઽપિ યથાયથં તત્તદનુભવસ્યૈવ તત્તત્સંસ્કારં પ્રતિ હેતુત્વાદેકાગ્રતયા સંવિદનુભવે સતિ સ્વાપે તતઃ તત્સંસ્કારોત્પાદે ઽહમર્થવિલયઘટપટાદ્યર્થાન્તરાનનુભવયોરપ્રતિબન્ધકત્વાત્સંવિન્માત્રપ્રત્યવમર્શપ્રસઙ્ગો દુર્વારો ભવન્મતે પ્રબોધસમય ઇતિ ભાવઃ । નનુ જ્ઞાતુર્વિનષ્ટત્વાત્સ્વાપેકઃ સ્મરેદિત્યત્રાહ ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞે તિ । પૂર્વદિને કૃતસ્યાપરદિને પ્રતિસન્ધાનાત્પૂર્વાપરદિનસ્થાયિત્વેન સિધ્યતો જ્ઞાતુરહમર્થસ્ય મધ્યકાલે સ્વાપે વિલયો ન ઘટત ઇતિ ભાવઃ । એવં સ્વાપે ઽપ્યહમર્થસ્ય
સદ્ભાવમુપપાદ્ય તદા તદ્ભાનમપિ વર્તત ઇત્યુપપાદયતિ અત એવ હી તિ । સ્વાપકાલિકાહમર્થપ્રતિસન્ધાનમિદં તાત્કાલિકતત્પ્રતિભાસસમર્થકમ્ । ન ચાનુમિતસ્વાપતત્સુખત્વાત્મસ્વરૂપસત્તાગોચરમિદમસ્તુ, તથા ચેદં ન સ્વાપે ઽહમર્થપ્રકાશસ્યોપપાદકમિતિ વાચ્યમ્ । સ્વાપાંશે ઽનુમિતિલક્ષણત્વે ઽપિ અહમર્થે પ્રતિસન્ધાનરૂપત્વસ્ય પ્રાતસ્તત્રાહં (ન) આસ મિત્યાદાવિવ સ્વરસસિદ્ધસ્યાનપોદ્યત્વાત્ । પ્રાતઃકાલાનુભૂતાત્મસ્વરૂપ- પરામર્શિત્વાદસ્યાત્મસ્વરૂપે પ્રતિસન્ધાનરૂપત્વોપપત્તિર્યથા, એવં સ્વાપે ઽનુભૂતાત્મસ્વરૂપપરામર્શિત્વાદાત્માંશે પ્રતિસન્ધાનરૂપત્વોપપત્તિરિતિ ભાવઃ । ન ચ નિત્યાત્મપ્રકાશસ્ય સંસ્કારજનકત્વે માનાભાવાત્કથમહમર્થ આત્મનિ પ્રતિસન્ધાનરૂપત્વમસ્યેતિ વાચ્યમ્ । સ્વજન્યસંસ્કારવત્ત્વેનાનુભવસ્ય પ્રતિસન્ધાને એકહેતુત્વનિર્વાહાય નિત્યાનુભવસ્યાપિ સંસ્કારહેતુત્વોપગમાત્ । સ્પષ્ટં ચેદં સિદ્ધાન્તસિદ્ધાઞ્ચને । સ્વાપે ઽનુભૂતાત્માંશપ્રકાશનરૂપત્વાદ્વા પ્રતિસન્ધાનવાચો યુક્તિઃ । અધિકમન્યત્ર । નનુ સવિષયજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વં માસ્તુ શુદ્ધસંવિદો નિત્યત્વાદ્યુપપન્નમેવેત્યત્રાહ ન ચ નિર્વિષયે તિ । સ્વયંપ્રકાશસંવિદનુભવો હિ વિષયાશ્રયોપશ્લિષ્ટસંવિદ્વિષય એવ લોકવિદિતઃ ઇદમહં જાનામી તિ । કેવલસંવિદનુભવસ્તુ ન કસ્યાપિ સ્વતો ઽન્યતો વા પ્રસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ । નનુ સિદ્ધાન્તે જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યાત્મનો નિર્વિષયત્વં નિરાશ્રયત્વં ચાભ્યુપગતં કથં સઙ્ગચ્છતે? । ઉચ્યતે । સંવિદાદિશબ્દાનાં સવિષયકજ્ઞાન એવ રૂઢત્વાત્તદર્થસ્ય નિર્વિષયત્વાદિનિષેધોક્તિરુપપન્નૈવ । ધર્મભૂતસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચ વિષયપ્રકાશકસ્ય ન નિરાશ્રયત્વં નિત્યાત્મસ્વરૂપાશ્રિતત્વાત્ ।આત્મસ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રત્યક્ત્વાનુકૂલત્વૈકત્વપ્રકારતઃ સ્વરૂપપ્રકાશકત્વાન્ન નિર્વિષયત્વં નિર્ધર્મકત્વં વા । આત્મન્યેકત્વાનેકત્વાહન્ત્વાનહન્ત્વાદિસંશયસ્ય કદાપ્યનુદયાચ્ચ પ્રત્યક્તવાદિના ભાનમેષ્ટવ્યમ્ । નિરુપાધિકપ્રેમાસ્પદત્વાચ્ચ સુખત્વેનેતિ સિદ્ધાન્તે ઽભિમતો વિશેષઃ । સંવિદઃ સવિશેષત્વં સંવિદાદિશબ્દાનાં સંબન્ધિશબ્દત્વપ્રસિદ્ધ્યાપ્યુપપાદયતિ સંબન્ધી તિ । નિયતસંબન્ધ્યાકાઙ્ક્ષાશાલિત્વં સંબધિશબ્દત્વમ્ । જ્ઞાનં, સંવેદનમિત્યુક્તે હિ કસ્ય કિંવિષયકમિતિ વિષયાશ્રયાકાઙ્ક્ષા નિયતા । એતદેવ વ્યતિરેક નિષેધેન દ્રઢયતિ ન હી
તિ । જાનાત્યાદેઃ જ્ઞાધાતુપ્રભૃતેઃ । નનુ જ્ઞાનસ્વરૂપ મિત્યાદિષુ કેવલસ્યૈવ પ્રયોગો દૃશ્યત ઇતિ ચેન્ન । આશયાનભિજ્ઞો હિ ભવાન્ । અત્રત્યસ્ય ધર્મિવાચિનો જ્ઞાનશબ્દસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વપ્રવૃત્તિનિમિત્તકસ્ય સંબન્ધિશબ્દાદ્ધર્મભૂતજ્ઞાનવાચિનઃ શબ્દાચ્છબ્દાન્તરત્વાત્ ચતુષ્પાદ્વાચિન ઇવ ગોશબ્દાત્કિરણાદિવાચિનસ્તસ્ય । અસ્માકં સંબન્ધિશબ્દત્વપ્રસિદ્ધિઃ
ધર્મભૂતજ્ઞાનવાચિનિ સાવકાશા । ભવતાં તુ ધર્મિણઃ સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય ધર્મભૂતસ્ય ચ વિષયજ્ઞાનસ્ય ભેદાભાવાત્ એકસ્યૈવ ચૈતન્યસ્યાત્મરૂપસ્ય નિર્વિશેષત્વસિદ્ધાન્તાત્ સંબન્ધિશબ્દત્વપ્રથાનોપપન્ના સંવિદાદિશબ્દસ્યેતિ । નિર્વિશેષજ્ઞપ્તિમાત્રસ્ય પર્વૃત્તિનિમિત્તાયોગેનૈવ ધર્મિવાચિજ્ઞાનશબ્દવાચ્યત્વમપિ ન સંભવતીત્યપ્યનુસન્ધેયમ્ ।

એવં પરૈરાત્મતયાભિમતસ્ય પ્રમાણફલસ્યાગન્તુકત્વાદાત્મધર્મત્વાચ્ચ નાત્મત્વમિત્યક્તમ્ । અથ તસ્ય પ્રાગભાવાસિદ્ધિં પરોક્તામનુવદતિ યત્તુ સ્વત ઇતિ । અન્યતઃ સિદ્ધ્યભાવસ્ફોરકં સ્વતઃસિદ્ધસ્ય ઇતિ । અનુભવસ્યેતિ વિશેષ્યપદમધ્યાહાર્યમ્ । તદ્વિરોધાદેવ-પ્રતિયોગિના યૌગપદ્યાવસ્થાનાસંભવલક્ષણાદ્વિરોધાદેવ । પ્રાગભાવાદેઃ- સંવિત્પ્રાગભાવાદેઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । દૂષયતિ ત દિત્યાદિના । જ્ઞાનસામાન્યસ્ય સ્વસમાનકાલિકાર્થગ્રાહિત્વનિયમે દોષમાહ અતીતે તિ । શઙ્કાનુવાદઃ અથે તિ । ઇતીત્યનન્તરં મતમિતિ શેષઃ । સંવિત્પ્રાગભાવસ્ય સ્વસમાનકાલિકગ્રહગ્રાહ્યત્વમેવેતિ નિયમ ઇતિ શઙ્કાગ્રન્થાર્થઃ । નિયમમુપગમ્યાઽહ કિમેવમ્ ઇતિ । તત્સિદ્ધેઃ-સંવિત્પ્રાગભાવગ્રહસિદ્ધેઃ । ન પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધિઃ-ન સંવિત્પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધિઃ । અયં ચ નિયમો યદ્યપિ સિદ્ધાન્તે યુક્તઃ,વિદ્યમાનયત્કિઞ્ચજ્જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્ય વિદ્યમાનેનૈવ જ્ઞાનાન્તરેણાનુમાનાદિના ગ્રહણાત્ । અહમિદાનીં ચાક્ષુષાભાવવાન્ ઉન્મીલિતચક્ષુષ્કત્વાદિત્યાદ્યનુમાનસંભવાત્ । અથાપિ પરમતે ઽયં નિયમો ઽનુપપન્ન ઇત્યાહ
તત્પ્રાગભાવ ઇતિ । ભવતા હિ જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરાગ્રાહ્યમિષ્યતે । એવં સતિ તજ્જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્તેનૈવ સમાનકાલિકેનગ્રાહ્યઃ સ્યાદ્ભવદુક્તનિયમાનુસારાત્ । તચ્ચાનુપપન્નમિતિ ભાવઃ । નન્વત એવાસ્માભિઃ સંવિત્પ્રાગભાવાસિદ્ધિરુચ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાહ ઐન્દ્રિયિકે તિ । લૌકિકપ્રત્યક્ષ એવ સમાનકાલિકપદાર્થગ્રાહિત્વમિતિ નિયમઃ । ન તુ જ્ઞાનસામાન્યસ્ય, પ્રમિતિસામાન્યસ્ય વા । તથા ચ પ્રાક્કાલિકસ્ય સ્વપ્રાગભાવસ્ય તેનૈવ વર્તમાનેન જ્ઞાનેન ગ્રહણે નાનુપપત્તિરિતિ હાર્દમ્ । અગ્રેચૈતદ્વ્યક્તીભવિષ્યતિ । પ્રમાણસ્ય પ્રમેયાવિનાભૂતત્વાત્પ્રમાણજ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વેન નિત્યત્વાત્તત્પ્રમેયમપિ નિત્યમિતિ મતં નિરાકરોતિ એતેને તિ । એતેન-પ્રમાણજ્ઞાનમાત્રસ્ય સમાનકાલપદાર્થગ્રાહિત્વનિયમાભાવેન । નિરસનીયમતાનુવાદઃ માનમ્ ઇતિ । સ્વયંપ્રકાશત્વાત્, માનં-પ્રમિતિઃ, સ્વતઃસત્-અનન્યાપેક્ષસત્તાકં સદાસ્ત્યેવ । એવં ચેત્, અતો વક્ષ્યમાણાદ્ધેતોઃ તન્મેયં ચ વસ્તુ સદાસ્ત્યેવ । હિ-યતઃ, માનં-પ્રમાણજ્ઞાનં, મેયયુગેવ- પ્રમેયાવિનાભાવ્યેવેત્યર્થઃ । સ્વયંપ્રકાશસ્યાપિ પ્રમાણજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણજન્યત્વાદેવાનિત્ય
ત્વમ્ । તત્પ્રાગભાવગ્રહો ઽપિ સ્વતઃ પરતો વા સંભવેદેવ । અતો મિતિનિત્યત્વમુપજીવ્ય મેયનિત્યત્વવ્યવસ્થાપનમયુક્તમ્ । પ્રમાણજ્ઞાનસ્ય સમાનકાલાર્થગ્રાહકત્વનિયમાભાવાચ્ચેતિ પરાકરણપ્રકારોબોધ્યઃ । નન્વસદર્થગ્રાહિત્વે મિતેઃ કથં પ્રમેયાવિનાભાવો ઘટતે ?। તત્રાહ ન હી તિ । યદા પ્રભિતિસ્તદા પ્રમેયમિતિ ન પ્રમેયાવિનાભાવઃ પ્રમિતેઃ । કિન્તુ યદ્દેશકાલસંબન્ધિત્વેન યાદૃશાકારવત્ત્વેન ચ યદ્ભાસતે પ્રમિતૌ, તસ્ય તત્પ્રકારાભાવાભાવપર્યવસિતં પ્રમેયયોગિત્વમ્ । અતદ્રૂપાનવગાહિત્વં મેયે, તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વમેવ ચ તદિતિ ભાવઃ । સ્મૃતેરપ્રામાણ્યમતમપિ પ્રતિક્ષિપતિ પ્રસઙ્ગતઃ અત એવે તિ । પ્રલાપઃ- પ્રલાપમાત્રમ્ । નિરર્થકં વચનમિતિ યાવત્ । અતીતમપિ બાહ્યમર્થં તથાત્વેનૈવાવગાહિન્યાઃ સ્મૃતેર્ન નિર્વિષયતા, મેયવ્યભિચારો વા । પ્રમેયયોગિત્વસ્ય તદ્વતિ તત્પ્રકારાવગાહિત્વરૂપત્વાદેવેતિ ભાવઃ ।
અથે ત્યાદિઃ શઙ્કાનુવાદઃ । ઉત્યેતે તિ વા, મતમ્ ઇતિ વા શેષઃ પૂરણીયઃ । પરિહારો યદ્યેવ મિત્યાદિઃ । સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ સંવિદઃ પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધિરિતિ વદતા પ્રમાણાભાવસ્યેદાનીં તદ્ધેતુત્વેનાભિધાને હેત્વન્તરમ્ । પ્રમાણાભાવો ઽપ્યસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ । સમર્થિતત્વા દિતિ । અભિહિતં હિ પૂર્વમેવ સ્વાપમદમૂર્ચ્છાદશાસુ ચ યોગ્યાનુપલમ્ભનિરાકૃતઃ તત્સદ્ભાવો નાભ્યુપગમમર્હતી તિ । અત્રેદં બોધ્યમ્- અપ્રકાશે ઽપિ સંવિદઃ સ્વાપે ઽહં ન જાનામીતિ તદભાવપ્રત્યક્ષમાત્મનિ તદા ન ઘટતે યદ્યપિ । સ્વાપસ્ય વ્યાઘાતાત્ । સવિષયકજ્ઞાનસામાન્યાભાવો હિ સઃ । અથાપિ સ્વયંપ્રકાશસ્વભાવાયાઃ સંવિદો ઽપ્રકાશાત્સ્વાપે ઽભાવઃ સિદ્ધઃ । તત્પ્રતીતિત્સ્વાનુમાનિકી પ્રબોધ એવાસ્મરણનિયમાનુમિતેન સ્વાપકાલિકસંવિદનનુભવલિઙ્ગેન યોગ્યાનુપલબ્ધિલક્ષણેન । ઇદમેવ ચાનુમાનં જ્ઞાનત્વસામાન્યેન સ્વાપે સ્વસ્યાપ્યભાવં વિષયીકરોતીતિ સિદ્ધં સ્વપ્રાગભાવગ્રહઃ સ્વેનૈવેતિ ।
પ્રકારાન્તરેણાપ્યનિત્યત્વં સંવિદાં સાધયતિ અપિ ચે તિ । ન સાધયતિન પ્રકાશયતિ । તત્ -તસ્માત્ । કાલવિશેષાવચ્છિન્નૈવ-કાદાચિત્કૈવ । કાદાચિત્કતયા પ્રત્યક્ષપ્રકાશસ્યાભિનયઃ અહમિદાનીમેવાસ્મિ નાન્યદા ઇતિ । ચેતનસમાધ્યારોપેણૈવં વ્યપદેશઃ । યદ્વા પ્રમાણફલસ્યૈવાત્મત્વસ્વપ્રકાશત્વયોઃ પરૈરુપગમાત્તન્મત એવમેવ પ્રકાશઃ પ્રમિતેઃ સ્યાદિત્યાકૂતમ્ । ઇતરથે તિ । પ્રત્યક્ષસ્ય સમાનકાલીનાર્થપ્રકાશકત્વસ્વાભાવ્યેન તસ્ય નિત્યત્વે તદ્વિષયસ્ય ઘટાદેરપિ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ યાવત્ । યાવત્સ્વસત્તં ઘટાદિર્નાધ્યક્ષ્યતે, કિન્તુ સન્નપિ કદાચિદેવ, તથાચ ઘટાદ્યધ્યક્ષસ્ય કાદાચિત્કત્વં ન વિષયાસત્ત્વપ્રયુક્તમ્,
કિન્તુ સ્વસ્ય કાદાચિત્કત્વ પ્રયુક્તમેવેતિ ભાવઃ । અત્ર પ્રયોગઃ- પ્રત્યક્ષસંવિત્ સ્વવિષયકાલાવ્યાપિની, સમાનકાલીનાર્થભાસકત્વે સતિ યાવદર્થસત્તં તદપ્રકાશકત્વાદિતિ । પ્રત્યક્ષવદનુમાનાદિસંવિદામપ્યનિત્યત્વં સાધયતિ એવમ્ ઇતિ । કાદાચિત્કતયૈવ ચકાસતી તિ શેષઃ । લિઙ્ગપરામર્શાદિસાપેક્ષાણાં તાસાં ન હિ નિત્યત્વં સંભવતિ । અન્વમિનવમ્, અશાદ્બયમિત્યાદિપ્રતીતયશ્ચ કાદાચિત્કતાં ગમયન્તિ । સમાનકાલાર્થગ્રાહિત્વનિયમરહિતાનામપ્યેતાસાં પ્રતીતં કાદાચિત્કત્વં ન વિષયાસત્ત્વૌપાધિકમ્, કિન્તુ સ્વરૂપપ્રયુક્તમેવેતિ ભાવઃ । નનુ સવિષયકજ્ઞાનાનામનિત્યત્વે ઽપિ નિર્વિષયં જ્ઞાનમાત્રં નિત્યમિતિ ચેત્તત્રાહ નચે તિ । પ્રત્યક્ષાનુમાનપદે ભાવપ્રધાને । ધીસંવિદાદિપદાનાં સવિષયકજ્ઞાન એવ સ્વારસિકઃ પ્રયોગઃ । તદર્થસ્ય ચ સાશ્રયત્વનિયમ એવ । ઉપલમ્ભબલાચ્છાસ્ત્રબલાચ્ચ સ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાપિ ન નિર્વિશેષત્વમિતિ ભાવઃ । એતેન ચૈતન્યમાત્રં નિત્યનિર્વિશેષસ્વપ્રકાશરૂપં સત્ । તસ્યૈવાન્તઃ- કરણવૃત્ત્યવચ્છિન્નસ્ય વિષયપ્રકાશકત્વમ્ । વૃત્ત્યવચ્છેદકાદાચિત્કતયા વિશિષ્ટસ્ય તસ્યાનિત્યત્વપ્રતીતિઃ । અન્તઃકરણાવચ્છિન્નં તદેવ જ્ઞાત્રિત્યપિ પરાસ્તમ્ । અન્તઃકરણસ્ય વૃત્તિઃ કિં વ્યાપારલક્ષણા ઉત પરિણામલક્ષણા । નાદ્યઃ, તાવન્માત્રેણ જ્ઞાનવ્યાપારમન્તરા વિષયપ્રકાશાભાવાત્ । ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્મનો ઽનુવિધીયતે । તદસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞામ્ તેનાસ્યક્ષરતિ પ્રજ્ઞા ઇત્યાદિષુ મનૈન્દ્રિયદ્વારકજ્ઞાનપ્રસરણત

એવાર્થપ્રકાશવ્યવસ્થાપનાત્ । ક્વચિત્પ્રજ્ઞામનસોરભેદોપદેશસ્તુ જ્ઞાનવ્યાપારાનુગુણવ્યાપારવત્ત્વાન્મનસો ભાક્તો જ્ઞેયઃ । ન દ્વિતીયઃ, મનસો વિષયાકારપરિમાણે દૃઢતરપ્રમાણાભાવાત્ । ચૈતન્યસ્ય નિર્વિશેષત્વે ચ ન પ્રમાણમ્; યેન તસ્યૈવૌપધિકભેદરૂપત્વકલ્પનં જ્ઞાત્રાદેઃ સાધીયો ભવેત્ । નિરૂપાધિકજ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનભેદપ્રતિપાદકાબાધિતપ્રત્યક્ષશાસ્ત્રાદિપ્રમાણબાધિતં ચેદમિત્યલમધુના ।
એવં સ્વેનૈવ સ્વપ્રાગભાવસિદ્ધિમુક્ત્વાન્યતો ઽપિ તામાહ ન ચાન્યે તિ । અતીતસ્ય સ્વકીયજ્ઞાનસ્ય સ્મૃત્યાદિગ્રાહ્યત્વમુક્ત્વા પરકીયજ્ઞાનસ્યાપિ જ્ઞાનાન્તરગ્રાહ્યત્વમાહ પ્રતિકૂલે તિ । પરકીયસ્ય વિષયવિશેષે ઽનુકૂલત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રતિકૂલત્વજ્ઞાનસ્ય વા તદીયહાનોપાદાનાદિપ્રવૃત્તિરૂપદર્શનાનુમેયત્વાદિતિ યાવત્ । જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરગ્રાહ્યત્વાનુપગમે બાધકમાહ તદનુપગમે ચે તિ । પરજ્ઞાનાનુપગમે વ્યવહારાચ્છક્તિગ્રહસ્ય પરજ્ઞાનાનુમાનસાપેક્ષત્વાચ્છક્તિગ્રહસ્યૈવાસંભવેન તન્મૂલસ્ય વ્યવહારસ્ય વિલોપપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । યદ્વા શબ્દાર્થસંબન્ધસ્ય બોધ્યબોધકભાવસ્ય બોધઘટિતસ્ય જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરગ્રાહ્યત્વાનુપગમે વ્યાકરણાદિના
પ્રતિપાદનાસંભવાત્સમસ્તશાબ્દવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । શબ્દાર્થગ્રહણાસંભવેન-શબ્દાર્થસંબન્ધગ્રહણાસંભવેન । પરકીયજ્ઞાનાનુમાનાનુપગમે ગુરૂપસર્પણાદેરપ્યનુપપત્તિરિત્યાહ ગુરૂપસર્પણે તિ । તસ્ય-ગુરોઃ ।
અથાનુભાવ્યત્વસ્યાનુભૂતિત્વવિરુદ્ધત્વં પ્રતિક્ષિપતિ નચાન્યવિષયત્વ ઇતિ । સ્વાશ્રયસ્યેત્યુભયત્ર સંબધ્યતે । સ્વાશ્રયાય સ્વયમેવ પ્રકાશમાનત્વમ્, સ્વાશ્રયાય સ્વવિષયપ્રકાશકત્વં વા સ્વસત્તાકાલે સંવિદો વિદ્યત એવ । ઉભયવિધં ચેદમનુભૂતિત્વં સ્વસત્તાકાલે સ્વાશ્રયાયાપ્રકાશમાનત્વે સ્વવિષયાપ્રકાશકત્વે વા ન ઘટેત । ન તદસ્તિ । અતીતત્વદશાયાં સ્વાશ્રયાય વર્તમાનદશાયાં વા પુરુષાન્તરાય જ્ઞાનાન્તરેણ ભાસમાનત્વે ઽપિ તસ્યા ન નિરુક્તાનુભૂતિત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ । અનુભાવ્યત્વસ્યાનનુભૂતિત્વે ઽપ્રયોજકત્વં ચાહ ઘટાદે રિતિ । તથાસ્વાભાવ્યાભાવાદેવ-નિરુક્તોભયવિધાનુભૂતિત્વવિરહાદેવ । અનનૂભૂતિત્વમ્-અનુભૂતિભિન્નત્વમ્, અનુભૂતિપદાવાચ્યત્વં વા । સાહચર્યમાત્રેણાનુભાવ્યત્વસ્યાનનુભૂતિત્વપ્રયોજકત્વે પ્રતિબન્દ્યુપક્ષેપઃ અપિ ચે તિ । તત્પ્રસઙ્ગઃ-અનનુભૂતિત્વપ્રસઙ્ગઃ । અસતોદૃષ્ટાન્તતયા નિર્દેશઃ પરપ્રક્રિયયા । એવં સંવિદો ઽનુભાવ્યત્વં સમર્થ્યાઽત્મનો ઽપિ તત્, સંવિદ્ભિન્નત્વં ચ સમર્થયતે ન ચાત્મન ઇતિ । અનુભૂતિત્વંવિષયધીરૂપત્વમ્ । અનુભવિતૃત્વાત્-વિષયધ્યધિકરણત્વાત્ । નાપ્યસા વિતિ । જ્ઞાનાન્તરનિરપેક્ષપ્રકાશસ્યાપિ નિજાત્મસ્વરૂપસ્ય શ્રવણાદિજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વાત્, પરાત્મનો ઽપિ તચ્છરીરગતચેષ્ટાદિનાનુમેયત્વાદાત્મનો ઽનનુભાવ્યત્વં શ્રુતિયુક્તિવિરુદ્ધમનુપપન્નમિત્યર્થઃ । આસ્થીયતામ્ ઇતિ । ઘટાદેઃ જ્ઞાનાનાશ્રયત્વમેવાનાત્મત્વે ઽજ્ઞાનાવિરોધિત્વમેવાનનુભૂતિત્વે પ્રયોજકમિષ્યતાં નાનુભાવ્યત્વમિત્યર્થઃ । શઙ્કાત્ર અથે તિ । તે-જ્ઞાનાનાશ્રયત્વાજ્ઞાનાવિરોધિત્વે । વિષયત્વે-અનુભાવ્યત્વે । પરિહારઃ અવિષયત્વે ઽપી તિ । તથૈવ તે સ્યાતાં ગગનકુસુમવદિતિ યાવત્ । અસત્ત્વમેવ તયોઃ પ્રયોજકંનાનનુભાવ્યત્વમિતિ ચેત્ અનનુભાવ્યત્વે ઽસત્ત્વમપિ પ્રાપ્તં તદ્વદેવ । અપ્રયોજકત્મવમિતિ ચેત્તુલ્યમનુભાવ્યત્વે ઽપીતિ હાર્દમ્ । ઇત્યલમ્ ઇતિ । વ્યાપ્ત્યાભાસમૂલત્વાત્કુતર્કત્વમ્ । અત એવાપ્રતિષ્ઠિતત્વં સિષાધયિષિતાર્થસિદ્ધિપર્યવસાનવિરહ ઇતિ બોધ્યમ્ । એવ મનુભાવ્યત્વસમર્થનેન પરતો ઽપિ સંવિદઃ પ્રાગભાવસિદ્ધિરભિમતા । સિદ્ધાન્તે ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વે ઽપિ વિષયપ્રકાશોપયોગ્યવસ્થાવિશેષવિશિષ્ટસ્યાનિત્યત્વાદીષ્ટમેવેતિ ધ્યેયમ્ ।
સ્વપ્રકાશત્વાત્સંવિદો ન પ્રાગભાવસિદ્ધિઃ । પ્રાગભાવાભાવાચ્ચાનુત્પન્નત્વં, તત એવ
ભાવવિકારરહિતત્વં ચોક્તમન્યૈઃ । તત્ર સંવિત્પ્રાગભાવસિદ્ધિસમર્થનેનાનુત્પન્નત્વહેતોઃ સ્વરૂપાસિદ્ધં સિદ્ધવત્કૃત્ય વિકારાન્તરનિરાસકાનુમાને ઽનૈકાન્ત્યમાહ વ્યભિચરતી તિ । સપ્તમ્યા અવચ્છેદકત્વમર્થઃ । તસ્ય વ્યભિચારપદાર્થે ઽન્વયઃ । અનુત્પન્નત્વં પ્રાગભાવાવચ્છેદેનાવિનાશિત્વરૂપસાધ્યવ્યભિચારીત્યર્થઃ । તદધિકરણસ્યૈવ તન્નિષ્ઠધર્માવચ્છેદકત્વાત્પ્રાગભાવસ્ય હેતુનિષ્ઠવ્યભિચારાવચ્છેદકસ્ય હેતુમત્ત્વં સાધ્યાભાવવત્ત્વં ચ સિદ્ધ્યતિ । ભાવે તિ । ભાવવૃત્તિત્વસ્યાનુત્પન્નત્વહેતુવિશેષણત્વે ઽપિ પરાભિમતાયામનાદિસાન્તાવિદ્યાયાં વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ । વ્યભિચારે ઽવચ્છેદકસ્યા જ્ઞાનસ્ય તદ્ધેતુત્વવિવક્ષાતો ઽવિદ્યયેતિ તૃતીયા । અનૈકાન્ત્યં પરિહર્તું શઙ્કતે અપરમાર્થા ઇતિ । પરમાર્થવિકારરાહિત્યં સાધ્યમ્ । તદભાવશ્ચ પરમાર્થવિકારો નાવિદ્યાયામિતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । પ્રતિવક્તિ પરમાર્થાશ્ચે તિ । તે-તવ । મતે ઇતિ પૂરણીયમ્ । સાધ્યસ્ય-સાધ્યઘટકવિકારાદેઃ । સાધનસ્ય વા-સાધનઘટકોત્પત્તેર્વા । અર્થવત્તામશ્રુવીત-અન્વિતાર્થકં ભવેત્; વ્યભિચારસ્યાસિદ્ધેશ્ચ વારકતયા સપ્રયોજનં વા । સંવિદો ઽપિ કલ્પિતોત્પત્તિમત્ત્વસંભવેન સ્વરૂપાસિદ્ધિવારણાય સાધનસ્ય વેત્યુક્તમ્ । અયં ભાવઃ- પરમાર્થવિકારાદેઃ પરમાર્થોત્પત્તેર્વાનુપગમાદ્ભવતાં સાધ્યહેત્વોઃ પારમાર્થ્યવિશેષણં ન ઘટતે ।
સાધ્યસાધનવ્યતિરેકવ્યાપ્તીનામપ્રસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । અવિશેષણે ચ વ્યભિચારસ્ય સ્વરૂપાસિદ્ધેર્વા ન પરિહારસંભવ ઇતિ । તથા ચ સતી તિ । ઉપહાસગર્ભમુપાલમ્ભવચનમિદમ્ । તથા ચ સતિ-વિશેષણદાને સતિ ચ । વ્યભિચારવારકં વિશેષણં વિવક્ષતાસિદ્ધૌ દૃષ્ટિર્ન વિધીયત ઇતિ ભાવઃ ।
અનુત્પન્નત્વાન્નિર્ભેદત્વં સંવિદ ઇતિ ચાનૂદ્ય પ્રતિક્ષિપતિ યદપી તિ । તદપિ ને તિ । સજાતીયવિજાતીયસ્વગતભેદાનામબાધિતાધ્યક્ષાદિસિદ્ધત્વાદ્બાધિતવિષયં તન્નિષેધાનુમાનમિતિ ભાવઃ । વિભાગિ- ભેદયોગિ । વિજાતીયભેદનિષેધે ઽનુત્પન્નત્વેન સિષાધયિષિતે ઽનૈકાન્ત્યમાહ અજસ્યૈવે તિ । પરાભિમતે ઽજ્ઞાને ઽપિ તદાહ અનાદિત્વેને તિ । આત્માનાત્મભેદસ્યાપરમાર્થત્વાત્પરમાર્થભેદસ્ય નિષેધે નાનૈકાન્ત્યમિત્યભિમાનેન શઙ્કતે અપરમાર્થ ઇતિ । અભિમાનં નિરાકરોતિ પરમાર્થભેદ ઇતિ । જન્મપ્રતિબદ્ધઃ- ઉત્પત્તિમત્ત્વવ્યાપ્યઃ । યત્પરમાર્થભેદવત્તદુત્પન્નમિતિ હિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્વાચ્યા । સા ચ ન; પરમાર્થભેદસ્યૈવ ભવન્નયે ઽપ્રસિદ્ધેઃ । તથા ચ વિશેષણદાને ઽસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । વિશેષણાદાને ચાનૈકાન્ત્યં દુષ્પરિહરમિતિ ભાવઃ । નચ પરમાર્થત્વરૂપવ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નભેદનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ સાધ્યતે, તથા ચ ન

દોષ ઇતિ વાચ્યમ્ । એવમપિ ભવન્મતે હેતુસાધ્યયોઃ । સાહચર્યગ્રહોપયોગિપક્ષાતિરિક્તસ્થલાન્તરાભાવાદ્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરેવ । વ્યઘિકરણાધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય કેવલાન્વયિતયા વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરપિ દુર્વચત્વાત્ । નચ શાસ્ત્રત એવ સંવિન્માત્રસ્ય નિત્યત્વં નિર્ભેદત્વં ચ સિધ્યતીતિ વાચ્યમ્ । શાસ્ત્રસ્યાપિ ભવન્મતવિપ્રતીપત્વાત્ । નિત્યાનાં ચિદચિદીશ્વરાદીનાં પરમાર્થતો ભેદો હિ શાસ્ત્રેષુ વર્ણ્યત ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ । અગ્રે ચ વ્યક્તીભવિષ્યતિ । સંવિદિ સજાતીયભેદનિષેધે સાધ્યમાને પ્રત્યક્ષબાધમાહ નિર્બાધે તિ । દૃગ્દૃશ્યભેદઃ-દૃશાં, દૃશ્યાનાં, દૃગ્દૃશ્યાનાં ચ મિથો ભેદઃ ।
સંવિદઃ સ્વગતભેદનિષેધાનુમાને ઽપિ દૂષણમાહ તદપી તિ । સંવિદ્ધર્માણાં પ્રમાણસિદ્ધત્વકથનેન સંવિદિ ધર્મનિષેધસાધનસ્ય કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વં ફલિતમ્ । અત એવ સંવિત્પક્ષકે વ્યતિરેકિણિ ધર્મપક્ષકે ચાન્વયિનિ સંવિદ્ધર્મનિષેધાનુમાને પક્ષ એવ વ્યભિચારોદ્ભાવનં ઘટતે । નનુ સંવિદ્ધર્માણાં સંવિદભિન્નતયા ભિન્નધર્મનિષેધાનુમાને ન ક્ષતિરિત્યત્રાહ તત્સિદ્ધાવપી તિ । વિવાદવિષયાણાં ધર્માણાં સંપ્રતિપન્નસંવિત્સ્વરૂપતા ન ઘટત ઇતિ ભાવઃ । ઘટપટયોરિવાકારભેદાચ્ચ સંવિત્તદ્ધર્મયોર્નૈક્યમિત્યાહ સ્વરૂપભેદાચ્ચે તિ । સ્વરૂપભેદમેવોપપાદયતિ સ્વાશ્રય મિત્યાદિના । કસ્યચિત્-કિઞ્ચિદર્થસ્ય । પ્રકાશનં-પ્રકાશાપાદનમ્ । સંવેદનમિતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ । સંવેદનત્વમિતિ યાવત્ । યદ્વા પ્રકાશનં-પ્રકાશકમ્ । આત્મને-સ્વસ્મૈ, સ્વાશ્રયાય વા । સ્વાશ્રયાય સ્વવિષયપ્રકાશકત્વં સંવેદનસ્ય સંવેદનત્વમ્; સ્વયંભાસમાનત્વં ચ સંવેદનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વમિત્યેનયોર્ધર્મયોઃ સ્વરૂપભેદો બોધ્યઃ । સંવેદનત્વસ્વયંપ્રકાશત્વશરીરાનુપ્રવિષ્ટં પ્રકાશપદાર્થમાહ પ્રકાશશ્ચે તિ । પ્રકાશો ઽયં જ્ઞાતતાપરર્યાયો ધર્મવિશેષઃ । અયં ચ ન જડમાત્રસ્ય, કિન્તુ ચિત્પદાર્થસ્યાપિ । તદુચ્યતે ચિદચિદશેષપદાર્થસાધારણ ઇતિ । સંવિત્સિદ્ધાવેવે તિ । સંવિદઃ સ્વપ્રકાશત્વસાધન ઇત્યર્થઃ । યદ્વા સંવિત્સિદ્ધિનામકે પ્રકરણ એવેત્યર્થઃ । એતેનાઽત્મસિદ્ધેઃ પૂર્વમેવ સંવિત્સિદ્ધેઃ કૃતત્વં જ્ઞાયતે । યદ્યપિ ઉપલભ્યમાને સંવિત્સિદ્ધિગ્રન્થભાગે પ્રકાશપદાર્થનિરૂપણં નોપલભ્યતે । અથાપિ સંવિત્સિદ્ધૌભૂયાંસો ભાગા આદાવન્તે મધ્યે ચ વિલુપ્તાઃ । તત્રૈતત્સંભવતીતિ ધ્યેયમ્ । ધર્માન્તરપ્રકાશાનભ્યુપગમે ઽપ્યાહ તદનભ્યુપગમ ઇતિ । વ્યવહારાનુગુણ્યમેવ જ્ઞાનાધીનં પ્રકાશશબ્દિતમ્ । અવ્યવહ્લિયમાણસ્યાપિ જ્ઞાનતોવ્યવહારયોગ્યતાક્ષુણ્ણૈવેતિ ભાવઃ । એકસઙ્ખ્યાવચ્છેદઃ- એકત્વસઙ્ખ્યાવત્ત્વમ્ । શઙ્કતે નચ જડત્વે તિ । જડત્વાભાવઃ સ્વપ્ર
કાશત્વમ્, દેશકાલાપરિચ્છિન્નત્વે વિભુત્વનિત્યત્વે । બહુત્વાભાવ એકત્વમ્ । ન ત્વેતાનિભાવરૂપાણિ । અભાવસ્ય ચાધિકરણાત્મકત્વાન્ન સંવિદઃ સધર્મત્વં પ્રસજતીતિ ભાવઃ । પરિહરતિ તથાભૂતૈરપી તિ । અભાવાનામતિરિક્તત્વમધિકરણવૃત્તિધર્માન્તરરૂપત્વં વા । આધારાધેયભાવપ્રતીતિસ્વારસ્યાદિત્યભાવરૂપૈરપિ સધર્મત્વમવર્જનીયમિત્યર્થઃ । યસ્મિન્ પ્રતીતે નિષેધ્યબુદ્ધિર્નોદેતિ તસ્યૈવાભાવરૂપત્વમ્ । પ્રતીયમાનાયામપિ સંવિદિ અનિત્યત્વાદિસંશયોદયાચ્ચ ન તદભાવરૂપત્વં તસ્યાઃ । કિન્તુ સર્વકાલસંબન્ધિત્વાદિવિરોધિધર્માન્તરલક્ષણમેવ નિત્યત્વાદીતિ ભાવઃ । સંવિદી તિ । વિરોધિધર્મવત્તાબોધનમન્તરા જડત્વાદિનિષેધકત્વાનુપપત્તિઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ ; તદ્બોધને ચ સધર્મત્વસિદ્ધિરવર્જનીયેતિ ભાવઃ । નચ જડત્વાદિવિરોધિસ્વરૂપત્વમેવ પ્રતિજ્ઞયા બોધ્યતે સંવિદો ન વિરોધિધર્મવત્ત્વમિતિ વાચ્યમ્ । સર્વાધ્યાસાધિષ્ઠાનભૂતાયાસ્તસ્યાઃ સર્વવિરોધિત્વાસિદ્ધેઃ । નચ શુદ્ધા સા તથેતિ વાચ્યમ્ । તસ્યાઃ સર્વવિશેષપ્રત્યનીકત્વોપગમે જડત્વાદિપ્રત્યનીકતેવાજડત્વાદિપ્રત્યનીકતાપીતિ જડાજડવિલક્ષણત્વાદિપ્રસઙ્ગાત્ । અજડત્વાદ્યભાવે ઽપિ અજડાદિસ્વરૂપૈવ સેતિ ચેદ્ધર્મત્વાભાવે ઽપિ ધર્મસ્વરૂપૈવ સા કિં ન સ્યાદિતિ દિક્ ।
ભેદાદિધર્મપક્ષકચિત્સંબન્ધિત્વાભાવસાધને ઽનૈકાન્ત્યમપ્યાહ ચેત્યમ્ ઇતિ । ચેત્યમ્-અનુભાવ્યમ્ । આત્મનિ-ચિન્માત્ર આત્મનિ । કિઞ્ચ ચિદ્ધર્મત્વાભાવસાધનમનુપપન્નમ્ । પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધેઃ । ધર્મા ન ચિત ઇત્યપિ ન સાધીયઃ । ષષ્ઠ્યર્થસ્ય સંબન્ધસ્ય ચિત્પદાર્થેનાનન્વયાદ્ભવતાસિત્યાહ અપિ ચે તિ । પ્રત્યયાનાં પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વવ્યુત્પત્તેઃ ચિતો વિભક્ત્યર્થસંબન્ધિત્વં સિદ્ધમિતિ તત્ર વિશેષસામાન્યનિષેધપ્રતિજ્ઞા વ્યાહતાર્થેતિ ભાવઃ ।
સિદ્ધિશ્ચેદભ્યુપેયેત સંવિદઃ સ્યાત્ સધર્મતા ।
ન ચેત્તુચ્છત્વમેવોક્તં ભવેચ્છશવિષાણવત્

નનુ સિદ્ધિરેવ સા । કસ્ય ભોઃ? યદિ ન કસ્યચિત્, ન તર્હિ સિદ્ધિરેવ । સા હિ પુત્રત્વમિવ કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્પ્રતિ । આત્મન ઇતિ ચેત્, કઃ ષષ્ઠ્યર્થઃ ?તદેવં વ્યોમારવિન્દસદૃશવપુષિ યથોદિતદૃશિ વેદાન્તતાત્પર્યવર્ણનં વેદાન્તાયૈવ સ્યાત્ ।
અપિ ચ નિત્યત્વે ઽપ્યનુભુતેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનુપપત્તિસ્તદવસ્થૈવ । સા હિ અનુભવિતારં પૂર્વાપરકાલાવસ્થાયિનમુપસ્થાપયતિ અહમિદમન્વભૂવમિતિ । અનુભૂતિસ્ત્વનુભૂતિરેવ ભવતામ્, ન તાં પ્રતિ સા કર્ત્રીં કર્મ વા ।
(ઇતિ માયાવાદ્યભિમતનિત્યવિજ્ઞાનાત્મત્વનિરાસપ્રકરણમ્)
યદ્યુચ્યેત- પરમાર્થતઃ તથાભૂતાપિ ભ્રાન્ત્યાનુભવિતૃતયા પરિસ્ફુરતિ રજતતયેવ શુક્તિઃ । ન હિ તથ્યમનવલમ્બ્ય મિથ્યાવભાસસ્યોત્થાનમિતિ; તન્ન । તથા સતિ અનુભવસમાનાધિકરણતયાનુભવિતાહમર્થઃ પ્રકાશેત અનુભૂતિરહમિતિ, પુરઃસ્થિતભાસ્વરદ્રવ્યશઙ્ખમુખચન્દ્રાદેરાકારતયેવ રજતપીતમુકુરસ્થતાદ્વિત્વાદિ । પૃથગવભાસમાન એવ તુ અયમનુભવો દણ્ડ ઇવ દેવદત્તમર્થાન્તરમહમર્થંવિશિંષન્ આલક્ષ્યતે અનુભવામ્યહમિતિ । તદેવમનુભવવિશિષ્ટમસ્મદર્થમવભાસયન્નયમહંપ્રત્યયઃ કથમિવ વિશેષણભૂતાનુભૂતિમાત્રાવલમ્બનઃ પ્રતિજ્ઞાયેત, દણ્ડમાત્ર ઇવ દણ્ડી દેવદત્ત ઇતિ પ્રત્યયઃ ।
કુતશ્ચૈષ નિશ્ચયઃ-અધ્યસ્તં જ્ઞાતૃત્વમિતિ? । સ્થૂલો ઽહમિતિવત્ દેહાત્માભિમાનવતઃ પ્રતિભાસનાદિતિ ચેત્; નન્વાત્મતયાભિમતાનુભૂતિરપિ તદૂત એવાવભાતીતિ સાપિ તથા સ્યાત્ । તત્ત્વજ્ઞાનોદયાત્ પરતો ઽપિ તદનુવૃત્તેર્ન તથા સેતિ ચેત્ ; કિં ભોઃ! તત્ત્વજ્ઞાનાત્પરમબોદ્ધૈવાયમાત્મા ? હન્તૈવં વરમિતો ઽતત્ત્વવેદિત્વમ્; ભ્રાન્ત્યાપિ હિ તત્ર બહુ ભદ્રં પશ્યતીતિ ।
નનુ જ્ઞાતૃત્વં જ્ઞાનક્રિયાકર્તૃત્વં વિક્રિયાત્મકં જડમહઙ્કારગ્રન્થિસ્થમ્ । તત્ફલભુગકર્તાવિક્રિયઃ સાક્ષી પ્રકાશમાત્ર આત્મા । કર્તૃત્વાદિર્હિ દૃશ્યત્વાદ્રૂપાદિવન્નાત્મધર્મઃ । કર્તૃત્વે હ્યાત્મનો ઽહંપ્રત્યયગોચરત્વે ઽપિ દેહસ્યેવાનત્મત્વ- પરાર્થત્વજડત્વાદિપ્રસઙ્ગો દુર્નિવારઃ । દૃષ્ટં ચ લૌકિકવૈદિકકર્મસુ કર્તૃતયા પ્રસિદ્ધાદ્દેહાત્તત્ક્રિયાફલભુજઃ પ્રમાતુઃ અહંપ્રત્યયિનઃ પૃથક્ત્વમ્ । તથેહાપિ પ્રમાતુરહમર્થાદ્વિલક્ષણઃ સાક્ષી પ્રત્યગાત્મેતિ યુક્તમ્ । નૈવં યુક્તમ્ । અહં જાનામીતિ જ્ઞાતૃતયા સિધ્યતઃ પ્રત્યગાત્મનો વ્યતિરેકેણ સિક્ષિણો નામ પ્રકાશમાત્રસ્યાઽત્મનો ઽનુપલબ્ધેઃ । દેહેન્દ્રિયમનઃપ્રાણવિજ્ઞાનેભ્યો જ્ઞાનાશ્રયતયા વિવિચ્યમાને પ્રતીપમઞ્ચતીવ નિર્ભાસમાનો ઽહંભાવ એવ હિ પ્રત્યક્ત્વં નામ । સાક્ષિત્વમપિ તસ્ય સાક્ષાજ્જ્ઞાતૃત્વમ્ । ન હ્યજાનન્ સિક્ષીત્યપદિશ્યતે । સર્વં ચ પ્રકાશમાનં જ્ઞાત્રે ઽહમિતિ ચકાસતે પ્રકાશત ઇતિ પ્રત્યાત્મસિદ્ધો ઽયમનુભવઃ- અહં જાનામિ, મહ્યં પ્રકાશત ઇતિ ।
(ઇતિ જ્ઞાતુરહમર્થસ્ય પ્રત્યગાત્મત્વનિરૂપણમ્)
ન ચાવ્યાકૃતપરિણામભેદસ્યાહઙ્કારનામ્નો બુદ્ધિનામધેયસ્ય વા જ્ઞાતૃત્વમ્ ; દેહસ્યેવાચેતનત્વપરિણામિત્વજડત્વપરાર્થત્વાદિહેતુભિસ્તદનુપપત્તેઃ । ન ચ ચિતિચ્છાયાપત્ત્યા તયોસ્તત્સંભવઃ । અચાક્ષુષસ્ય છાયાદર્શનાત્ । ન ચ જ્ઞાતૃત્વં ચિતાવપિ તે વાસ્તવમસ્તિ, યેનાગ્નિસંપર્કાદયઃ પિણ્ડ ઇવૌષ્ણ્યં તત્સંપર્કાદર્થાન્તરે જ્ઞાતૃત્વં જાયેત જ્ઞાયેત વા ।
(ઇત્યહઙ્કારસ્ય જ્ઞાતૃત્વતત્પ્રતીત્યનુપપત્તિનિરૂપણમ્)
યદ્યુચ્યેત-જ્ઞાપ્તિમાત્રમેવાઽત્માનમભિવ્યઞ્જન્ અચેતનો ઽપ્યહઙ્કારઃ સ્વાશ્રયતયા તમભિવ્યનક્તિ । સ્વભાવો હ્યયં વ્યઞ્જકાનામ્-યદાત્મસ્થતયાભિવ્યઙ્ગ્યમભિવ્યઞ્જન્તિ, દર્પણજલખણ્ડમુણ્ડાદય ઇવ મુખમિહિરબિમ્બગોત્વાદીન્ ।
તત્કૃતશ્ચાયમહં જાનામીતિ ભ્રમઃ । અત એવ ખલુ અહમુલ્લેખવિગમે સુષુપ્તિમુક્તયોઃ સ્વાભાવિકવિશદાનુભવમાત્રરૂપેણાઽત્મનઃ પ્રકાશઃ । તત એવ ચાનાત્મત્વમહમર્થસ્ય । તથા ચ સૌરેશં વચઃ-
" આત્મનશ્ચેદહં ધર્મો યાયાન્મુક્તિસુષુપ્તયોઃ ।
યતો નાન્વેતિ તેનાયમન્યદીયો ભવેદહમ ॥ " ઇતિ।
(ઇતિ અહઙ્કારસ્ય સંવિદભિવ્યઞ્જકત્વપૂર્વપક્ષોપપાદનમ્)
પ્રકારાન્તરેણાપિ સંવિદઃ સધર્મકત્વં સાધયતિ સિદ્ધિશ્ચે દિતિ । સિદ્ધિઃ પ્રકાશઃ । તદુપગમે તેનૈવ સંવિદઃ સધર્મતા સ્યાત્ । તદનુપગમે તુ શશવિષાણાદિવદપ્રકાશમાનાયા અસિદ્ધ્યન્ત્યાસ્તસ્યાસ્તુચ્છત્વમેવ પ્રસજ્યત ઇતિ કારિકાર્થઃ

અત્ર શઙ્કતે નનુ સિદ્ધિરેવે તિ । ન પ્રકાશાશ્રયઃ, કિન્તુ પ્રકાશસ્વરૂપૈવ સંવિત્ । તન્ન તુચ્છત્વં સધર્મકત્વં વેતિ ભાવઃ । આક્ષિપતિ કસ્ય ભો રિતિ । સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગાદ્ભીતઃ પર આહ ન કસ્યચિ દિતિ । પ્રતિવક્તિ સિદ્ધાન્તી ન તર્હી તિ । પ્રકાશો હિ ધર્મો વિના ધર્મિણા ન ઘટત ઇતિ ભાવઃ । સિદ્ધેઃ સસંબન્ધિકત્વં વ્યુત્પાદયતિ સા હી તિ । પિતુર્હિ પુત્રઃ । પુત્રત્વમિવાનુયોગિપ્રતિયોગિસાપેક્ષા સિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । અનન્યગતિકતયાઽહ આત્મન ઇતિ । આત્માનુયોગિકાત્મપ્રતિયોગિકૈવ સિદ્ધિઃ સંવિદ ઇત્યર્થઃ । આત્મશબ્દો ઽત્ર સ્વરૂપવાચી । એવં ચેત્ સધર્મત્વમાયાત્યેવ સંવિદ ઇત્યાહ ક ઇતિ । પિતરં પ્રતિ પુત્રસ્ય પુત્રત્વમિવાત્મપ્રતિયોગિકઃ પ્રકાશો ધર્મઃ સંવિદાત્મનઃ સિધ્યતીત્યર્થઃ । એવં કારિ
કાર્થ આક્ષેપપરિહારપદકૈઃ કતિભિશ્ચિદ્વિવૃતઃ । એવં સંવિદો નિર્વિશેષત્વં નિરસ્ય નિર્વિશેષસંવિદિ વેદાન્તતાત્પર્યવર્ણનં વેદાન્તાનામપ્રામાણ્યપ્રર્યવસાયીત્યાહ તદેવમ્ ઇતિ । વેદાન્તાય-વેદવિનાશાય । વેદપ્રામાણ્યોચ્છિત્ત્યૈ ઇતિ યાવત્ ।
ક્ષણિકવિજ્ઞાનાત્મવાદે સ્મરણાદ્યનુપપત્ત્યા નિરસ્તે હિ નિત્યવિજ્ઞાનાત્મવાદિન ઉત્થાનમ્ । એતત્પક્ષે ઽપિ તામાહ અપિ ચે તિ । જ્ઞાતુર્નિત્યત્વ એવાહમિદમન્વભવમિત્યાદેરુપપત્તિઃ ; નતુ જ્ઞાનનિત્યત્વમાત્રેણેતિ ભાવઃ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ અનુભૂતિ રિતિ । એવકારાર્થમાહ ન તામ્ ઇતિ । યદ્યપિ સિદ્ધાન્તે ઽપિ નાનુભવિતૃત્વમનુભૂતેઃ। અથાપ્યનુભાવ્યત્વમિષ્યતે । જ્ઞાતુશ્ચાહમર્થસ્યાત્મનો નિત્યત્વમ્ । તથાચ પૂર્વાનુભૂતાનુભૂત્યાદિપ્રતિસન્ધાનં ઘટતે । પરમતે ત્વનનુભાવ્યત્વાદનનુભવિતૃત્વાચ્ચ સંવિદાત્મનો નિરુક્તપ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તિરેવેતિ ભાવઃ । તદેવં પ્રતિસન્ધાનબલાજ્જ્ઞાતુરેવાત્મત્વં ન જ્ઞાનમાત્રસ્યેતિ સ્થિત હૃદિ । એતદેવ સમર્થયિષ્યત્યગ્રિમગ્રન્થસન્દર્ભેણ ।
તત્રાદૌ જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતેર્ભ્રાન્તિરૂપતાં પરાભિમતામનુવદતિ યદ્યુચ્યેતે તિ । સંવિન્માત્ર પરમાર્થઃ । સ એવાત્મા । અસ્મિન્નધિષ્ઠાને જ્ઞાતુરહમર્થસ્ય ભ્રાન્તિઃ શુક્તાવિવ રજતસ્ય । ભ્રમોપપત્ત્યર્થમધિષ્ઠાનસંવિન્માત્રપારમાર્થ્યમભ્યુપેયમિતિ પરેષામાશયઃ । દૂષયતિ તન્ને તિ । તથા સતી તિ । અયમાશયઃ - ધર્મિણિ ધર્મ્યન્તરારોપે આરોપ્યાધિષ્ઠાનયોઃ સમાનાધિકરણ્યેન (અભેદેન) ભાનં ભવેદિદં રજતમિતિ યથા । અન્યત્રાન્યધર્મારોપે ચારોપ્યધર્મવતા તથા ભાનં દૃષ્ટં શઙ્ખઃ પીતવાન્, મુખ દર્પણસ્થં, ચન્દ્રૌ દ્વાવિતિ । ન ચૈવમત્રાનુભૂતિરહમિતિ વા અહંવતીતિ વા ભાનમસ્તિ । તન્ન સંવિદિ અહમર્થારોપ ઇતિ યુક્તમિતિ । અહમર્થે સંવિદારોપોપગમસ્તુ ન ઘટતે પરેષાં સત્યાલમ્બનત્વનિયમાદારોપસ્ય, અહમર્થસ્ય ચાસત્યત્વાદિતિ ધ્યેયમ્ । પૃથ ગિતિ । પૃથગવભાસમાનત્વં પ્રકારતયા પ્રકારિણો વિલક્ષણત્વેન ભાસમાનત્વમ્ । અહન્દણ્ડીતિ પ્રતીતિતુલ્યત્વાદહં જાનામીતિ પ્રતીતેરહમર્થે જ્ઞાનધર્મવત્તાવગાહિત્વમેવેતિ યાવત્ । તદેવમ્ ઇતિ । દણ્ડમાત્રે ઇતિ વિષયસપ્તમી । દણ્ડમાત્રાલમ્બન ઇત્યર્થઃ । યથા દણ્ડી પુરુષ ઇત્યત્ર દણ્ડમાત્રસ્ય સત્યત્વં પુરુષસ્યારોપિતત્વં ચ ન, એવમહં જાનામીત્યત્રાપિ ન જ્ઞાનમાત્રસ્ય સત્સ્ત્વં જ્ઞાતુર્મિથ્યાત્વં ચ । કિન્તુ જ્ઞાતુરહમર્થસ્ય સત્યત્વમેવ યુક્તમભ્યુપગન્તું બાધકાનુપલબ્ધેરિત્યાશયઃ ।
જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતેર્ભ્રાન્તિત્વે ઽનુયુઙ્લે કિં નિયામકમિતિ કુત ઇતિ । પૂર્વપક્ષી તત્પ્રતિ
વક્તિ સ્થૂલ ઇતિ । ભ્રાન્તૈર્ગૃહ્યમાણત્વાજ્જ્ઞાતૃત્વમધ્યાસલક્ષણમિતિ ભાવઃ । નેદમધ્યસ્તત્વસાધકં બાધિતત્વેન સોપાધિકત્વાદિત્યાશયમન્તર્નિધાય પ્રતિબન્દીમાહ નન્વાત્મતયે તિ । દેહાત્મભ્રમવતાગૃહ્યમાણાયા અપિ સંવિદો ઽબાધ્યત્વાન્ન મિથ્યાત્વમિતિ સમાધિં વાચયતિ પૂર્વપક્ષિમુખતઃ તત્ત્વજ્ઞાનોદયા દિતિ । તુલ્યમિદં જ્ઞાતૃત્વસ્યાનધ્યસ્તત્વં ઇત્યાહ કિં ભો રિતિ । તત્ત્વજ્ઞાનફલે મોક્ષે ઽપિ જ્ઞાતૃત્વમનુવર્તત ઇત્યબાધિતત્વમિત્યાશયઃ । મોક્ષે જ્ઞાતૃત્વસ્ય નિવૃત્તાવનર્થં પ્રસઞ્જયતિ હન્તૈવમ્ ઇતિ । દુઃખનિવૃત્ત્યા મુક્તેઃ પુમર્થત્વમિતિ ચેદાનન્દાનુભવનિવૃત્ત્યાનુભવિત્રહમર્થનિવૃત્ત્યા ચાપુમર્થત્વં પ્રસજ્યતે ઇતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાતૃત્વાદેરનાત્મધર્મત્વાત્તન્નિવૃત્તાવપિ ન પુમર્થતોપઘાતો મુક્તેરિતિ શઙ્કતે નનુ જ્ઞાતૃત્વમ્ ઇતિ । અહઙ્કારો ઽન્તઃકરણમ્, તદેવ દુર્મોચત્વાદ્ગ્રન્થિઃ, તન્નિષ્ઠમેવ જ્ઞાતૃત્વં જ્ઞાનાત્મના પરિણામલક્ષણં વિક્રિયાત્મકં જડપરિણામત્વાજ્જડં ચેત્યર્થઃ । આત્મનઃ સ્વરૂપમાહ તત્ફલે તિ । કર્તૃત્વસ્ય ફલભોક્તા, અવિક્રિયત્વાદકર્તા,
પ્રકાશમાત્નસ્વરૂપતયા સાક્ષીચાત્માસ્તીત્યર્થઃ । પ્રકાશઃ માત્રા યસ્ય સઃ પ્રકાશમાત્રઃ । કર્તૃત્વે ઇતિ । આત્મા ન કર્તા નાપ્યહમર્થઃ, આત્મત્વાદનન્યાર્થત્વાદજડત્વાદવિક્રિયત્વાદ્વા તન્નૈવં યન્નૈવં યથા દેહ ઇતિ પ્રયોગા અત્ર ગર્ભિતાઃ । કર્તૃભિન્નસ્ય ભોક્તૃત્વં કથમ્? તત્રાહ દૃષ્ટમ્ ઇતિ । એતદ્દૂષયતિ નૈવમ્ ઇતિ । જ્ઞાતૃવ્યતિરિક્તસ્ય પ્રકાશમાત્રસ્યાત્મનો ઽનુપલમ્ભબાધમુક્ત્વા પ્રત્યક્ત્વબલાદેવાહમર્થત્વમાત્મન એષિતવ્યમિત્યાહ દેહેન્દ્રિયે તિ । જ્ઞાનસ્ય દેહાદાવસંભવાદ્ધિ તદ્વૈલક્ષણ્યમાત્મનઃ સાધિતમ્ । તજ્જ્ઞાતૃત્વમાત્મન એષ્ટવ્યમ્ । દેહાદિશ્ચેદઙ્કારગોચરઃ । તત્રાહઙ્કારસ્ત્વાભિમાનિક એવ । તદહંભાવસ્ય દેહાદિગતેદમ્ભાવતઃ પ્રતીપત્વં વિરુદ્ધત્વમ્ । પ્રતીપમઞ્ચતીતિ ચ પ્રત્યકૂ અહઙ્કારગોચરઃ । તત્પ્રત્યક્ત્વાદહન્ત્વમાત્મન આપતતિ । દેહાદેર્દૃશ્યાદિદઙ્કારગોચરાદ્દ્રષ્ટર્યાત્મનિ પ્રતીપં વિરુદ્ધમાર્ગં ગચ્છતીવેત્યુપ્રેક્ષા । મૂલે અઞ્ચતીતિ સપ્તમ્યન્તમ્ । સ્થિતે આત્મનીતિ શેષઃ । સાક્ષિત્વમપી તિ । સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયા મિત્યનુશાસનાદિતિ ભાવઃ । સર્વં ચ જ્ઞેયં જ્ઞાત્નાત્મન એવ ભાસતે ન જ્ઞાનમાત્નાય। તતશ્ચ જ્ઞાતુરેવાત્મત્વં ન જ્ઞાનમાત્નસ્યેત્યાહ સર્વમ્ ઇતિ । ચકાસતે ઇતિ ચતુર્થ્યન્તમ્ । અતશ્ચ ન જ્ઞાનમાત્નસ્ય સાક્ષિત્વં સંભવતિ, કિન્તુ જ્ઞાતુરેવેતિ તસ્યૈવાત્મત્વં ન જ્ઞાનમાત્નસ્યેતિ હાર્દમ્ । યત્તુ જ્ઞાતૃત્વં વિક્રિયાત્મકમિતિ; તન્ન । ન હિ કાપિલમત ઇવ જ્ઞાનપરિણામિત્વં જ્ઞાતૃત્વમિષ્યતે શ્રુત્યન્તહાર્દાભિજ્ઞૈઃ । કિન્તુ અર્થપ્રકાશનોપયોગિવ્યાપારવદ્ધર્મભૂતજ્ઞાનાશ્રયત્વમેવ । સવિષયકે

ધાત્વર્થે કર્તૃતાયા આશ્રયત્વરૂપત્વાત્, કર્મત્વસ્ય વિષયતારૂપત્વવત્ । યદપિ કર્તૃરન્યસ્ય ભોક્તૃત્વમિતિ, તદપિ વાર્તમ્ । ઉપાદાનાદિકાયિકક્રિયાનુગુણજ્ઞાનેચ્છાપૂર્વકાન્તરપ્રયત્નાશ્રયત્વરૂપસ્ય મુખ્યકર્તૃત્વસ્યાત્મન્યેવોપપત્તેઃ । શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ કર્તાશાસ્ત્રાર્થવત્ત્વા દિતિ હિ વેદવેદાન્તહાર્દાભિજ્ઞાઃ । યદપિ કર્તૃત્વાદિર્દૃશ્યત્વાન્નાત્મધર્મ ઇતિ, તદપિ મન્દમ્ । દૃશ્યત્વં ચેદ્વાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં તદસિદ્ધમાન્તરપ્રયત્નાધારત્વલક્ષણે પક્ષે । અનુભાવ્યત્વં ચેત્તત્, તર્હ્યપ્રયોજકત્વં હેતોઃ । યદપિ કર્તૃત્વાદૌ અનાત્મત્વાદ્યપાદાનમ્, તદપિ ભગ્નમૂલમ્ । અમુખ્યસ્યૈવ તસ્યાનાત્મત્વાદિવ્યાપ્યત્વાત્ મુખ્યકર્તૃત્વાહપ્રત્યયાસ્પદ આત્મન્યનાત્મત્વાદ્યપ્રસક્તેરિતિ સઙ્ક્ષેપઃ ।
એવમાત્મન એવ જ્ઞાતૃત્વમહં ત્વં ચ મુખ્યમિત્યુક્ત્વા પ્રકૃતિપરિણામવિશેષે બુદ્ધ્યાખ્યે મહત્તત્વે તત્કાર્યે ઽહઙ્કારે વા જ્ઞાતૃત્વમનુપપન્નમિત્યાહ ન ચાવ્યાકૃતે તિ । અચેતનત્વમ્-અનાત્મત્વમ્, ન ત્વજ્ઞાતૃત્વમ્ । સાધ્યહેત્વોરૈક્યપ્રસઙ્ગાત્ । મહાનહઙ્કારો વા ન જ્ઞાતા અનાત્મત્વાત્ પરિણામિત્વાજ્જડત્વાત્પરાર્થત્વાદ્વા દેહવદિતિ પ્રયોગઃ । નનુ જ્ઞાતૃત્વસ્યાસંભવે ઽપિ ચિચ્છાયાપત્યા ચિત્સંપર્કાદ્વા તત્ન જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતિરસ્ત્વિત્યત્નાહ નચ ચિતી તિ । અરૂપત્વાચ્ચિતો ન પ્રતિબિમ્બો બુદ્ધ્યાદૌ સંભવતિ । યેન સ્ફટિકે લોહિતપ્રતિભાસવત્તત્ન ચૈતન્યપ્રતિભાસો ભવેત્ । નચ ચિતૌ જ્ઞાતૃત્વમસ્તિ । યેન તત્સંપર્કાત્તત્ન જ્ઞાતૃત્વં તત્પ્રતિભાનં વા ભવેત્ અગ્નિસઙ્ગાદયસિ ઔષ્ણ્યભાનવદિતિ ભાવઃ । સાંસર્ગિકો ગુણો દોષો વા તત્ન તત્ન જાયતે જ્ઞાયતે ચેતિ જાયેત જ્ઞાયેત વેત્યુક્તિઃ ।
અથ જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતેર્નિર્વાહાય પરાભિમતમહઙ્કારસ્ય સંવિદભિવ્યઞ્જકત્વપક્ષ- મનુવદતિ યદ્યુચ્યેતે ત્યાદિના । અભિવ્યઞ્જયન્-પ્રકાશયન્ । સ્વાશ્રયતયા-સ્વાશ્રિતયા । બહુવ્રીહેસ્તલ્ । ખણ્ડમુણ્ડાદયો ગોવ્યક્તિ- ભેદાઃ। મિહિરબિમ્બં-સૂર્યબિમ્બમ્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । તત્કૃતશ્ચે તિ । સંવિદભિવ્યઞ્જકત્વપ્રયુક્તશ્ચાહઙ્કારસ્ય સંવિદાશ્રયત્વપ્રતિભાસો મુખાદ્યભિવ્યઞ્જકત્વપ્રયુક્તશ્ચાહઙ્કારસ્ય સંવિદાશ્રયત્વપ્રતિભાસો મિખાદ્યભિવ્યઞ્જકત્વપ્રયુક્ત ઇવ દર્પણાદેર્મુખવત્ત્વાદિપ્રતિભાસ ઇત્યર્થઃ । અહંભાવઃ પ્રકૃતિપરિણામવિશેષસ્યૈવ, ન ત્વાત્મન ઇત્યાહ અત એવે તિ । યતો જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતિર્ભ્રાન્તિઃ, અત એવ ચૈતન્યમાત્રતયાઽત્મનઃ સ્વાપેમુક્તૌ ચ ભાનમ્ । ન તુ તદાહમ્ભાવભાનમિતિ ભાવઃ । અત એવે તિ । સૌષુપ્તિકમૌક્તિકાત્માનુભવતો ઽહમ્ભાવાનુલ્લેખાદેવાહમર્થસ્યાનાત્મત્વમિત્યથ્રઃ । અત્ર સંવાદતયા સુરેશ્વરાચાર્યવચનમુ
પાદત્તે આત્મન ઇતિ । અહમ્ભાવ આત્મધર્મશ્ચેત્સુષુપ્તિમુક્તયોર્યાયાત્-અન્વિયાત્ । યતો નાન્વેતિ તતો ઽયમનાત્મધર્મ એવેત્યર્થઃ ।
તદિદમસંબદ્ધમ્ । યતઃ-
શાન્તાઙ્ગાર ઇવાદિત્યમહઙ્કારો જડાત્મકઃ ।
સ્વયઞ્જ્યોતિષમાત્માનં વ્યનક્તીતિ ન યુક્તિમત્

આત્મત્વાભિમતાજડાનુભવાધીના હિ સર્વપદાર્થાભિવ્યક્તયો ઽભિપ્રેયન્તે । તાદૃશમશેષાર્થસાધકમુદયાસ્તમયવિપરિવૃત્તિશૂન્યપ્રકાશસ્વભાવં તમનુભવં તદધીનસિદ્ધિરચિદહઙ્કારો ઽભિવ્યનક્તીત્યુપહાસ્યમિદમાત્મવિદામ્ ।
પક્ષમેનં પ્રતિક્ષિપતિ તદિદમ્ ઇતિ । અહઙ્કારસ્ય જડસ્ય સ્વયંપ્રકાશચૈતન્યપ્રકાશકત્વમનન્વિતમનુપપન્નત્વાદિત્યાહ શાન્તે તિ । શાન્તાઙ્ગારઃ-જલનિર્વાપિતાગ્નિપિણ્ડઃ । અપ્રકાશસ્વરૂપસ્ય તસ્ય પ્રકાશમયાદિત્યપ્રકાશકત્વમિવાપ્રકાશસ્વ- રૂપસ્ય જડસ્ય પ્રકૃતિપરિણામવિશેષસ્ય સ્વપ્રકાશસંવિદાત્મસ્વરૂપપ્રકાશકત્વમનુપપન્નમિત્યર્થઃ

ઇમમેવાર્થાં પ્રપઞ્ચયતિ આત્મત્વે ત્યાદિના । સર્વાર્થપ્રકાશકં કદાચિત્પ્રકાશતે ઽથ ન, પુનઃકદાચિત્પ્રકાશતે ઇત્યુદયાસ્તમયપર્યાયવૃત્તિરહિતનિત્યપ્રકાશસ્વરૂપમનુભવાત્માનં નિયમેન તદધીનપ્રકાશો જડો ઽહઙ્કારો ઽભિવ્યનક્તીતિ વિપ્રતીપવચનમિદં સમીપસ્થાનામપિ આત્મતત્ત્વવિદામુપહાસાસ્પદમિત્યર્થઃ । ન ખલુ સર્વં સાધયતઃ સ્વતઃસિદ્ધસ્ય ચ સદાનુભવાત્મનઃ પ્રકાશકાન્તરાપેક્ષા । નચ જડસ્ય નિયમેન તદાભાસ્યસ્યાહઙ્કારસ્ય તત્પ્રકાશનસામર્થ્યમ્ । યેનાનુભવસ્યાહઙ્કારાભિવ્યઙ્ગ્યત્વવચનમુપપન્નં ભવેદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ-વ્યઙ્ગ્યવ્યઙ્ક્તૃત્વમન્યોન્યં ન ચ સ્યાત્પ્રાતિકૂલ્યતઃ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽનનુભૂતિત્વમાત્મનિ સ્યાદ્યથા ઘટે

દિનકરકરવ્યઙ્ગ્યકરતલં તદભિવ્યઞ્જકં દૃષ્ટમિતિ મા વોચઃ । કરતલસ્ય તદ્બાહુલ્યમાત્રહેતુત્વાત્ । તથાભૂતાશ્ચ દિનકરમરીચયઃ સ્ફુટમુપલભ્યન્ત ઇતિ ન કરતલવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
અપિ ચ કેયમભિવ્યક્તિ ? યાનુભૂતિરૂપસ્યાત્મનો ઽહઙ્કારેણ ક્રિયત ઇત્યુચ્યતે । ન તાવત્તત્સિદ્ધિઃ, તસ્ય સ્વતઃસિદ્ધત્વેનાનન્યાધીનસિદ્ધિત્વાભ્યુપગમાત્ । નાપિ તદ્વિષયજ્ઞાનમ્, જ્ઞાનાન્તરાનનુભાવ્યત્વાત્ । અનુભાવ્યત્વે હિ ઘટાદિવદનનુભૂ
તિત્વપ્રસઙ્ગઃ । અત એવ ન જ્ઞાનકરણાનુગ્રહઃ । સ હિ વેદ્યગતજ્ઞાનોદયપ્રતિબન્ધકાપનયનેન વા દીપેનેવ સન્તમસનિરસનેન ચક્ષુષઃ; વેદ્યસન્નિકર્ષોપાધિત્વેન વા વ્યક્તિદર્પણાદેરિવ જાતિનિજમુખાદિબોધકસ્ય નયનાદેઃ; વિત્તૃગતકલઙ્કક્ષાલનેન વા શમદમાદિનેવ પરાવરાત્મતત્ત્વજ્ઞાનોપાયસ્યાઽગમાદેઃ । ન તાવદનુભવગમહઙ્કારાપનેયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનોદયપરિપન્થિ । અજ્ઞાનં તુ જ્ઞાનસમાનાશ્રયવિષયતયા ન તદુભયભાવવિરહિણિ ભવદભિમતસાક્ષિણિ નિક્ષેપમર્હતિ । ન ખલુ જ્ઞાનપ્રસક્તિશૂન્યો ઘટાદિરજ્ઞાનીત્યુચ્યતે । તથૈવ ન જાતુચિત્ જ્ઞાતૃત્વં જ્ઞાનમાત્રસ્યેતિ ન તસ્યાપ્યજ્ઞાનં ભવેત્ । ભવદપિ વા તદહઙ્કારાપનેયં નેષ્યતે; જ્ઞાનૈકનિવર્ત્યત્વાદજ્ઞાનસ્ય, તથાભ્યુપગમાઞ્ચ । જ્ઞાનં ચ સ્વવિષય એવાજ્ઞાનં નિવર્તયતિ । ન ચ તદ્વિષયત્વમાત્મતયાભિમત સ્યાનુભવસ્યેષ્યત ઇતિ તત્રત્યમજ્ઞાનં ન કેનચિત્કદાચિદુચ્છિદ્યેત । જ્ઞાનપ્રાગભાવરૂપં ચાજ્ઞાનં ન જ્ઞાનોત્પત્તિપ્રતિબન્ધકમિતિ શક્યં વ્યપદેષ્ટુમ્ । ભાવરૂપમજ્ઞાનમનિર્વચનીયં જગદુપાદાનમિત્યાદિ પ્રલાપમાત્રમિતિ સંબન્ધનિરૂપણે પ્રતિપાદયિષ્યતે । અતો ન વેદ્યદોષાપનયનરૂપા અહઙ્કારેણાનુભવાભિવ્યક્તિઃ ।
અસ્તુ વિઽનુભવસ્ય કેનચિદ્વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ । અસ્તુ વાહઙ્કારસ્ય કિઞ્ચિદભિવ્યઞ્જકત્વમ્ । પરં તદભિવ્યઙ્ગ્યૈકસ્વભાવસ્યાહઙ્કારસ્ય તદભિવ્યઞ્જકત્વમનુપપન્નમિત્યાહ કિઞ્ચે તિ । વ્યઙ્ગ્યે તિ । અનુભવાત્માહઙ્કારયોઃ પરસ્પરં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો ઽનુપપન્નઃ । પ્રાતિકૂલ્યતઃ-સ્વભાવવિરોધલક્ષણાદુક્તાત્પ્રતિકૂલભાવત ઇત્યર્થઃ । નિયમેન તદ્વ્યઙ્ગ્યસ્વરૂપસ્ય તદ્વ્યઞ્જકત્વં હિ વિરુદ્ધમિતિ પ્રોક્તમ્। અહઙ્કારસ્ય સંવિદધીનવ્યક્તેરેવ તદ્વ્યઞ્જકત્વં સ્યાત્ । મિથ્યાપદાર્થસ્ય પ્રતિભાસાધીનસત્તાકસ્ય પ્રતિભાસાભાવે સત્તાયા એવ દિર્લભત્વાત્ । સંવિચ્ચ સ્વયં ભાસમાનૈવાહઙ્કારં વ્યઞ્જેત્ । અન્યથા જડત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તથાચ સ્વપ્રકાશસંવિદધીનપ્રકાશાહઙ્કારાધીનપ્રકાશત્વં સંવિદ ઉક્તં ભવેત્ । તથા ચાન્યોન્યાશ્રયઃ-સંવિત્પ્રકાશાધીનો ઽહઙ્કારપ્રકાશઃ અહઙ્કારપ્રકાશાધીનશ્ચ સંવિદઃ પ્રકાશ ઇતિ । ઉક્તલક્ષણાત્પ્રાતિકૂલ્યાદ્વાધકોપનિપાતાન્ન મિથો વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકત્વં સંવિદહઙ્કારયોઃ સંભવતીતિ ચ તાત્પર્યાન્તરં વર્ણિતં શ્રીમન્નિગમાન્તગુરુચરણૈસ્તત્ત્વટીકાયામ્ । પરમતે સંવિદો ઽહઙ્કારવ્યઙ્ગ્યત્વે દૂષણાન્તરમાહ વ્યઙ્ગ્યત્વે ઇતિ । અન્યાધીનપ્રકાશત્વે ઽનુભૂતેરનનુભૂતિત્વપ્રસઙ્ગો ઘટાદેરિવેત્યર્થઃ

તદ્વ્ય ઙ્ગ્યસ્યાપિ તદ્વ્યઞ્જકત્વે ન વિરોધઃ, દૃષ્ટત્વાદિતિ શઙ્કામપનુદતિ દિનકરે તિ । હસ્તતલસ્ય વાતાયનવિવરપ્રવિષ્ટસૂર્યકિરણાનાં ગતિપ્રતિરોધેન સંહતિમાત્રહેતુત્વમ્ । સંહતાનાં ચ તેષાં સ્ફુટપ્રકાશઃ સ્વત એવેત્યાહ કરતલસ્યે તિ । ગતિપ્રતિરોધેનાપિ સંવિત્સ્ફુટપ્રકાશહેતુત્વં કરતલસ્યેવ દુર્ઘટમહઙ્કારસ્યામૂર્તસ્યેતિ હાર્દમ્ ।
એવમહઙ્કારવ્યઙ્ગ્યત્વં સંવિદાત્મનો ઽનપેક્ષિતમનુપપન્નં ચેત્યુક્તમ્ । અભિવ્યક્તિપ્રકારાણાં સંભાવિતાનાં પ્રકૃતે ઽનુપપત્તેરપિ નાહઙ્કારસ્ય તદભિવ્યઞ્જકત્વમિત્યાહ અપિ ચે ત્યાદિના । તત્સિદ્ધિઃ- સંવિદાત્મપ્રકાશઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વેનાન્યાપેક્ષૂપ્રકાશત્વાભાવોપગમાન્ન સંવિત્પ્રકાશહેતુત્વમહઙ્કારસ્ય । સંવિદો જ્ઞાનાન્તરાગોચરત્વેન તદ્વિષયકજ્ઞાનજનકત્વમપિ તદભિવ્યઞ્જકત્વમહઙ્કારસ્ય નેતિ પ્રકાશનપ્રકાશકજ્ઞાનજનકત્વરૂપાભિવ્યઞ્જકત્વપ્રકારદ્વયં દૂષિતમ્ । અત એવે તિ । અનનુભાવ્યત્વાદેવાનુભવસ્ય તદ્વિષયકાનુભવકરણસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા તદનુગ્રહલક્ષણાભિવ્યક્તિપ્રકારો ઽપિ ન સંભવતીત્યર્થઃ । અસ્તુ વા તજ્જ્ઞાનકરણં કિઞ્ચિત્ । તદનુગ્રહપ્રકારાઃ પ્રકૃતે ન સંભવન્તીતિ વદન્ અનુગ્રહં વિકલ્પયતિતાવત્ સ હી તિ । સઃ-અનુગ્રહઃ ગ્રાહકસ્ય સહકારિસમ્પત્ત્યાપાદનલક્ષણઃ । વેદ્યગતે તિ । વેદ્યગતજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રતિબન્ધકનિરસનેન તજ્જ્ઞાનકરણાનુગ્રહ આદ્યઃ કલ્પઃ । દ્વિતીયમાહ વેદ્યે તિ । કરણસ્ય ગ્રાહ્યસન્નિકર્ષપ્રયોજકત્વેનેતિ યાવત્ । વ્યક્તિર્હિ સ્વદ્વારા ચક્ષુરાદેર્વેદ્યજાત્યાદિસન્નિકર્ષં સંપાદયતિ । દર્પણાદિશ્ચ ચાક્ષુષરશ્મિગતિપરાપર્તનેન મુખાદિસન્નિકર્ષં ચક્ષુષઃ । તૃતીયમાહ વેત્તૃગતે તિ । કલઙ્કઃ-જ્ઞાનોત્પત્તિવિરોધી પાપાદિઃ । નાવિરતો દુશ્ચરિતા દિત્યાદિના ચ શમાદેસ્તત્ત્વજ્ઞાનજનકશાસ્ત્રસહકારિત્વં જ્ઞાયતે । નિષ્કામકર્મણા શમાદિનાચાપાકૃતપાપરાગાદિદોષસ્ય શુદ્ધચિત્તસ્યૈવ હિ શાસ્ત્રેણ તત્ત્વજ્ઞાનોત્પત્તિઃ । પ્રકૃતે પ્રથમાનુગ્રહકલ્પસ્યાનુપપત્તિમહ ન તાવ દિતિ । નન્વજ્ઞાનમેવ જ્ઞાનોત્પત્તિવિરોધિ વેદ્યે ઽનુભવાત્મનિ વર્તત ઇતિ ચેત્તત્રાહ અજ્ઞાનમ્ ઇતિ । જ્ઞાનેન સમાનાવાશ્રયવિષયૌ યસ્યૈવંભૂતમજ્ઞાનમ્, જ્ઞાનસમાનાશ્રયં જ્ઞાનસમાનવિષયં ચેતિ યાવત્ । તદુભયભાવવિરહિણિ-જ્ઞાનાશ્રયત્વજ્ઞાનવિષયત્વરહિતે । નિક્ષેપં-પદન્યાસમ્, સંબન્ધમિતિ યાવત્ । અજ્ઞાનં હિ જ્ઞાનપ્રાગભાવરૂપં તત્સમાનયોગક્ષેમં વાન્યત્ જ્ઞાતૃત્વપ્રસક્તિશૂન્યે ભવદભિમતે ઽનુભવાત્મનિ ન ઘટતે ઘટાદાવિવેતિ ભાવઃ । ભવદપી ત્યભ્યુપગમ્ય વાદઃ । આત્માશ્રિતત્વે ઽપ્યજ્ઞાનસ્યાહઙ્કારેણ નિવર્ત્યત્વાભાવાદ્વેદ્યદોષાપનાયકત્વરૂપમભિવ્યઞ્જકત્વં ન તસ્યેતિ ભાવઃ । પરાભિમતે ઽનુભવાત્મનિ અજ્ઞાનસ્યોપગમે ઽનિષ્ટં ચાહ જ્ઞાનં ચે તિ । આત્મનિષ્ઠમાત્મવિષયં ચાજ્ઞાનમાત્મનો ઽનનુભાવ્યત્વાજ્જ્ઞાનાનિવર્ત્યં નિત્યંપ્ર
સજ્યતે, સમાનાશ્રયવિષયત્વેનૈવ જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્બાધકબાધ્યભાવાદિતિ ભાવઃ । આત્મવિષયકજ્ઞાનોપગમશ્વાપસિદ્ધાન્તપરાહતઃ । એતેનાન્તઃ-કરણવૃત્તિવ્યાપ્યત્વમેવેષ્યતે આત્મનઃ । નતુ તદવચ્છિન્નચૈતન્યવ્યાપ્યત્વમ્ । યેન જડત્વાદિ પ્રસજ્યેત । આત્માકારાન્તઃકરણવૃત્ત્યૈવાત્માજ્ઞાનનિવૃત્તિરિત્યપિ નિરસ્તમ્ । વૃત્તેર્જડભૂતાયા અજ્ઞાનનિવર્તકત્વાયોગાત્ । જ્ઞાનમેવ હ્યજ્ઞાનસ્ય નિવર્તકમ્ । તદવચ્છિન્નચૈતન્યનિવર્ત્યત્વે તુ જ્ઞેયત્વાદ્યાત્મનો ઽવર્જનીયમેવેતિ દિક્ । અજ્ઞાનં ચ કિં જ્ઞાનપ્રાગભાવરૂપમ્; આહોસ્વિદ્ભાવરૂપમિતિ વિકલ્પ્ય દૂષયતિ જ્ઞાને ત્યાદિવાક્યદ્વયેન ।
કરણાનામભૂમિત્વાન્ન તત્સંબન્ધહેતુતા ।
અહમર્થસ્ય બોદ્ધૃત્વાન્ન સ તેનૈવ શોધ્યતે

ન ચ સ્વાશ્રયતયાભિવ્યઙ્ગ્યપ્રકાશનમભિવ્યઞ્જયિતુઃ સ્વભાવઃ; પ્રદીપાદાવદર્શનાત્ । યથાવસ્થિતવસ્તુપ્રકાશાનુકૂલસ્વભાવત્વાચ્ચ જ્ઞાનતત્સાધનતદનુગ્રાહકાણામ્ । તચ્ચ સ્વતઃપ્રામાણ્યન્યાયાત્; તદનભ્યુપગમે ચ સર્વત્રાનાશ્ચાસપ્રકઙ્ગાત્ । વ્યક્તેસ્તુ જાતિરાકાર એવેતિ તથા પ્રત્યાયનમ્; ન વ્યઞ્જકત્વપ્રયુક્તમ્ ; ઉક્તાદેવ વ્યભિચારાત્ । દર્પણાદિસ્તુ નાયનમહઃપ્રતિફલનલક્ષણદોષહેતુર્નાભિવ્યઞ્જકો વદનાદેઃ । વ્યઞ્જકસ્ત્વાલોકાદિરેવ । વ્યઞ્જકત્વે ઽપિ પ્રતીપગમનદોષપ્રયુક્તસ્તત્રાન્યથાવભાસઃ । ન ચેહ તથાહમર્થસ્ય તાદૃશદોષાપાદકત્વં સ્વભાવઃ । તથા સતિ સર્વસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદેરપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાન્ન કિઞ્ચિત્તથ્યં સ્યાત્ । તસ્માજ્જ્ઞાતૃતયા સિદ્ધ્યન્નહમર્થ એવ પ્રત્યગાત્મા; ન જ્ઞપ્તિમાત્રમ્ ।
(ઇત્યહઙ્કારસ્ય સંવિદભિવ્યઞ્જકત્વનિરાકરણપ્રકરણમ્)
યત્તુ સુષુપ્તિસુક્તયોર્જ્ઞપ્તિમાત્રતયા સ્ફુરણમ્, અહમિતિ તુ ન પ્રતિભાતીતિ; તત્ર સુષુપ્તૌ તથાવસ્થિતિઃ પુરસ્તાદેવ નિરસ્તા । અહમિત્યેકરૂપેણ આપ્રબોધાત્તત્રાપ્યાત્મનઃ સ્ફુરણાત્ । યદિ પરં પરાગર્થાનનુભવાત્તમોગુણાભિભવાચ્ચ ન વિવિચ્ય સ્ફુટં ચકાસ્તિ; ભવદભિમતાનુભૂતિરપિ તદાનીં તથૈવ હિ પ્રથત ઇતિ વાચ્યમ્ । નાહમહમ્, નાપ્યર્થાન્તરમ્, અપિ ત્વનુભૂતિમાત્રમજ્ઞાનસાક્ષિતયાવતિષ્ઠત ઇત્યેવંવિધં સ્વાપસમયભવમનુભવં નહિ સુપ્તોત્થિતઃ કશ્ચિત્ પરામૃશન્નુપલબ્ધચરઃ । એતાવન્તં કાલં ન કિઞ્ચિદહમવેદિષમિતિ પરામર્શનાદેવ તથાત્વં લભ્યત ઇતિ ચેત્; કથમિવ? ન કિઞ્ચિદિતિ નિર્દેશાદિતિ ચેત્; નન્વેવમનુભૂતિપ્રતિભાસો ઽપિ પ્રત્યાખ્યાતઃ સ્યાત્ । અપિ ચ સુષુપ્તિસમયસિદ્ધમાત્માનમહમિતિ પરામૃશ્ય ન કિઞ્ચિદવેદિષંમિતિ તસ્ય વેદને પ્રતિષિધ્યમાને તાત્કાલિકીં
વિત્તિસિદ્ધિમહમર્થસ્ય ચાસિદ્ધિમભિદધાનો ઽનુભવવિરોધમપિ ન જાનાતિ દેવાનાં પ્રિયઃ । નિર્વિષયા નિરાશ્રયા ચ વિત્તિર્નાસ્તીત્યુક્તમેવ ।
નનુ મામપ્યહં ન જ્ઞાતવાન્ પ્રસુપ્ત ઇત્યસ્તિ હિ પ્રબોધે પ્રત્યયઃ । સત્યમ્; સ તુ વર્ણાશ્રમાદિવિશિષ્ટતયા પ્રબોધસમયસંવેદ્યમાનં દેહિનં મામિત્યાદાય સ્વાપ્યયાવસ્થાપ્રસિદ્ધાવિશદસ્વાનુભવૈકતાનાહમર્થસ્ય તેન રૂપેણાજ્ઞાતત્વં પ્રજ્ઞાતત્વં પ્રજ્ઞાપયતિ, ન પુનર્જ્ઞસ્વભાવસ્યાહમર્થસ્યાપિ । એવમિવ ખલ્વયમનુભવઃ-અત્ર સુપ્તો ઽહમીદૃશશ્ચેત્યેવં મામપિ ન જ્ઞાતવાનહમિતિ । અપિ ચ, આત્મા સુષુપ્તૌ અજ્ઞાનસાક્ષિત્વેનાઽસ્ત ઇતિ હિ યૌષ્માકી સ્થિતિઃ । સાક્ષિત્વં ચ સાક્ષાજ્જ્ઞાતૃત્વમિત્યુક્તમ્ । સ ચાયં જાનામીતિ પ્રતિભાસમાનો ઽસ્મદર્થ એવેતિ કથમિવ તદાનીમહમર્થો ન પ્રથેત । સ્વસ્મૈ પ્રકાશમાનો ઽહમિત્યેવ હિ પ્રકાશત ઇતિ । તત્સિદ્ધં સ્વાપાદિદશાસ્વપ્યાત્મા પ્રકાશમાનો ઽહમિત્યેવ પ્રકાશત ઇતિ ।
(ઇતિ સ્વાપે ઽહમર્થભાનસમર્થનપ્રકરણમ્)
યત્તુ મુક્તાવહમર્થો નોપાવર્તત ઇતિ; તદ્વાર્તમ્ । યતસ્તથા સતિ વૈનાશિકદર્શન ઇવાત્મનાશ એવાપવર્ગઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રતિજ્ઞાતઃ સ્યાત્ । નો ખલુ અહમિતિ ધર્મમાત્રમ્, યેન તદપગમે ઽપ્યવિદ્યાનિવૃત્ત્યામિવાત્મનઃ સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠત ઇત્યુચ્યતે । અહમિત્યેવ હિ તસ્ય સ્વરૂપમ્ । જ્ઞાનમપિ હિ તદ્ધર્મત્વેન તસ્યૈવ પ્રકાશતે જ્ઞાનં મે જાતમિતિ । કા કથા પુનરર્થાન્તરસ્યાઽત્મત્વે ? ।
અન્યશ્ચ-યઃ સાંસારિકદુઃખૈઃ દુઃખિત્વેનાઽત્માનં તત્ત્વતોભ્રાન્ત્યા વા પ્રત્યેતિ દુઃખ્યહમિતિ, સઃ સર્વમિદમનિષ્ટજાતં કથમહમપુનરૂદયપનુદ્યાવ્યાકુલઃ સ્વસ્થો ભૂયાસમિતિ સઞ્જાતમુમુક્ષઃ તત્સાધને પ્રવર્તતે । સ યદિ સાધનાનુષ્ઠાનાદહમેવ ન ભવિષ્યામીત્યવગચ્છતિ, અપગચ્છેદસૌ મોક્ષકથાપ્રસઙ્ગાદપિ । તતશ્ચાસમ્ભવદધિકારિતયા સર્વ એવ વેદાન્તવિધયઃ સર્વાણિ ચ મોક્ષશાસ્ત્રાણિ પ્રામાણ્યાદેવ પ્રચ્યવેરન્ । અહમુપલક્ષિતઃ પ્રકાશો ઽપવર્ગે ઽવસ્થાસ્યત ઇતિ ચેત્, કિમતઃ? ન હિ મયિ નષ્ટે ઽપિ કો ઽપિ પ્રકાશઃ સ્થાસ્યતીતિ કશ્ચિત્પ્રેક્ષાવાન્ પ્રયસ્યતિ ।
એતેન તદપિ પરાસ્તમ્, અસ્મત્પ્રત્યયે યો ઽનિદમંશઃ ચિદેકરસઃ પ્રકાશઃ સ આત્મા । તસ્મિંસ્તદ્બલનિર્ભાસિતતયા લક્ષણતો યુષ્મદર્થ એવાહં જાનામીતિ સિધ્યન્નર્થ
ઇતિ । પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ । અહં જાનામીતિ સિધ્યશ્ચેતનો સુષ્મદર્થ ઇતિ માતા બન્ધ્યેતિવદ્વ્યાહતાર્થંવચઃ । ન ચાસૌ અન્યાધીનાવભાસઃ, ચૈતન્યસ્વભાવતયા સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાત્ । પ્રકાશશ્ચ પ્રકાશત્વાદેવ કસ્યચિદ્ભવેદ્દીપાદિપ્રકાશવદિતિ નાત્મા ભવિતુમર્હતિ । અતો જ્ઞાતૃતયાહમિતિ સિદ્ધ્યન્નર્થ એવાઽત્મા ।
સ ચ મુક્તાવપ્યાત્મને ઽહમિત્યેવ પ્રકાશતે, સ્વસ્મૈ પ્રકાશમાનત્વાત્ । યો યઃ સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે સ સર્વો ઽહમિત્યેવ પ્રકાશમાનોદૃષ્ટઃ, યથા તથાવભાસમાનત્વેનોભયવાદિસંમતઃ સંસાર્યાત્મા । યઃ પુનરહમિતિ ન ચકાસ્તિ નાસૌ સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે, યથા ઘટાદિઃ । સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે ચાયં મુક્તાત્મા । તસ્માત્ સો ઽહમિત્યેવ પ્રકાશતે । ન ચૈવં પ્રકાશમાનત્વે મુક્તસ્યાજ્ઞાનિત્વસંસારિત્વાદિપ્રસઙ્ગ આપાદનીયઃ । મુક્તત્વવિરોધાત્ । અતદુપાધિત્વાચ્ચ તત્પ્રત્યયસ્ય । ન હ્યજ્ઞાનોપાધિરહંપ્રત્યયઃ । બ્રહ્માત્મપરોક્ષજ્ઞાનક્ષપિતનિરવશેષાવિદ્યાનામપિ વામદેવાદીનામ(મે) તત્પ્રત્યયદર્શનાત્ । શ્રયતે હિ ઽતદ્ધૈતત્પશ્યન્ ઋષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે અહં મનુરભવં સુર્યશ્ચ અહમેવ ચ વર્તામિ ભવિષ્યામીઽત્યાદિ । તથા કથઞ્ચિદપ્યવિદ્યાદિક્લેશૈર્લેશતો ઽપિ જાતુચિદપરામષ્ટસ્ય પરમપુરુષસ્યાપ્યહમિત્યાત્મપરામર્શઃ પ્રજ્ઞાયતે ઽહન્તાહમિમાસ્તિસ્ત્રો દેવતાઃઽ ઽબહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ ઽસર્ ઇક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિઽ, તથા- ઽયસ્માત્ ક્ષરમતીતો ઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ । અતો ઽસ્મિલોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃઽ ॥ ઽતેષામહં સમુદ્ધર્તા ઽ ઽઅહં બીજપ્રદઃ પિતાઃઽ ઽવેદાહં સમતીતાનિઽ ઇત્યેવમાદિભિઃ ।
એવં ચ સાક્ષાદહમર્થાદાત્મનો વિલક્ષણે ઽપિ દેહે યેનાઽવ્યક્તિકપરિણામભેદેનાહમિતિ ભ્રમઃ, તદભિપ્રાયો ઽહઙ્કારસ્ય ક્ષેત્રાન્તર્ભાવોપદેશો ભગવતઃ ઽમહાભૂતાન્યહઙ્કારઽ ઇતિ । બહુમન્તવ્યજનાવધીરણહેતુશ્ચાસૌ ગર્વાપરપર્યાયઃ તત્ર તત્ર શાસ્ત્રેષુ પ્રાયશોહેયતયોપદિશ્યતે । તસ્માદહમિતિ મતિર્બાધકાપેતા સાક્ષાદાત્મગોચરૈવ । અનાત્મનિ તુ શરીરે ભવન્તી અવિદ્યેતિ યુક્તમ્ । ઉક્તં ચ ઽશ્રૂયતાં ચાપ્યવિદ્યાયાઃ સ્વરૂપં કુલનન્દન । અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યાઽ ઇતિ મહર્ષિણા વાસિષ્ઠનન્દનેન । નચ જ્ઞપ્તિમાત્ર પ્રતિભાસઃ કસ્યચિત્ શરીરે ઽસ્તિ । યેન તન્માત્રાત્મવાદિનો ઽપ્યનાત્મ (ન્યોત્મ) બુદ્ધિરુપપદ્યેત ।
દ્વિતીયે ઽનુગ્રહકલ્પે દૂષણં કરણાનામ્ ઇતિ । અભૂમિત્વાત્-અવિષયત્વાત્ । ઇન્દ્રિયાગ્રા
હ્યત્વાદાત્મનો નાત્મેન્દ્રિયસન્નિકર્ષોપાધિત્વેનાભિવ્યઞ્જકત્વમહઙ્કારસ્ય સંભવતીત્યર્થઃ । તૃતીયે દૂષણં અહમર્થસ્યે તિ । સ્વગતકલ્મષસ્ય સ્વેનૈવ કેવલેન નિવર્તનાયોગાન્ન તૃતીયો ઽપિ કલ્પઃ કલ્પત ઇત્યર્થઃ

એવં વ્યઞ્જકત્વં નિરસ્ય પરાભિમતં વ્યઞ્જકસ્વભાવમપિ નિરસ્યતિ નચે તિ । પ્રદીપો હિ ઘટાદેઃ પ્રકાશકો ન સ્વવૃત્તિતયા તં પ્રકાશયતિ । ન ખલ્વેવં પ્રતીતિઃ પ્રદીપે ઘટ ઇતિ, પ્રદીપો ઘટવાનિતિ વા । કિન્તુ યથાવસ્થિતવેષેણૈવ ભૂતલે ઘટ ઇતીતિ ભવદુક્તે નિયમે ઽનૈકાન્ત્યમિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનાદીનાં યથાવસ્થિતવસ્તુપ્રકાશહેતુત્વમેવેત્યત્ર યુક્તિમાહ તચ્ચે તિ । પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વાત્મકયુક્તેરિત્યર્થઃ । જ્ઞાનસામગ્રીપ્રયોજ્યત્વં જ્ઞાનભાસકસામગ્રીભાસ્યત્વં ચ પ્રામાણ્યસ્યોત્પત્તૌ જ્ઞપ્તૌ ચ સ્વતસ્ત્વમ્ । નનુ સ્વતઃપ્રામાણ્યે ક્વચિજ્જ્ઞાને વિપરીતાકારાવગાહનં કુતઃ? જ્ઞાનસામગ્રયામતિરિક્તદોષસંવલનાદેવ । સ્વતઃપ્રામાણ્યગ્રહે ઽપ્યનભ્યાસદશાપન્નજ્ઞાને પ્રામાણ્યસંશયશ્ચ દોષમૂલત્વસંશયાદેવેતિ ચ બોધ્યમ્ । પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાનુપગમે બાધકમાહ તદનભ્યુપગમ ઇતિ । સર્વજ્ઞાનેષ્વપિ અપ્રામાણ્યશઙ્કાપ્રસક્તેઃ પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાનુપગમે સ્વતસ્ત્વમેષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા તુ જાતે ઽપિ પ્રામાણ્યનિશ્ચયે ઽપ્રામાણ્યશઙ્કા નિરર્ગલપ્રસરા ભવેદેવ । નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિશ્ચ કુત્રાપિ ન ઘટેતેતિ ભાવઃ । વ્યક્તે રિતિ । વ્યક્તેર્નાભિવ્યઞ્જકત્વપ્રયુક્તં સ્વાશ્રિતતયા જાતેઃ પ્રકાશનમ્ । કિન્તુ વ્યક્તયપૃથક્સિદ્ધપ્રકારત્વરૂપવસ્તુસ્વભાવાદેવ । વ્યઞ્જકસ્ત્વાલોકાદિરેવ । વ્યક્તેર્વ્યઞ્જકત્વમપિ ન સંપ્રતિપન્નમિતિ ભાવઃ । દર્પણાદિ રિતિ । દર્પણાદિ પ્રતિહતગતેશ્ચાક્ષુષતેજસઃ પ્રતિનિવૃત્ય મુખાભિમુખતયા પ્રસરણમેવ મુખસ્યાન્યથાપ્રતીતૌ દોષરૂપં પ્રયોજકમ્ । પ્રતિલોમગતિરૂપદોષપ્રયોજકસ્ય દર્પણાદેર્વ્યઞ્જકત્વં ભવતુ, મા વા । ન વ્યઞ્જકત્વપ્રયુક્તમન્યથાભાનમિતિ ભાવઃ । ન ચેહે તિ । તાદૃશદોષાપાદકત્વમ્-જ્ઞાનકરણાનાં વિપરીતગ્રહણોપયોગિવ્યાપૃતિરૂપદોષાપાદકત્વમ્ । તથાસતી તિ । પ્રમાણાધીનપ્રમિતાવહમર્થસ્યાપિ હેતુત્વાત્ પ્રમાણદોષસંપાદકત્વે તસ્ય ન કિઞ્ચિદપિ યથાર્થજ્ઞાનં સંભવેત્પ્રમાણજન્યમિત્યર્થઃ । તસ્મા દિતિ । જ્ઞાતૃત્વપ્રતીતેર્નિરુક્તદિશા ભ્રાન્તિત્વાયોગાજ્જ્ઞાતૃતયા સિદ્ધ્યન્નહમર્થ એવાત્મા । ન જ્ઞાપ્તિમાત્રમિતિ ભાવઃ । અત્રાયં પ્રયોગઃ-જ્ઞાનં નાત્મા ધર્મતયા પ્રમિતત્વાદ્રૂપાદિવદિતિ । એવં જ્ઞાતુરહમર્થસ્યાત્મત્વં સમર્થિતમ્ ।
અથ સ્વાપે મુક્તૌ ચાહમર્થસ્ય ભાનં નાસ્તિ, તન્નાહમર્થસ્યાત્મત્વં યુક્તમિતિ પરમતમનૂદ્ય નિરસ્યતિ યત્તુ સુષુપ્તી ત્યાદિના । તત્ર-સુષુપ્તિમુક્તયોઃ । ઘટકત્વં સપ્તમ્યર્થઃ । તસ્ય સુષુપ્તાવ
ન્વયઃ । તથાવસ્થિતિઃ- અહંભાવવિગમેન જ્ઞપ્તિમાત્રતયાત્મનો ઽવસ્થિતિઃ, પુરસ્તાદેવ નિરસ્તા, પ્રતિસન્ધાનબલાત્સ્વાપે ઽહમર્થસદ્ભાવતત્પ્રતીતિસમર્થનબલાદિતિ ભાવઃ । યદી તિ । ઉચ્યેતેતિ શેષઃ । તત્તત્પરાગર્થાનુભવિતૃત્વેન સ્ફુટં જ્ઞાનજ્ઞેયતો વિવિચ્યાઽત્મનો ભાનં સ્વાપે નાસ્તીતિ પરં યદ્યુચ્યેતેત્યર્થઃ । પરાગર્થાનનુભવાદ્વિવિચ્ય ભાનં ન, તમોગુણાભિભવાચ્ચ સ્ફુટં તન્નેતિ અનુસન્ધેયમ્ । પરમતે ઽપિ તત્સમાનમિત્યહ ભવદભિમતે તિ । વિશદભાનાભાવે ઽપિ સૂક્ષ્મતયાહમર્થસ્ય ભાનં પરાભિમતસંવિદ ઇવ સ્વાપે ઽસ્તીતિ ચ હાર્દમ્ । નાહમહમ્ ઇતિ । ઇદાનીમહન્ત્વેન ભાસમાન આત્માસ્વાપે તથા નાસ્તીત્યર્થઃ । એકમહમિત્યધિકં પતિતં વા । એતાવન્તમિત્યાદિપ્રતિસન્ધાનમજ્ઞાનસાક્ષિતયાહમર્થસ્યૈવ સ્વાપે સત્ત્વે ઽનુગુણમિતિ ભાવઃ । શઙ્કતે એતાવન્તમ્ ઇતિ । તથાત્વમ્-સંવિન્માત્રસ્ય ભાસમાનત્વમ્ । પ્રત્યવતિષ્ઠતે સિદ્ધાન્તી કથમ્ ઇતિ । પ્રતિવક્તિ શઙ્કિતા ન કિઞ્ચિ દિતિ । આક્ષિપત્યેનં નન્વેવમ્ ઇતિ । કિઞ્ચિદિત્યહમર્થસ્યેવાસઙ્કોચાત્સંવિદો ઽપિ ક્રોડીકારાત્ સંવિન્માત્રસ્યાપિ ભાનં ભવતાં તદાભિમતં ન સિદ્ધ્યેદિત્યર્થઃ । નનુ કિઞ્ચિદિતિ જડમાત્રસ્ય પરામર્શ ઇતિ ચેત્તર્હ્યહમર્થસ્યાપિ ન નિષેધઃ પ્રત્યક્ત્વેનાજડત્વાદિતિ ભાવઃ । યદ્વા જ્ઞેયમાત્રસ્ય કિઞ્ચિદિતિ પરામર્શો ન જ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્તુલ્યનયેન જ્ઞાતુરપિ ન પરામર્શ ઇતિ ભાવઃ । પરપક્ષે પ્રતિસન્ધાનવિરોધમાહ અપિ ચે તિ । દેવાનાં પ્રિયઃ-મુર્ખઃ । તથાહિ નિપાતનમ્ । અનુભવપ્રકારાનભિજ્ઞત્વં ચ મૌર્ખ્યમ્ । ન હિ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીત્યસ્ય ઘટસદ્ભાવભૂતલનિષેધવિષયકત્વં કસ્યચિન્મતમ્ । કિન્તુ ઘટનિષેધભૂતલાસ્તિત્વવિષયકત્વમેવ । તત્તુલ્યા ચૈતાવન્તમિતિપ્રતીતિર્જ્ઞાનનિષેધજ્ઞાતૃસદ્ભાવવિષયૈવેતિ ભાવઃ । નનુ સવિષયસંવિન્નિષેધે ઽપિ નિર્વિશેષસંવિત્પ્રકાશે ન વિરોધ ઇત્યત્રાહ નિર્વિષયે તિ । નિર્વિષયમપિ સાશ્રમેવ જ્ઞાનં મતં સ્વાપે । તચ્ચ ધર્મભૂતં નૈવ તદા પ્રકાશત ઇતિ તુ સિદ્ધાન્તિનઃ ।
સ્વાપે ઽહમર્થાનનુભવે પ્રતિસન્ધાનાન્તરં પ્રમાણત્વેન શઙ્કતે નનુ મામ્ ઇતિ । પરિહરતિ અર્ધાઙ્ગીકારેણ સત્યમ્ ઇતિ । પ્રતીતાવભ્યુપગમઃ । સ્વાપેસર્વથાહમર્થાનનુભવે ઽનભ્યુપગમઃ । સ્વાપ્યયે તિ । સ્વાપકાલિકાવિશદસ્વપ્રકાશૈકાશ્રયસ્યેત્યર્થઃ । તેન રૂપેણ-વર્ણાશ્રમાદિવિશિષ્ટવેષેણ । જ્ઞસ્વભાવસ્ય-જ્ઞાતૃસ્વરૂપસ્ય । સ્વાપે ન જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશઃ, કિન્તુ જ્ઞાતૃસ્વરૂપસ્યૈવેતિ દ્યોતનાયેદમુક્તમ્ । પ્રતીતેરર્થમભિલપતિ એવમિવે તિ । ઇવશબ્દો ઽવધારણે । અજ્ઞાનસાક્ષિત્વેનાઽત્મા સ્વાપે પ્રકાશત ઇતિ પરપક્ષરીત્યાપિ તદાહમર્થસ્ય ભાનમવર્જનીયમિત્યાહ અપિ ચે તિ । સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયામ્ ઇતિ સાક્ષાત્કર્તર્યેવ હિ
સાક્ષિશબ્દો ઽનુશિષ્ટઃ । સ ચ જ્ઞાતૃત્વેન પ્રતી
તો ઽહમર્થ એવેતિ અહમજ્ઞ ઇત્યજ્ઞાનસાક્ષિતયા સ્વાપે ઽહમર્થભાનં સેત્સ્યત્યેવેતિ ભાવઃ । પ્રત્યક્ત્વસ્યાહંબુદ્ધિવ્યવસ્થાપ્યત્વાદપિ આત્મનો ઽહન્ત્વમેષિતવ્યમેવેત્યાહ સ્વસ્મૈ ઇતિ । સ્વાપે ઽહમર્થભાનસમર્થનમુપસંહરતિ તત્સિદ્ધમ્ ઇતિ । સ્વાપાદીત્યાદિપદેન મોહાદ્યવસ્થા ગ્રાહ્યા ।
અથ મુક્તાવહમર્થનિવૃત્તિમનૂદ્ય દૂષયતિ યત્તુ ઇતિ । ત દ્વાર્તમ્ ઇતિ । વાર્તં-ફલ્ગુ । તદિદં મતં ક્ષુદ્રમિત્યર્થઃ । યત ઇતિ । વૈનાશિકદર્શનં-બૌદ્ધદર્શનમ્ । પ્રકારાન્તરેણ અહમ્ભાવાનનુવૃત્તિકથનમુખેન । યેને તિ । આત્મન ઇત્યસ્યાગ્રે આત્મા ઇતિ પૂરણીયમ્ । અહમર્થસ્ય ધર્મમાત્રત્વે તન્નિવૃત્તાવપિ મુક્તૌ આત્મા અનુવર્તતે ઇતિ ભવત્કથનં સાધીયો ભવેત્ । ન તુ ધર્મમાત્રં સઃ । કિન્તુ સ એવાત્મેતિ પિણ્ડિતાર્થઃ । જ્ઞાનમાત્રસ્યાત્મત્વં પ્રતિક્ષિપતિ જ્ઞાનમપી તિ । ધર્મતયા પ્રમીયમાણસ્ય જ્ઞાનસ્ય ન સ્વતન્ત્રાત્મત્વં સંભવતીતિ ભાવઃ । અન્તરઙ્ગસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવાઽત્મત્વાસમ્ભવે બહિરઙ્ગસ્યેન્દ્રિયાદેઃ સુતરાં ન સમ્ભાવિતમાત્મત્વમિત્યાહ કા કથે તિ । જ્ઞાતૃતયા પ્રમીયમાણાદહમર્થાદન્યસ્ય ન કસ્યાપ્યાત્મત્વં યુક્તમિતિ ભાવઃ ।

મુક્તાવહંભાવનિવૃત્તૌ દૂષણાન્તરમાહ અન્યશ્ચે તિ । સુખદુઃખભોક્તૃત્વં દુઃખત્રયાભિઘાતાત્ મુમુક્ષુત્વં ચ જ્ઞાતુરહમર્થસ્યૈવ, સ ચેત્ સ્વસ્યૈવ વિનાશં મુક્તૌ જાનીયાત્ ન તસ્યૈ સ્પૃહયેત્ । તથાચ તસ્યા અપુરુષાર્થત્વપ્રસક્તિઃ । નાપિ મોક્ષસાધનજ્ઞાનાનુષ્ઠાનયોઃ પ્રવર્તેતૈવં જાનન્ । તથાચ જ્ઞાપકતયાનુષ્ઠાપકતયા ચ પ્રામાણ્યં ભજતાં મોક્ષશાસ્ત્રાણાં પ્રામાણ્યં ભજ્યેતેતિ ભાવઃ । નહી તિ । યથા દેહગેહાદ્યુપલક્ષિતઃ પૃથિવીભાગઃ સ્થાસ્યતીતિ સ્વદેહગેહનાશે ન પ્રવર્તેત સ્વયમેવ કશ્ચિત્ પ્રેક્ષાપૂર્વકારી, એવમહમર્થોપલક્ષિતઃ પ્રકાશઃ સ્થાસ્યતીતિ બુદ્ધ્યા ન સ્વનાશાય મોક્ષાય જ્ઞાતાહમર્થઃ પ્રવર્તેતેતિ ભાવઃ ।
ચિત્ત્વાત્ સ્વયંપ્રકાશત્વમ્, તતઃ પ્રત્યક્ત્વં, તતશ્ચાત્મત્વં ચિતો જ્ઞાનસ્યૈવ, ન તુ તદ્ભિન્નસ્યાહમર્થસ્યેતિ પક્ષં પ્રતિક્ષિપતિ એતેને તિ । અહં જાનામીતિ પ્રત્યયે ચૈતન્યૈકરૂપઃ પરાગ્ભિન્નઃ પ્રત્યક્ યઃ જાનામીતિ પ્રતીયતે, સઃ પ્રકાશ એવાત્મા । તસ્મિન્નધિષ્ઠાને ભાસમાનઃ તદધીનપ્રકાશઃ અહમર્થો યુષ્મદર્થલક્ષણ એવ-પરાગર્થસ્વરૂપં એવ, તન્નાત્મેત્યર્થઃ। તસ્મિન્નિત્યનેન ચિદ્ભિન્નત્વં, તદ્બલનિર્ભાસિતતયેતિ અસ્વપ્રકાશત્વં, લક્ષણતો યુષ્મદર્થ એવેતિ પરાક્ત્વં ચાહમર્થસ્યાનાત્મત્વે લિઙ્ગમુક્તમ્ લક્ષણતઃ-સ્વરૂપતઃ; યદ્વા અસ્વયંપ્રકાશત્વલિઙ્ગાત્ । જ્ઞાનં સ્વપ્રકાશં જ્ઞાનત્વાત્, જ્ઞાનં પ્રત્યક્ સ્વયંપ્રકાશત્વાત્, જ્ઞાનમાત્મા પ્રત્યક્ત્વાદિતિ પ્રયોગત્રયમ્, અહમર્થો ન સ્વયંપ્રકાશઃચિદ્ભિન્નત્વાત્, અહમર્થઃ પરાક્ અન્યાધીનપ્રકાશત્વાત્, અહમર્થો નાત્મા પરાક્ત્વા
દિતિ પ્રયોગત્રયં ચાત્રગર્ભિતમ્ । અસ્ય પ્રતિક્ષેવયુક્તિઃ પર્ત્યક્ષવિરોધા દિતિ । ચિતો જ્ઞાનસ્યાઽત્મત્વે ધર્મિગ્રાહકમાનબાધો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ । પ્રત્યક્ષેણ તસ્ય ધર્મત્વેનૈવ પ્રમીયમાણત્વાત્ । અહમર્થો યુષ્મદર્થ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવાક્યે વિરોધમાહ અહમ્ ઇતિ । માતા વન્ધ્યેતિ પ્રતિજ્ઞાતુલ્યેયમિતિ યાવત્ । નનુ યુષ્મદર્થ ઇતિ ઌ આક્ષણિકં પરાક્ત્વપરમ્ । નાતો વિરોધઃ । પરાક્ત્વં ચાહમર્થસ્ય ચિદધીનપ્રકાશત્વાદિત્યત્રાઽહ ન ચાસા વિતિ । અત્ર પ્રયોગઃ- અહમર્થો ઽનન્યાપેક્ષપ્રકાશઃ ચૈતન્યધર્મકત્વાત્, યન્નૈવં યન્નૈવં યથા ઘટ ઇતિ । પ્રાત્યક્ષિકી ધર્મત્વેન પ્રમિતિશ્ચૈતન્યસ્યાઽત્મત્વે પૂર્વં બાધકત્વેનોક્તા । અથાઽનુમાનિકીં તાં તથાત્વેનાઽહ પ્રકાશશ્ચે તિ ।
મુક્તાવહમર્થસ્ય સદ્ભાવે પૂર્વં તર્ક ઉક્તઃ। અથ તદા મુક્તસ્યાહન્ત્વેન ભાને ઽનુમાનં સમગ્રાઙ્ગકન્યાયમુખેન પ્રપઞ્ચયતિ સ ચે તિ । ન ચૈવમ્ ઇતિ । એવં ભાસમાનત્વે- અહન્ત્વેન ભાસમાનત્વે મુક્તસ્ય સંસારિણ ઇવાજ્ઞત્વાદિ નાપાદયિતું શક્યતે, મુક્તત્વવિરોધાત્-શાસ્ત્રસિદ્ધમુક્તિદશાભાવ્યજ્ઞાનનિવૃત્ત્યાદિવિરોધાદિત્યર્થઃ । મુક્તાત્મા અજ્ઞાનવાન્ સંસરણધર્મવાન્ વા અહન્ત્વેન ભાસમાનત્વાત્ સંસાર્યાત્મવદિતિ અનુમાનં મુક્તવિશેષ- પ્રતિપાદકશાસ્ત્રબાધિતમિતિ ભાવઃ । નનુ નાસ્માભિરજ્ઞત્વાદિ મુક્તસ્ય સાધ્યતે । કિન્તુ અહન્ત્વેન ભાસેત યદિ મુક્તાત્મા, તર્હ્યજ્ઞાનાદિમાન્ સ્યાદિતિ પ્રસઞ્જનમેવ ક્રિયત ઇતિ ચેત્તત્રાપ્યાહ અતદુપાધિત્વા દિતિ । તત્પ્રત્યયસ્ય-અહમિતિપ્રત્યયસ્ય, અતદુપાધિત્વાચ્ચ-અજ્ઞાનકારણકત્વાભાવચ્ચેત્યર્થઃ । આપાદ્યાપાદકયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે સતિ હ્યાપાદનં યુજ્યતે । નાત્ર સો ઽસ્તિ તન્નિયામકહેતુહેતુમદ્ભાવાદ્યભાવાદિતિ ભાવઃ । અજ્ઞાનોપાધિરિતિ બહુવ્રીહિઃ અજ્ઞાનમુપાધિઃ પ્રયોજકં યસ્યેતિ । વામદેવાદીનામિત્યાદિપદેન મહાદેવાદિર્ગ્રાહ્યઃ । અતત્પ્રત્યયેતિપ્રાચીનમુદ્રિતપાઠસ્ત્વશુદ્ધઃ । એતત્પ્રત્યયેતિ વા, અહંપ્રત્યયેતિ વા પાઠઃ સંભાવ્યતે । અહમેવ ચે તિ રુદ્રવાક્યમથર્વશિરસિ । નિવૃત્તસવાસનાવિદ્યાદોષાણામપિ અહંપ્રત્યયદર્શનાત્ નાસ્યાજ્ઞાનોપાધિત્વં સંભવતીતિ ભાવઃ । અહમન્ન મિત્યાદિમુક્તાનુસન્ધાનવાક્યમપ્યત્રાનુસન્ધેયમ્ । નન્વેતેષાં બાધિતાનુવૃત્તિરૂપો ઽહંપ્રત્યય ઇત્યત્રાપ્યાહ તથે તિ । અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ પઞ્ચ ક્લેશાઃ । ક્લેશગ્રહણં કર્મવિપાકાશયાનામુપલક્ષણમ્ ।
ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષર્ ઇશ્વર ઇતિ હિ યોગતન્ત્રે પ્રસિદ્ધમ્ । સર્વદા સર્વથાવિદ્યારહિતસ્યેશ્વરસ્યાહમિતિ સ્વાત્મનિ પ્રત્યયો નાવિદ્યાદિમૂલઃ સંભવેદિતિ હાર્દમ્ । સૃષ્ટિપ્રાક્કાલે ઽહઙ્કારાદ્યુપાધેરભાવાત્તદાનીન્તનો ઽહંપ્રત્યયોનેશ્વરસ્ય પરોપાધિપ્રયુક્તઃ, કિન્તુ સ્વરૂપપ્રયુક્ત એવેતિ પ્રદર્શનાય સૃષ્ટિસઙ્કલ્પવાક્યોપાદાનમ્ । ચિદચિદન્તર્યામિસ્વ
રૂપપામર્શી હન્તાહમિ ત્યહંશબ્દઃ । મુક્તપ્રાપ્યપરસ્વરૂપવાચી યસ્મા દિતિ ગીતાવાક્યેભગવતો ઽહંશબ્દઃ । નચ સોપાધિરીશ્વરો ઽન્તર્યામી મુક્તપ્રાપ્યો વા ભવતીતિ ભાવઃ । તથા મૃત્યુસંસારસાગરતારકં શુદ્ધમેવ સ્વરૂપં ભગવતો ઽહમિતિ નિર્દિષ્ટં તેષામહ મિત્યત્ર । નહિ સ્વયં સોપાધિરિતરોપાધિમોચનસમર્થ ઇતિ ભાવઃ । પિતૃત્વરક્ષકત્વાદ્યભિપ્રાયં ચ અહં બીજપ્રદઃપિતે તિ । અહંશબ્દિતં જગત્કારણસ્વરૂપં નાજ્ઞાનોપહિતં, ન વા જ્ઞાનમાત્રમ્, કિન્તુ સર્વજ્ઞમિતિ જ્ઞાપનાય ચોપાત્તં વેદાહમ્ ઇતિ વચનમ્ । ન ચૈષાં નિષ્કૃષ્ટસ્વરૂપવિષયાણામહંશબ્દાનાં બહૂનામમુખ્યત્વં યુક્તમ્ । કિન્તુ પ્રત્યક્ત્વપ્રવૃત્તિનિમિત્તકત્વાન્મુખ્યત્વમહન્ત્વેન સ્વરૂપભાનપ્રયુક્તત્વમેવ ચેતિ ભાવઃ ।

નન્વેવમહમ્ભાવસ્યાઽત્મસ્વરૂપત્વે ઽહઙ્કારસ્ય ક્ષેત્રાન્તર્ભાવવચનં ત્યાજ્યત્વપ્રતિપાદનં ચ ગીતાસ્થં કથમિત્યત્રાઽહ એવં ચે તિ । આવ્યક્તિકપરિણામભેદેન- પ્રધાનપરિણામમહત્પરિણામેનાહઙ્કારેણ । અનહમહં ક્રિયતે ઽનેનેત્યહઙ્કારઃ । કરણં ચ માનસમ્ । તથા ચાનહમિ દેહે ઽહમભિમાનહેતુરનાત્મનિ આત્મભ્રમહેતુરહઙ્કારઃ ક્ષેત્રાન્તર્ગતત્વેનોપદિષ્ટ ઇતિ ફલિતમ્ । અથ અહઙ્કારં બલં દર્પમ્ ઇતિ ત્યાજ્યત્વેનોક્તસ્યાહઙ્કારસ્યાભિજનાદિનિમિત્તદુરભિમાનમૂલગર્વરૂપત્વમાહ બહુમન્તવ્યે તિ । અનહમહં ક્રિયત ઇતિ ચાત્ર વ્યુત્પત્તિઃ । પ્રશસ્તકુલીનદેહાવાત્માભિમાન ઇત્યર્થઃ । સચાયં પૂજ્યાવમાનનહેતુગર્વહેતુત્વાદ્ગર્વ ઇત્યુજ્યતે ઇતિ ભાવઃ । ચ્વ્યર્થમન્તર્ભાવ્યોભયત્ર વ્યુત્પત્તિઃ । ચ્વ્યર્થમનન્તર્ભાવ્ય તુ વ્યુત્પન્નો ઽહઙ્કાર ઇતિ આત્મનિ અહં બુદ્ધિવાચીતિ વિવેકઃ । તસ્મા દિતિ । અબાધિતાહંબુદ્ધિર્મુખ્યાઽત્મગોચરૈવ । દેહાદૌ તુ સા ભ્રાન્તિલક્ષણૈવેતિ ભાવઃ । અત્ર સંવાદિપુરાણરત્નવચનં શ્રૂયતામ્ ઇતિ । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્દો ઽહમિતિ યો દ્વિજ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ ॥ ઇતિ ચ તત્રત્યમત્રાનુસન્ધેયમ્ । આત્મવિજ્ઞાનમ્- અહમ્બુદ્ધિઃ । શબ્દો ઽહંશબ્દઃ । વાસિષ્ઠનન્દનેન-વસિષ્ઠપુત્રસ્ય શક્તેઃ પુત્રેણ ભગવતા પરાશરેણ । દેહાત્મભ્રમાકારપરીક્ષાતો ઽપિ સ્વીકાર્યમહમર્થત્વમાત્મન ઇત્યાહ ન ચ જ્ઞપ્તી તિ । અનાત્મબુદ્ધિઃ- અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિઃ । તથૈવ પાઠઃ સ્યાદિતિ સંભાવ્યતે । જ્ઞપ્તિમાત્રસ્યાત્મત્વે સ્થૂલાસંવિદિત્યેવ દેહાત્મભ્રમસ્યાઽકારઃ સ્યાત્ । નતુ સ્થૂલો ઽહમિતિ । અતો ઽપ્યાત્માહમર્થ એવ । યસ્મિન્ સતિ અહમિતિ બુદ્ધિર્દેહે ઉદેતિ । અપક્રાન્તે ચ ન । સો ઽયમાત્માહમર્થ એવેતિ ચ યુક્તમભ્યુપગન્તુમિતિ ભાવઃ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદુક્તન્યાયાગમાન્વયાત્ ।
અવિદ્યાયોગતશ્ચાત્મા જ્ઞાતાહમિતિ ભાસતે

ઇતિ જ્ઞાતુરાત્મનો મુક્ત્યાદૌ સર્વદાપ્યહંભાવભાનસમર્થનપ્રકરણમ્
યદુક્તમ્-અજડત્વાદ્વિત્તિરેવાઽત્મેતિ; તત્રેદં વાચ્યં કિમિદમજડત્વં નામેતિ । યદ્યુચ્યેત-સદપિ યન્ન પ્રકાશતે તજ્જડમ્, તદ્વિપરીતમવ્યભિચરિતપ્રકાશસત્તાકમજડમિતિ; તથા સતિ સુખાદિભિર્વ્યભિચારી હેતુઃ । ન ખલુ સુખદુઃખેચ્છાદયો વિદ્યમાના અપિ કદાચિદમવભાસમાના ભવન્તિ । સ્વસત્તાપ્રયુક્તપ્રકાશત્વમપિ દીપાદિભિરનૈકાન્તિકમ્ । જ્ઞાનવ્યતિરિક્તપ્રકાશાનઙ્ગીકારાચ્ચાસિદ્ધતા, વિરુદ્ધતા ચ । યદિ મતમ્-અવ્યભિચરિતપ્રકાશો ઽપિ સુખાદિરન્યસ્મૈ પ્રકાશત ઇતિ ઘટ ઇવ જડતાં નાતિવર્તતે, તેનાનાત્મેતિ; જ્ઞાનં વા કિં સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે? અન્યસ્યૈવ હિ તદપિ જાનતો ઽહમર્થસ્ય પ્રથતે ઽહં જાનામીતિ, અહં સુખીતિવત્ । તેન સ્વસ્મૈ પ્રકાશમાનત્વમભિપ્રેત્ય પ્રયુજ્યમાનો ઽજડત્વહેતુરસિદ્ધઃ સંવિદિ । અતઃ સત્તયૈવ સ્વમાત્માનં પ્રતિ સિધ્યન્નજડો ઽહમર્થ એવાત્મા । તત્સંબન્ધાયત્તા તુ જ્ઞાનસ્યાપિ પ્રકાશતા । અત એવ હિ સ્વાશ્રયચેતનં પ્રતિ પ્રકટતા, ઇતરં પ્રત્યપ્રકટતા ચ જ્ઞાનસ્ય સુખદુઃખદેરિવ । નચૈવમાત્માન્તરસંબન્ધમર્થાન્તરં વાપેક્ષ્યાયમાત્માઽત્મને પ્રકાશતે । એતચ્ચાનન્તરમેવોપપાદયિષ્યતે ।
ઇતિ જ્ઞાનાત્મત્વસાધકાજડત્વદૂષણમ્
ન ચ જ્ઞાનેન સહોપલમ્ભનિયમો ઽહમર્થસ્યાર્થાન્તરતાં વારયતિ, જ્ઞાનસ્યાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તદપિ હિ તેન નિયતેન સહોપલમ્ભમિત્યહમર્થાદનર્થાન્તરં મિથ્યારૂપમેવાઽપદ્યેત । અસિદ્ધશ્ચ સંવિદ્વિશેષૈઃ સહોપલમ્ભનિયમઃ, પ્રત્યેકં વ્યભિચારદર્શનાત્ । ન ચ વિશેષમાત્રં નિર્ધૂતનિખિલવિષયવિશેષોપશ્લેષં વા વિત્તિમાત્રમસ્તિ, યેન સહોપલમ્ભનિયમઃ
સંવેદિતુરભિધીયેત । સામાન્યં તુ સદપિ સૌગતેર્ન વસ્તુતયાઽસ્થીયતે । સમસ્તવૃત્તિપ્રત્યસ્તમયે ઽપિ સ્વયઞ્જ્યોતિરયમાત્માવતિષ્ઠત ઇતિ ચ વક્ષ્યામઃ । સ્વવાગ્વિઘાતશ્ચ-એકં દ્વાવિતિ નિર્દેશાત્ । દ્વયોર્હ્યેકક્રિયાનુપ્રવેશે સહશબ્દઃ, શિષ્યેણ સહ ગચ્છત્યાચાર્ય ઇતિ યથા । અપિ ચ નિલતદ્ધિયોરિતિ દ્વે ઉપાદાય અભેદ ઇત્યેકત્વવિધિઃ સવિત્રીવન્ધ્યાત્વવિધિરિવ । અનેકાન્તશ્ચ સંવિદિ પ્રતિષિધ્યમાનૈર્જડત્વાદિભિઃ; સર્વજ્ઞજ્ઞાનેન સહોપલમ્ભનિયમભાગિભિઃ સંસારિજ્ઞાનૈશ્ચ । તેષામભેદાભ્યુપગમે જ્ઞાનસ્ય જડત્વમૂર્તત્વાદિ, બુદ્ધસ્ય બદ્ધત્વમિત્યાપદ્યેત । નિયમેનૈકજ્ઞાનસિદ્ધત્વમપ્યુક્તપ્રકારેણ પ્રત્યુ
ક્તમ્ । વિપક્ષવ્યતિરેકશ્ચાસિદ્ધઃ । ભવતુ નિયમેનૈકજ્ઞાનસિદ્ધત્વં જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃણામ્, મા ચ ભૂદભેદઃ; કો વિરોધઃ? ।
અહમર્થસ્યાઽત્મત્વં નિગમયતિ અત ઇતિ । જાનામ્યહમિતિ જ્ઞાનધર્મિત્વેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદહમર્થસ્યૈવાઽત્મત્વમ્ । અહન્ત્વેન તસ્ય મુક્તાવપિ ભાને ઽનુમાનમુક્તમાગમશ્ચ । પ્રત્યક્ત્વાન્યથાનુપપતિતલક્ષણસ્તર્કો ઽપ્યુક્ત આત્મનો ઽહમર્થત્વવ્યવસ્થાપકઃ । સ્થૂલો ઽહમિતિ દેહાત્મભ્રમરૂપાવિદ્યાસઙ્ગતેશ્ચ જ્ઞાતાહમર્થ એવાત્મા, સ ચ સર્વદાહમિતિ ભાસતે ઇતિ કારિકાર્થઃ । આત્મા જ્ઞાતૈવેત્યત્રાપિ પ્રત્યક્ષાદિકમસ્તીતિ ગર્ભિતમત્ર । પ્રત્યક્ષં ચાહં જાનામીત્યાદિકં પ્રસિદ્ધમેવ । જ્ઞાનસ્ય દેહાદિધર્મત્વનિષેધેન પરિશેષાનુમાનમપિ સિદ્ધમ્ । સાસ્ત્રવચનાનિ ચાગ્રે મૂલ એવ નિર્દેક્ષ્યન્તે । જ્ઞાનસમાનાશ્રયત્વાદજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાતૃત્વે આત્મનો ઽવિદ્યાન્વયાયોગ ઇતિ તર્કો ઽપ્યક્તપ્રાય ઇતિ । એવં જ્ઞાતુરહમર્થસ્યાત્મત્વં વ્યવાસ્થાપિ

અથ જ્ઞાનસ્યાઽત્મત્વે સાધકત્વેન પરૈરુપન્યસ્તમજડત્વમપિ વિકલ્પ્ય દૂષયતિ યદુક્ત મિત્યાદિના । તદ્વિપરીતમિત્યસ્ય વિવરણ મવ્યભિચરિતે ત્યાદિ । અવ્યભિચરિતઃ-નિયતઃ પ્રકાશો યસ્યાઃ, એવંભૂતા સત્તા યસ્ય, તદજડમિત્યર્થઃ । સ્વસત્તાવ્યાપકપ્રકાશત્વમજડત્વમિતિ યાવત્ । તથા સતી તિ। અનાત્મસુ સુખાદિષ્વપિ નિરુક્તાજડત્વસ્ય સત્ત્વાત્ વ્યભિચાર ઇત્યુક્તં ભવતિ । અજડત્વપ્રકારાન્તરં દૂષયતિ સ્વસત્તે તિ । યસ્ય સ્વસત્તયૈવ પ્રકાશઃ, તત્સ્વસત્તાપ્રયુક્તપ્રકાશમ્, તત્તા જડત્વમિત્યપિ પ્રદીપાદૌ વ્યભિચારિ । દીપસ્ય પ્રકાશે હિ ન દીપાન્તરાપેક્ષા । નનુ ચક્ષુરાદેરપેક્ષાસ્ત્યેવ તત્રેતિ ચેત્; અસ્તુ નામ; તાવતા સ્વસત્તાપ્રયુક્તતાયા અનપાયાત્ । સ્વસત્તામાત્રપ્રયુક્તત્વવિવક્ષા તુ ન સંભવતિ, સંવિદ્યસિદ્ધેઃ । વિજાતીયાત્માપેક્ષત્વાત્તત્પ્રકાશસ્ય । એતચ્ચાનન્તરમેવ સ્ફુટીભવિષ્યતિ । દૂષણાન્તરમપ્યાહ જ્ઞાને તિ । જ્ઞાનતો ધર્મો ઽતિરિક્તઃ પ્રકાશો નામ નાભિમતઃ । જ્ઞાનમેવ તુ પ્રકાશરૂપમ્ । તત્ સ્વસત્તાપ્રયુક્તપ્રકાશત્વરૂપો હેતુરસિદ્ધઃ પક્ષે જ્ઞાને । તત્પ્રકાશં નિત્યમભ્યુપગચ્છતઃ તસ્ય સ્વસત્તાપ્રયુક્તત્વકીર્તનં વિરુદ્ધં ચ । યદ્વા પ્રકાશવત્ત્વસ્ય સંવિદ્યુપગમે ઽભિમતનિર્વિશેષત્વવિરોધ ઇતિ ભાવઃ । સ્વસ્મૈ સ્વયં ભાસમાનત્વરૂપમજડત્વમાત્મત્વે સાધકં તુ સ્વરૂપાસિદ્ધમિત્યાહ યદિ મતમ્ ઇતિ । જ્ઞાનપ્રકાશસ્ય તદાશ્રયનિબન્ધનત્વમાહ તત્સંબન્ધે તિ । પ્રકાશતા-જ્ઞાનરૂપતા, પ્રકાશમાનતા વા । સ્વાશ્રયાય સ્વવિષયપ્રકાશકત્વરૂપં જ્ઞાનત્વં, પ્રકાશમાનતા ચાત્મધર્મતાહેતુકે એવ । નહિ સ્વાશ્રયાદન્યસ્મૈ સ્વવિષયં પ્રકાશયતિ જ્ઞાનં, સ્વયં વા પ્રકાશતે ઇતિ ભાવઃ । અત ઇતિ । સ્વસ્મૈ સ્વયં ભાસ
માનત્વમહમર્થસ્યૈવેતિ સ એવાત્મેત્યર્થઃ । પ્રકટતા-પ્રકાશમાનતા । આત્માન્તરસંબન્ધમ્-આશ્રયાન્તરસંબન્ધમ્ । અર્થાન્તરં-જ્ઞાનાદિ । એતચ્ચે તિ । અનન્યસાધન ઇત્યેતદ્વિવરણ ઇતિ ભાવઃ ।
સંવિદ આત્મત્વમાધકમજડત્વં પ્રદૂષ્ય જ્ઞાત્રાદેઃ સંવિદભેદસાધકં પ્રકટસૌગતાભિમતં સહોપલમ્ભનિયમં દૂષયતિ નચ જ્ઞાનેને તિ । જ્ઞાનસ્યાપી તિ । મિથ્યાભૂતેનાહમર્થેન સહોપલમ્ભનૈયત્યતૌલ્યાત્સંવિદસ્તદભેદાત્ મિથ્યાત્વપ્રસક્તિરિતિ ભાવઃ । અભિમતવિરુદ્ધાપાદકત્વાદ્ધેતોર્ભવદીયસ્ય વિરુદ્ધત્વમિતિ હેતુદોષ ઉદ્ભાવિતો ભવતિ । અહમર્થેન સહૈવોપલમ્ભં સંવિદ ઉપપાદયતિ તદપી તિ । નિયતેન-સ્વપ્રકાશવ્યાપકપ્રકાશવતા । તેન-અહઙ્કારેણ । સહોપલમ્ભો યસ્ય તત્ સહોપલમ્ભમ્ । કિઞ્ચ, તદુપલમ્ભવ્યાપ્યોપલમ્ભવત્ત્વરૂપો હિ સહોપલમ્ભનિયમઃ પરૈઃ તદભેદસાધકો મતઃ । સ ચાયમહમર્થસ્ય સંવિદભેદસાધને પક્ષે ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ અસિદ્ધશ્ચે તિ । અત્ર વિકલ્પઃ-કિં જ્ઞાનવિશેષેણ તેન તેન સહોપલમ્ભનિયમો ઽહમર્થસ્ય વિવક્ષિતઃ, ઉત જ્ઞાનવિશેષમાત્રેણ, આહોસ્વિત્ જ્ઞાનમાત્રેણેતિ । તત્રાદ્યે ઽસિદ્ધિઃ, ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનપ્રકાશમન્તરાપિ અહમર્થસ્ય જ્ઞાનાન્તરપ્રકાશે પ્રકાશમાનત્વાદિતિ પ્રત્યેકં વ્યભિચારદર્શના દિત્યુક્તમ્ । દ્વિતીયતૃતીયકલ્પયોર્દેષમાહ નચ વિશેષે તિ । ન નિર્વિશેષં સામાન્યમ્ ઇતિ ન્યાયાચ્ચાક્ષુષાદિવ્યતિરિક્તં જ્ઞાનવિશેષમાત્રં જ્ઞાનમાત્રં વા નાસ્તિ । તત્તદ્વિશેષપ્રકાશવ્યભિચારશ્ચાહમર્થપ્રકાશસ્યોક્ત એવ તત્તદ્વિશેષપ્રકાશાભાવે ઽપ્યહમર્થપ્રકાશત ઇતિ ભાવઃ । નન્વેવમપિ જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નપ્રકાશેનાવ્યભિચાર એવ । અહમર્થપ્રકાશે જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નપ્રકાશધ્રૌવ્યાદિત્યત્રાહ સામાન્યમ્ ઇતિ ।
અનુવૃત્તસામાન્યાનુપગમાત્સૌગતૈરેવં હેતુસ્તેષાં દુર્વચ ઇતિ ભાવઃ । વિનાપિ જ્ઞાનપ્રકાશેનાહમર્થપ્રકાશો ઽસ્તીત્યાહ સિદ્ધાન્તરીત્યા ચ સમસ્તે તિ । સ્વવા ગિતિ । સાહિત્યસ્ય ભેદનિયતત્વાત્સહૈવોપલમ્ભમાનત્વહેતુવ્યપદેશ એવ ભેદવ્યપદેશરૂપ ઇતિ તેન સંવિદહમર્થયોરૈક્યસાધને પ્રતિજ્ઞાહેતુવાક્યયોર્વિરોધ એકં દ્વિત્વાદિતિવદિતિ ભાવઃ । પ્રતિજ્ઞાહેતુઘટકપદયોર્વિરોધમુક્ત્વા પ્રતિજ્ઞાઘટકપદયોસ્તમાહ અપિ ચે તિ । સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયો રિત્યેવં હિ તેષાં પ્રતિજ્ઞા । દ્વિત્વવિશિષ્ટે ઽત્રૈકત્વવિધિર્જનનીવન્ધ્યાત્વવિધિરિવ વ્યાહત ઇતિ યાવત્ । જ્ઞાનજ્ઞાત્રોરભેદસાધનદૂષણપ્રસઙ્ગે ઽસ્મિન્ જ્ઞાનજ્ઞેયયોરભેદસાધકપ્રયોગદૂષણાદિસાધમદૂષણપ્રકારસામ્યાદિ તિ ધ્યેયમ્ । શબ્દદોષમુક્ત્વાર્ઽથદોષમન્યમાહ અનેકાન્તશ્ચે તિ । સંવિદઃ સ્વયંપ્રકાશત્વાજ્જડત્વાદિપ્રકાશકાલે જ્ઞાનપ્રકાશોપિ નિયતઃ । તથા ચ સંવિદા સહોપલમ્ભનિયમભાજાં જડત્વમૂર્તત્વાદીનાં સંવિદભેદે સંવિદો જડત્વમૂર્તત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ । ધર્મધર્મિભેદાનુપગમાત્, અભેદેપ્યાધારાધેયભાવપ્રતીત્યુપગમાચ્ચ । એવં સર્વ
જ્ઞસ્ય બદ્ધજ્ઞાનાનામુપલમ્ભે નિયમેન બુદ્ધજ્ઞાનમપ્યુપલમ્યતે, તેષાં બુદ્ધજ્ઞાનમહોપલમ્ભાનાં બુદ્ધજ્ઞાનાભેદે બુદ્ધસ્ય બદ્ધત્વાપત્તિઃ । તત્ર તત્રાભેદાનુપગમે ચાનૈકાન્ત્યં હેતોરિતિ ભાવઃ । અભેદસાધકં હેત્વન્તરમપિ તુલ્યરીત્યા નિરસ્યતિ નિયમેનૈકે તિ । એકજ્ઞાનસિદ્ધત્વમ્ -એકજ્ઞાને દ્વયોઃ પ્રકાશમાનત્વમ્ । નિરાસપ્રકારશ્ચ-એકજ્ઞાનવિષયત્વેનાહમર્થે સંવિદભેદસ્ય સાધને તુલ્યનયેનાહમર્થાભેદો ઽપિ સંવિદિ પ્રસજ્યેત । ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનવિશેષેણૈવ સિદ્ધત્વં ચાહમર્થસ્યાસિદ્ધમ્ । જ્ઞાનાન્તરતો ઽપિ સિદ્ધેઃ, સ્વાપે સ્વતઃ સિદ્ધેશ્ચેતિ । અપ્રયોજકત્વમપ્યાહ વિપક્ષે તિ । વિપક્ષવ્યતિરેકઃ-વિપક્ષે બાધઃ । તદસિદ્ધિમેવોપપાદયતિ ભવ ત્વિતિ । સાધ્યાભાવવતિ હેતોર્વૃત્તાવાપાદ્યમાનાયાં બાધકસ્તર્કો નાસ્તિ । અતો ઽપ્રયોજકો હેતુરિતિ ભાવઃ ।
કિમપ્રકાશરૂપત્વાત્ પ્રકાશમનુરુધ્યતે ।
વ્યવહારાય નીલાદિરાહોસ્વિત્તદભેદતઃ

ઇતિ સન્દિહ્યમાનત્વાન્નાભેદઃ શક્યનિર્ણયઃ ।
બોધ્યસ્થશ્ચૈષ નિયમો ન પુનર્બુદ્ધિબોદ્ધૃગઃ

સ્પષ્ટશ્ચ પ્રત્યક્ષબાધઃ, સર્વજ્ઞાનેષુ વેદ્યાદિવ વિત્તેરપિ વેદિતુર્ભેદસ્યાપરોક્ષત્વાત્ । નચ પ્રતિયોગિનઃ પ્રત્યક્ષત્વં દૃશ્યત્વં વા ભેદસ્યાઽપરોક્ષ્યે ત્વપેક્ષિતવ્યમ્, સિદ્ધિમાત્રેણ તદુપપત્તાવપ્રયોજકત્વેન તદ્વિશેષસ્યાનાક્ષેપાત્ । અનવભાસમાને ઽપિ પ્રતિયોગિનિ ભાવાઃ સ્વરૂપત એવ વિલક્ષણાઃ પ્રત્યક્ષ્યન્ત ઇતિ સર્વલોકસ્વસાક્ષિકમેતત્ ।
નનુ જીવતો ભેદપ્રત્યક્ષસ્ય શિરસિ પદનિધાનેન સહોપલમ્ભનિયમસ્યાભેદેન પ્રતિબન્ધગ્રહણમિતિ કથમિવ તતસ્તદ્વાધસંભવઃ । તથાસતિ હિ જ્વાલાભેદાનુમાનમપિ તદેકત્વપ્રત્યભિજ્ઞયાપોદ્યેત । અવિશેષજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ । તત્ર હિ કૢપ્તકારણદોષાનુવૃત્તૌ સત્યાં જાયમાનો ઽપરોક્ષાવભાસો ન નિરવદ્યપ્રત્યક્ષપૂર્વકમનુમાનં બાધિતુમર્હતિ । તથાહિ-અચિરનિર્વાપિતારોપિતેષ્વેકવર્તિભાગવર્તિષુ બહુષુદીપેષુ તદ્ભેદાદર્શિનઃ સુસદૃશતયા સ એવાયમિતિ સ્મૃતિરુપજાયતે ઇતિ દૃષ્ટમ્ । અતો ઽન્યત્રાપ્યપ્રતિબન્ધપુષ્કલકારણક્રમોપનિપાતાદવયવવિશ્લેષાચ્ચ સુસદૃશનિરન્તરપ્રવૃત્તપ્રદીપપ્રવાહાલમ્બનૈવ તથા મતિરિતિ નિશ્ચીયતે । તથૈકનાનાત્વપ્રત્યયઃ સ્વતઃપ્રાપ્તેન્દ્રિયવૃત્તિવિપર્યયપ્રયુક્તઃ સમસમયોપજાયમાનાનેકાનવદ્યપ્રત્યક્ષપ્રતિક્ષિપ્તવિષયશ્ચદ્વિચન્દ્રાદૌ દૃષ્ટ ઇતિ નાસૌ તત્રૈકત્વાનુમાનમભિભવિતું પ્રભવતિ । ન ચૈવમિહ જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયવિવેકસાક્ષાત્કારી પ્રત્યય ઇતિ પ્રતિરુણદ્ધ્યેવાયમિહાભેદાનુમાનોદયપ્રસક્તિમ્ । ન ચોપલબ્ધિસાહિત્યનિયમાદેવ તથાત્વમત્રાનુમેયમિતિ યુક્તમ્, વિપક્ષે બાધકાનુપલબ્ધેઃ । સંવિદધીનસિદ્ધિતયાપિ તથા નિયમોપપત્તેઃ । અનૈન્દ્રિયિકત્વેન ચ તદ્વૃત્તિવિપર્યયસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । યોગ્યાનુપલમ્ભપરાકૃતત્વાચ્ચ બાધકપ્રત્યયસ્ય । અપિ ચ વિષયસિદ્ધિર્હિ સંવિત્ । સા ચ સ્વયંપ્રકાશેત્યવિવાદઃ । તેનાવર્જનીયસ્તથા નિયમઃ । નચ ભેદો ઽપિ સિદ્ધિમન્તરેણ સિધ્યેદિત્યનુન્મત્તેન યુક્તમાપાદયિતુમિત્યલમનેનાનુભવપરાહતમતાતિવ્યાકુલીકરણેન ।
(ઇતિ સૌગતાભિમતગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પપ્રત્યુદ્ધારનિરાકરણમ્)
અપ્રકાશાત્મનશ્ચ નીલાદેઃ પ્રકાશ ઇત્યનુભવસિદ્ધત્વાન્ન સમર્થનાન્તરં પ્રાર્થયતે । આત્મા તુ પ્રકાશસ્વભાવ એવ । ન ચ તાવતાજ્ઞાનત્વમ્, સ્વતન્ત્રત્વાત્ । પરતન્ત્રમાગન્તુ યાવદર્થેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિકારણસન્નિધાનમવતિષ્ઠમાનમર્થાવચ્છિન્નરૂપં જ્ઞાનમિતિ પ્રાગેવાવોચામ । આત્મા તુ સ્વતન્ત્રો જ્ઞાતા અહમિતિ પ્રત્યાત્મં પ્રથતે । યદિપુનરીદૃશો ઽપ્યયમનન્યાધીનસિદ્ધિતયા જ્ઞાનમભિલપ્યતે, અભિલપ્યતાં કામમ્ । તથાપિ જ્ઞાનવદેવેદં જ્ઞાનમ્, ન જ્ઞપ્તિમાત્રતયા ।
(ઇત્યદ્વૈત્યભિમતગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પપ્રત્યુદ્ધારનિરાકરણમ્)
અત એવ હિ ચ્છન્દોગાઃ-ઽઅથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્માઽ ઇત્યાદ્યામનન્તિ । તથા ઽકતમ આત્માઽ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકમિદમેવ લક્ષણમામનન્તિ વાજસનેયિનઃ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ ઇતિ । અત્ર હિ યો ઽયં સર્વલોકાનુભવસિદ્ધો વિવિધવિષયવેદનપ્રચુરઃ પ્રાણેષુ પ્રેરકતયા સ્થિતો હૃદયાયતને અન્તર્જ્યોતિઃ અહમિતિ પ્રત્યક્ત્વેન પ્રકાશતે, સ પુરુષ ઇતિ યથોદિતમેવાત્મસ્વરૂપમુપદિશ્યતે । ઽએષ હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃઽ ઇત્યાથર્વણાઃ । તથા ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિઽ ઽન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતામ્ઽ ઽસ ઉત્તમઃ પુરુષઃ નોપજનં સ્મરન્નિદં શરીરમ્ઽ ઽએવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશકલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિઽ ઽતસ્માદ્ધા એતસ્માન્મનોમયાદન્યો ઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃઽ ઇત્યાદ્યાઃ ।
ઽસત્યં જ્ઞાનઽ મિત્યત્રાપિ બ્રહ્મલક્ષણનિર્દેશે જ્ઞાનશબ્દો ન જ્ઞાનમાત્રવચનઃ ; અપિ તુ તદ્વદ્વચનઃ । તદ્વચનત્વે ઽલિતિઽ ઇતિ આદ્યુદાત્તત્વપ્રસક્તેઃ । અન્તોદાત્તશ્ચાયં જ્ઞાનશબ્દઃ । મત્વર્થીયાચ્પ્રત્યયાન્તત્વે તથાત્વં ઘટતે; નાન્યથેત્યેતત્ પરમાત્મનિરૂપણે અતિનિપુણમુપપાદયિષ્યામઃ । ઐતરેયોપનિષદપિ ઽપ્રજ્ઞાનં બ્રહ્યેઽત્યુક્ત્વા ઽસ એતેન પ્રાજ્ઞેનાત્મનાઽ ઇતિ પ્રકૃષ્ટજ્ઞાનવન્તમેવેશ્વરં દર્શયતિ । તત્ સિદ્ધં જ્ઞાતૈવાયમાત્મેતિ ॥
(ઇતિ દેહાદિવિલક્ષણપ્રત્યગાત્મસ્વરૂપનિરૂપણપ્રકરણમ્)
કિં પુનરસ્મિન્ દેહાદિવ્યતિરેકિણિ ચેતને પ્રત્યગાત્મનિ પ્રમાણમ્? । અનુ
માનમિતિ નયવિચક્ષણો ઽક્ષપાદઃ । યદાહ " ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાના- ન્યાત્મનો લિઙ્ગ "મ્ ઇતિ ।
કિમમીષામાત્મનાવિનાભાવો ધૂમધ્વજવિશેષેણેવ ધૂમવિશેષસ્ય દૃષ્ટઃ? હન્તૈવં તત એવ તત્પ્રમિતેઃ કિમનુમાનેન? । માભૂદ્વિશેષતોદર્શનમ્; સામાન્યતસ્તુ ભવિષ્યતિ । તથાહિ-ઇચ્છાદયઃ કાર્યત્વાનિત્યત્વગુણત્વાદિભિઃ શબ્દાદય ઇવાઽશ્રિતતયાનુમીયન્તે । યશ્ચૈષામાશ્રયઃ સ આત્મા । ગુણત્વં ચ પરિશેષાત્ । ન સામાન્યવિશેષસમવાયાભાવાઃ અનિત્યત્વાત્ । ન દ્રવ્યં કર્મ વા, વ્યાપકદ્રવ્યસમવાયાદિતિ । વિશેષગુણત્વં ચાનિત્યત્વે સત્યસ્મદાદ્યેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વનિયમાત્ રૂપાદિવત્ । એવમાશ્રયમાત્રમુપસ્થાપયન્તો ઽન્વયવ્યતિરેકિણો હેતવઃ દ્રવ્યાન્તરગુણત્વં ચ પ્રત્યાચક્ષાણૈઃ કેવલવ્યતિરેકિસાધનૈરાત્મગોચરતયા નિયમ્યન્તે । તથા હિ ભવતિ-ઇચ્છાદયો ન મહાભૂતગુણાઃ, સ્વાત્મન એવ પ્રત્યક્ષત્વાત્; અબાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્ધા । યે ભૂતગુણાસ્તે સ્વાત્મપરાત્મપ્રત્યક્ષાઃ બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષાશ્ચ, યથા રૂપાદયઃ । ન તથેચ્છાદય ઇતિ ન તદ્ગુણાઃ । દિક્કાલમનાંસિ પુનઃ ન વિશેષગુણવન્તિ; નાપિ તદ્ગુણાનાં પ્રત્યક્ષત્વમિતિ ન તેષામપિ ગુણાઃ । અકારણગુણપૂર્વત્વાત્ અયાવચ્છરીરભાવિત્વાદિત્યાદયઃ શરીરવિશેષગુણત્વપ્રતિષેધહેતવઃ પ્રાચીનાશ્ચાત્રાનુક્રષ્ટવ્યાઃ । તેનેચ્છાદયો ન શરીરગુણાઃ તદ્ગુણભાવાપવાદપ્રમાણવત્ત્વે સતિ ગુણત્વાત્ । યે યથોક્તસાધ્યા ન ભવન્તિ, તે યથોક્તસાધના અપિ ન ભવન્તિ; યથા રૂપાદયઃ । યથોક્તસાધનાઃ પુનરિચ્છાદય ઇતિ યથોક્તસાધ્યા એવેતિ । વિમતિપદાસ્પદેભ્યઃ શરીરાદિભ્યોર્ઽથાન્તરગુણા ઇચ્છાદય ઇતિ વા પ્રતિજ્ઞા । યથોક્ત એવ હેતુઃ । ઉદાહરણં ચ પ્રયોક્તવ્યમ્ । સામાન્યેન વાન્વયઃ પ્રદર્શનીયઃ-યો યદ્ગુણભાવાપવાદકપ્રમાણવત્ત્વે સતિ ગુણઃ, સ તતોર્ઽથાન્તરસ્ય ગુણઃ; યથા પૃથિવ્યાદિભ્યઃ શબ્દ ઇતિ આકાશસિદ્ધિવદાત્મસિદ્ધિરિતિ ।
(ઇતિ વિલક્ષણાત્મન આનુમાનિકત્વપક્ષનિરૂપણમ્)
ઇદમપિ ન સમીચીનમિત્યેકે । તથાહિ-અન્વયવ્યતિરેકિહેતુભિર્દેહાદિસાધારણમાશ્રયમાત્રમવગમિતમ્ । ન ચ તાવતાઽત્મસિદ્ધિઃ । કેવલવ્યતિરેકી તુ સાધનદશામેવ નાસાદયતિ, સપક્ષાન્વયવિરહાત્, અસાધારણવત્ । નચૈવં કેવલાન્વ

યિનો વિપક્ષવ્યતિરેકદર્શનવિકલતયા સાધારણવદસાધનત્વમ્ । દેશકાલાદિશઙ્ગિતોપાધિવિગમેપ્યન્વયદર્શનેન સાધ્યાન્વિતસ્વભાવતયા પરિનિશ્ચિતત્વાત્ । નચ સાધનાભાવે સાધ્યાભાવદર્શનમાત્રેણ સાધ્યાન્વિતસ્વભાવત્વં શક્યં નિશ્ચેતુમ્ । અભાવસ્યાનન્તદેશવ્યાપિતયાનવયવેન ગ્રહણસ્યૈવ દુષ્કરત્વાત્, કલયાપ્યન્યત્રવૃત્તૌ સંબન્ધે નિયમાસંભવાત્ । સન્દેહગ્રસ્તત્વાચ્ચ-કિં સાધનાભાવપ્રયુક્તઃ સાધ્યાભાવઃ, કિં વા નિમિત્તાન્તરપ્રયુક્ત ઇતિ । પૃથિવ્યાદિભ્યોર્ઽથાન્તરગુણત્વપ્રતિજ્ઞાપિ દ્રવ્યાન્તરાપ્રસિદ્ધેરપ્રસિદ્ધવિશેષણા ।
(ઇતિ નૈયાયિકાભિમતાત્માનુમાનનિરાસઃ)
એતેન સાઙ્ખ્યોદીરિતસાધનભેદા અપ્યપોદિતા વેદિતવ્યાઃ સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાદયઃ । તથા ચ તાનેવ તાવદાદિતો વ્યાકુર્મહે-
" સઙ્ગાતપરાર્થત્વાત્ર્રિગુણાદિવિપર્યયાદધિષ્ઠાનાત્ ।
પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્ કૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેશ્ચ ॥ "
અયમર્થઃ-દેહેન્દ્રિયાદયઃ પરાર્થાઃ સઙ્ગાતત્વાચ્છયનાસનશરણાદિવત્ । પ્રત્યક્ષં ચ શરીરસ્ય સઙ્ઘાતત્વં, ભૂતાનાં ચ । અવ્યક્તમહદહઙ્કારેન્દ્રિયાણાં ચ સુખદુઃખમોહાત્મતયા તથાત્વમનુમેયં તદ્વદેવ । ન ચેન્દ્રિયાણામાહઙ્કારિકત્વસ્યાભ્યુપેતસ્ય, સાધ્યન્ત્વાભિમતપારાર્થ્યધર્મસ્ય ચાસંહતપરાર્થત્વસ્યાન્યથાત્વાપાદનાદુભયવિશેષવિરુદ્ધત્વં હેતોઃ; અહઙ્કારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનેન " દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ " ઇત્યાદ્યાગમબલેન પ્રકાશલાઘવગુણાન્વયેન ચ વૈકારિકાભિધાનસાત્ત્વિકાહઙ્કારભેદયોનિત્વસ્યેન્દ્રિયાણાં પ્રમાણસિદ્ધસ્યાપવાદાનુપપત્તેઃ । આત્મનસ્તુ સઙ્ઘાતત્વે તસ્યાપિ સઙ્ઘાતાન્તરાર્થતયાનવસ્થાપત્ત્યા નિષ્પ્રમાણકાનેકકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્, અપ્રયોજકત્વાચ્ચ સઙ્ઘાતત્વસ્ય શેષિત્વે, દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટાશેષધર્મોપસ્થાપને ઽનુમાનપ્રામાણ્ય સ્યૈવાસમ્ભવાપત્તેઃ તદસઙ્ઘાતત્વસ્ય ચાપ્રચાલ્યત્વાત્ । નચ પ્રમાણાન્તરબલેનાનાહઙ્કારિકત્વસઙ્ઘાતાન્તરાર્થત્વયોર્બાધે ઽબાધિતેન સઙ્ઘાતપરાર્થત્વેનાપિ ન ભવિતવ્યમ્ । એવં ચ સંહતત્વવ્યાપકાવરુદ્ધત્રૈગુણ્યાદિરહિતો ઽસંહત આત્મા સિદ્ધઃ ।
તથા દેહાદયઃ સુખદુઃખમોહાત્મકતયા પરેણાધિષ્ઠીયન્તે, યન્ત્રાદિભિરિવ રથાદયઃ । અપિ
ચાનુકૂલપ્રતિકૂલવેદનીયે સુખદુઃખેભૃત્યભ્રાતૃવ્યવદનુકૂલનીયપ્રતિ
કૂલનીયવતી । દૃશ્યત્વાદ્દેહાદયો ઘટાદય ઇવ વિલક્ષણદ્રષ્ટ્ટકા ઇતિ । અધિષ્ઠાતુરનુકૂલપ્રતિકૂલવેદકસ્ય દ્રષ્ટુઃ ત્રૈગુણ્યાદિવિપર્યયઃ પૂર્વવદેવ નિર્ણેતવ્યઃ । તથા દેહાદેરવ્યક્તાન્તસ્ય કૃત્સ્ન્સ્ય ત્રિગુણાત્મકતયાત્યન્તદુઃખોપશમનલક્ષણમોક્ષદશાનુપપત્તેઃ તદર્થં ચ શાસ્ત્રાણાં મહાધિયાં ચ પ્રવૃત્તેરસ્તિ દેહાદિવ્યતિરિક્તો ઽસંહતઃ ત્રૈગુણ્યાદ્યસંસ્પૃષ્ટઃ પુરુષ ઇતિ ॥
(ઇતિ સાઙ્ખ્યાભિમતાત્માનુમાનનિરૂપણમ્)
અત્રાપિ સઙ્ઘાતપારાર્થ્યાદિભિર્યદ્યપિ પરઃ કો ઽપ્યધિષ્ઠાતા દ્રષ્ટા સિદ્ધઃ, તથાપિ ન તસ્યાસંહતત્વાત્રિગુણત્વાદિરભિમતવિશેષઃ શક્યનિશ્ચયઃ । તથાહિ-સઙ્ઘાતસ્ય સઙ્ઘાતાન્તરાર્થત્વનિયમદર્શનબલાદાપતન્તી પરાપરા સઙ્ઘાતકલ્પના ન દોષાય, કાર્યતયેવાનાદિ કારણપરમ્પરાપરિકલ્પના । ન ચાપ્રયોજકત્વમપિ; અસઙ્ઘાતસ્યાસઙ્ગસ્યાશેષવિક્રિયાશૂન્યસ્યાનાધેયાતિશયકૂટસ્થચિતિમાત્રવપુષઃ પુરુષસ્ય સઙ્ઘાતં પ્રતિ પરત્વાનુપપત્તેઃ । તદ્વિ તસ્ય શેષિ ભવતિ, તચ્ચ તદર્થમ્; યદ્યેનોપક્રિયતે ક્રિયતે વા, યચ્ચોપકરોતિ કરોતિ વા । ન ચ તથા સાઙ્ખ્યપુરુષ ઇતિ કતં તસ્ય સઙ્ઘાતં પ્રતિ પરત્વમ્ ? કથન્તરાં ચ સઙ્ઘાતસ્ય તાદર્થ્યમ્ ? । અનુપકાર્યોપ્યુપકાર્યતયાઽત્માનં મન્યત ઇતિ ચેત્; કામં મન્યતામ્; કિમાયાતમુપકાર્યત્વસ્ય? । ન ખલુ બાલાસ્તલમલિનતાદિમત્તયા ગગનમભિમન્યન્ત ઇતિ તસ્ય તથાત્વં ભવતિ ।
અપિ ચ તથાવિધભ્રમો ઽપિ કસ્ય કથમુદયત ઇતિ વિવેચનીયમ્ । ન તાવચ્ચિતિશક્તેઃ; સર્વવિક્રિયાશૂન્યતયાતિવિશુદ્ધાયામશુભશતનિદાનભૂતભ્રમપરિણામાસમ્ભવાત્ । અન્તઃકરણં તુ બુદ્ધ્યપરપરિભાષાભિધાનમચેતનતયા તનુરિવ ન ભ્રામ્યતિ । અચિદપિ સ્વચ્છતયા ચિતિચ્છાયાપન્નં ચેતનાયત ઇતિ ચેત્; ન; નીરૂપાયાઃ ચિતેર્બુદ્ધેશ્ચ છાયાતદ્ગ્રહણાનુપપત્તે । છાયેવ છાયેતિ ચેત્; કઃ ખલુ ઇવાર્થ? ;ચિતિસરૂપત્વમિતિ ચેત્; હન્તૈવમશેષવિકારરહિતચિતિસરૂપતાપત્તાવન્તઃકરણમપિ પ્રત્યસ્તમિતસમસ્તવૃત્તિકમાપદ્યત ઇતિ દુરુપપાદતરો ઽયં ભ્રમસુખદુઃખાદિવિકારયોગઃ પ્રત્યાત્મસિદ્ધઃ । ચેતનત્વેન સરૂપત્વમિતિ ચેત્; ન; ચિતિરેવ હિ તે પુરુષઃ, ન ચેતયિતા । યથાઽહ તત્રભવાન્ પતઞ્જલિઃ " યદા ચિતિરેવ પુરુષઃ કિમત્ર કેન વ્યપદિશ્યત " ઇતિ । અજડાયમાનત્વમિવાર્થ ઇતિ ચેત્; અજડત્વમપિ ન જ્ઞાતૃત્વા
તિરિક્ત કિઞ્ચિદિત્યુક્તમેવ । તેનૈવ તદ્વિવરણમિતિ ચ ન કિઞ્ચિદેતત્ । અપિ ચ ચિતિસન્નિધાનાધીનાં બુદ્ધિસિદ્ધિમભિદધાનઃ કથમિવ તદજડિમાનં પ્રતિજાનીયાત્? નચ ચિતિસ્વાન્તયોર્બિમ્બપ્રતિબિમ્બાધારાભિમતયોરન્યતરસ્મિન્નપ્યવિદ્યમાનસ્ય વિષયવિશેષોપરક્તજ્ઞાતૃત્વલક્ષણધર્મભેદસ્ય પ્રતિબિમ્બે સમ્ભવઃ । પ્રત્યુક્તશ્ચાયં પ્રતિબિમ્બવાદઃ પ્રચ્છન્નબાહ્યમતપ્રત્યાદેશે ।
યદુચ્યતે-નિર્વિકારાયાપિ પુંસે તત્સન્નિધિમહિમસમુત્થાપિતપ્રમાણવિપર્યયાદિવિચિત્રવૃત્તિભેદં સ્વાન્તમેવ સ્વવૃત્તિં વિષયવિશેષાંશ્ચોપદર્શયતિ, સામન્તચક્રમિવ પરાક્રમીયઃ પ્રતિબલવિલોલનાદિવૃત્તીઃ સ્વામિને, તતઃ સાક્ષી ભોક્તા ચાપદિશ્યતે, રાજેતિ વિક્રમી વિજયી ચેતિ; તદનુપપન્નમ્ । દ્રષ્ટ્રે હિ દર્શનીયં દૃશ્યતે । નચ દૃશિમાત્રાત્મવાદિનાં સાંખ્યાનાં તદુપજીવિનાં ચ પ્રચ્છન્નાનાં દ્રષ્ટૃત્વં વાસ્તવમસ્તિ । નચ કાલ્પનિકેન શેષિત્વસમ્ભવઃ । કલ્પનાપિ ન સમ્ભવતીત્યુક્તમેવ । રાજા તુ સામાન્યતો વિશેષતો વા તેષુ કર્મસ્વમાત્યાન્ નિયુઞ્જાનઃ તત્ફલમૈશ્વર્યાદિ ચાશ્રુવાનઃ સ્વસ્વામિભાવહેતુક્રયપ્રતિગ્રહજનનાદિ- વ્યાપારયોગી ન નિષ્ક્રિયસ્યાનાધેયાતિશયસ્ય પુંસો નિદર્શનમિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
(ઇતિ કાપિલાભિમતાત્માનુમાનનિરસનમ્)
સ્થૂલો ઽહં, ગચ્છાભ્યહમિત્યાદિપ્રત્યક્ષમૃદિતવિષયતયા પ્રસિદ્ધૈવાતીતકાલતા વ્યતોરેકાનુમાનભેદાનામિત્યાનુમાનિકીમપ્યાત્મસિદ્ધિમશ્રદ્દધાનાઃ શ્રૌતીમેવ તાં શ્રોતિયાઃ સઙ્ગિરન્તે ।
શ્રુતયો હિ સાક્ષાદેવાત્મનઃ શરીરાદિવ્યતિરેકમાદર્શયન્તિ-
ઽસ એષ નેતિ નેતિઽ ઽઅકાયમવ્રણમસ્નાવિરં શુદ્ધમપાપવિદ્ધમ્ઽ ઽયોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ । સ્થાણુમન્યેઽ ઽન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્ઽ ઽજીવાપેતં વાવકિલેદં મ્રિયતેઽ ઽન હિ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ
પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિ । અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ ઇત્યાદ્યાઃ । કાલાન્તરભાવિસ્વર્ગાદિસાધનવિધયશ્ચાઽક્ષિપન્તિ દેહાદિવ્યતિરિક્તં નિત્યં ચેતનમિતિ શ્રુતિતદનુપપત્તિપ્રમાણકો ઽયં પ્રત્યગાત્મેતિ ।
(ઇતિ વિલક્ષણાત્મનઃ શાસ્ત્રૈકપ્રમાણકત્વપક્ષનિરૂપણમ્)

નનુ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારમાત્રપરસ્યાઽમ્નાયસ્ય શિરસિ કિમિતિ મહાનયં ભારઃ પ્રક્ષિપ્યતે? અનુમાનાગમાદ્યશેષપ્રમાણમૂલભૂતેન પ્રત્યક્ષેણૈવ હ્યેનં પ્રતિપદ્યામહે । મમેદં શરીરમ્, ઇદમહં જાનામીતિ ઘટાદિદૃશ્યેભ્ય ઇવાયં દ્રષ્ટા દેહાદપિ પૃથગ્ભૂતઃ પ્રત્યક્ષં પરિસ્ફુરતિ ।
(ઇત્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વપક્ષોપક્ષેપઃ)
મૈવં વોચઃ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં હિ વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । ન ચેન્દ્રિયાણિ રૂપાદિવ્યતિરેકિણિ નિરતિશયસૂક્ષ્મે પ્રતીચિ પરાગર્થ ઇવ સન્નિકર્ષેણ જ્ઞાનં જનયિતુમર્હન્તિ । યથા આમ્નાયતે ઽપરાઞ્ચિરવાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયંભૂઃઽ ઇતિ ।
અપ્રયોજકત્વમેવોપપાદયતિ કિ મિત્યાદિના સાર્ધશ્લોકેન । કિં નીલાદિર્વિષયો ઽસ્વયંપ્રકાશત્વાત્સ્વવ્યવહારાય પ્રકાશં-સ્વપ્રકાશકં જ્ઞાનમાકાઙ્ક્ષતે, ઉતાહો તદભેદતઃ-સંવિદભિન્નત્વાત્ પ્રકાશમનુરુધ્યતે ઇતિ સંદેહાન્નીલતદ્વિયોરભેદો ઽશક્યનિર્ણય ઇત્યર્થઃ । સંવિદનુરોધિત્વં નીલાદેઃ સંવિદા સહૈવોપલભ્યમાનત્વલક્ષણમ્ । ઇદં ચ કિં સંવિદભેદપ્રયુક્તમુત સ્વપ્રકાશે નીલાદેર્જડસ્ય સ્વપ્રકાશસંવિદપેક્ષાપ્રયુક્તમિતિ વિશયે યાવદભેદપ્રયુક્તત્વનિર્ણયો ન ભવતિ, ન તાવદસ્યાભેદસાધકત્વમ્ । અભેદપ્રયુક્તત્વનિર્ણાયકં ચ નાસ્તિ । તથા ચાપ્રયોજકત્વમિતિ ભાવઃ । સ્યાદ્વાસહોપલમ્ભનિયમો બોધ્યયોરેવાભેદસાધકઃ, ન તુ બુદ્ધિબોધ્યયોર્બુદ્ધિબોદ્ધ્રોર્વેત્યાહ બોધ્યસ્થ ઇતિ । બુદ્ધીનાં બોદ્ધૄણાં વા સહોપલભ્યમાનાનાં નાભેદઃ । બુદ્ધસ્ય બદ્ધત્વાપાતાત્ । નાપિ બુદ્ધિબોધ્યયોર્બુદ્ધિદ્ધ્રોર્વા, બુદ્ધેર્જડત્વાદિપ્રસઙ્ગાત્ સત્યમિથ્યાર્થયોરૈક્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ । કિન્તુ બોધ્યયોરેવ તથાભૂતયોરભેદ ઇષ્યતાં ગુણગુણિપ્રભૃત્યોઃ કથઞ્ચિદિત્યર્થઃ । બુદ્ધિબોદ્ધૃગ ઇતિ તુ પ્રકૃતાભિપ્રાયેણ । યદ્વા બોધ્યયોરેવ સહોપલમ્ભનિયમઃ સંભવતિ । ન પુનર્બુદ્ધિબોદ્ધધ્રોઃ । બુદ્ધિમન્તરાપિ બોદ્ધુઃ પ્રકાશાત્ સ્વાપાદાવિત્યર્થઃ

16॥
જ્ઞાનજ્ઞાત્રોરભેદસાધને પ્રત્યક્ષબાધિતત્વમપ્યાહ સ્પષ્ટશ્ચે તિ । ઘટમહં જાનામીતિ હિ સ્ફુટો જ્ઞેયજ્ઞાતૃજ્ઞાનાનાં ભેદપ્રતિભાસઃ । તદ્વાધ ઇત્યર્થઃ । શઙ્કતે ન ચે તિ । પ્રત્યક્ષજ્ઞાનવિષયત્વં, જ્ઞાનવિષયત્વં વા પ્રતિયોગિનઃ તદ્ભેદપ્રત્યક્ષે કારણત્વેનાપેક્ષિતમ્ । પ્રકૃતે સંવિદો જ્ઞાનાન્તરાગોચરત્વેન સ્વયંપ્રકાશત્વાત્તદ્ભેદપ્રત્યક્ષં જ્ઞાતરિ ન સંભવતીતિ શઙ્કિતુરાશયઃ । પરિહતિ સિદ્ધિમાત્રેણે તિ । પ્રતિયોગિનઃ સંવિદઃ સિદ્ધિમાત્રેણ-પ્રકાશમાત્રેણ, તદુપપત્તૌ-સંવિદ્ભેદપ્રત્યક્ષોપપત્તૌ, અપ્રયોજકત્વેન-પ્રત્યક્ષદિજ્ઞાનાન્તરાધીનતત્પ્રકાશસ્ય ભેદપ્રત્યક્ષે ઽહેતુત્વેન, તદ્વિશેષ
સ્ય-પ્રકાશવિશેષસ્ય પ્રત્યક્ષાદિજ્ઞાનાન્તરાધીનસ્ય અનાક્ષેપાત્-આક્ષેપાયોગાદિત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ- અન્યોન્યાભાવપ્રત્યક્ષે ઽધિકરણસ્ય પ્રત્યક્ષમેવાપેક્ષિતમ્, પ્રતિયોગિનઃ પ્રકાશમાત્રં ચ । નતુ પ્રતિયોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ । સ્તમ્ભે પિશાચભેદસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાપત્તેઃ । પ્રતિયોગિનઃ પ્રકૃતે વેદનસ્ય પ્રકાશસ્તુ સ્વત એવાસ્તિ । તત એવ વેદિતરિ તદ્ભેદપ્રત્યક્ષે નાનુપપત્તિરિતિ । વસ્તુતસ્તત્તદસાધારણાકાર એવ ઇતરતાદાત્મ્યધીવિરોધિત્વેન તસ્ય તસ્યેતરસ્માદ્ભેદરૂપઃ । સ ચ પ્રતિયોગ્યનવભાસે ઽપિ ભાસત એવોત્યાહ અનવભાસમાન ઇતિ । તથા ચ જ્ઞાતુરહન્ત્વેન ભાનમેવ સંવિદ્ભેદગ્રહણમિતિ ભાવઃ । તદ્ભિન્નત્વવ્યવહારે પુનઃ પ્રતિયોગિપરામર્શસહકૃતમસાધારણાકારજ્ઞાનં હેતુરિતિ બોધ્યમ્ । સર્વલોકે તિ । એતેન ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષં ન સંભવતિ । ક્ષણિકસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રતિયોગિગ્રહણપૂર્વકભેદગ્રહણપર્યન્તમનવસ્થાનાત્ । યુગપત્પ્રતિયોગ્યભાવાધિકરણગ્રહે તુ સમૂહાલમ્બનવદુપશ્લેષવિશેષાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । અતો ભ્રમરૂપ એવ ભેદગ્રહ ઇત્યપાસ્તમ્ । તત્તદસાધારણ ધર્મસ્યૈવેતરભેદરૂપત્વાત્તસ્ય ચ ધર્મિણિ પ્રથમક્ષણ એવ ગૃહીતેઃ । અત એવાપૂર્વવસ્તુદર્શને વિલક્ષણો ઽયં કશ્ચન પદાર્થ ઇતિ ભેદપ્રતીતિર્લોકસમ્મતા સ્વાનુભવસિદ્ધા ચ નાપહ્નવાર્હા ઇતિ સર્વલોકસ્વસાક્ષિક મિત્યુક્તમ્ ।
શઙ્કતે નનુ જીવત ઇતિ । શિરસિ પદનિધાનેન-તિરસ્કરણેન । પ્રતિબન્ધગ્રહણં-વ્યાપ્તિગ્રહણમ્ । તતઃ-ભેદપ્રત્યક્ષતઃ । તદ્વાધસમ્ભવઃ-અભેદાનુમાનબાધસંભવઃ । તથાસતિ-પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનબાધકત્વે । અપોદ્યેત-બાધ્યેત । અયં ભાવઃ- ભિન્નત્વેન ગૃહ્યમાણયોરેવ હિ સહોપલમ્ભનિયમો ઽભેદવ્યાપ્યત્વેન ગૃહીતઃ । તેન ચાભેદાનુમાને પ્રત્યક્ષે ભેદગ્રહણાંશોભ્રમલક્ષણ ઇતિ નિશ્ચીયતે । ન ચોપજીવ્યવિરોધઃ । પ્રત્યક્ષસિદ્ધવસ્તુસ્વરૂપસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહોપયોગિનો ઽભ્યુપગમાત્ । ભેદસ્ય ચ વ્યાપ્તિગ્રહાનુપયુક્તત્વાદિતિ । પરિહરતિ અવિશેષજ્ઞ ઇતિ । દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વૈષમ્યં ન જાનાસીત્યર્થઃ । તદેવોપપાદયતિ
તત્રે તિ । ન પ્રત્યક્ષત્વમનુમાનત્વં વા બાધ્યત્વે બાધકત્વે વા પ્રયોજકમ્ । કિન્તુ દોષમૂલત્વમદોષમૂલત્વં ચૈવ તથા । તથા ચ યથા જ્વાલાભેદાનુમાનમદોશમૂલં બાધકમ્, જ્વાલૈક્યપ્રત્યક્ષં તુ સાદૃશ્યદોષમૂલં બાધ્યં ભવતિ; નૈવં પ્રકૃતે જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનભેદગ્રહસ્ય દોષમૂલત્વમિતિ સમુદિતાશયઃ । જ્વાલૈક્યપ્રત્યક્ષે કૢપ્તકારણદોષાનુવૃત્તિમુપપાદયતિ તથાહી ત્યાદિના । અચિરપ્રશમિતત્વપુનરુદ્દીપિતત્વોક્ત્યા જ્વાલયોર્વાસ્તવભેદો જ્ઞાપ્યતે । તદદર્શનમેકવર્તિવૃત્તિત્વજ્ઞાનં ચૈક્યભ્રમે તયોર્હેતુરિત્યુક્તં ભવતિ । નિર્વાપણપુનરુદ્દીપનદ્રષ્ટુશ્ચ જ્વાલયોર્ભેદપ્ર્ત્યક્ષં વર્તત ઇતિ તેન બાધિતત્વમપિ નિર્વાપણાદ્યદ્રષ્ટૃનિષ્ઠ જ્વાલયોક્યપ્રત્યક્ષે વિવ
ક્ષિતમ્ । નિરુક્તં ભ્રમહેતુમનિર્વાપિતસ્થલેપ્યુપપાદયતિ અત ઇતિ । તૈલવર્ત્યવયવાગ્નિસંયોગસ્ય દીપહેતોરન્યાન્યતયા જ્વાલાભેદો ઽઙ્ગીકાર્યો ઽનિર્વાપણસ્થલે ઽપિ । કારણધારાનુવૃત્તિબલાચ્ચ કાર્યધારાનુવૃત્તિઃ । પૂર્વપૂર્વજ્વાલાયાસ્તુ કારણનિવૃત્ત્યા નિવૃત્તિરેવ । તદ્ધેતુર્હિ તૈલવર્ત્યવયવિશેષાગ્નિસંયોગઃ । અગ્નેરાશ્રયાશિત્વાદ્વર્ત્યવયવવિશેષનાશે તદગ્નિસંયોગસ્ય નાશો હ્યાવશ્યકઃ । એવં પૂર્વોત્તરદીપજ્વાલયોર્ભેદે સિદ્ધે સજાતીયદીપધારાયાં ભેદાગ્રહાત્સાદૃશ્યરૂપદોષદર્શનાચ્ચૈક્યભ્રમ ઇતિ ભાવઃ । નાનાભૂતે ઐક્યભ્રમં પ્રત્યક્ષરૂપમુદાહૃત્યૈકસ્મિન્નાનાત્વભ્રમમપિ પ્રત્યક્ષરૂપમુદાહરતિ તથૈકે તિ । સ્વાભાવિકચાક્ષુષરશ્મિપ્રસરણસ્ય વિપર્યયો દ્વૈતીભાવો ઽઙ્ગુલ્યવષ્ટમ્ભાદિપ્રયુક્તશ્ચન્દ્રદ્વિત્વભ્રમે દોષઃ । અસ્ય ચ નિર્દેષપુરુષીયચન્દ્રૈક્યપ્રત્યક્ષબાધિતત્વં સમસમયે ત્યાદિનોચ્યતે । દૃષ્ટાન્તિતાત્ દાર્ષ્ટાન્તિકે વૈષમ્યમુપપાદયતિ ન ચૈવમ્ ઇતિ । જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયભેદનિરૂપિતલૌકિકવિષયિતાશાલી ઘટમહં જાનામીતિ સાક્ષાત્કારઃ દોષમૂલઃ, અભેદપ્રત્યક્ષબાધિતો વા નૈવ દૃશ્યતે । તદભેદાનુમાનબાધકત્વં સુસ્થિતમિતિ ભાવઃ । વિપરીતં કસ્માન્ન ભવતીત્યત્રાહ ન ચોપલબ્ધી તિ । તથાત્વં-જ્ઞાનાભિન્નત્વં જ્ઞાતૃજ્ઞેયયોઃ । પૂર્વોક્તમપ્રયોજકત્વં સ્મારયતિ વિપક્ષ ઇતિ । વિપક્ષે બાધકતર્કવિરહાદ્વ્યાપ્ત્યસિદ્ધ્યાસિદ્ધમભેદાનુમાનં ન જ્ઞાનજ્ઞાતૃજ્ઞેયભેદપ્રત્યક્ષે બાધકત્વેન શક્યશઙ્કમિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનાદિભેદગ્રહ ઇન્દ્રિયવૃત્તિપ્રસૃતિભેદરૂપદોષમૂલો ભવેદિત્યત્રાહ અનૈન્દ્રિયિકત્વેને તિ । બાહ્યેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વેન જ્ઞાનજ્ઞાત્રોસ્તદ્ભેદગ્રહસ્ય નેન્દ્રિયવૃત્તિભેદપ્રયુક્તત્વં સંભવતીત્યર્થઃ । અત્ર બાધકપ્રત્યયો ઽપિ નાસ્તિ ચન્દ્રદ્વિત્વભ્રમ ઇવેત્યાહ યોગ્યાનુપલમ્ભે તિ । ન ચૈવમિહે તિ વાક્યાભિપ્રેતમનેન વાક્યદ્વયેન વિવૃતમ્ । સંવિદધીને તિવાક્યોક્તં પ્રપઞ્ચયતિ અપિ ચે તિ । તથાનિયમઃ-સંવિદા સહોપલમ્ભનિયમઃ । અવર્જનીયઃ-અભેદસ્યાનુપગમે ઽપિ દુર્વારઃ । નનુ સંવિદમન્તરાપિ વિષયાદિઃ સિધ્યત્વિત્યત્રાહ ન ચ ભેદો ઽપી તિ । ભેદઃ-ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદઃ । સિદ્ધિં-જ્ઞાનમ્ । અપસિદ્ધાન્તશ્ચૈવં કથન ઇતિ ભાવઃ । યદ્વા સહોપલમ્ભનિયમસ્યાભેદસાધકત્વે
સ્વવ્યાઘાતમપ્યાહ ન ચ ભેદોપી તિ । ભેદપ્રતિભાસો ઽપિ સંવિદૈવ વાચ્ય ઇતિ નિરુક્તહેતોર્ભેદસ્યાપિ સંવિદભેદે ભેદઘટિતો હેતુરપિ ન સિધ્યેદિતિ યાવત્ । યદ્વા ભવદભિમતઃ સંવિદાં ભેદોપિ ન સિધ્યેદિતિ ભાવઃ ॥
એવં પ્રકટસૌગતાભિમતં સંવિદભેદસાધકં સહોપલમ્ભનિયમં પ્રદૂષ્ય પ્રચ્છન્નસૌગતાભિમતં પ્રકાશસ્વભાવત્વમપિ દૂષયતિ અપ્રકાશે તિ । અપ્રકાશાત્મનઃ-અપ્રકાશસ્વભાવસ્ય જ્ઞાનભિન્નસ્ય ચ । અનેન જ્ઞેયસ્ય જ્ઞાનાભેદાનુમાને પ્રત્યક્ષબાધો, હેતોઃ પક્ષે ઽસિદ્ધિશ્ચ પ્રાદર્શિષાતામ્ ।

યદ્યપિ જડત્વાન્ન પ્રકાશસ્વભાવત્વં જ્ઞેયસ્ય, અથાપિ સ્વયંપ્રકાશજ્ઞાનસંબન્ધાત્કાદાચિત્કપ્રકાશો ઘટતે ઘટાદેરિતિ ભાવઃ । જ્ઞાતા જ્ઞાનાભિન્નઃ પ્રકાશસ્વભાવત્વાદિત્યત્ર તુ હેતુરુપગમ્યતે, ન સાધ્યમિત્યાહ ન ચ તાવતે તિ । જ્ઞાનત્વં- વિષયપ્રકાશકધીત્વમ્ । જ્ઞાધાત્વર્થસ્ય હિ કર્તૃધર્મત્વં જ્ઞાનસ્ય । આત્મનસ્તુ ધર્મિત્વાન્ન તથાત્વમિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનસ્વભાવં તાવદાહ પરતન્ત્રમ્ ઇતિ । પ્રકારતૈકસ્વભાવત્વં, કાદાચિત્કત્વં, વિષયાવગાહિત્વં ચેતિ જ્ઞાનધર્માઃ । અવતિષ્ઠમાનમ્-અનુવર્તમાનં ધારારૂપતયા । ધારાવાહિકવિજ્ઞાનમેકં જ્ઞાનં મતં હિ નઃ ઇતિ પક્ષે તુ સ્વરૂપત એવાનુવર્તમાનં યાવદ્વિષયાન્તરસંચારમિતિ વિવેકઃ । આત્મસ્વભાવમાહ આત્મે તિ । ધર્મિત્વં જ્ઞાતૃત્વમહન્ત્વેન ભાનં ચાત્મનો ધર્માઃ । નન્વેવં જ્ઞાનભિન્નત્વે આત્મનો જ્ઞાનમિતિ વ્યપદેશઃ કથં ઘટત ઇત્યત્રાહ યદી તિ । અનન્યત્-સ્વમ્ । આત્મનિ જ્ઞાનશબ્દો જ્ઞાનસાદૃશ્યાત્ । તચ્ચ સ્વાધીનપ્રકાશત્વરૂપં સ્વયંપ્રકાશત્વં સ્વનિરૂપિતવિષયતાવત્ત્વતાદાત્મ્યોભયસંબન્ધેન કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટત્વલક્ષણમિતિ ભાવઃ । તથાપી તિ । જ્ઞાનશબ્દેનાભિલપ્યમાનમાત્મસ્વરૂપં જ્ઞાનતુલ્યમેવ, ન તુ જ્ઞાપ્તિમાત્રતયા મુખ્યં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ । યદ્વા જ્ઞાનાયતનમેવ મન્તવ્યં નતુ જ્ઞપ્તિમાત્રતયેતિ । મન્તવ્યમિતિ શેષઃ । તતશ્ચ જ્ઞાતુરાત્મનો જ્ઞાનાભેદાનુમાનં પરાભિમતં પ્રબલપ્રત્યક્ષબાધિતમિતિ ભાવઃ ।
પ્રત્યક્ષતર્કસિદ્ધમાત્મનો જ્ઞાતૃત્વમાગમતો ઽપિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ અત એવે તિ । અથે ત્યાદિવાક્યં જ્ઞાત્રહમર્થાત્મત્વપરમ્ । યો ઽયમ્ ઇતિ ઐન્દ્રિયિકજ્ઞાનપ્રચુરસ્યેન્દ્રિયાધિષ્ઠાતુરાત્મનો હૃદયાન્તઃસ્થત્વસ્વપ્રકાશત્વપરમ્ ।
ઇન્દ્રિયાદિપ્રવૃત્ત્યનુગુણસઙ્કલ્પપ્રયત્નવત્ત્વરૂપાધિષ્ઠાનલભ્યં કર્તૃત્વં, જ્ઞાતૃત્વં ચ સ્વયંપ્રકાશત્વાજ્જ્ઞાનશબ્દિતસ્યાત્મનઃ પ્રતિપાદયદ્વાક્યમ્ એષ હી ત્યાદિ । મુમુક્ષુભિર્જ્ઞેયમાત્મસ્વરૂપં જ્ઞાતૃત્વવિશિષ્ટમિતિ પ્રતિપાદયદ્વાક્યં વિજ્ઞાતારમ્ ઇતિ । વિજ્ઞાતૃજીવાત્મશરીરકં પરમાત્માનમિત્યર્થઃ । મુક્તૌ જ્ઞાનવત્ત્વપરં ન પશ્યઃ ઇતિ । પશ્યઃ-સર્વદર્શી મુક્તાત્મા । મુક્તિદશાયાં જ્ઞાનાભાવશ્રુતિર્હેયદર્શનાભાવપરેતિ ન પશ્ય ઇત્યાદિ વ્યવસ્થાપયતિ । દુઃખતાં-કુત્રાપિ વસ્તુનિ પ્રતિકૂલત્વમ્ । ભગવદ્વિભૂતિતયા હિ સર્વસ્ય સ્વાનુકૂલત્વેન દર્શનં તદા । સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિ ઇત્યુત્તરર્ધમપ્યત્રોદાહાર્યમ્ । એતદ્વિવરણરૂપં સ ઉત્તમ ઇત્યાદિ । સ તત્ર પર્યેતી ત્યાદિ નોપજનં સ્મરન્ ઇત્યન્તમત્રોદાહાર્યત્ । કલાષોડશકસ્ય નિવૃત્તાવપિમુક્તૌ સ્વરૂપનિરૂપકધર્મભૂતજ્ઞાનાનિવૃત્તિપરમ્ એવમેવે તિ । જ્ઞાનવત્ત્વેનાત્મનો દેહેન્દ્રિયમનપ્રાણવિજ્ઞાનવૈલક્ષણ્યપરં ચ તસ્માદ્વે તીતિ વિવેકઃ ।
એવં જ્ઞાતૃત્વમાત્મનો વ્યવસ્થાપ્ય પરમાત્મનો ઽપિ તદ્વ્યવસ્થાપયતિ સત્યમ્ ઇતિ । તદ્વદ્વચનઃ-જ્ઞાનવદ્વાચી । તદ્વચનત્વે-જ્ઞાનવાચિત્વે । જ્ઞાનવાચી ભાવલ્યુડન્તો જ્ઞાનશબ્દો લિત્સ્વરેણાદ્યુદાત્તો ભવેત્ । અયં તુ અન્તોદાત્તઃ । તદચ્પ્રત્યયાન્તો ઽયં જ્ઞાતૃવાચી સ્વીકાર્ય ઇતિ ભાવઃ । ઐતરેયે તિ । પ્રકરણબલાત્ પ્રજ્ઞાનશબ્દઃ પ્રજ્ઞાનવત્પર ઇતિ ભાવઃ । પ્રાજ્ઞેન-પ્રજ્ઞ એવ પ્રાજ્ઞઃ । સ્વાર્થે ઽણ્ । તેન । સર્વજ્ઞેન પરમાત્મનેત્યર્થઃ । દેહેન્દ્રિયમનઃ પ્રાણધીભ્યો ઽન્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતાત્મસ્વરૂપનિરૂપણમુપસંહરતિ તત્સિદ્ધમ્ ઇતિ ॥
અથ અનન્યસાધન ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં સ્વયંપ્રકાશત્વમાત્મનઃ સમર્થયિતું પ્રમાણપરીક્ષામુપક્રમતે કિં પુન રિત્યાદિના । અનુમાનમ્ ઇતિ । યદ્યપ્યહં જાનામીતિ પ્રત્યક્ષમેવ તત્ર પ્રમાણં સમ્ભવતિ । તસ્ય દેહાદિવિષયત્વાયોગાત્ । અથાપિ વિલક્ષણાત્મવિષયત્વં પ્રત્યક્ષસ્યેદં પ્રમાણમત્રૈવં પ્રવર્તિતુમર્હતીત્યેવં સામગ્રીનિરૂપણાદ્યાત્મકેન તર્કેણૈવ વ્યવસ્થાપ્યમિત્યાશયઃ । યદાહે તિ । ઇચ્છાદિ વિલક્ષણાત્મનો ઽનુમાપકં યદાહ, અતો ઽનુમાનમેવ પ્રમાણં તત્રેત્યક્ષપાદાશયો વિજ્ઞાયત ઇત્યાશયઃ ।
ચોદયતિ કિમમીષામ્ ઇતિ । ધૂમધ્વજઃ-અગ્નિઃ । અયં ભાવઃ- વ્યાપ્તિગ્રહસ્ય સહચારદર્શનમૂલકત્વેન વિલક્ષણાત્મના સહચારદર્શને ઇચ્છાદીનાં પ્રત્યક્ષેણૈવ તસ્ય સિદ્ધેઃ કૃતમનુમાનેન । સહચારાદર્શને ચ કથં તેન વ્યાપ્તિર્ગૃહ્યેત । અગૃહીતવ્યાપ્તિકેન ચેચ્છાદિના કથન્તરાં તદનુમાનમિતિ । પરિહરતિ માભૂ દિત્યાદિના । સિષાધયિષિત- સાધ્યવિશેષેણેચ્છાદિવિશેષસ્ય સહચારગ્રહો માસ્તુ । આશ્રયિત્વગુણત્વાભ્યાં સહચારદર્શનાદેવાત્માનુમાનં પ્રવર્તતે । એતચ્ચ સામાન્યતો દૃષ્ટમિતિ ભાવઃ । એતદેવોપપાદયતિ તથાહી તિ । કાર્યત્વમ્-ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ । અનિત્યત્વં-વિનાશિત્વમ્ । ગુણત્વં-ગુણત્વજાતિમત્ત્વમ્, વિશેષણતૈકસ્વભાવત્વં વા । એતાનિ વ્યાપ્યાન્યાશ્રિતત્વસ્ય । ઇચ્છાદય આશ્રિતાગુણત્વાદ્રૂપવદિત્યનુમાનમત્ર વિવક્ષિતમ્ । અત્ર હેતું સાધયતિ ગુણત્વં ચે તિ । પદાર્થત્વેન દ્રવ્યાદ્યન્યતમત્વે પ્રાપ્તે દ્રવ્યાદિભેદકાનુમાનતો દ્રવ્યત્વાદિવ્યુદાસે દ્રવ્યાદિભેદવિશિષ્ટં પદાર્થત્વમેવ પરિશિષ્યમાણં ગુણત્વં વ્યવસ્થાપયતીત્યર્થઃ । ઇતરભેદાનુમાનાન્યાહ ન સામાન્યે તિ । અભાવભેદસાધને ઽનિત્યત્વમુત્પત્તિવિનાશવત્ત્વરૂપં વાચ્યમ્ । નાતઃ પ્રાગભાવે પ્રધ્વંસે વા વ્યભિચારઃ । વ્યાપકે તિ । વિભુસમવેતત્વાદિત્યર્થઃ । નૈયાયિકમતેનાયં હેતુઃ સિદ્ધઃ । ન કર્મ, સંયોગવિભાગયોરનપેક્ષકારણત્વાભાવાત્, ન દ્રવ્યં અસંયોગિત્વાદિતિ વા હેતુર્વાચ્યઃ । ગુણત્વં પ્રસાધ્ય વિશેષગુણત્વં પ્રસાધયતિ વિશેષે તિ। રૂપત્વાદૌ વ્યભિ

ચારસ્ય વારણાયાનિત્યત્વે સતીતિ । સંયોગાદૌ તદ્વારણાય વિશેષ્યદલમ્ । એવમપિ પ્રભાયાં વ્યભિચારઃ સ્યાત્, ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યત્વાત્તસ્યાઃ । અતો ગુણત્વે સતીતિ વાચ્યમ્ । એવમપિ પ્રભાભિત્તિસંયોગે તત્પ્રસઙ્ગઃ । અત એકોન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યજાતિમત્ત્વં વિશેષ્યં વક્તવ્યમ્ । એવં ચાનિત્યત્વવિશેષણસ્ય વૈયર્થ્યમ્ । ગુણત્વદલસ્યાપિ । પ્રભાત્વજાતૌ માનાભાવાત્, તેજસ્ત્વાદેશ્ચ દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ । પરન્તુ પ્રભાત્વજાતેઃ પ્રામાણિકત્વે વાયોઃ સ્પાર્શનોપગમે વા ગુણત્વદલમાવશ્યકમેવેતિ બોધ્યમ્ । યોગિનાં મનસાપિ રૂપાદેર્ગ્રહાદસ્મદાદીતિ વિશેષણમ્ અયોગ્યભિપ્રાયમ્ । સામાન્યતો- દૃષ્ટાનુમાનસ્યાશ્રયવિશેષપર્યવસાનસિદ્ધયે પરિશેષાનુમાનાન્યાહ એવમ્ ઇતિ । પ્રત્યાચક્ષાણૈઃ-પ્રતિક્ષિપદ્ભિઃ । સામાન્યતોદૃષ્ટમન્વય્યનુમાનમેવેતરભેદાનુમાનસહકૃતં વિશેષાનુમાપકમિત્યેકઃ પક્ષઃ । સામાન્યતોદૃષ્ટેતરભેદાનુમાનતો ઽગ્રે પ્રસિધ્યન્ વિશિષ્ટહેતુઃ કેવલવ્યતિરેકિરૂપસ્તથેતિ ચાપરઃ । અનેન ચ વાક્યેનાદ્યઃ પક્ષઃ સ્ફોર્યતે । યે ભૂતગુણા ઇતિ । અત્ર યોગ્યા ઇત્યપ્યનુસન્ધેયમ્ । વ્યતિરેક્યુપનયનિગમને ન તથે તિ । દિક્કાલે તિ । ઇચ્છાદયો ન દિક્કાલમનોગુણાઃ, વિશેષગુણત્વાત્, પ્રત્યક્ષત્વાદ્વા; યે પુનર્દિગાદિગુણાઃ સઙ્ખ્યાદયઃ, ન તે પ્રત્યક્ષા, વિશેષગુણા વા । અકારણે તિ । અનુક્રષ્ટવ્યાઃ-અનુકર્ષણીયાઃ । નાનાનુમાનફલિતં સામાન્યપ્રયોગમાહ તેને તિ । પક્ષાન્તરમપિ પ્રતિપાદયતિ વિમતિપદે તિ ।
વિમતિપદમ્-વિપ્રતિપત્તેઃ સ્થાનમ્-નિમિત્તં-નાનાવાદઃ, તદાસ્પદેભ્યઃ- તદ્વિષયેભ્ય ઇત્યર્થઃ । અત્રાયં પ્રયોગઃ-ઇચ્છાદયઃ તદાશ્રયત્વેન વિપ્રતિપન્નશરીરાદિવ્યતિરિક્તગુણાઃ તદ્ગુણત્વબાધકપ્રમાણવિષયગુણત્વાદિતિ । ઉદાહરણં ચે તિ । વ્યતિરેકીત્યાદિઃ । પ્રસિદ્ધદ્રવ્યભિન્નસ્યાદ્રવ્યસ્ય પ્રસિદ્ધાવપિ તદ્ગુણત્વસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા નાન્વય્યુદાહરણં સમ્ભવતિ । ન ચૈવં સાધ્યવ્યતિરેકસ્યાપ્યનુમાનાત્પૂર્વમપ્રસિદ્ધ્યા વ્યતિરેક્યુદાહરણં વા કથં ઘટત ઇતિ વાચ્યમ્ । પ્રસિદ્ધદ્રવ્યવ્યતિરિક્તસમવેતત્વસ્યૈવ સાધ્યત્વાત્ તદ્વ્યતિરેકસ્ય રૂપાદૌ પ્રસિદ્ધિસમ્ભવાચ્ચેતિ હૃદયમ્ । અન્વયવ્યાપ્તિર્વા સામાન્યમુખી સમ્ભવતીત્યાહ સામાન્યતો વે તિ । વિલક્ષણશબ્દાશ્રયસિદ્ધ્યુપજીવનેનેદમ્ । તદનુમાને ચ ગન્ધાદ્યન્તર્ભાવેણ વ્યાપ્તિગ્રહણમિતિ ભાવઃ । એવં ચ કેવલવ્યતિરેક્યનુપગમે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ ધ્યેયમ્ ।
નૈયાયિકાભિમતાં વિલક્ષણાત્મસિદ્ધિમાનુમાનિકીં પ્રતિક્ષિપન્તિ શ્રોત્રિયાઃ ઇદમપી તિ । અન્વયિનાશ્રયમાત્રસ્ય સિદ્ધાવપિ કેવલવ્યતિરેકિણાઽશ્રયવિશેષઃ સેત્સ્યતીત્યત્રાહ કેવલે તિ । સાધનદશામ્-અનુમાપકત્વાવસ્થામ્, નાસાદયતિ ન પ્રાપ્તોતિ, સપક્ષાન્વયવિરહાત્-સાધ્યેન સહચારદર્શનસ્થલસમ્બન્ધાભાવાદિત્યર્થઃ । અસાધારણવ દિતિ । પક્ષમાત્રવૃત્તિહેતોરસાધારણસ્ય
સાધ્યસહચારગ્રહવિરહાદગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય યથા ન ગમકત્વમ્, એવં કેવલવ્યતિરેકિણો ઽપિ વ્યાપ્તિગ્રહાયોગાત્ ન ગમકત્વમિતિ ભાવઃ । નનુ સતિ સપક્ષે હેતોરવૃત્તેરસાધારણસ્ય સદોષત્વમ્ । કેવલવ્યતિરેકિણિ તુ સપક્ષસ્યૈવ વિરહાન્ન દોષ ઇતિ ચેત્; મૈવમ્; કેવલવ્યતિરેકિણિ સાધ્યસ્ય પ્રસિદ્ધિરસ્તિ ન વાનુમાનાત્પૂર્વમ્ । અસ્તિ ચેદ્યત્ર પ્રસિદ્ધિઃ તત્ર હેતોઃ સત્ત્વે ઽન્વયિત્વમ્, અસત્ત્વે તુ અસાધારણત્વમેવ । નાસ્તિ ચેત્ સાધ્યવ્યતિરેકસ્યાપ્યપ્રસિદ્ધેઃ કેવલવ્યતિરેકિત્વમપિ દુર્ઘટમિતિ દિક્ । વિસ્તરસ્તુ ન્યાયપરિશુદ્ધ્યાદાવનુસન્ધેયઃ । શઙ્કતે ન ચૈવમ્ ઇતિ । વિપક્ષવ્યતિરેકઃ-વિપક્ષાસત્ત્વમ્ । સાધારણવત્-પક્ષત્રયવૃત્તિહેતુવત્ । સાધારણે યથા વિપક્ષેસત્ત્વાદ્ધેતોરસાધકત્વમ્, કેવલાન્વયિન્યપિ વિપક્ષસ્યૈવાપ્રસિદ્ધેઃ તત્સત્ત્વાભાવસ્યાપ્યપ્રસિદ્ધેસ્તથાગમકત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ । અન્વયવ્યતિરેકિણિ ઉભયવિધસહચારદર્શનાદ્વ્યાપ્તિગ્રહસ્ય દૃષ્ટેઃ સાધ્યહેત્વો સહચારાદર્શનાત્કેવલવ્યતિરેકિણો ઽસાધકત્વં ચેદભિમતમ્, તર્હિ સાધ્યાભાવસાધનાભાવયોઃ સહચારાદર્શનાત્કેવલાન્વયિનો ઽપ્યસાધકત્વં સ્યાદિતિ ચાકૂતમ્ । પરિહરતિ દેશકાલાદી તિ । કસ્મિંશ્ચિદ્દેશે કાલે વા હેતુઃ સાધ્યમન્તરાપિ પ્રયોજકાન્તરાત્ સ્યાદિતિ દેશકાલવિશેષાન્તર્ભાવેણ શઙ્કિતોપાધેરનુકૂલતર્કેણ નિવર્તને સતિ સાધ્યહેત્વોઃ સહચારદર્શનમાત્રતો ઽપિ અન્વયવ્યાપ્તિર્નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ । અપિર્ભિન્નક્રમઃ । અન્વયદર્શનેનેત્યનન્તરંયોજ્યઃ । સાધ્યાન્વિતસ્વભાવતયા-સાધ્યવ્યાપ્યતયા । વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહ એવ વ્યતિરેકસહચારગ્રહસ્યાપેક્ષયા કેવલાન્વયિનિ અન્વયવ્યાપ્તિગ્રહસ્ય વ્યતિરેકાપ્રસિદ્ધાવપિ નાનુપપત્તિરિતિ ચ ભાવઃ । વિપક્ષસત્ત્ક્સ્યૈવાપ્રસિદ્ધ્યૈવ રૂપપઞ્ચકસમ્પત્તિઃ કેવલાન્વયિન ઇતિ ચાશયઃ સિદ્ધાન્તિનામ્ । નન્વેવં સાધ્યસાધનવ્યતિરેકયોઃ સહચારદર્શનત એવ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહ ઉપપદ્યત ઇતિ શઙ્કતે ન ચ સાધનાભાવ ઇતિ । સાધ્યાન્વિતસ્વભાવત્વમ્-સાધનસ્ય સાધ્યનિરૂપિતવ્યતિરેકવ્યાપ્તિમત્ત્વં સાધ્યાભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વલક્ષણમ્ । વ્યાપ્તિનિશ્ચયાયોગે હેતુમાહ અભાવસ્યે તિ । વ્યતિરેકિણોઃ સાધ્યસાધનયોરધિકરણપેક્ષયા તદભાવાધિકરણાનામાનન્ત્યાત્ કલયાંઽશેન ક્કચિદપિ સાધ્યાભાવવતિ હેતોર્વૃત્તૌ વ્યતિરેકસાહચર્યનિયમલક્ષણવ્યતિરેકવ્યાપ્તેરસમ્ભવાદિત્યર્થઃ । વ્યતિરેકિસાધ્યસાધનવતઃ પરિમિતત્વેન ક્વચિત્કાર્ત્સ્ન્યેન
ગ્રહણમપિ સમ્ભવેદિતિ ચ હાર્દમ્ । નનુ યાવત્સુ પ્રત્યક્ષેષ્વધિકરણેષુ વ્યતિરેકયોઃ સહચારદર્શનત એવ વ્યાપ્તિર્નિશ્ચીયેતેત્યત્રાહ સન્દેહે તિ । વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્હિ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવવ્યાપ્તિગર્ભિતા । સાધ્યાભાવો ઽસ્તુ, હેત્વભાવો માસ્ત્વિતિ શઙ્કાયાં ચ ન સાધનાભાવવ્યાપ્યત્વં સાધ્યાભાવે ગૃહ્યેતાનુકૂલતર્કવિરહે । સાધ્યસ્યા
સાધનનીમિત્તત્વસાધનનિયતસ્વભાવત્વાદ્યન્યથાનુપપત્તિલક્ષણતર્કબલાચ્છઙ્કાનિવારણં ચ સાધ્યસાધનયોઃ સહચારદર્શનમૂલહેતુહેતુમદ્ભાવાદ્યવધારણમન્તરા ન ઘટત ઇતિ કેવલવ્યતિરેક્યસિદ્ધિરિતિ ચ હાર્દમ્ । વિશિષ્ટહેતુના પૃથિવ્યાદિવ્યતિરિક્તગુણત્વાનુમાને ચ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિમાહ પૃથિવ્યાદિભ્ય ઇતિ । અર્થાન્તરસ્ય ગુણાદેઃ પ્રસિદ્ધાવપિ તદ્વૃત્તિગુણત્વલક્ષણં સાધ્યમપ્રસિદ્ધમેવ । ન ચ પૃથિવ્યાદ્યર્થાન્તરસમેવતત્વમેવ સાધ્યતે । તચ્ચ રૂપત્વાદૌ પ્રસિદ્ધમેવેતિ વાચ્યમ્ । નિરુક્તસમવેતત્વસ્ય ગુણક્રિયાભિન્ન એવ પ્રસિદ્ધેર્ગુણે જ્ઞાનાદૌ તત્સાધનાયોગઃ । અર્થાન્તરદ્રવ્યસમવેતત્વં ચાનુમાનાત્પ્રાગપ્રસિદ્ધમેવેતિ હાર્દમ્ ।
નૈયાયિકોક્તાત્માનુમાનદૂષણાનિ સાઙ્ખ્યોક્તાત્માનુમાનેષ્વપ્યતિદિશતિ એતેને તિ । તથા ચે તિ । વિલક્ષણાત્મસાધકત્વેન સાઙ્ખ્યાભિમતાનેવ હેતૂન્ પ્રથમં વિવૃણુમહે શિષ્યવૈશદ્યાય ક્ષેપસૌકર્યાય ચેતિ ભાવઃ ।

સઙ્ઘાતપરાર્થત્વા દિત્યાદિઃ સાઙ્ખ્યકારિકા । એનાં વ્યાખ્યાતિ અયમર્થ ઇત્યાદિના । શરણં ગૃહમ્ । સઙ્ઘાતત્વમ્-અવયવસમુદાયાત્મકત્વમ્ । ભૂતાનાં-પઞ્ચાનાં મહાભૂતાનામ્ । અવ્યક્તે તિ । સુખદુઃખમોહાત્મત્વં સુખાદિસ્વરૂપત્વમ્, સુખાદિજનકત્વરૂપં વા । તેન તથાત્વં-સત્ત્વરજસ્તમોરૂપગુણત્રયસઙ્ઘાતાત્મકત્વમ્ અનુમેયં કાર્યરૂપેણ શરીરાદિવદેવેત્યર્થઃ । સઙ્ઘાતત્વહેતોર્વિરુદ્ધત્વં શઙ્કતે ન ચેન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ । ઉભયવિશેષવિરુદ્ધત્વમ્-પક્ષસાધ્યયોરભિમતવિશેષવિરુદ્ધાકારાપાદકત્વમ્ । અનાહઙ્કારિકત્વેન સઙ્ઘાતત્વસ્ય ભૂતભૌતિકેષુ, સંહતપરાર્થત્વેન ચ ગેહશય્યાદિષુ ભૂયઃસહચારદૃષ્ટેર્વ્યાપ્તેર્ગૃહીતતયા પક્ષાન્તર્ગતેન્દ્રિયાણામભિમતાહઙ્કારિકત્વવિરુદ્ધસ્યાનાહઙ્કારિકત્વસ્ય, સાધ્યઘટકસ્ય ચ પરસ્યાભિમતાસંહતત્વવિરુદ્ધસ્ય સંહતત્વસ્યાઽપાદકત્વાદ્વિરુદ્ધત્વં સઙ્ઘાતત્વહેતોરિતિ ભાવઃ । હેતોરુભયવિશેષવિરુદ્ધત્વં ચ નેત્યન્વયઃ । અવિરુદ્ધત્વમુપપાદયતિ અહઙ્કારે ત્યાદિના । અહઙ્કારવૃત્તૌ સત્યામેવેન્દ્રિયાણાં મનઃપર્યન્તાનાં વૃત્તેર્દર્શનાત્તદભાવે ચ સ્વાપે ઽદર્શનાદાહઙ્કારિકત્વં તેષામવસીયતે । તત્રાપિ સત્ત્વઙ્કાર્યલાઘવપ્રકાશયોગાત્સાત્વિકાહઙ્કારકાર્યત્વમિતિ ભાવઃ । આગમશ્ચ દેવા વૈકારિકા દશ, એકાદશં મનશ્ચે તિ સ્મૃતિરૂપઃ । દેવાઃ-ઇન્દ્રિયાણિ પ્રકાશયોગાદ્દેવાધિષ્ઠિતત્વાદ્વા । વૈકારિકસ્ય સાત્ત્વિકાહઙ્કારસ્યેમે કાર્યભૂતા ઇતિ વૈકારિકાઃ । અપવાદાનુપપત્તેઃ-બાધનાનુપપત્તેઃ । સઙ્ઘાતત્વસ્યાનુહઙ્કારિકત્વેન ન વ્યાપ્તિઃ । ત્રૈગુણ્યાત્મકસ્યેન્દ્રિયજાતસ્યાઽહઙ્કારિકત્વેન પ્રમાણપ્રતિપન્નત્વેનાનૈકાન્ત્યાદિતિ ભાવઃ । પક્ષવિશેષવિરુદ્ધત્વં પરિહૃત્યસાધ્યવિશેષવિરુદ્ધત્વં પરિહરતિ
આત્મનસ્ત્વિ તિ । અપ્રયોજકત્વાચ્ચે તિ । અસંહતસ્યાપ્યાત્મનશ્ચેતનત્વાદેવ ભોક્તૃત્વસ્યોપપત્તેઃ ભોક્તત્વલક્ષણે પરત્વે પ્રાધાન્યે સઙ્ઘાતત્વસ્યાપ્રયોજકત્વમિતિ ભાવઃ । યદિ સઙ્ઘાતત્વસ્ય પરત્વે પ્રયોજકત્વં સ્યાત્તર્હિ સંહતપરાર્થત્વેન વ્યાપ્તિઃ સમ્ભવેન્નામ સઙ્ઘાતત્વસ્ય । વ્યાપ્તિબલાદનેકસઙ્ઘાતકલ્પનાપિ સોઢવ્યા ભવેત્ । ન ચૈવમ્ । તથા ચ સંહતપરાર્થત્વે સઙ્ઘાતત્વસ્ય વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધત્વમિતિ હાર્દમ્ । સઙ્ઘાતપરત્વેનાનુમિતસ્યાત્મનઃ સઙ્ઘાતત્વં યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધિતઞ્ચેતિ બોધ્યમ્ । સઙ્ઘાતત્વસ્ય પરાર્થત્વેન વ્યાપ્તિસ્તુ પ્રમાણાન્તરવિરોધાભાવાત્પ્રસેત્સ્યતીત્યાહ ન ચ પ્રમાણાન્તરે તિ । સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાનુમાનેનાત્માસિદ્ધિં નિગમયતિ એવં ચે તિ । સઙ્ઘાતત્વવ્યાપકપરાર્થત્વવત્સત્ત્વાદિગુણત્રયતત્કાર્યરહિત ઇતિ સંહતત્વે ત્યાદેરર્થઃ । પરસ્ય સંહતત્વે ઽનવસ્થાપ્રસક્તેઃ ત્રૈગુણ્યવિપર્યયઃ અત્રૈગુણ્યાત્મકત્વરૂપો મન્તવ્ય ઇત્યુક્તમ્ અસંહત ઇતિ । ત્રિગુણાદિવિપર્યયાદિત્યન્તઃ કારિકાંશો વિવૃતઃ ।
અથાધિષ્ઠાનાદિત્યંશં વિવૃણોતિ તથા દેહાદય ઇતિ । સુખદુઃખમોહાત્મકતયા-સુખાદ્યાત્મકસત્ત્વાદિસઙ્ઘાતરૂપતયા । પરેણ-સ્વભિન્નેન ચેતનેન । અધિષ્ઠીયન્તે-કાર્યાનુગુણતયા પ્રેર્યન્તે । યન્ત્રાદિભિઃ સારથિપ્રભૃતિભિઃ । ભોક્તૃભાવાદિત્યેતદ્વિવૃણોતિ અપિ ચાનુકૂલે તિ । અનુકૂલનીયઃ-અનુકૂલબુદ્ધિભાક્ । અનુકૂલવેદનીયઃ-અનુકૂલત્વપ્રકારકબુદ્ધિવિષયઃ । એવં પ્રતિકૂલનીયપ્રતિકૂલવેદનીયાવૂહ્યૌ । ભ્રાતૃવ્યઃ-શત્રુઃ । ભોક્તૃભાવાદિત્યસ્ય દ્રષ્ટૃત્વપરતયા યોજનાન્તરં દૃશ્યત્વા દિતિ । અધિષ્ઠાતુ રિત્યાદિ । સઙ્ઘાતપ્રવૃત્તેરધિષ્ઠાત્રન્તરાધીનતયાધિષ્ઠાતુઃ સઙ્ઘાતત્વે તત્પ્રવૃત્તેરપ્યધિષ્ઠાત્રન્તરાધીનત્વં સ્યાત્, એવમગ્રે ઽપીત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદધિષ્ઠાતુરસઙ્ઘાતત્વમેષ્ટવ્યમ્ । એવં સુખેનાનુકૂલનીયસ્ય દુઃખેન પ્રતિકૂલનીયસ્ય વા ભોક્તુઃ ત્રિગુણત્વે તસ્યાપિ અનુકૂલપ્રતિકૂલવેદનીયત્વસ્ય પ્રાપ્તેરનુકૂલનીયપ્રતિકૂલનીયાન્તરાપાદકત્વાદનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇત્યત્રિગુણત્વમેષ્ટવ્યમ્ । દેહાદિપક્ષકવિલક્ષણદ્રષ્ટ્રનુમાનેન ચાત્મનો દેહાદિવૈલક્ષણ્યમપિ સિદ્ધમિતિ ભાવઃ । કૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેશ્ચે ત્યંશં વિવૃણોતિ તથા દેહાદે રિતિ । અત્રાયં પ્રયોગઃ-કૈવલ્યસાધનપ્રવૃત્તિઃ કૈવલ્યદશાપ્રાપ્તિયોગ્યાત્મતત્ત્વજ્ઞાનપૂર્વિકા,કૈવલ્યસાધનપ્રવૃત્તિત્વાત્, યા યા ફલવિશેષસાધનપ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિઃ સા સા તત્તત્ફલપ્રાપ્તિયોગ્યાત્મતત્ત્વજ્ઞાનપૂર્વિકા, યથા સ્વર્ગસાધનપ્રવૃત્તિરિતિ । દેહાદેઃ પ્રધાનપર્યન્તસ્ય પરિણામસ્વભાવસ્ય ત્રિગુણસ્ય કૈવલ્યાનુપપત્તિજ્ઞાનાચ્ચ વિલક્ષણાત્મસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
વિલક્ષણાત્મસાધકતયા સાઙ્ખ્યૈરુપક્ષિપ્તં સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાનુમાનં તાવદ્દૂષયતિ
અત્રાપી ત્યાદિના । પરાપરે તિ । અન્યાન્યેત્યર્થઃ । પૂર્વાપરીભૂતેતિ વા । પરાપરસઙ્ઘાતેતિ વા સમસ્તપાઠઃ સ્યાત્ । કાર્યતયેવે તિ । કાર્યાત્કારણમનુમેયમ્ । કારણસ્યાપિ કાદાચિત્કત્વેન કાર્યત્વાત્તત્કારણમપ્યન્યત્, એવમુપર્યુપરીતિ કારણપરમ્પરાકલ્પના યથા પ્રામાણિકી ન દોષાય, એવમવિનાભાવબલાદાપતન્તીસઙ્ઘાતપરમ્પરાકલ્પનાપીતિ ભાવઃ । નનુ સઙ્ઘાતત્વસ્ય ભોક્તૃત્વલક્ષણે પરત્વે ઽહેતુત્વાન્ન સઙ્ઘાતપરાર્થત્વેન સઙ્ઘાતત્વસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહ ઇત્યત્રાઽહ ન ચે તિ ।
સઙ્ઘાતપરત્વં તદધીનાતિશયભાજિ સમ્ભવેત્ । તદધીનાતિશયશ્ચાસંહતે નિર્લેપે નિર્વિકારઽત એવાતિશયાધાનાનર્હે સાઙ્ખ્યાભિમતેપુરુષે ન સમ્ભવતીતિ સંહતસ્યૈવ કસ્યચિત્સઙ્ઘાતશેષિણો ઽનુમાનેન સિદ્ધિર્નાસંહતસ્ય સાઙ્ખ્યમતપુરુષસ્યેતિ ભાવઃ । ભોગરૂપો ઽપ્યતિશયો ન સાઙ્ખ્યપુરુષસ્ય સમ્ભવેદિતિ હાર્દમ્ । એતેન પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવા દિત્યપિ પરાસ્તમ્ । દૃશ્યતે ચ ખટ્વાદેઃ શરીરાર્થત્વમ્, શરીરસ્ય ચ શરીરાન્તરાર્થત્વમ્ । અતસ્તદધીનાતિશયભાક્ત્વરૂપે તત્પરત્વે સઙ્ઘાતત્વસ્ય પ્રયોજકત્વેન તદવચ્છિન્નપરાર્થત્વેન વ્યાપ્તિગ્રહઃ સમ્ભવત્યેવેતિ ચાભિમતમ્ । તદ્ધી તિ । યદ્યેનોપક્રિયતે ક્રિયતે વા તત્તસ્ય શેષિ પ્રધાનમઙ્ગિ ભવતિ, યત્તૂપકરોતિ કરોતિ વા તત્તદર્થં તચ્છેષઃ તદઙ્ગમિત્યન્વયાર્થઃ । ઉપક્રિયતે-અતિશયવાન્ ક્રિયતે, સ્ત્રકૂચન્દનાદિનેવ દેહાદિઃ, પ્રયાજાદિનેવ ચ યાગાદિઃ । ક્રિયતે-નિષ્પાદ્યતે, દણ્ડાદિનેવ ઘટાદિઃ, પુરોડાશાદિનેવ ચ યાગાદિઃ । તત્ર ઉપક્રિયમાણં ક્રિયમાણં વા અઙ્ગિ, ઉપકારકં કારકં વા અઙ્ગમિતિ વિવેકઃ । ન ચ તથે તિ । તથા-અતિશયાધાનાર્હઃ । સાઙ્ખ્યપુરુષઃ-કાપિલાભિમત આત્મા ।

નન્વનુપકાર્યત્વે ઽપ્યાત્મન એતૈરુપકૃતો ઽહમિત્યુપકૃતત્વભ્રમલક્ષણ એવોપકારો દેહાદિભિઃ સાધ્ય ઇતિ તત્પરત્વમુપપદ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાહ અપિ ચે તિ । ચિતિશક્તેઃ-ચૈતન્યસ્વરૂપસ્ય પુરુષસ્ય । શક્તિશક્તિમતોરભેદાભિપ્રાયેણૈવમુક્તિઃ । બુદ્ધ્યપરપરિભાષાભિધાનમ્-બુદ્ધિરિત્યપરં સ્વીયતન્ત્રસઙ્કેતિતં યસ્ય નામ તદિત્યર્થઃ । ન ભ્રામ્યતી તિ । અન્તઃકરણં ન ભ્રમાશ્રયો ઽચેતનત્વાદ્ધટાદિવદિતિ યાવત્ । અચિદપી તિ । અચેતનમપિ ચૈતન્યપ્રતિબિમ્બાશ્રયતયા ચેતનવદ્ભાતીત્યર્થઃ । ચિચ્ચેતનશબ્દૌ સ્વયમ્પ્રકાશાભિપ્રાયાવત્ર । નીરૂપાયા ઇતિ । છાયાયાઃ કાન્તિલક્ષણાયા ઉજ્જવલરૂપવદ્ધર્મભૂતાયા નીરૂપે ચૈતન્યે ઽસમ્ભવાન્નીરૂપે ચાન્તઃકરણે તત્પ્રતિફલનલક્ષણસઙ્ક્રાન્તેરયોગાદિત્યર્થઃ । રૂપવત્યેવ હિ સ્ફટિકાદૌ જપાકુસુમલોહિતાદિપ્રતિફલનં દૃષ્ટમિતિ ભાવઃ । શઙ્કતે છાયેવે તિ । ન છાયાશબ્દેન મુખ્યા કાન્તિર્વિવક્ષિતા । અપિ તુ સાદૃશ્યમ્ । ચિત્સાદૃશ્યાપત્તિશ્ચેતનાયમાનત્વમિતિ ચેદિત્યર્થઃ । પ્રતિવક્તિ કઃ ખ લ્વિતિ । સાદૃશ્યં કેનાકારેણેત્યર્થઃ ।
અત્રાઽહ
ચિતિસરૂપત્વમ્ ઇતિ ।
વૃત્તિપરિણામસામાન્યાભાવવત્ત્વેન સાદૃશ્યમિત્યર્થઃ । દૂષયતિ હન્તૈવમ્ ઇતિ । ભ્રમાદયો હિ વૃત્તયો ઽન્તઃકરણસ્ય નિર્વૃત્તિકત્વે નોપપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ । ભ્રમોપપાદનાર્થં હિ પરિષ્ક્રિયતે ચેતનાયમાનત્વમ્, તચ્ચેન્નિર્વૃત્તિકત્વરૂપમ્, નૈવ પ્રસઙ્ગો ભ્રમાદ્યુદયસ્ય, તથા ચ યદર્થમયમારમ્ભઃ તત્કાર્યમવસાદિતમિતિ ભાવઃ । પ્રકારાન્તરં શઙ્કતે ચેતનત્વેને તિ । જ્ઞાતૃત્વેનેત્યર્થઃ । પ્રકારાન્તરમ્ અજડાયમાનત્વમ્ ઇતિ । પરિહરતિ અજડત્વમ્ ઇતિ । જ્ઞાતુરહમર્થસ્યાત્મન એવેતરાનપેક્ષપ્રકાશત્વલક્ષણમજડત્વં સમ્ભવતીતિ જ્ઞાત્રાત્મસમર્થનાવસરે પ્રોક્તમ્ । તથા ચૈવંવિધાજડત્વસ્ય જ્ઞાતૃત્વસમાનાશ્રયત્વાજ્જ્ઞાતૃત્વેનૈવ જ્ઞાતૃત્વસમનર્થનં કૃતં ભવેદિતિ ભાવઃ । તેનૈવે તિ । જ્ઞાતૃત્વૈકાશ્રયેણાજડત્વેનૈવેત્યર્થઃ । એતત્-અજડાયમાનત્વમ્, ન કિઞ્ચિત્-નાર્થસાધકમ્, વિવક્ષિતભ્રમવત્તોપપાદકં ન ભવતિ । અસિદ્ધમસિદ્ધેન સાધ્યત ઇતિ યાવત્ । યદ્વા ન કિઞ્ચિદેતત્-અનતિપ્રસક્તં પ્રકૃતાર્થોપપાદકં દુર્નિરૂપમિતિ ભાવઃ । અન્તઃકરણસ્યાજડત્વોપગમે સાઙ્ખ્યસ્યાપસિદ્ધાન્તં ચાહ અપિ ચે તિ । નન્વન્તઃકરણસ્ય ચિતિસારૂપ્યાસમ્ભવે ઽપિ તસ્મિન્ ચિતિપ્રતિબિમ્બ એવ જ્ઞાતૃત્વાદિમાનસ્તુ ઇત્યત્રાહ ન ચ ચિતી તિ । બિમ્બત્વેનાભિમતાચિત્, પ્રતિબિમ્બાધારત્વેનાભિમતમન્તઃકરણમ્ । દ્વન્દ્વસ્યાભિમતશબ્દેન કર્મધારયઃ । બિમ્બગતસ્ય વક્રતાદેઃ પ્રતિબિમ્બાધારગતસ્ય વા માલિન્યાદેઃ પ્રતિબિમ્બે આરોપસમ્ભવઃ । ન ચ જ્ઞાતૃત્વં ભ્રમો વા પ્રકૃતે ઽન્યતરસ્મિન્નપ્યસ્તિ, યસ્ય ચિત્પ્રતિબિમ્બે આરોપઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ । પ્રત્યુક્તશ્ચે તિ । ન્યાયતત્ત્વશાસ્ત્રાદાવિતિ શેષઃ ।
નન્વન્તઃકરણ એવ વિષયાકારપરિણામલક્ષણજ્ઞાનવૃત્તેરુપગમાદન્યતરસ્મિન્નપ્યવૃત્તિ ત્વમસિદ્ધમ્ । તતશ્ચ ચિતિબુદ્ધ્યોર્વિવેકાગ્રહાચ્ચિતિ જ્ઞાતૃત્વપ્રતિભાસો યુજ્યત એવેતિ શઙ્કતે યદુચ્યત ઇત્યાદિના । નિર્વિકારાયા અપિ ચિતિશક્તેઃ સન્નિધાનબલાદેવાન્તઃકરણસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણજ્ઞાનભ્રાન્ત્યાદિલક્ષણા વૃત્તિભેદાઃ સમુદયન્તે । પ્રાધાન્યાત્ ચિતેઃ તાસાં સાક્ષિત્વં ભોક્તત્વં ચ, યથા નિશ્ચેષ્ટસ્યાપિ સાર્વભૌમસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પ્રબલસામન્તચક્રકર્તૃકયુદ્ધપરાક્રમવિજયભાક્ત્વં તદ્વદિતિ શઙ્કિતુરાશયઃ । પરાક્રમીયઃ-અતિશયેન પરાક્રમવત્ । પરિહરતિ તદનુપપન્નમ્ ઇતિ । સાક્ષિત્વં હિ ન ચૈતન્યમાત્રત્વમ્, કિન્તુ સાક્ષાદ્દ્રષ્ટૃત્વમ્ । ન તચ્ચિતેઃ, દ્રષ્ટૃત્વં કલ્પિતમિતિ ચેત્ નિર્વિકારે નિર્ધર્મકે કૂટસ્થે ચૈતન્યે દ્રષ્ટૃત્વભ્રમો ઽપિ ન સમ્ભવતીત્યુક્તમેવ । દૃષ્ટાન્તે તુ ન નિર્વ્યાપારત્વંસાર્વભૌમસ્ય નિર્ધર્મકત્વં વા । સ્વસ્વામિભાવે હેતવશ્ચ ક્રયપ્રતિગ્રહોત્પાદનભરણાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ । રાજ્ઞશ્ચ ભરણાદિહેતુકં સ્વામિત્વમુપપન્નમ્ । ન તુ સાઙ્ખ્યાભિમતસ્ય પુરુષસ્યેતિ
સમુદિતાશયઃ । નનુ સાઙ્ખ્યાભિમતસ્યાત્મનો ઽનુમાનાસમ્ભવે ઽપિ નૈયાયિકાદિભિરાધેયાતિશયત્વેન ભોક્તત્વેન ચાભિમતસ્યાત્મનઃ સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાનુમાનેન સાધનં સ્યાદિતિ ચેત્, ન । સઙ્ઘાતસ્ય સંહતપરાર્થત્વેન વ્યાપ્રેરસંહતસ્ય પરસ્ય સિદ્ધેરયોગાત્ । નચ
ભોક્ત્રર્થત્વેનૈવ સઙ્ઘાતત્વસ્ય વ્યાપ્તિરસ્તુ । તથા ચાસંહતાત્મસિદ્ધિરપ્રત્યૂહેતિ વાચ્યમ્ । શરીરસ્યાપિ શરીરાન્તરરૂપભોક્ત્રર્થત્વસાધનપર્યવસાનાદ્વિવક્ષિતાસિદ્ધેઃ । શરીરાદિવ્યતિરિક્તસ્ય ભોક્તરનુમાનાત્પૂર્વમસિદ્ધ્યા ચ વિલક્ષણભોક્ત્રર્થત્વેન વ્યાપ્તેરગ્રહાદ્વિલક્ષણાત્મસાધનાયોગ ઇતિ દિક્ ।
આત્મનિ દેહાદિભેદસાધકાનુમાનાનાં પ્રત્યક્ષબાધમપ્યાહ સ્થૂલો ઽહમ્ ઇતિ । પ્રત્યક્ષમૃદિતવિષયતયા-પ્રત્યક્ષબાધિતસાધ્યકતયા । અતીતકાલતાબાધિતહેત્વાભાસતા । વ્યતિરેકાનુમાનભેદાનાં-વિલક્ષણાત્માનુમાનાનાં કાપિલનૈયાયિકાભિમતાનામ્ ।
દેહાદિભેદે આત્મનઃ શ્રુતિમેવ પ્રમાણતયોપન્યસ્યન્તિ શ્રોત્રિયાઃ સ એષ ઇતિ । નેતિનેતી ત્યાત્મનઃ શરીરાદિગતપ્રકારનિષેધઃ । શરીરભિન્નં શરીરધર્મવ્રણાદિરહિતં ચાત્મસ્વરૂપમિત્યકાયમિત્યાદેરર્થઃ । યોનિમ્ ઇતિ । અત્ર શરીરપ્રાપકયોનિસમ્બન્ધપ્રતિપાદનેનાત્મનઃ શરીરભિન્નત્વંસિધ્યતિ । શરીરત્વાય-શીર્યમાણત્વાય । ઇદં ચ ન સ્વરૂપેણ, કિન્તુ શરીરવિશિષ્ટવેષેણ । તથાચ દેહાદેરેવોત્પત્ત્યાદિ નાત્મન ઇત્યત્ર શ્રુતિર્ન જાયત ઇતિ । શરીરભિન્નત્વમુક્તમાત્મનઃ । શરીરસંસૃષ્ટત્વમપ્યૌપાધિકમેવ, મુક્તૌત્વશરીરત્વમેવેત્યત્ર શ્રુતિમુપાદત્તે ન હ વૈ ઇતિ । શ્રુતિં પ્રમાણમુક્ત્વા વિલક્ષણાત્મનિ શ્રુત્યર્થાપત્તિમપિ પ્રમાણમાહ કાલાન્તરે તિ । તદનુપપત્તી તિ । શ્રુત્યર્થાન્યથાનુપપત્તીત્યર્થઃ । વિધ્યન્યથાનુપપત્તીતિ વા । દેહવિનાશોર્ધ્વભાવિસ્વર્ગાદિસાધનકર્માનુષ્ઠાનં તદ્વિધાનં વા ભોક્તરાત્મનો દેહાતિરેકં નિત્યત્વં ચ વિના હિ ન ઘટતે । નન્વેવ દેહવ્યતિરેકે સિદ્ધે ઽપીન્દ્રિયાદિભેદો ન સિધ્યતીતિચેત્; અત્રોચ્યતે-ગોલકાતિરિક્તેન્દ્રિયસ્યાપિ ન શાસ્ત્રમન્તરા સિદ્ધિઃ । શાસ્ત્રતસ્તુ વિલક્ષણાત્મન ઉપકરણત્વેનૈવ તત્સિદ્ધિરિતિ વિલક્ષણાત્મસિદ્ધિઃ શાસ્ત્રતો નિષ્પ્રત્યૂહેતિ ।
વિલક્ષણાત્મનિ અનુમાનૈકપ્રમાણકત્વમાગમૈકપ્રમાણકત્વં ચ મતભેદેનોપપાદ્ય પ્રત્યક્ષત્વં મીમાંસકમતેન નિરૂપયિતુમુપક્રમતે નનુ હિતાહિતે તિ । હિતં બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધીષ્ટસાધનં શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યમ્ । અહિતં-બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિ । હિતાહિતપ્રવર્તનનિવર્તનૈકપરસ્ય શાસ્ત્રસ્યોપરિ તત્ત્વપરત્વસ્યાપિ પરિકલ્પનં મહાભારનિક્ષેપલક્ષણમેવ । સહ્યેતવાનન્યલભ્યે તત્ત્વાંશે ઽપિ કાર્યોપયોગિનિ શાસ્ત્રસ્ય તાત્પર્યકલ્પનમ્ । ન ત્વન્યલભ્યે । દેહાદિવિલક્ષણશ્ચાત્મા
પ્રત્યક્ષેણૈવ સ્ફુટમધિગમ્યત ઇતિ નાત્ર પુરોવાદિતાલક્ષણં પ્રામાણ્યં શાસ્ત્રસ્ય સમ્ભવતીતિ શ્રોત્રિયોપરિ પ્રત્યવસ્થાનં મીમાંસકસ્ય ।

આત્મન ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વં શઙ્કતે ઽત્ર શ્રોત્રિયઃ મૈવં વોચ ઇત્યાદિના । રૂપાદિવ્યતિરેકિણિ-રૂપસ્પર્શરહિતે । દ્રવ્યપ્રત્યક્ષે હિ ઉદ્ભૂતરૂપસ્પર્શાન્યતરસ્ય કારણત્વમ્ । તદભાવાન્નાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વં સમ્ભવતિ । નિરતિશયસૂક્ષ્મ ઇત્યનેન ઇન્દ્રિયગ્રહણાયોગ્યત્વં વિવક્ષિતમ્ । યોગ્ય એવ હિ પ્રત્યક્ષં પ્રભવતિ નાયોગ્ય ઇતિ ભાવઃ । ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વે આત્મનઃ શ્રુતિમુદાહરતિ પરાઞ્ચી તિ । પરાગર્થમાત્રગ્રહણસમર્થાનીન્દ્રિયાણીત્યર્થઃ ।
અચિત્ત્વપ્રતિબદ્ધશ્ચ સર્વો ઽપીન્દ્રિયગોચરઃ ।
તેન નૈન્દ્રિયિકં જ્ઞાનમાત્માનં સ્પ્રષ્ટુમર્હતિ

સ્યાન્મતમ્-ભૌતિકત્વાદ્બહિરિન્દ્રિયાણિ મા નામાત્મનિ પ્રવર્તિષત । મનસ્તુ પ્રવર્તિષ્યતે અભૌતિકત્વાદિતિ; તન્ન; તસ્યાપીન્દ્રિયત્વે ભૌતિકત્વસ્યાપરિહાર્યત્વાત્ । યથાઽમ્નાયતે ઽઅન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃઽ ઇતિ । પ્રપઞ્ચિતં ચૈતન્નિરૂપણે ।
(ઇત્યાત્મનો ઽપ્રત્યક્ષત્વશઙ્કા)
અથોચ્યેત-અસ્તિ તાવદહમિત્યપરોક્ષાવભાસઃ પ્રત્યયઃ । ન ચૈન્દ્રિયિકત્વમન્તરેણાસૌ સમ્ભવતિ । કૢપ્તં ચ બહિરિન્દ્રિયાગોચરે ઽપિ સુખાદૌ સ્વાન્તસ્વાતન્ત્ર્યમિતિ તન્નિમિત્ત એવાયમહંપ્રત્યયો યુક્તઃ । પ્રયોગશ્ચ ભવતિ-આત્મા માનસપ્રત્યક્ષગ્રાહ્યઃ બહિરિન્દ્રિયાયોગ્યત્વે સતિ પ્રત્યક્ષત્વાત્સુખાદિવત્ ઇતિ ।
(ઇતિ ભાટ્ટમુખેનાત્મનો માનસપ્રત્યક્ષત્વાનુમાનોપક્ષેપઃ)
તન્ન; સંવેદનેન વ્યભિચારાત્ । ન ચ તદપ્રત્યક્ષમ્ । જાનામીત્યનન્યોપાધિકતયા પ્રતિભાનાત્ । અપ્રત્યક્ષત્વે ચ સંવેદનસ્યાસિદ્ધિરેવ સ્યાદિત્યુક્તમેવ । નચ તદપિ માનસપ્રત્યક્ષતયા સપક્ષે નિક્ષેપમર્હતિ; વિમર્દાસહત્વાત્ । યદા ખલુ કુતશ્ચિદાત્મમનઃસંયોગાદ્વિષયસંવિત્ ઉદયમાસાદયતિ, તદૈવ કિં તત એવ તદ્ગોચરમપિ વેદનં જન્યતે, ઉતાન્યદાન્યેનેતિ વાચ્યમ્ । નચ યુગપદુભયજનનં સમ્ભાવ્યતે । તથા હિ સતિ
પરાપરતત્તદ્ગોચરનિરવધિકધીનિકુરુમ્બજન્મ તત્કાલમેવાપદ્યેત । નચ તદસ્તિ । યુગપદુત્પત્તૌ વિષયવિષયિત્વનિયમશ્ચ નિર્નિબન્ધનઃ । અસમસમયજન્મના જ્ઞાનેન વેદ્યત્વે ન પ્રત્યક્ષત્વં; ક્ષણિકત્વેનાગ્રિમજ્ઞાનસ્ય આગ્રાહકજ્ઞાનોદયમવસ્થાનાભાવાત્ । ભાવે ચ
સર્વજ્ઞાનાનાં સર્વદાવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ । કાર્યવિરોધિત્વે ચાનન્તરમેવ સંસ્કારોદયાન્ન કાલાન્તરે સ્થિતિરિતિ સંવિદો ન માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યત્વમ્ । ન ચાપ્રત્યક્ષા સંવિદિતિ સ્ફુટો વ્યભિચારઃ । ઐન્દ્રિયિકત્વસ્યાનાત્મત્વપ્રતિબદ્ધત્વાદ્વિરુદ્ધતા ચ । સાધ્યવિકલશ્ચ દૃષ્ટાન્તઃ, સુખદુઃખયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાનભ્યુપગમાત્ । અનભ્યુપગમશ્ચેન્દ્રિયપૌષ્કલ્યનાશયોરેવ સુખદુઃખત્વાત્ । ન હિ તસ્મિન્નપ્રત્યક્ષે તત્પૌષ્કલ્યંવૈકલ્યં વા પ્રત્યક્ષં ભવતિ । ઇન્દ્રિયસ્વરૂપ ઇવાભ્યાસપાટવાત્તયોરપરોક્ષત્વાભિમાનઃ, મનો ઽવસ્થાભેદેષ્વિવ ચાનુમેયમનોવાદિનામ્ ।
યસ્તુ સુગતમતાવલમ્બી વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજતયા તયોરપિ તદન્તર્ભાવમભિમન્યતે; કણભક્ષપક્ષાશ્રયણેન વા તયોરાત્મવિશેષગુણત્વમ્;તાભ્યાં સુખદુઃખાધિકરણં વ્યાચક્ષીત; સ્વતઃસુખીત્યેતદ્વિમર્શં વાત્રત્યમ્ । રાગદ્વેષાદયસ્તુ ચૈતન્યસ્યૈવાવસ્થાવિશેષાસ્તદ્વદેવ પ્રત્યક્ષીભવન્તીતિ ન તન્નિદર્શનેનાનુમાનોદયઃ । સુખપ્રયુક્તવિષયીકારચૈતન્યં રાગઃ, તદ્વિરોધપ્રયુક્તવિષયીકારં તદેવ દ્વેષઃ, ભૂતદુઃખજ્ઞાનેન ચેતશ્ચલનં શોકઃ, આગામિતજ્જ્ઞાનેન ચેતશ્ચલનં ભયમિત્યાદિ લક્ષણગ્રન્થાદેવાવગન્તવ્યમિત્યલં પ્રવિસ્તરેણ ।
(ઇતિ ગુરુમુખેનાત્મનો માનસપ્રત્યક્ષત્વાનુમાનદૂષણમ્)
એકસ્ય ચાત્મનો નિરંશસ્ય ન સ્વાપેક્ષયા ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ, વિરોધાદિત્યપ્યુક્તમેવ । અંશભેદાશ્રયણે તત્સિદ્ધયે ચાંશાન્તરમાશ્રયિતવ્યમ્, તથા તત્ર તત્રેત્યનવસ્થા; સઙ્ઘાતત્વં ચાત્મનઃ ।
(ઇતિ ચાત્મનો ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવે વિરોધોદ્ભાવનમ્)
નનુ ચ ગ્રાહકાવભાસઃ શ્રુત્યા, સ્વસિદ્ધાન્તશ્રદ્ધાવિપ્રલબ્ધબુદ્ધિ- ભિરભિહિતઃ; ઇન્દ્રિયાદિપ્રત્યાસન્નતત્તત્પદાર્થમાત્રસ્ફુરણાત્ । તાદૃશો ઽપિ ક્વચિદસ્તુ નામ પ્રત્યયઃ । સ ત્વાગન્તુકાત્મપ્રતિયોગિકપ્રાકટ્યપ્રકાશાદિપદાભિધેયાર્થધર્માનુમિતજ્ઞાનવિશિષ્ટમાનસપ્રત્યક્ષસિદ્ધાત્મનિબન્ધનઃ ।
(ઇતિ પ્રાભાકરમતે ભાટ્ટસ્યાપિ પ્રત્યવસ્થાનમ્)
ઉચ્યતે । અહો ખલુ સ્વાનુભવ એવ વિભ્રમઃ પરીક્ષકાણામ્, યત્ વિષયાનુભવસમયે પૂર્વાવસ્થાતો ન કઞ્ચિદ્વિશેષમયમાત્મનો ઽવબુધ્યત ઇતિ । ઉક્તં હ્યેતર્ત્-ઇદૃશ એવાયમર્થઃ, જ્ઞાયતે ન વેતિ ન વિદ્મઃ, મમ વા પ્રતિભાસતે પરસ્ય વેત્યપિ ન વિદ્મ ઇતિ ન
જાતુચિદેવં પ્રતીતિરસ્તિ, જ્ઞાનજ્ઞાત્રોરનવભાસે તાદૃશ્યપિ પ્રતીતિરાપદ્યેત; ઇતિ । સો ઽયં પરસંચેતિતાત્ સ્વસંચેતિતસ્યાતિશયઃ સર્વત્ર પરિસ્ફુરન્નસતિ ગ્રાહકાવભાસે નોપપદ્યેત । અનુમિતજ્ઞાનાલમ્બનત્વે ચાજ્ઞાસિષમિત્યેવ પ્રતિભાસઃ સ્યાત્, ન જાનામીતિ; જ્ઞાનજન્યાર્થાતિશયદર્શનતદ્વ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનાનુમાનોદયસમયે ઽનુમ્ ઇત્સિતજ્ઞાનસ્યાતિવૃત્તત્વાત્ । જ્ઞાનાનુમાનાસમ્ભવઃ પૂર્વમેવોક્તઃ । માનસપ્રત્યક્ષત્વં ચાત્મગ્રાહ્યધીનિરસ્તમ્ । તથાસતિ હિ સ્વપરવેદ્યયોરનતિશયઃ સ્યાત્ ।
(ઇતિ પ્રાભાકરીયં સ્વપક્ષસાધનમ્)
નનુ કથમિવ ગ્રાહકાનવભાસે સ્વપરવેદ્યયોરનતિશયપ્રસઙ્ગઃ? નહિ ગ્રાહકસિદ્ધિનિબન્ધનઃ સ્વપરવેદ્યવિશેષઃ; સ્વસમવેતવિષયબોધજન્મના પરસમવેતબોધજન્મના ચ તદ્વિશેષોપપત્તેઃ । સ્વપરસમ્બન્ધિબોધવિશેષોદવ્યવસ્થાપિ સ્વીયપરકીયેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિજ્ઞાનહેતુસામગ્રીભેદનિબન્ધના । ન ચાત્મસિદ્ધિરપિ તત્સામગ્ર્યનુપ્રવેશમર્હતિ; ઇન્દ્રિયાદેરિવાનવભાસમાનસ્યૈવ હેતુત્વસમ્ભવાત્ । નચ વિષયબોધ એવાત્મબોધ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ । ન હ્યર્થાન્તરસિદ્ધિરર્થાન્તરસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । અપિ ચ યદધીના ભાવાનાં રૂપભેદવ્યવસ્થા, તદપિ હિ સંવેદનં તદાનીં નિલીનરૂપમેવેન્દ્રિયાદિવત્ । કુતસ્તુ પુનઃ તદાશ્રયસ્યાત્મનઃ પ્રતિભાસપ્રસક્તિઃ? યદાહુઃ-ઇદમહં જાનામીતિ ત્રિતયાવભાસઃ સાર્વત્રિકઃ, ઇતિ, તદપ્યનુભવાનારૂઢમેવાનન્તરમેવ પ્રતિક્ષિપ્તમિતિ ।
(ઇતિ ભાટ્ટેન પ્રાભાકરમતદૂષણમ્)
અસ્તુ તર્હિ ગ્રાહકતયૈવ સર્વાર્થગ્રહણસમયેષ્વાત્મસિદ્ધિઃ । અભ્યુપગન્તવ્યા હિ સંવિદઃ સ્વતઃસિદ્ધિઃ, સર્વપ્રકારસાધનાન્તરનિરાકરણાત્, સત્યાશ્ચ તસ્યાઃ કદાચિદનવભાસાદર્શનાચ્ચ । યથા ચ સંવિદઃ
પ્રકાશાવ્યભિચારઃ, તથા પ્રપઞ્ચિતં પ્રથમાધિકરણ ઇતિ નાત્રોપક્ષિપ્ય પ્રતિક્ષેપ્તવ્યમ્ । સતો ઽપિ પ્રમેયજાતસ્ય સ્વાપાદિસમયે ઽનુપલબ્દેરભ્યુપગતં તાવત્ સંવિદઃ તત્સાધકત્વમ્ । અતઃ કૢપ્તાર્થાન્તરસાધનભાવયા તયૈવાઽત્મનો ઽપિ સિદ્ધિરભ્યુપગન્તું ન્યાય્યા ।
(ઇતિ પુનઃ પ્રાભાકરેણ સ્વમતસ્થાપનમ્)
યત્તુ વિષયવિત્ત્યુપરમે ઽપિ સ્વાપસમયે ઽયમાત્મા પ્રકાશત ઇતિ, તત્ ઉપપત્તિભિરુપપદ્યમાનમપિ યથાપ્રતીતિ વ્યવહરતાં ન ચિત્તમનુરઞ્જયતિ ।
યુક્તિમપ્યુપન્યસ્યતિ અચિત્ત્વે તિ । અચિત્ત્વપ્રતિબદ્ધઃ-અચિત્ત્વવ્યાપ્યઃ । આત્મા નેન્દ્રિયગ્રાહ્યશ્ચેતનત્વાત્, યન્નૈવં તન્નૈવં યથા ઘટાદીતિ ચાત્ર પ્રયોગઃ

અત્ર ભાટ્ટમતમુપક્ષિપતિ સ્યાન્મતમ્ ઇતિ । શ્રોત્રિયો દૂષયતિ તન્ને તિ । ગન્ધાદિમત્ત્વાદેવ હિ ઘ્રાણાદેર્ગન્ધાદિગ્રાહકતા વ્યવસ્થિતા । તથા ચ ભૌતિકત્વં ઘ્રાણાદેઃ સ્થિતમ્ । તન્નિદર્શનેન ચ મનસો ઽપિ ભૌતિકત્વં સેત્સ્યતિ । તથા ચાભૌતિકઽત્માગ્રાહકત્વં ઘ્રાણાદેરિવ મનસો ઽપિસ્યાદિતિ ભાવઃ । ભૌતિકત્વે મનસઃ શ્રુતિમપ્યાહ અન્નમયમ્ ઇતિ ।
ભાટ્ટઃ પ્રતિવક્તિ અથોચ્યેતે ત્યાદિના । અપરોક્ષાવભાસઃ-પરોક્ષપ્રતીતિભિન્નઃ, લૌકિકવિષયિતાવાનિતિ યાવત્ । સુખાદૌ મનસઃ સ્વાતન્ત્ર્યં ચ બહિરિન્દ્રિયાનપેક્ષપ્રત્યક્ષજનકત્વમ્ । માનસપ્રત્યક્ષગ્રાહ્યઃ-માનસપ્રત્યક્ષનિરૂપિતલૌકિકવિષયતાવાન્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
પ્રકૃતમનુમાનં દૂષયતિ ગુરુમુખેન તન્ને ત્યાદિના । સાધ્યાભાવવતિ હેતો સત્ત્વં હિ વ્યભિચારઃ । તત્ર સંવિદિ હેતૌ વિશેષણાંશસ્ય સિદ્ધત્વાદ્વિશેષ્યાંશં તાવત્સાધયતિ ન ચ તદિ તિ । અનન્યોપાધિકતયા લિઙ્ગપદજ્ઞાનાદિકારણાનપેક્ષતયા । પ્રતિભાનાત્-પ્રકાશાત્ । નનુ જ્ઞાતતયૈવ જ્ઞાનાનુમાનમિત્યનન્યોપાધિકત્વં જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્યાસિદ્ધમિત્યત્રાહ અપ્રત્યક્ષત્વે ચે તિ । જ્ઞાનાતિરિક્તાયાં જ્ઞાતતાયાં જ્ઞાનલિઙ્ગત્વેનાભિમતાયાં પ્રમાણાભાવાત્, સત્યા અપિ તસ્યા અતીન્દ્રિયત્વેન જ્ઞાનસ્ય તેનાવિનાભાવગ્રહાયોગાત્, જ્ઞાનજનકસામગ્ર્યા જ્ઞાતતાયા એવ સાક્ષાજ્જનનસમ્ભવાદન્તરા જ્ઞાનકલ્પનાયા અપાર્થત્વાચ્ચાસિદ્ધિરેવ સ્યાજ્જ્ઞાનસ્યાપ્રત્યક્ષત્વ ઇતિ ભાવઃ । સંવેદને સાધ્યસ્યાપિ સત્ત્વમાશઙ્કતે ન ચ તદપી તિ । વિકલ્પાસહત્વાન્માનસપ્રત્યક્ષત્વં સંવિદો નિરસ્યતિ વિમર્દે તિ । વિકલ્પયતિ યદા ઇતિ । તથાસતી તિ । વિષયજ્ઞાનસ્યોદયકાલ એવ તદ્ગોચરજ્ઞાનજ્ઞાનસ્યાપિ આત્મમનઃસંયોગરૂપકારણબલાદુત્પત્તિસ્વીકારે પૂર્વોત્તરીભૂતવિષયજ્ઞાનજ્ઞાનજ્ઞાનજ્ઞાનજ્ઞાનજ્ઞાનદીનાં સમુદાયસ્ય યૌગપદ્યપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યર્થઃ । નિકુરુમ્બમ્-સમુદાયઃ । વિષયજ્ઞાનજ્ઞાનજ્ઞાનયોર્યૌગપદ્યે દૂષણાન્તરમાહ યુગપ દિતિ । પ્રત્યક્ષે વિષયસ્ય હેતુત્વાત્પૂર્વજ્ઞાનજનિતસ્યોત્તરજ્ઞાનસ્યાનુવ્યવસાયરૂપસ્ય પૂર્વજ્ઞાનવિષયકત્વમુપપદ્યેત ક્રમભાવિત્વે ન તુ યૌગપદ્ય ઇત્યર્થઃ । અસ્તુ તર્હિ ક્રમિકત્વં વિષયજ્ઞાનતદનુવ્યવસાયયોરિત્યત્રહ અસમે તિ । જ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાદુત્તરજ્ઞાનોત્પાદકાલે પૂર્વજ્ઞાનસ્યાસત્ત્વાન્ન પ્રત્યક્ષત્વં સમ્ભવેત્પૂર્વજ્ઞાનેજ્ઞાનાન્તરવેદ્યત્વોપગમે ઽપીત્યર્થઃ । જ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાનુપગમે દોષમાહ ભાવે ચે તિ । નનુ ન ક્ષણિકત્વમ્, નાપિ સ્થિરત્વમ્ । કિન્તુ સ્વકાર્યેણૈવ નિવૃત્તિરિષ્યતે જ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્તત્રાહ કાર્યે તિ । કાર્યસ્ય વિરો
ધિત્વં નાશકત્વલક્ષણં ચેદ્દ્વિક્ષણાવસ્થાયિત્વં સ્યાજ્જ્ઞાનસ્ય । સહાનવસ્થાનલક્ષણં ચેદેકક્ષણમાત્રવૃત્તિત્વમ્। અત્ર તુ સહાનવસ્થાનલક્ષણ એવ વિરોધો વિવક્ષિતઃ । દ્વિક્ષણાવસ્થાયિત્વે તુ નૈયાયિકપ્રક્રિયયા માનસપ્રત્યક્ષોપપત્તેસ્તન્નિષેધાનુપપત્તેરિતિ બોધ્યમ્ । નૈયાયિકમતે ઽપિ દ્વિતીયતૃતીયાદિજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાધારાનુવૃત્તિપ્રસઙ્ગો બોધ્યઃ । આત્મનો માનસપ્રત્યક્ષત્વાનુમાને વિરોધમપ્યાહ ઐન્દ્રિયિકત્વસ્યે તિ । અનાત્મત્વવ્યાપ્યત્વાદૈન્દ્રિયિકત્વસ્ય વ્યાપકનિવૃત્ત્યાઽત્મનિ નિવૃત્તિરવર્જનીયા । તથા ચ પક્ષતાવચ્છેદકાત્મત્વવિરુદ્ધં સાધ્યમિતિ ભાવઃ । બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વસ્યૈવાનાત્મત્વવ્યાપ્યતેત્યાગ્રહે ઽપિ દૂષણાન્તરમાહ સાધ્યવિકલશ્ચે તિ । સાધ્યશૂન્યો ઽન્વયદ્દષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ । સાધનવિકલત્વમપિ યદ્યપિ ફલતિ ઉપપાદનપ્રકારેણ; અથાપિ સિદ્ધાન્તપ્રક્રિયયા જ્ઞાનાવસ્થારૂપત્વાત્સુખાદેઃ જ્ઞાનસ્ય ચ સ્વયંપ્રકાશત્વાત્સ્વયંપ્રકાશત્વં સુખાદેર્હૃદિ નિધાય સાધ્યવિકલત્વમેવ કીર્તિતમ્ । અન્વયદ્દષ્ટાન્તે સાધ્યસ્ય સાધનસ્ય વા વિરહેન તદવચ્છેદેન સાધ્યવ્યાપ્તિગ્રહો હેતૌ સમ્ભવતીતિ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિર્વિવક્ષિતા । નનુ સુખદુઃખયોરપ્રત્યક્ષત્વે પ્રત્યક્ષવદવભાસસ્તયોઃ કથમ્? તત્રાહ ઇન્દ્રિયે તિ । યથાતીન્દ્રિયત્વે ઽપીન્દ્રિયાણાં મમેદં ચક્ષુઃ, અહં ચક્ષુષ્માન્ પશ્યામીતિ પ્રત્યક્ષવદવભાસશ્ચક્ષુરાદેઃ કદાચિચ્ચાક્ષુષાદિવૃત્તિ કાલે નાનાચક્ષુરાદિવૃત્તિ પ્રતિસન્ધાનવતશ્ચેતનસ્યેન્દ્રિયવિષયસંસ્કારપ્રાચુર્યપ્રયુક્તઃ, તદ્વદિન્દ્રિયાવસ્થારૂપસુખદૂઃખપરામર્શો ઽપિ પ્રત્યક્ષસમાનાકારસ્તદભ્યાસબાહુલ્યાદિત્યર્થઃ । અત્ર નિદર્શનં મનોવસ્થે તિ । અનુમેયમનોવાદિનઃ બુદ્ધિવ્યતિરિક્તં મનો ઽનુમાનેન સાધયન્તઃ । કામસઙ્કલ્પાદીનાં મનોવૃત્તિરૂપત્વં કામઃસઙ્કલ્પઃ- સર્વં મન એવે તિ શ્રુત્યાપ્રતીયતે । તેષાં ચ
પ્રત્યક્ષત્વાવભાસઃ તદ્વિષયાનુભાવાભ્યાસપ્રાચુર્યાદેવેતિ વક્તવ્યં યથા અનુમેયમનોવાદિભિઃ, તથેતિ ભાવઃ ।
સુખદુઃખયોરાત્માભિન્નત્વમ્, આત્મન આગન્તુકધર્મરૂપત્વં ચ મતભેદેન પ્રસિદ્ધમનુવદતિ યસ્તુસુગતે તિ । અત્રાહ તાભ્યા મિતિ। ચતુર્થીદ્વિવચનમ્ । બૌદ્ધપ્રક્રિયયા કાણાદપ્રક્રિયયા વા ક્ષણિકાત્માનન્યત્વં, નિત્યસ્યાત્મન આગન્તુકધર્મરૂપત્વં વા મન્યમાનાભ્યાં ન્યાયતત્ત્વશાસ્ત્રસ્થં સુખદુઃખાધિકરણમ્, એતત્પ્રકરણસ્થં સ્વતઃ સુખિત્વવિચારં વા પ્રકીર્તયેદિત્યર્થઃ । નનુ સુખદુઃખયોઃ માનસપ્રત્યક્ષત્વે વિવાદે ઽપિ રાગદ્વેષાવેવ નિદર્શને ભવિષ્યત ઇત્યત્રાહ સુખે તિ । સુખત્વપ્રયુક્તં વિષયીકરણમુપાદેયતાપ્રકાશનં યતઃ તજ્જ્ઞાનમેવ રાગઃ સુખગોચરોપાદેયતાબુદ્ધિલક્ષણ ઇતિ યાવત્ । તસ્ય સુખસ્ય વિરોધ ઉપઘાતો યેન તદ્ગોચરત્યાજ્યતાપ્રકાશકજ્ઞાનમેવ ચ દ્વેષઃ । તયોશ્ચ જ્ઞાનવદેવ પ્રકાશ ઇતિ નં સાધ્યાન્વય ઇતિ ભાવઃ । શોકભયયોરપિ ન નિદર્શ
નત્વં સમ્ભવતીત્યાહ ભૂતે તિ । તચ્ચલનમિતિ મુદ્રિતપાઠસ્તુ ન સાધુઃ । અતીતદુઃખાનુસન્ધાનપ્રયુક્તશ્ચિત્તવિક્ષોભઃ શોકઃ । આગામિદુઃખહેતુપરામર્શાધીનશ્ચિત્તસઙ્ક્ષોભશ્ચ ભયમ્ । તયોશ્ચાન્તઃકરણધર્મત્વાદેવ ન પ્રત્યક્ષત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તત્વાયોગ ઇતિ ભાવઃ ।
આત્મનો માનસપ્રત્યક્ષત્વે સાધકસ્યાસમ્ભવમુક્ત્વા બાધકમપ્યાહ એકસ્યે તિ । એકસ્યૈકદૈવૈકક્રિયાયાં કર્તૃકર્મભાવાસમ્ભવલક્ષણો વિરોધો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ । ઉક્તવિરોધપરિહારાયાત્મનિ અંશભેદાશ્રયણેદોષમાહ અશંભેદે તિ । ગ્રાહકાત્માંશાન્તરસ્યાપિ પ્રમાણસિદ્ધત્વાવશ્યમ્ભાવેન તદ્ગ્રાહકાશાન્તરમેષ્ટવ્યમ્, એવમુપર્યુપરીત્યનવસ્થેત્યર્થઃ । કદાચિદેકાંશેનાન્યાંશગ્રહણમ્, અન્યદા ચાંશાન્તરેણૈતદંશગ્રહણમિતિ કાલભેદેનોપપત્તેર્નાનવસ્થેતિ ચેત્તત્રાપ્યાહ સઙ્ઘાતત્વં ચે તિ । આત્મનો નિરંશત્વવિરુદ્ધં ચ સાંશત્વમેવં સતિ પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ । સાંશત્વે ચાનિત્યત્વાદિ આપાદનીયમ્ । અત્રેદં બોધ્યમ્-ગુરુર્જ્ઞાતુરાત્મનો જ્ઞાનવિષયત્વં નાનુમન્યતે । કિન્તુ વિષયજ્ઞાનકાલેષુ જ્ઞાતૃત્વબલાત્પ્રકાશમાત્રં મનુતે । જ્ઞાનસ્યાપિ તથૈવેતિ ।

એવં પ્રાભાકરેણ દૂષિતે સ્વપક્ષે ભાટ્ટસ્તન્મતમપિ દૂષયતિ નનુ ચે તિ । શ્રુત્યેત્યનન્તરં તન્ન, સતુ ઇતિ પૂરણીયમ્ । અત્ર ન ચ ગ્રાહકાભાસ ઇતિ પાઠઃ સમ્ભાવ્યતે । શ્રુત્યેત્યનન્તરં સિદ્ધ્યતી તિ શેષઃ । સ્વસિદ્ધાન્તેત્યતઃ પૂર્વં સ તુ ઇતિ યોજ્યમ્ । સ્વસિદ્ધાન્તાભિનિવેશવશીકૃતચેતસામભિમાનમૂલકો ગ્રાહકાવભાસવાદો ન શ્રુતિપ્રમાણેન સિધ્યતીતિ ભાવઃ । ગ્રાહકાવભાસો નામ સર્વજ્ઞાનેષ્વાશ્રયતયાઽત્મનઃ સ્ફુરણમ્ । શ્રુત્યાસ્યાસિદ્ધૌ હેતુમનુભવવિરોધમભિપ્રેત્યાનુભવપ્રકારમાહ ઇન્દ્રિયાદી તિ । અનુભવવિરુદ્ધં હિ ન શ્રુતિઃ પ્રતિપાદયેદિતિ હાર્દમ્ । શ્રુત્યેત્યત્રાન્યથા પાઠઃ સ્યાદ્વા । સ્વસિદ્ધાન્તાભિમાનિભિઃ પ્રાભાકરૈરભિહિતો ગ્રાહકાવભાસો ન મન્તવ્યઃ પ્રતીતિવિરોધાત્ । પ્રતીતિર્હિતત્તત્પદાર્થમાત્રં પ્રકાશયતીતિ સમુદિતાશયઃ । નનુ ઘટાદિપ્રત્યક્ષેગ્રાહકાભાસાભાવે ઘટમહં પશ્યામીત્યાદ્યનુભવઃ કથમ્? તત્રાહ તાદૃશો ઽપી ત્યાદિવાક્યદ્વયેન । યસ્ય યદ્વિષયે જ્ઞાનં જાતં તસ્યૈવ સોર્ઽથઃ પ્રકાશત ઇતિ પ્રાકટ્યસ્યાઽત્મપ્રતિયોગિકત્વમર્થધર્મસ્ય । તલ્લિઙ્ગકં જ્ઞાનાનુમાનમેવ ચ કાદાચિત્કમ્ । તતશ્ચાનુમિતજ્ઞાનોપરક્તાત્મમાનસરૂપો નિરુક્તાનુભવશ્ચ કાદાચિત્ક એવ, નાયં ઘટચાક્ષુષરૂપઃ । યેન વિષયવિત્તિષુ પ્રકાશેતાઽત્મેતિ ભાવઃ । અત્ર ચ માનસપ્રત્યક્ષે જ્ઞાનવત્ત્વેન વિષયત્વં દેહાદિમત્તયા ચાશ્રયત્વમિતિ કર્મકર્તૃવિરોધપરિહારો ઽભિમતો ભાટ્ટાનામ્ ।
અત્ર પ્રાભાકરસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઉચ્યત ઇત્યાદિના । સ્વાનુભવ એવે તિ । જ્ઞાને જાતે
તદ્વત્ત્વેનાત્મોપલમ્ભો ઽપ્યનુભવસિદ્ધઃ । તત્રૈવ વિભ્રમો નાસ્તિતાભ્રમ ઇત્યર્થઃ । સ્વાનુભવમપ્યજાનતઃ પરીક્ષકત્વં શોભનમિત્યુપાલમ્ભઃ । વિષયવેદનકાલે જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાતુશ્ચાવભાસાભાવે દોષં પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ ઉક્ત મિત્યાદિના । જ્ઞાનસ્યા પ્રકાશાભાવે જ્ઞાયતે ન વેતિસંશયાદિપ્રસઙ્ગઃ । જ્ઞાતુઃ પ્રકાશાભાવે મમ જ્ઞાયતે ઽન્યસ્ય વેતિ સંશયાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ । સો ઽયમ્ ઇતિ । સંચેતિતમ્-જ્ઞાતમ્ । અતિશયઃ-સ્વાત્મને પ્રકાશમાનત્વલક્ષણો ઽનુભૂયમાનઃ । અનુમિતે તિ । જાનામીત્યાદિપ્રતીતેર્જ્ઞાતતાલિઙ્ગાનુમિતજ્ઞાનોપનીતભાનાત્મકાત્મમાનસપ્રત્યક્ષરૂપત્વે ઽતીતજ્ઞાનાલમ્બનત્વાદજ્ઞાસિષમિત્યેવાભિલાપઃ સ્યાત્, ન તુ જાનામીતિ જ્ઞાને વર્તમાનત્વોલ્લેખ ઇત્યર્થઃ । નન્વતિશૈઘ્ર્યાત્ ક્ષણભેદાગ્રહનિબન્ધનો વર્તમાનત્વાંશે ભ્રમલક્ષણો જાનામીતિ પ્રત્યય ઇતિ શઙ્કાયાં તન્મતે દૂષણાન્તરમપિ સંસ્ફોરયતિ જ્ઞાને તિ । સ્વજ્ઞાનવ્યવહારહેતુકમેવ સ્વજ્ઞાનાનુમાનમિતિ ન સમ્ભવતીત્યુક્તમેવ પ્રાક્ । જ્ઞાતતાલિઙ્ગકમપિ જ્ઞાનાનુમાનં જ્ઞાનેન જ્ઞાતતાયા અવિનાભાવગ્રહાસમ્ભવાજ્જ્ઞાનસામગ્ર્યૈવાન્યથાસિદ્ધત્વાચ્ચ જ્ઞાતતાયા દુઃસ્થમેવેતિ હાર્દમ્ । વિષયજ્ઞાન એવ જ્ઞાતુઃ પ્રકાશં સાધયિતું તસ્ય માનસપ્રત્યક્ષં ચ નિરસ્યતિ માનસે તિ । આત્મન ઇત્યાદિઃ । માનસપ્રત્યક્ષત્વમિત્યત્ર બહુવ્રીહેઃ ત્વપ્રત્યયઃ ।
આત્મગ્રાહ્યત્વં ધિયઃ સ્વયંપ્રકાશત્વમ્ । તચ્ચ જ્ઞાનસ્ય માનસપ્રત્યક્ષાનુમાનાયોગપ્રતિપાદનાત્ સિદ્ધમ્ । આત્મનો માનસપ્રત્યક્ષત્વં ચ વ્યભિચારાત્સાધકત્વાભિમતસ્ય નિરસ્તં સાધકાભાવાદિત્યર્થઃ । ધીનિરસ્તમ્-વ્યભિચારનિરૂપિકયા ધિયા નિરસ્તમ્ । વ્યભિતારનિરૂપકત્વોપપાદકમાત્મગ્રાહ્યેતિ ધીવિશેષણમ્ । અત્રાઽત્મગ્રાહ્યધીવ્યભિચારનિરસ્તમિતિ વા અન્યથા વા મૂલપાઠઃ સમ્ભાવ્યતે । એવં ગ્રહગ્રાહકયોઃ પ્રકારાન્તરેણ ભાનાસમ્ભવમુપપાદ્ય તદનવભાસે વિષયવિત્તૌ પૂર્વોક્તાતિશયાસમ્ભવં નિગમયતિ તથાસતી તિ । અનતિશયઃ-અવિશેષઃ । સ્વસ્મૈ જ્ઞાયમાનત્વેન ભાનમભાનં ચાર્થસ્યેતિ વૈલક્ષણ્યસ્ય વિરહઃ સ્વપરવેદ્યયોઃ પ્રસજ્યતે વિષયવિત્તૌ જ્ઞાનજ્ઞાત્રોરભાને હીત્યર્થઃ ।
ભાટ્ટઃ પ્રતિક્ષિપતિ નનુ કથમ્ ઇતિ । સ્વસ્મૈ ભાસમાનત્વરૂપો વિશેષોર્ઽથસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્ય સ્વનિષ્ઠત્વાદેવ ઘટતે તજ્જ્ઞાને સ્વસ્યાભાને ઽપિ । વિષયબોધાશ્રયત્વમેવ સ્વસ્યાતિશયો ઽપૂર્વો વિષયવિત્તિકાલ ઇતિ ચ ભાવઃ । નચ વિત્તિવેદિત્રોરગ્રહે પૂર્વોક્તઃ સંશયસ્તદવસ્થ ઇતિ વાચ્યમ્। સ્વજ્ઞાનજાર્થધર્મપ્રકાશસ્ય સ્વં પ્રતિ પ્રત્યક્ષત્વાદેવ મમ પ્રકાશતે ન વેતિ સંશયસ્યાનવકાશાત્ । જ્ઞાનફલપ્રકાશેન ઝટિત્યેવ જ્ઞાનસ્યાનુમાનાચ્ચ મમ જ્ઞાનં જાતમન્યસ્ય વેત્યાદેરપ્યપ્રસક્તેઃ । નૈયાયિકપ્રક્રિયયા તુ કાર્યનાશ્યત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય દ્વિક્ષણાવસ્થાયિત્વાદનુવ્યવસાયબલાદેવ
ન નિરુક્તસંશયાદિપ્રસઙ્ગો જ્ઞાનજ્ઞાત્રોરનવભાસે ઽપિ વિષયવિત્તાવિતિ ચ બોધ્યમ્ । આત્મનિ બોધોદયે આત્મપ્રકાશસ્ય હેતુત્વં નિરસ્યતિ પ્રસઙ્ગતઃ ન ચાત્મે તિ । નનુ આત્મસિદ્ધ્યઘટિતાપિ વિષયબોધસામગ્ર્યેવાત્મપ્રકાશે ઽપિ હેતુરસ્ત્વિત્યત્રાહ ન ચ વિષયે તિ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાર્થયોગ્યતાદિઘટિતા વિષયબોધસામગ્રી નાયોગ્યાત્મબોધે ઽપિ સમર્થેત્યર્થઃ । અતિપ્રસઙ્ગાત્-પટબોધસામગ્ર્યા ઘટાદિબોધપ્રસઙ્ગાત્ । વિષયબોધે બોધસ્યાપ્યપ્રકાશ ઇત્યાહ અપિ ચે તિ । માનાધીના હિ મેયસિદ્ધિઃ । તત્ પદાર્થાનાં જાતિગુણાદિવિશેષવ્યવસ્થા યદધીના તદપિ સંવેદનં વિષયપ્રકાશકાલે ઽપ્રકાશમાનસ્વરૂપં સ્વરૂપસદેવ ચક્ષુરાદિવદિત્યર્થઃ । સ્વરૂપસજ્જ્ઞાનેનૈવ વિષયવિશેષસિદ્ધિવત્ સ્વરૂપસજ્જ્ઞાત્રૈવ સ્વવેદ્યવિષયાતિશયસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । પ્રાભાકરાણાં મતમનુવદતિ યદાહુ રિત્યાદિના । સાર્વત્રિકઃ-પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિસર્વવિષયજ્ઞાનવ્યાપી । તત્પ્રતિક્ષિપતિ તદપી તિ । અનુભવાનારૂઢમિતિ સાધકાભાવ ઉક્તઃ, અનન્તરમેવ પ્રતિક્ષિપ્તમિતિ ચ બાધકમ્ ।
જ્ઞાનસ્યૈવાયં સ્વભાવઃ-યત્ સ્વવિષયસ્યેવ સ્વસ્વાશ્રયપ્રકાશહેતુત્વમપીતિ પુનઃ પ્રાભાકરઃ શઙ્કતે અસ્તુ તર્હી તિ । ગ્રાહકતયૈવ-જ્ઞાનાશ્રયતયૈવ । વિષયબોધસામગ્ર્યા વિષયજ્ઞાનમેવ જાતમ્ । તચ્ચ જ્ઞાનં સ્વસામર્થ્યાદેવ અવિષયમપિ સ્વં સ્વાશ્રયં ચ પ્રકાશયતીતિ ભાવઃ । જ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વં તાવત્સાધયતિ અભ્યુપગન્તવ્યે તિ । સર્વપ્રકારે તિ । માનસપ્રત્યક્ષસ્ય જ્ઞાતતાદિલિઙ્ગકાનુમાનસ્ય ચ નિરાકરણાદિત્યર્થઃ । કદાચિ દિતિ । વિદ્યમાનત્વે પ્રકાશમાનત્વનિયમાચ્ચેત્યર્થઃ । પ્રપઞ્ચિત પિતિ । ન્યાયતત્ત્વશાસ્ત્રે ઇતિ શેષઃ । નાત્રે ત્યાદિ । પ્રકાશવ્યભિચારિત્વમતમુપક્ષિપ્ય જ્ઞાનસ્ય તત્ નાત્ર નિરાકરણીયમિત્યર્થઃ । એવં સ્વપ્રકાશત્વમુક્ત્વા જ્ઞાનસ્ય વિષયપ્રકાશહેતુત્વં ચ સાધયતિ સતો ઽપી તિ । સતો ઽપિ વિષયસ્ય સ્વાપે ઽપ્રકાશો જ્ઞાનનિવૃત્ત્યેતિ જ્ઞાનસ્ય વિષયપ્રકાશકત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । અત ઇતિ । પરપ્રકાશકત્વેનૈષ્ટવ્યાયાઃ સંવિદ એવ પ્રમાત્રવભાસકત્વમપિ યુક્તમિતિ નાત્મનઃ સ્વયંપ્રકાશત્વમપિ કલ્પનીયમિતિ ભાવઃ ।

સ્વાપે ઽપ્યાત્મનો જ્ઞાનમસ્તીતિ મતમનૂદ્ય ખણ્ડયતિ યત્તુ ઇતિ । ત દિતિ । સુખમહમસ્વાપ્સમિત્યાદિપ્રતિસન્ધાનસ્ય સ્વાપે આત્મપ્રકાશમન્તરાનુપપદ્યમાનત્વલક્ષણયુક્તિયુક્તમપિ સ્વપો આત્મનઃ પ્રકાશમાનત્વં નાનુભવમાત્રશરણાનાં હૃદ્યં ભવતીત્યર્થઃ । ઉપપદ્યમાનમપીત્યપિનોપપત્તિરપિ નૈવ । પ્રતિસન્ધાનસ્યાન્યથૈવોપપત્તેરિતિ સ્ફોર્યતે । અન્યથાસિદ્ધિરગ્રે પ્રપઞ્ચયિષ્યતે
મૂલ એવ ।
અપવૃક્તસ્ય તુ જ્ઞાનં હેત્વભાવાન્ન સંભવિ ।
નિત્યત્વે નિત્યમુક્તિઃ સ્યાદર્થવાદાસ્તથોક્તયઃ

નિર્ધૂતનિખિલકરણકલેવરજ્ઞાનકર્મવાસનાનુબન્ધસ્યાપવૃક્તસ્ય ન ખલુ સ્વપરસંવેદનોદયનિબન્ધનં કિઞ્ચિત્ સમ્ભાવ્યતે । નચ મનસો નિત્યેન્દ્રિયત્વેન તત્સંયોગાદેવ તદા જ્ઞાનં જન્યત ઇતિ યુક્તમ્; સ્વરૂપતો ગગનવત્ નિત્યસ્યાપિ સતસ્તસ્યેન્દ્રિયભાવેન જ્ઞાનોત્પાદકત્વસ્ય ધર્માધર્માવરોધનિબન્ધનત્વાત્ ।
સ્વાપ આત્મનઃ પ્રકાશં નિષિધ્ય મુક્તાવપિ તં નિષેધતિ અપવૃક્તસ્યે તિ । અપવૃક્તસ્ય-મુક્તસ્ય । મુક્તજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વમસ્ત્વિતિ ચેત્તત્રાહ નિત્યત્વે ઇતિ । સંસરણાભાવપ્રસઙ્ગઃ ફલિતો ઽત્ર । નનુ તર્હિ મુક્તૌ સાર્વજ્ઞ્યપરશ્રુતીનાં કા ગતિઃ? તત્રાહ અર્થવાદા ઇતિ । અજ્ઞાનાકાર્યાભાવનિમિત્તકા મોક્ષસાધનપ્રશંસાપરાઃ સાર્વજ્ઞ્યાદિશ્રુતય ઇત્યર્થઃ

શ્લોકાર્થમેવ પ્રપઞ્ચયતિ નિર્ધૂતે ત્યાદિના । જ્ઞાનવાસના, કર્મવાસના ચાનુબન્ધઃ । નિરસ્તસમસ્તદેહેન્દ્રિયવાસનાનુબન્ધસ્યેત્યર્થઃ । સ્વપરે તિ । સ્વસ્વરૂપવિષયકસ્યાર્ઽથાન્તરવિષયકસ્ય વા જ્ઞાનસ્યોત્પાદકમિત્યર્થઃ । ધર્માધર્મે તિ । અદૃષ્ટસહકારાધીનત્વાદિત્યર્થઃ ।
ધર્માધર્માવરુદ્ધં સન્મનો જ્ઞાનસ્ય સાધનમ્ ।
સતિ નિત્યેન્દ્રિયત્વે ઽપિ શ્રોત્રવત્ કરણત્વતઃ

નચ યોગજધર્માનુગૃહીતતત્સંયોગસ્ય સાધનત્વમ; ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽ ઽતદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃઽ ઇત્યાદિશુક્લેતરસકલકર્મપ્રક્ષયશ્રુતિવિરોધાત્ । ધર્મફલત્વે ચાપવર્ગસ્ય પુનરાવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ । ઽનાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેનઽ ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયતે એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ ઇત્યાદિશ્રવણાચ્ચ । ન ચાત્મસત્તયૈવ તદાનીં તજ્જ્ઞાનનિમિત્તમિતિ વાચ્યમ્ । ક્લપ્તત્યાગાક્લપ્તકલ્પનપ્રસક્તેઃ । તન્માત્રનિમિત્તત્વે ચ સર્વદા આત્મસ્વરૂપવત્તદપિ વિદ્યત ઇતિ સંસારાનવતારપ્રસઙ્ગાત્, બન્ધમોક્ષાવસ્થયોરવિશેષાપત્તેશ્ચ । ન ચ દેહેન્દ્રિયાદિપ્રતિબદ્ધતયા ઇદાનીં તદભાવ ઇતિ વાચ્યમ્ । તત્ ખલુ પ્રતિબન્ધકમ્, યત્ સતિ પુષ્કલકારણે કાર્યોદયં નિરુણદ્ધિ । ન ચાદ્યાપ્યાત્મનઃ તત્પુષ્કલકારણત્વં સિદ્ધમ્; શરીરેન્દ્રિયવતામેવ જ્ઞાનદર્શનાત્ । ક્લપ્તજ્ઞાનકારણભાવસ્ય તસ્યૈવ તદ્બન્ધકત્વવચનમુન્મત્તવચઃ । અતો નાસ્ત્યપવર્ગદશાયાં જ્ઞાનમ્ ।
તાત્કાલિકજ્ઞાનસુખાદિવાદાસ્ત્વાત્મજ્ઞાનવિધિશેષતયા ગુણવાદેન નેતવ્યાઃ । અતો વિષયવિત્તિસમય એવાત્મસિદ્ધિનિયમાદ્યથોક્તનીત્યા અર્થવિત્તિષુ વેદિતૃતયૈવાત્મસિદ્ધિરિતિ ।
(ઇતિ વિષયવિત્તિકાલેષ્વેવાત્મનો ભાનમિતિ ગુરુમતોપપાદનમ્)
ઇદમપ્યાત્મતત્ત્વાપરિજ્ઞાનોલ્લસિતપરિમિતમતિવિકલ્પજલ્પિતમિતિ ન રોચયન્તે ત્રય્યન્તવિદઃ । વિષયવિત્તિર્હિ વિષયવિત્તિરેવ । ન હિ તયા આત્મવિત્તિઃ સ્વરૂપં વા સેદ્ધુમર્હતિ, અતદ્વિષયત્વાત્ । યો હિ યત્સંવિદ્વિષયો ન ભવતિ, નાસૌ તયા સિધ્યતિ રૂપસંવિદેવરસઃ । અવિષયૌ ચ વિષયવિત્તેર્બુદ્ધિબોદ્ધારાવિતિ તાવપિ ન તયા સિધ્યતઃ ।
નનુ વેદ્યસ્વભાવો ઽયમ્, યત્સ્વવિષયસંવિદા સિધ્યતીતિ । વિત્તિસ્તુ વિત્તિરેવ, વેદિતા ચ વેદિતૈવેતિ કુતસ્તયોર્વેદ્યસ્વભાવાનુપ્રવેશઃ । ઉક્તં હિ તયોર્માનસપ્રત્યક્ષગોચરત્વમ્, અનુમેયત્વાસમ્ભવશ્ચ । કુતસ્તર્હિ વિત્તિસિદ્ધિઃ? સ્વત એવ । સ્વયંપ્રકાશા હિ સંવિત્ ।
મૈવમ્ । સાપિ હિ વિષયવદેવાન્યસ્યૈવ પ્રકાશમાનતયા ન સ્વતઃસિધ્યતિ । સ્વતઃસિધ્યન્તી ચ સા કિમિતિ કઞ્ચિદેવ પ્રતિ ચકાસ્તિ, ન સર્વાન્ પ્રતિ । તત્સમવાયાદિતિ ચેત્-યત્સમવાયિની હિ યા સંવિત્ તસ્યૈવ સા ચકાસ્તિ, નેતરસ્ય, તદસમવાયાદિતિ; યદ્યેવમ્, આશ્રિતસ્તર્હિ આત્મસંબન્ધનિબન્ધન એવ સંવિદઃ પ્રકાશઃ, તદ્ભાવાભાવાનુવિધિનાત્ । યદ્યુચ્યેત-પ્રકાશસ્વભાવાયા એવ સત્યાઃ પ્રતિયોગિવિશેષાવચ્છેદાયૈવ તદપેક્ષા, ન સ્વરૂપસિદ્ધય ઇતિ; કુતઃ ખલ્વયં નિશ્ચયઃ? યદિ હિ પ્રતિયોગિનિરપેક્ષૈવ કદાચિદાત્મસ્વરૂપમિવ સંવિત્ પ્રકાશેત, તત એવમધ્યવસ્યેમાપિ । ન ચ તથાસ્તિ । આશ્રયપ્રતિયોગિસાપેક્ષૈવ સંયોગપુત્રત્વાદેરિવ તસ્યાઃ સ્વરૂપસત્તેતિ ન પૃથક્સિદ્ધ્યુત્પ્રેક્ષાવકાશઃ । સત્યાઃ સંવિદઃ પ્રકાશવ્યભિચારાભાવાત્ સ્વરૂપપ્રયુક્તઃ પ્રકાશ ઇતિ ચેત્, સત્યાઃ કિં તસ્યા આત્મસંબન્ધવ્યભિચારો ઽસ્તિ? । અપિ ચૈવં સુખદુઃખાદયો ઽપિ ત્વન્મતે સ્વતઃસિદ્ધાઃસ્યુઃ । ન હિ તે ઽપિ સન્તો ન પ્રકાશન્તે ।
અથાર્થાન્તરસાધકતયા સર્વવાદિસંમતાયાઃ સંવિદ એવ પરં સ્વયંપ્રકાશત્વમાશ્રિતમ્ । તયૈવ તથાભૂતયા તદિતરબાહ્યાભ્યન્તરસકલપદાર્થસિદ્ધ્યુપપત્તેઃ કિમનેકસ્વ
યંપ્રકાશભાવાભ્યુપગમેનેતિ ભાવઃ?
એતદેવોપપાદયતિ ધર્માધર્મે તિકારિકયા । ધર્માધર્માવરૂદ્ધમ્-પુણ્યપાપલક્ષણાદૃષ્ટનિબન્ધનોપકરણત્વાવસ્થાવિશિષ્ટમ્ । શ્રોત્રવ દિતિ । કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નાકાશસ્યૈવ શ્રોત્રત્વમ્ । તસ્ય ચાદૃષ્ટસહકારે સત્યેવ શબ્દગ્રહકરણત્વમ્, ન તદ્વિરહે ઇતિ યથાદૃષ્ટનિબન્ધનઃ શ્રોત્રસ્યેન્દ્રિય ભાવઃ તથેતિ યાવત્ । તથા ચાદૃષ્ટવિરહાન્મુક્તૌ મનસો નેન્દ્રિયત્વમિતિ ભાવઃ

શઙ્કતે ન ચ યોગજે તિ । મનસ્સંયોગસ્ય યોગજધર્માનુગૃહીતત્વમ્-યોગજધર્મસહકૃતત્વમ્ । યોગજધર્મપ્રભાવાન્મુક્તાવપિ મનસ ઇન્દ્રિયભાવો ઽનુવર્તત ઇતિ માનસમાત્મજ્ઞાનં તદા સમ્ભવતીતિ ભાવઃ । મુક્તૌ યોગજધર્માનુવૃત્તૌ શ્રુતિવિરોધમાહ ક્ષીયન્તે ઇતિ । શુક્લેતરેતિ । પુણ્યપાપરૂપેત્યર્થઃ । નનુ
શ્રુતેર્યોગજધર્મવ્યતિરિક્તસકલકર્મનિવૃત્ત્યભિપ્રાયકત્વમિતિ ચેત્તત્રાહ ધર્મફલત્વે ચે તિ । મોક્ષકાલે જ્ઞાનસ્યાત્મવિષયકસ્ય સર્વવિષયકસ્ય વા ધર્મજન્યત્વે જન્યભાવસ્ય વિનાશિત્વનિયમાત્પુનરજ્ઞાનાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । કર્મફલસ્યાનિત્યત્વે શ્રુતિમુદાહરતિ નાસ્ત્યકૃત ઇતિ । નનુ મોક્ષ આત્મૈવ જ્ઞાનહેતુરસ્તુ । તત્રાહ ન ચાત્મે તિ । આત્મા સત્તયૈવ મૂલપાઠઃ સ્યાદ્વા । કૢપ્તે તિ । જ્ઞાનકારણતયાભિમતસ્યેન્દ્રિયાદેઃ ત્યાગઃ, અકૢપ્તસ્યૈવ કેવલસ્યાત્મનઃ જ્ઞાનકારણત્વેન કલ્પનં ચ પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ । દોષાન્તરમપ્યાહ તન્માત્રે તિ । આત્મસ્વરૂપમાત્રનિમિત્તત્વે મુક્તિકાલીનસ્ય જ્ઞાનસ્ય સર્વદૈવ તત્ ભવેદિતિ સંસારાનવતારપ્રસઙ્ગઃ, જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનતન્મૂલસંસરણપ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ ભાવઃ । વિશદતત્ત્વસાક્ષાત્કારરૂપજ્ઞાનભાવે ઽપિ સંસારોપગમે ચ દોષમાહ બન્ધે તિ । મુક્તિકાલજ્ઞાનસ્ય સંસારકાલે ઽપિ સત્ત્વે સંસારાપેક્ષયા મોક્ષે વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાદિત્યર્થઃ । નનુ દુઃખધ્વંસાદિરેવ મોક્ષેવિશેષ ઇતિ ચેત્, તર્હિ તાવન્માત્રમેવ ભવેન્મોક્ષ ઇતિ કૃતં જ્ઞાનાદિનાપાર્થેનેતિ ભાવઃ । આત્મનો મુક્તિકાલીનજ્ઞાને હેતુભૂતસ્ય નિત્યત્વે ઽપિ ન સંસારે તત્પ્રસઙ્ગઃ । દેહાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ શઙ્કતે ન ચે તિ । પરિહરતિ તત્ ખલુ ઇતિ । પ્રતિબન્ધકત્વસ્યાસમ્ભવમુપપાદ્ય તત્ર વિરોધમપ્યાહ કૢપ્તજ્ઞાને તિ । તસ્યૈવ-દેહેન્દ્રિયાદેરેવ । અર્થવાદાસ્તથોક્તય ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ તાત્કાલિકે તિ । દુઃખનિવૃત્તિપરા મુક્તૌ સુખવાદાઃ, જ્ઞાનપ્રાગભાવનાસ્તિતાભિપ્રાયકાશ્ચ જ્ઞાનવાદાઃ । તે ચાત્મજ્ઞાનપ્રશંસામાત્રપરાસ્તદ્વિધિશેષભૂતા એવેત્યર્થઃ । પ્રાભાકરમતોપસંહારઃ અત ઇતિ । યથોક્તનીત્યા-વિષયપ્રકાશકસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવ સ્વસ્વાશ્રયપ્રકાશકત્વં ન્યાય્યમિત્યુક્તનીત્યા ।
પ્રાભાકરમતં પ્રતિક્ષિપતિ સિદ્ધાન્તી ઇદમપ્યાત્મે ત્યાદિના । આત્મતત્ત્વાજ્ઞાનકાર્યા
આત્મપ્રકારેષ્વયથાપ્રતિપત્તિભેદા યેષાં, તેષામિદં નિરર્થકં વચનમિત્યર્થઃ । કથં નિરર્થકત્વં ગુરુક્તેઃ? તત્રાહ વિષયે તિ । ન હી તિ । આત્મવિત્તિઃ-આત્મધર્મભૂતં જ્ઞાનમ્ । સ્વરૂપમ્-આત્મસ્વરૂપમ્ । અત્ર આત્મા વિત્તિસ્વરૂપં વા ઇતિ પાઠઃ સ્યાદ્વા । સેદ્ધુમ્-પ્રકાશિતુમ્ । અતદ્વિષયત્વાત્-વિષયવિત્તિવિષયત્વાભાવાત્તયોઃ ।
અવિષયયોરપિ જ્ઞાનજ્ઞાત્રોર્જ્ઞાનબલત એવ સિદ્ધિરિતિ શઙ્કતે ગુરુઃ નનુ વેદ્યે તિ । વિત્તિરેવ, ન તુ વિત્તિવિષયઃ, વિષયવજ્જડા વા । વેદિતૈવ, ન તુ વેદ્યઃ, વેદ્યવદજ્ઞાતા વા । તથા ચ વિલક્ષણસ્વભાવત્વાદ્ભાવાનામવિષયયોરપિ તયોઃ સિદ્ધિર્જ્ઞાવબલતઃ સેત્સ્યતીત્યવિષયત્વેનાસિદ્ધિર્વિષયવત્તયોર્દુર્ભણમિતિ ભાવઃ । નનુ જ્ઞાનાન્તરવિષયત્વેનૈવ તયોઃ પ્રકાશો ઽસ્ત્વિત્યત્રાહ ઉક્તં હી તિ । સ્વબલત એવ વિત્તેઃ સિદ્ધિં શઙ્કાસમાધાનમુખેનાહ કુત ઇતિ । સ્વત એવે તિ । વિષયજ્ઞાનકાલે ઽવિષયસ્યાપિ તસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશો ભવતીત્યનાયત્યા સ્વીકરણીયમ્, તદાશ્રયત્વેનાત્મનશ્ચેતિ હાર્દમ્ ।
તત્ર સ્વપ્રકાશત્વમાક્ષિપતિ ગુરૂક્તં સંવિદઃ સિદ્ધાન્તી મૈવ મિત્યાદિના । સ્વાશ્રયાત્માધીનપ્રકાશત્વાદેવ તસ્મા એવ પ્રકાશમાનત્વં સંવિદો ઘટત ઇતિ સ્વતઃસિદ્ધત્વાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ। અત્ર પરઃ પરિહારં શઙ્કતે તત્સમવાયાદિતિ ચે દિતિ । સ્વયમેવ સ્વોક્તિં વિવૃણોતિ યત્સમવાયિની તિ । સ્વયંપ્રકાશાપિ સંવિદાત્માપૃથક્સિદ્ધત્વાદાત્મન એવ પ્રકાશત ઇતિ ભાવઃ । પ્રતિક્ષિપત્યાક્ષેપ્તા યદ્યેવમ્ ઇતિ । તદ્ભાવે તિ । આત્મસંબન્ધાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાય્યન્વયવ્યતિરેકત્વાત્સંવિત્પ્રકાશસ્યાઽત્મસંબન્ધહેતુકત્વં સિધ્યતીત્યર્થઃ । પુનઃ પરઃ શઙ્કતે યદ્યુચ્યેતે તિ । પ્રતિયોગી-વિષયઃ, સ એવ વિશેષઃ-વિશેષણમ્, તદવચ્છેદાયૈવ-તત્સંબન્ધાયૈવ, વિષયપ્રકાશકત્વાયૈવેતિ યાવત્ । તદપેક્ષા-આત્મસંબન્ધાપેક્ષા। ન તુ સ્વપ્રકાશાયેત્યર્થઃ । પરિહરતિ કુતઃ । એવં નિશ્ચયો ન સંભવતીતિ યાવત્ । નિશ્ચયાસંભવમેવોપપાદયતિ યદિ હી તિ । પ્રતિયોગિનિરપેક્ષૈવ વિષયનિરપેક્ષૈવ । એવમ્-વિષયપ્રકાશનાયૈવાત્મસંબન્ધાપેક્ષા સંવિદો ન સ્વપ્રકાશં પ્રતીત્યેવમ્ । ન ચ તથે તિ । વિષયપ્રકાશકાલ એવ સ્વાશ્રયાયૈવ પ્રકાશમાનાયાઃ સંવિદઃ સ્વપ્રકાશે વિષયાત્મસંબન્ધસાપેક્ષત્વમેષિતવ્યમિતિ ભાવઃ । અતીતાદિવિષયજ્ઞાને ઽપિ વિષયેણ સંબન્ધો જ્ઞાનસ્ય વિષયવિષયિભાવલક્ષણો વિલક્ષણઃ સ્વરૂપસંબન્ધવિશેષો ઽસ્ત્યેવેતિ હાર્દમ્ । નનુ નિર્વિષયા નિરાશ્રયા ચ સંવિત્ । અન્તઃકરણતદ્વૃત્ત્યુપધાનૌપાધિકં કેવલં તસ્યાઃ સાશ્રયત્વાદિપ્રતીતિમાત્રમિત્યત્રાહ આશ્રયે તિ । ભૂતલે ઘટસંયોગસ્યાશ્રયો ભૂતલમ્, પ્રતિયોગી
ઘટઃ । પુત્રત્વસ્યાઽશ્રયઃ પુત્રઃ, પ્રતિયોગી પિતા । જ્ઞાનસ્ય પ્રતિયોગી વિષયઃ, આત્માઽશ્રયઃ । સિદ્ધિઃ-સ્થિતિઃ પ્રકાશશ્ચ । નિર્વિષયત્વેન નિરાશ્રયત્વેન ચ સ્થિતિઃ પ્રકાશો વા સંવિદો નાસ્ત્યેવ । સંવિન્માત્રાનુભવશ્ચાનુપલમ્ભબાધિતઃ । તથા ચ સંવિત્પ્રકાશે આત્મસંબન્ધાપેક્ષાપિ દુર્વારૈવેતિ ભાવઃ । સ્વસત્તાવ્યાપકપ્રકાશત્વેન સ્વપ્રકાશત્વં સ્યાત્સંવિદ ઇતિ પુનઃ શઙ્કતે સત્યા ઇતિ । પરિહરતિ સત્યા ઇતિ । તદા ચાત્મસમ્બન્ધસ્ય નિયતપૂર્વભાવિત્વાદપેક્ષિતત્વાચ્ચ સંવિત્પ્રકાશે હેતુત્વમેષ્ટવ્યમેવેતિ ભાવઃ । નિરુક્તહેતુના સ્વયંપ્રકાશત્વસાધને દોષં ચાહ અપિ ચૈવમ્ ઇતિ સુખાદિષ્વનૈકાન્ત્યં હેતોરિતિ ભાવઃ ।
તથા સતિ-
સર્વસ્યાર્થસ્ય તદ્વિત્તેઃ સાક્ષી સર્વત્ર સંમતઃ ।
આત્મૈવાસ્તુ સ્વતઃસિદ્ધઃ કિમનેકૈસ્તથાવિધૈઃ

કિઞ્ચ- યો યસ્ય સાક્ષી તેનૈવ તસ્ય સિદ્ધિર્ન લૌકિકી ।
અર્થસ્યેવાર્થવિત્તેરપ્યાત્મા સાક્ષી હિ લક્ષ્યતે

સન્તુ નામાર્થવિત્તયઃ સ્વતઃસિદ્ધાઃ,તથાપિ ન તાભિરયમાત્મા પ્રત્યક્ષીભવતિ, તત્સાક્ષિત્વાત્ । યત્સાક્ષી ખલ્વયં પુરુષઃ, ન તેનાસૌ પ્રત્યક્ષઃ, ઘટસાક્ષાત્કારીવ ઘટેન । અર્થસંવિદાં ચ સાક્ષાત્કારી ચેતન ઇતિ સો ઽપિ ન તાભિરપરોક્ષીભવતિ ।
(ઇતિ સિદ્ધાન્તિના ગુરુમતખણ્ડનમ્)
નનુ વિષયસંબન્ધસ્યેવાત્મસંબન્ધસ્યાપિ સંવિત્પ્રકાશે ઽસ્તુ હેતુત્વમ્ । તાવતા ન સ્વયંપ્રકાશત્વસ્ય હાનિઃ । સ્વસજાતીયજ્ઞાનાન્તરાનપેક્ષપ્રકાશત્વાત્તત્સિદ્ધેઃ । આત્મનસ્તુ ન સ્વયંપ્રકાશત્વમેષ્ટવ્યં વિષયસ્યેવ । કિન્તુ બાહ્યાર્થપ્રકાશકત્વેનેષ્ટસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવાઽત્મપ્રકાશકત્વમપિ કલ્પનીયં લાઘવાદિતિ પુનઃ શઙ્કતે ગુરુઃ અથાર્થાન્તરે તિ । પરિહરતિ તથાસતી તિ ।
સર્વસ્યે તિ । નાનાસ્વયંપ્રકાશકલ્પનાયાં ગૌરવે સતિ સર્વાર્થાનાં સર્વજ્ઞાનાનાં ચ સાક્ષાત્કર્તુરાત્મન એવ સ્વપ્રકાશત્વં કલ્પનીયમ્ । નતુ જ્ઞાનાનામિત્યર્થઃ । વિષયાણામિવ જ્ઞાનાનામપ્યાત્મને પ્રકાશમાનત્વાદાત્મૈકઃ સ્વપ્રકાશો ભવતુ । અન્યે સર્વે ભવન્તુ તદધીનપ્રકાશા એવેતિ ભાવઃ

એવં સંવિદોપ્યાત્માયત્તપ્રકાશત્વાન્ન મુખ્યં સ્વપ્રકાશત્વમિત્યુક્તમ્ । જ્ઞાનાન્તરાનપેક્ષપ્રકાશત્વેન ભવતુ નામ જ્ઞાનસ્ય તત્કથઞ્ચિત્ । અથાપિ ન જ્ઞાનાધીનપ્રકાશ આત્મેત્યાહ-
કિઞ્ચે તિ । યો યસ્યે તિ । સાક્ષીદ્રષ્ટા, પ્રકાશકઃ । સિદ્ધિઃ પ્રકાશઃ । ન લૌકિકી-નાનુભવસિદ્ધા । લક્ષ્યતે-દૃશ્યતે

શ્લોકં વ્યાખ્યાતિ સ્વયમેવ સન્તુ નામે તિ । ઉક્તનીત્યા સંવિત્ત આત્મપ્રકાશાનુપપત્તેસ્સ્વયંપ્રકાશત્વમાત્મન એષ્ટવ્યમેવેતિ ભાવઃ ।
સજાતીયસ્વસાધ્યાર્થનિરપેક્ષાત્મસિદ્ધયઃ ।
સર્વે પદાર્થાસ્તેનાત્મા નિરપેક્ષસ્વસિદ્ધિકઃ

ન હિ કશ્ચિત્પદાર્થઃ સ્વપ્રકાશાયાસાધારણસજાતીયાર્થાન્તરાપેક્ષો દૃષ્ટઃ । ન ખલુ ઘટઃ સ્વસિદ્ધયે ઘટાન્તરમપેક્ષતે; અપેક્ષતે તુ વિજાતીયમાલોકાદિ । એવમાલોકો ઽપિ પ્રકાશમાનો નાલોકાન્તરમપેક્ષતે; નાપિ સ્વાપેક્ષપ્રકાશં ઘટાદિકમપેક્ષતે; અપેક્ષતે તુ વિજાતીયમિન્દ્રિયમ્ । એવમિન્દ્રિયમપિ નેન્દ્રિયાન્તરં સ્વાપેક્ષપ્રકાશમાલોકાદિ ઘટં વાપેક્ષતે; અપેક્ષતે તુ વિજાતીયં સંવેદનમ્ । એવં સંવેદનમપિ સંવિદન્તરં સ્વાધીનસિદ્ધિકમિન્દ્રિયાદિકં વા નાપેક્ષતે સ્વસિદ્ધૌ; અપેક્ષતે તુ વિજાતીયં સ્વાશ્રયભૂતં સ્વતન્ત્રમાત્માનમ્ । એવમાત્માપ્યાત્માન્તરં સ્વાધીનસિદ્ધિ સંવિદિન્દ્રિયાદિકમપિ સ્વાપરોક્ષે નાપેક્ષત ઇત્યનન્યાપેક્ષા હ્યાત્મસ્વરૂપસિદ્ધિઃ ।
(ઇતિ સિદ્ધાન્તિનાઽત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વસમર્થનમ્)
સંવિદધીનપ્રકાશત્વે બાધકમુક્ત્વાઽત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વે સાધકમપ્યાહ સજાતીયે તિ । સર્વે હિ પ્રકાશમાનાઃ પદાર્થાઃ સજાતીયંસ્વાત્યન્તસજાતીયમ્, સ્વસાધ્યં-સ્વાધીનપ્રકાશં ચાર્થમનપેક્ષ્યૈવ પ્રકાશમાના ઇતિ આત્માપિ પ્રકાશમાન આત્માન્તરં સ્વાપેક્ષપ્રકાશં જ્ઞાનાદિચાનપેક્ષ્યૈવ પ્રકાશત ઇત્યનુમન્તવ્યમ્ । તથાચ સ્વયંપ્રકાશત્વં તસ્ય ફલતીતિ ભાવઃ

શ્લોકાર્થસ્ય પ્રપઞ્ચનં નહિ કશ્ચિ દિત્યાદિ । અત્રાયં નિષ્કર્ષઃ- સ્વવિષયકજ્ઞાનાન્તરાનપેક્ષપ્રકાશત્વલક્ષણં સ્વયંપ્રકાશત્વં જ્ઞાનાત્મનોઃ સમાનમ્ । સ્વેતરસકલનિરપેક્ષપ્રકાશત્વલક્ષણં તુ તદાત્મસ્વરૂપસ્યૈવેતિ ।
અત્રાહુરાત્મતત્ત્વજ્ઞાઃ સ્વતશ્ચૈતન્યમાત્મનઃ ।
સ્વરૂપોપાધિધર્મત્વાત્પ્રકાશ ઇવ તેજસઃ

ચૈતન્યાશ્રયતાં મુક્ત્વા સ્વરૂપં નાન્યદાત્મનઃ ।
યદ્ધિ ચૈતન્યરહિતં ન તદાત્મા ઘટાદિવત્

ચિતિશક્તયા ન ચાત્મત્વં મુક્તૌ નાશપ્રસઙ્ગતઃ ।
(બોધેનૈવાન્યતો ભેદે વ્યર્થા તચ્છક્તિકલ્પના)

બુદ્ધિસુખદુઃખાદિનિઃશેષવૈશેષિકાત્મગુણાત્યન્તિકોપરમલક્ષણો હિ મોક્ષઃકણભક્ષાક્ષચરણમતે । ન ચાત્યન્તલુપ્તકાર્યં વસ્તુ તત્કાર્યજનનશક્તમિત્યત્ર કિઞ્ચિત્પ્રમાણં ક્રમતે । દેહાદિવિશિષ્ટસંબન્ધિતયા દૃશ્યમાનસુખદુઃખજ્ઞાનાદિકાર્યં વિશિષ્ટવર્તિનીમેવાત્મોત્પાદશક્તિં કલ્પયતિ, ધૂમ ઇવાર્દ્રેન્ધનસંબન્ધિનિ ધૂમધ્વજે સ્વોત્પાદનસામર્થ્યમ્, વ્રીહ્યઙ્કુર ઇવ ચ સતુષતણ્ડુલે । અપિ ચ બોધે સત્યેવાત્મનો ઽનાત્મવ્યવચ્છેદે સંભવતિ કૃતં તચ્છક્તયાશ્રયણેન ।
ન ચૈવં સતિ બોધ એવ પરમાત્મેતિ યુક્તમ્, તસ્યાઽશ્રયપ્રતિયોગિસાપેક્ષસ્વરૂપત્વાદાત્મનશ્ચ તદ્વિપરીતસ્વભાવત્વાત્; સાક્ષાચ્ચ ચેતયિતુરહમર્થસ્ય સ્ફુરણાત્; અનુભવતર્કાગમબલેન ચિતિમત આત્મભાવસ્યાનન્તરમેવ પ્રપઞ્ચિતત્વાચ્ચ । નચ ચિતિમાત્રાત્મવાદે ઽપિ તસ્યાગન્તુકવિષયસંબન્ધે બોધત્વમધ્યારોપ્ય બોદ્ધૃત્વસમર્થનં સાધીયઃ, સંબન્ધસ્યોભયનિષ્ઠતયાર્ઽથસ્યાપિ બોદ્ધૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ કાર્યકારણભાવવદ્વ્યવસ્થિત્વમ્, તત્ર જનિમતો જનયિતુશ્ચ પરસ્પરાપેક્ષાનિયમલક્ષણસંબન્ધઃ । ઇહાપિ સ એવેતિ ચેન્ન, અપેક્ષાહેત્વભાવાત્ । કિમર્થમર્થઃ ચૈતન્યમપેક્ષતે, ચૈતન્યં વાર્ઽથમ્ । સિદ્ધ્યર્થમિતિ ચેત્, કઃ સિદ્ધ્યર્થઃ? ન તાવદુત્પત્તિઃ, તસ્યા નિર્જ્ઞાતનિમિત્તાન્તરત્વાત્ । ઘટાદયો હિ પ્રસિદ્ધમૃદ્દણ્ડચક્રભ્રમણાદિપર્યાપ્તનિમિત્તાન્તર શાલિનો ન ચિતિમપિ નિજજનને ઽપેક્ષન્તે । નિરસ્તશ્ચ વિજ્ઞાનમાત્રવાદઃ । નિત્યસ્યાત્મન ઉત્પત્ત્યર્થમર્થાપેક્ષેતિ સુવ્યાહૃતમ્ । સિદ્ધિઃ પ્રકાશ ઇતિ ચેત્; કિં ભોઃ આત્મા સ્વયઞ્જ્યોતિરપ્યર્થાધીનપ્રકાશઃ? યદસૌ તદર્થમર્થમપેક્ષતે । મહનીયમિદમાત્મવેદિત્વમ્ । પ્રકાશશ્ચ ન સંવિદતિરેકી કશ્ચિદર્થધર્મઃ સંભવતીત્યાવેદિતમ્ । સંભવન્નપ્યસૌ ન ચિતિસ્વરૂપમાત્રનિમિત્તઃ, સર્વદા સર્વાર્થપ્રકાશપ્રસઙ્ગાત્ । ન હિ સદા સંનિહિતસમગ્રકારણં કાર્યં કદાચિદ્ભવતિ । આગન્તુકાતિશયાશ્રયણે વા નામાન્ત
રેણ જ્ઞાનમેવાઙ્ગીકૃતમિતિ તદ્વાનેવાત્માઽયાતઃ ।
(ઇતિ ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વસાધનમ્)
નન્વેવમર્થસિદ્ધિવ્યવસ્થાપકતયાભ્યુપગતં જ્ઞાનમાગન્તુકં ક્રિયારૂપમિતિ કથં તદાત્મસ્વભાવઃ ? । તથાહિ-અર્થાન્તરગતત્વે સતિ જનકદ્રવ્યાન્તર પ્રતિ કાર્યત્વાદિકેન રૂપેણાસાધારણો ગન્તવ્યદેશપ્રાપ્ત્યાદિર્યં પ્રત્યસાધારણઃ તત્સમવેતાગન્તુકાસાધારણગમનાદિક્રિયાજન્યો દૃષ્ટઃ । તાદૃશી ચાર્થસિદ્ધિર્યં પુરુષં પ્રત્યસાધારણી તત્સમવેતતાદૃશક્રિયાજન્યેતિ શક્યમનુમાતુમ્ । મૈવમ્ । અક્રિયાજન્યેનાભાવપ્રાપ્તક્ષેત્રાદિસ્વત્વેન ક્ષેત્રિણં પ્રત્યસાધારણેન ક્ષેત્રજવ્રીહ્યાદિસ્વત્વેન ચાનૈકાન્ત્યાત્ । નચ નિર્વ્યાપારતયા ક્ષેત્રિણસ્તત્રાજનકત્વમ્; વ્યાપારકાલાદિના વ્યભિચારાત્, તદ્ભાવભાવિત્વસ્ય ચાવિશેષાત્ । તજ્જીવનમેવ તત્ર જનકવ્યાપાર ઇતિ ચેત્, નનુ તત્ સસ્યપાલનાદિસાધારણમિતિ કથમસાધારણક્રિયાજન્યત્વમ્? અપિ ચૈવં સતિ તદેવાર્થપ્રકાશે ઽપિ જનકવ્યાપારો ઽસ્તુ; કિમકૢપ્તકલ્પનયા? । સત્યપિ તસ્મિન્નર્થો ન પ્રકાશત ઇતિ ચેત્, સ્વત્વં વા કિં યથોદિતં સતિ જીવને જાયત એવ ? । વ્રીહ્યાદિસત્તાપ્યપેક્ષ્યત ઇતિ ચેત્, ઇહાપીન્દ્રિયાદિપ્રત્યાસક્તિરિતિ સમાનશ્ચર્ચઃ । અતો યં પ્રત્યસાધારણો યથોદિતધર્મઃ તદીયાસાધારણધર્મનિમિત્ત ઇત્યેતાવત્ । સ ચેષ્યત એવાત્મનશ્ચૈતન્યં રવેરિવ તેજસ્વિત્વમ્ ।
ન ચ હેતુભેદાનુવિધાયિતયા, જાનાભ્યજ્ઞાસિષમિત્યાદિકાલાવચ્છેદપ્રતીતેર્ગમનાદેરિવ જ્ઞાનસ્યાગન્તુકત્વમનુમેયમ્; આદિત્યપ્રકાશેનાનૈકાન્ત્યાત્ । અસ્તિ હિ તત્રાપીમં દેશમાદિત્યઃ પ્રકાશયતિ પ્રાચીકશત્ પ્રકાશયિષ્યતીતિ પ્રતીતિઃ । સ્વારસિકત્વે ઽપ્યાદિત્યપ્રકાશસ્ય પ્રકાશ્યદેશસંબન્ધકાદાચિત્કતયા અવચ્છેદપ્રતીતિરુપપદ્યત ઇતિ ચેત્; ઇહાપિ તર્હીન્દ્રિયાદિપ્રત્યાસત્તિસમાસાદિતયોગ્યભાવો ઽનુભાવ્યભેદઃ સ્વાભાવિકમાત્મનશ્ચૈતન્યગુણમવચ્છિનત્તીતિ તદપેક્ષયૈવેન્દ્રિયાદ્યનુવિધાનમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નત્વપ્રત્યયપ્રયોગૌ ચોપપદ્યન્તે ।
કથં પુનરત્ર નિર્ણયઃ, મણિદ્યુમણિપ્રકાશાદેરિવૌપાધિકો ઽયં ભેદઃ, ન તુ ગમનપચનાદેરિવ સ્વાભાવિક ઇતિ ?
તાદ્રૂપ્યેણૈવ પ્રત્યક્ષત્વાત્ । ન હિ જાતુચિદદ્રૂપો ઽયમાત્મા લોષ્ટાદિવદ્દષ્ટચરઃ । યશ્ચ યદ્ગુણતયૈવ સાક્ષાદ્ભવતિ, સ તત્સ્વભાવઃ,
મરુદિવ સ્પર્શગુણતયૈવાધ્યક્ષ્યમાણઃ । યો યત્સ્વભાવો ન ભવતિ, ન તદ્વિરહેણાપિ સ્વરૂપત ઉપલભ્યતે, ગમનાદિરહિતતયેવ દેવદત્તાદિઃ ।
શરીરવદિતિ ચેન્ન, અસિદ્ધત્વાત્ । સ્યાદેતત્-યથૈવ ખ્લ્વસ્વભાવભૂતેનાપિ શરીરેણ સધ્રીચીન એવાયં ચેતનશ્ચકાસ્તિ, તથા ચૈતન્યેનાપીતિ । તન્નૈવમ્, અસિદ્ધત્વાત્ । ન હિ તનુવિશિષ્ટતયૈવાયં ચેતનઃ પરિસ્ફુરતિ । યોગિનાં પ્રણિહિતમનસામુપરતબહિરિન્દ્રિયાણાં ચ દેહાનુસન્ધાનવિરહેણાપિ અહમિતિ સ્ફુટમનુભવાત્ । જાનામીતિ પ્રત્યયઃ શરીરવર્ણસન્નિવેશનિર્ભાસશૂન્યતયા તત્ત્વાન્તરગોચર ઇતિ ચ પ્રાગેવાવોચમ્ । કર્માનુગુણ્યેન સુરમનુજાદિજાતીયતયા ભિદ્યમાનાસ્વાગમાપાયિનીષુ તનુષુ મનસ ઇવૈકસ્ય વર્ષ્મણઃ સ્વભાવાનુબન્ધિત્વેનાશ્રયિતુમશક્યત્વાત્ । લિઙ્ગસ્ય પુનરનુવૃત્તાવપિ અપ્રત્યક્ષત્વાન્ન વ્યભિચારિત્વમ્ ।
(ઇતિ જ્ઞાનસ્યાત્મસ્વભાવત્વપ્રતિષ્ઠાપનમ્)
બોધસ્વાભાવ્યે પુંસઃ સ્વાપમૂર્ચ્છયોઃ પ્રકાશપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન, વિકલ્પાસહત્વાત્ । તથાહિ-પ્રકાશ ઇતિ પદાર્થમાત્રસાધારણં બોધજન્યં પ્રકટતાદિપદપર્યાયં ધર્મમભિપ્રેત્ય વાયં પ્રસઙ્ગઃ, અથ બોધમેવ, તદવિપ્રકર્ષં વા ? । આદ્યે તદભાવાદેવ ન પ્રસઙ્ગઃ । અભાવશ્ચ પ્રકટિત એવ સંવિત્સ્વતસ્સિદ્ધિસમર્થનસમયે । ભાવે ઽપિ તમઃપ્રતિબન્ધાદપ્યનુદયઃ સંભવી । ઇતરયોરભિમતમેવાપાદિતમિત્યદોષોદ્ભાવનમ્ । બોધસ્વાભાવ્યે હિ પુરુષસ્ય સ્વાપાદિદશાસુ ચ તથાભાવો ઽભિમત એવેતિ ન હિ તદાપાદનં દોષાય ।
અથ મતમ્-સ્વાપાદાવપિ સ્વાનુભવસદ્ભાવે જાગર ઇવ વ્યવહારપ્રસઙ્ગ ઇતિ; મૈવમ્, વ્યવહારાગોચરત્વાત્ । કઃ ખલ્વાત્મનિ વ્યવહારઃ? ન હ્યસાવાદાતું હાતુમુપેક્ષિતું વા શક્યઃ । વ્યાહારઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્, કિમઙ્ગ! નિર્વિકલ્પકબાલમૂકાદિવેદનવિષયો વ્યવહ્નિયત એવ? કરણપાટવવ્યવજિહીર્ષાદિસહકારિવિરહાત્તત્ર વ્યાહારાનુદય ઇતિ ચેત્, સમાનો ઽયં વિધિરિતરત્રાપીતિ નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ ।
સ્મૃતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન, અવૃત્તિત્વાત્ ।યદ્યુચ્યેત-મૂર્ચ્છાદાવાત્માનુભવાભ્યુપગમેર્ઽથાન્તરાનુભવ ઇવૈવમહમન્વભૂવમિતિ પરસ્તાત્ સ્મૃતિઃ પ્રસજ્યત ઇતિ; તન્ન, અવૃતિત્ત્વાત્ । ન હિ મૂર્ચ્છા પ્રસ્વાપો વા બુદ્ધિવૃત્તિવિશેષો દર્શનસ્પર્શનાદિવત્, યેન

સ્મૃતિબીજં સંસ્કારમાદધીયાતામ્ । કિન્તૂદ્ભૂતેન તમસોપરતવ્યાપારેષુ કરણેષુ નિર્વૃત્તિકસાંસિદ્ધિકબોધસ્વરૂપેણાવસ્થાનમાત્રમાત્મનઃ । ન ચ બોધસ્વભાવત્વાદેવાસ્ય સંસ્કારાધાયકત્વમ્, અનવરતોપચીયમાનસંસ્કારતયાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ । અનુભવે ચ સ્વાનુરૂપસંસ્કારાધાનનિરુદ્ધે સદૃશસંબન્ધિદર્શનાદિસમુદ્બોધિતનિજબીજાનુસારેણ સ્મરણમુપજાયતે । ન ચેહાત્મસ્વરૂપબોધસ્ય જાતુચિન્નિરોધો જન્મ વા; નિત્યાત્મસત્તાપ્રયુક્તત્વાત્ । નિમિત્તાન્તરાભાવશ્ચાનન્તરમેવ વ્યાકરિષ્યતે? ।તદેવમનુવર્તમાન એવાનુભવે કથં સ્મૃતિરુદયમાસાદયેત્ ? । ય એવાહં પૂર્વેદ્યુરાસં સ એવાહમદ્યાપીતિ સ્મૃતિસંભિન્નપ્રત્યયો ઽપિ કાલાવચ્છિન્નસ્વરૂપગોચરઃ, ન સ્વરૂપમાત્રે । અવિશદશ્ચ સ્વાપાદૌ સ્વાનુભવો નિર્વિકલ્પકશ્ચ । પટીયસા સવિકલ્પકેનાવગમેન સ્મૃતિબીજમાધીયત ઇતિ ચ કુતસ્તત્પ્રસઙ્ગઃ । સામ્યાચ્ચાનનુભવાભિમાનઃ શરીરતદ્ધારણપ્રયત્નાનનુસંધાનવત્ ।
ન ચાવિકૃતસ્વાભાવિકબોધમાત્રેણાવસ્થાને સ્વાપમોક્ષયોરવિશેષાપત્તિઃ; ક્લેશવાસનાનાં ગુણાભિભવસ્ય ચૈકત્ર ભાવાત્, ઇતરત્ર તદત્યન્તનિવૃત્તેઃ । અસંપ્રજ્ઞાતસમાધાવપિ પરમવૈરાગ્યશાલિના પટુતરનિરોધસંસ્કારેણ ચરિતાધિકારિણા અપવર્ગિણા વિશેષઃ ।
(ઇતિ જ્ઞાનનિત્યત્વે પ્રસક્તાક્ષેપાણાં પરિહરણમ્)
કથં પુનર્નિદ્રાયા અવૃત્તિત્વે પ્રબુદ્ધસ્ય પ્રત્યવમર્શાઃ સુખમહમસ્વાપ્સમિત્યાદ્યાઃ? ન હ્યનનુભૂતગોચરાઃ સ્મૃતયઃ સંભવન્તિ । સત્ત્વસચિવસમુલ્લસિતતમોગુણાનુભવભાવિતભાવનાયોનિઃ ખલુ સુખમહમસ્વાપ્સં, પ્રસન્નં મે મનઃ, લઘૂનિ મે ગાત્રાણીતિ પ્રત્યવમર્શઃ; રજસ્તમસ્સમુદ્રેકે તુ દુઃખમહમસ્વાપ્સં, ભ્રમત્યનવસ્થિતં મે ચિત્તમિતિ; સત્ત્વરજસી ત્વભિભૂય નિતાન્તમુદ્ભૂતે તમસિ ગાઢમૂઢં સુપ્તો ઽસ્મિ, ગુરૂણિ મે ગાત્રાણિ, મુષિતમિવ મનઃ, મીલિતમિવ ઇતિ । સત્યમેવમ્ । દત્તોત્તરં હ્યેતત્ । નૈવામી વાસનાયોનયઃ પ્રત્યયાઃ । અપિ તુ તાત્કાલિકશરીરેન્દ્રિયામનોવસ્થાવિશેષપર્યાલોચનનિમિત્તા
આનુમાનિકા ઇતિ । એવંરૂપા હીમે-યતઃ પ્રસન્નં મે મનઃ, સમ્યગાહારપરિણામવશાલ્લઘૂનિ ચાઙ્ગાનિ, અતઃ સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ । સ્વાપાવસ્થાયાં વા
ઇન્દ્રિયોપરમતારતમ્યવશાદવિશદતાત્કાલિકતત્તદનુકૂલપ્રતિકૂલવિષયાનુસન્ધાનનિબન્ધનતયાપિ સ્મરણમુપપદ્યત ઇતિ ન વૃત્ત્યન્તરત્વં નિદ્રાયાઃ । કથં તર્હિ પારમર્ષં સૂત્રમ્ "અભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા " ઇતિ । નિરોધપરત્વાત્પ્રકરણસ્ય ન વૃત્તિસ્વરૂપે તાત્પર્યં વિપર્યયવત્ । નહ્યતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠં મિથ્યાજ્ઞાનં કિઞ્ચિદસ્તિ, સર્વસંવિદામર્થાવ્યભિચારાત્ । સ ચાધિકરણસિદ્ધઃ । સાધયિષ્યતે ચોપરિષ્ટાત્ । કૈવલ્યભાગિ યચ્ચિત્ તત્પ્રત્યનીકતયા નિદ્રાદેર્નિરોધ્યત્વેનોપદેશઃ ।
(ઇતિ નિદ્રાયા વૃત્તિરૂપત્વનિષેધનમ્)
અસ્તુ વા પૂર્વોક્તપ્રમાણાદિવૃત્ત્યભાવકારણભૂતપ્રચિતતમતમોગુણાવલમ્બના વૃત્તિરેવ નિદ્રા; સન્તુ ચ પ્રબુદ્ધપ્રત્યવમર્શાશ્ચ સ્મરણાનિ; તથા સત્ય(પ્ય) નવરતાનુવૃત્તબોધતયા સ્થિતમેવ પુંસો બોધસ્વભાવત્વમ્ ।
આહ-બોધકારણાનુવૃત્ત્યાપિ બોધાનુવૃત્તિરુપપદ્યત ઇતિ કથં તથાસ્વાભાવ્યનિશ્ચયઃ? ઇત્થમ્ -
એવં વિષયપ્રકાશકાદાચિત્કત્વેનાત્મનો ધર્મભૂતં જ્ઞાનમાગન્તુકમેવ । આત્મસ્વરૂપપ્રકાશો ઽપિ ન સર્વદા, કિન્તુ વિષયજ્ઞાનકાલ એવ જ્ઞાનતઃ, ન સ્વતઃ ઇતિ પ્રત્યવસ્થાનપ્રસઙ્ગે જ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વં તાવદ્વ્યવસ્થાપયતિ અત્રાહુ રિતિ । આત્મસ્વરૂપપ્રયુક્તં જ્ઞાનમ્ । તચ્ચાત્મનો નિત્યત્વાન્નિત્યમેવ । આત્મસ્વરૂપનિરૂપકધર્મત્વાચ્ચ જ્ઞાનસ્ય ન જ્ઞાનરહિતમાત્મનઃ સ્વરૂપં વ્યવતિષ્ટેત પ્રકાશરહિતમિવ તેજઃ । અતો મુક્તાવપિ જ્ઞાનવત્ત્વમુપેયમ્, જ્ઞાનશૂન્યસ્યાનાત્મત્વાદિતિ શ્લોકદ્વયાર્થઃ । નનુ જ્ઞાનાભાવે ઽપિ જ્ઞાનશક્તિમદાત્મસ્વરૂપં મુક્તિકાલ ઇત્યત્રાહ ચિતિશક્તયે તિ । લુપ્તમુત્તરાર્ધમસ્ય । તત્સ્થાને ઽસ્મદીયં પૂરણં ( ) એતચ્ચિહ્નાન્તર્નિવેશિતમ્ । નિત્યસ્ય સ્વરૂપયોગ્યત્વે ફલાવશ્યંભાવનિયમાજ્જ્ઞાનશક્તિમત્ત્વે મુક્તસ્ય કદાચિજ્જ્ઞાનમુદિયાત્ । મુક્તૌ કદાપિ જ્ઞાનસ્યાનુદયાત્તચ્છક્તિરપિ તદા નષ્ટૈવેતિ આત્મનાશ એવ પ્રતિજ્ઞાતો ભવેત્ । સ્વરૂપનિરૂપકધર્મનિવૃત્તૌ સ્વરૂપનિવૃત્તેરવશ્યમ્ભાવાદિત્યર્થઃ । નનુ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનશક્તેર્વા નાત્મસ્વરૂપનિરૂપકત્વમ્ । કિન્તુ આગન્તુકમપિ તદાત્મન એવેષ્યતે ધર્મભૂતં ન ઘટાદેરિત્યાત્મનાત્મવ્યવસ્થોપપદ્યત ઇતિ ચેત્; મૈવમ્ જ્ઞાનસ્યાત્મસ્વરૂપનિરૂપકધર્મતાયાઃ સ્થાપયિષ્યમાણત્વાત્, જડાત્મવાદસ્ય ત્રય્યન્તવિરુદ્ધત્વેન સદ્ભિરનાદરણીયત્વાચ્ચેતિ હાર્દમ્

25

ચિતિશક્ત્યે ત્યાદિ વિવૃણોતિ બુદ્ધી ત્યાદિના । પાષાણકલ્પસ્ય મુક્તાત્મનો ઽચિદ્વ્યાવર્તકચિચ્છક્તયાશ્રયણં વ્યર્થમિત્યાહ અપિ ચે તિ । લુપ્તાર્ધવિવરણં સ્યાદિદમ્ ।
નનુ નિત્યત્વે જ્ઞાનસ્યાઽત્મત્વમપીષ્યતાં તસ્યૈવેતિ શઙ્કામનૂદ્ય પરિહરતિ ન ચૈવં સતી તિ । પરમ્-વરમ્ । તસ્યે તિ । વિષયાશ્રયસાપેક્ષસ્ય જ્ઞાનસ્ય તદનપેક્ષસ્વતન્ત્રાત્મસ્વરૂપત્વમયુક્તમિત્યર્થઃ । કિઞ્ચ, કલ્પનાયામેવ લાઘવગૌરવચર્ચાવસરઃ । નતુ સ્ફુટપ્રતિપન્ને બોદ્ધ્રાત્મનીત્યાહ સાક્ષાચ્ચે તિ । અહં જાનામીતિ જ્ઞાત્રાત્મપ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રમત્વમિતિ ચેત્તત્રાહ અનુભવે તિ । અનન્તરમેવ-અવ્યવહિતપૂર્વમેવ । જ્ઞાતુરાત્મત્વસમર્થન ઇતિ યાવત્ । સત્પ્રમાણતર્કાનુગ્રહાત્ જ્ઞાત્રાત્મપ્રત્યક્ષસ્યાભ્રાન્તિત્વમેવ સંમન્તવ્યમિતિભાવઃ । નનુ ચૈતન્યમેવાઽત્મા । વિષયસંબન્ધ એવ તસ્ય બોધો નામ । અતો બોદ્ધૃત્વપ્રતિપત્તિરાત્મન ઉપપદ્યત ઇતિ શઙ્કતે ન ચ ચિતિમાત્રે તિ । વિષયચૈતન્યસંબન્ધસ્ય બોધત્વાભિમતસ્ય સંયોગરૂપત્વે તસ્ય દ્વિષ્ઠત્વાદ્વિષયસ્યાપિ બોદ્ધૃત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ સમ્બન્ધસ્યે તિ । શઙ્કતે ન ચ કાર્યે તિ । યથા કાર્યકારણભાવસ્ય હેતુહેતુમદુભયનિરૂપ્યત્વે ઽપિ હેતુહેતુમતોર્વ્યવસ્થા ઇદમસ્ય કારણમ્, ઇદં ત્વસ્ય કાર્યમિતિ, એવં ચિદ્વિષયસંબન્ધસ્ય વિષયવિષયિનિરૂપ્યત્વે ઽપિ બોદ્ધૃબોધ્યવ્યવસ્થા ઘટત ઇતિ શઙ્કિતુરાશયઃ । પરિહરતિ તત્રે તિ । યદ્યપિ કાર્યસ્ય કારણસ્ય ચ સંબન્ધઃ કાર્યકારણભાવઃ કથ્યતે । પરં તુ કાર્યત્વં કારણનિરૂપિતં કાર્યનિષ્ઠં સ્વપૂર્વવર્તિકારણાપેક્ષત્વલક્ષણં સ્વપ્રાક્કાલાવચ્છેદેન કાર્યવ્યાપકકારણકત્વપર્યસાયિ, કારણત્વં ચ કાર્યનિરૂપિતં કારણનિષ્ઠં સ્વોત્તરભાવિકાર્યાપેક્ષત્વલક્ષણં કાર્યનિયતપ્રાક્કાલવર્તિત્વપર્યવસાયિ ભિન્નભિન્નમેવ તત્ર પ્રવિષ્ટમ્ । અત્ર તુ એક એવોભયસમવેતઃ સંયોગ ઇતિ વ્યવસ્થાદુર્ઘટેત્યર્થઃ । યદ્યપિ સંયોગસ્યોભયનિષ્ઠત્વે ઽપિ અનુયોગિતાસંબન્ધેન તસ્ય ચિન્નિષ્ઠત્વાચ્ચિત એવ બોદ્ધૃત્વમ્, તત્પ્રતિયોગિનસ્તુ વિષયસ્ય બોધ્યત્વમિતિ વ્યવસ્થા ઘટેત, અથાપિ ન ચિન્માત્રત્વમાત્મનઃ, કિન્તુ ચિત્યાશ્રયત્વમપિ શ્રૌતત્વાદુપેયમેવેતિ ધ્યેયમ્ । ચિચ્ચેત્યયોરપિ પરસ્પરાપેક્ષાનિયમલક્ષણા એવ સંબન્ધો ઽસ્ત્વિતિ શઙ્કતે ઇહાપી તિ । પરિહરતિ નાપેક્ષે તિ । અપેક્ષાયા હેતુઃ પ્રયોજનરૂપોર્ઽથો નાસ્તીત્યર્થઃ । તસ્યૈવ વિવરણં કિમર્થ મિત્યાદિ । નન્વર્થાનાં વાસનાદોષાચ્ચૈતન્ય એવ કલ્પિતત્વાદધિષ્ઠાનતયા ચિતો ઽપેક્ષા સ્યાદેવેત્યત્રાઽહ નિરસ્તશ્ચે
તિ । એવમર્થસ્યોત્પત્તૌ ચિદપેક્ષાં પ્રતિક્ષિપ્ય ચિત
ઉત્પત્તાવર્થાપેક્ષાં પ્રતિક્ષિપતિ નિત્યસ્યે તિ । નિત્યચૈતન્યસ્યાર્થાપેક્ષોત્પત્તિવચનં વ્યાહતતરમિતિ ભાવઃ । તત્પ્રકાશસ્યાર્થાપેક્ષાં નિરસ્યતિ
કિમ્ ઇતિ । મહનીય મિત્યાદિ સોપાલમ્ભમ્ । અનાત્મવેત્તૃત્વમેવૈવં વક્તુઃ ફલતિ । અર્થાનાં ભાસકસ્યાત્મજ્યોતિષઃ સ્વયંપ્રાકાશત્વાદિતિ ભાવઃ । નન્વસ્તુ પ્રકાશેર્ઽથાનાં ચિદપેક્ષા । તત્રાહ પ્રકાશશ્ચે તિ । સંવિદેવ પ્રકાશઃ । તદર્થં સંવિદપેક્ષા ચેદાત્માશ્રય ઇતિ ભાવઃ । સંવિદતિરુક્તપ્રકાશપક્ષે ઽપ્યાહ સંભવન્ન્ ઇતિ । ચૈતન્યમાત્રાપેક્ષત્વેર્ઽથપ્રકાશસ્ય નિત્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । આગન્તુકધર્મવચ્ચિદપેક્ષત્વે ચ તસ્ય જ્ઞાત્રાત્મસિદ્ધિરપ્રત્યહેત્યાહ આગન્તુકે તિ । આગન્તુકાતિશયશ્ચ સ્વધર્મભૂતજ્ઞાનવિકાસરૂપ એવ । તદ્વિશિષ્ટં જ્ઞાનં બોધઃ । તદાશ્રય આત્મેતિ ન બોધમાત્રમાત્મેતિ સામ્પ્રતમિતિ ભાવઃ ।
નન્વેવમાત્મનો બોધસ્વરૂપત્વવદ્બોધસ્વભાવત્વમપિ ન સંભવતિ અનિત્યસ્ય બોધસ્ય નિત્યાત્મસ્વભાવત્વાયોગાત્ । અર્થિપ્રકાશકાદાચિત્કત્વાય બોધકાદાચિત્કતાયા એવ મન્તવ્યત્વાદિતિ શઙ્કતે નન્વેવમ્ ઇતિ । જ્ઞાનસ્ય ક્રિયાત્વમાગન્તુકત્વં ચ સાધયિતું સામાન્યવ્યાપ્તિં શિક્ષયતિ અર્થાન્તરે તિ । અર્થાન્તરં-ગ્રામાદિ । જનકદ્રવ્યાન્તરં-ગન્તા । ગન્તવ્યદેશપ્રાપ્તિર્ગ્રામપુરુષસંયોગઃ । ઉભયનિષ્ઠો ઽપ્યયં પુરુષપ્રવૃત્તિમૂલત્વેન પુરુષાસાધારણઃ પુરુષનિષ્ઠાગન્તુકગમનક્રિયાજન્યો દૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ । તાદધીન્યાદિના તદસાધારણાર્થાન્તરનિષ્ઠધર્મત્વવ્યાપકં તન્નિષ્ઠાગન્તુકક્રિયાજન્યત્વમિતિ ફલિતમ્ । ઉદાહરણમુક્ત્વોપનયનિગમને પ્રદર્શયતિ તાદૃશી તિ । પ્રતિજ્ઞાહેતૂ અર્થસિદ્ધૌ । અવયવત્રયપ્રયોગો વા યથેચ્છમ્ । જ્ઞેયનિષ્ઠશ્ચ પ્રકાશસ્તત્તત્પુરુષાસાધારણઃ તત્તત્પુરુષીયાગન્તુકજ્ઞાનક્રિયાજન્યઃ સિષાધયિષિતો ઽત્ર । વ્યાપ્તિમેવ દૂષયતિ મૈવ મિત્યાદિના । અક્રિયે તિ । કુલપરમ્પરયા પ્રાપ્તે ક્ષેત્રાદૌ જન્મત એવ સ્વત્વં યસ્ય ભાગિનો ઽન્યસ્યાભાવાત્, ભાવે વા દાયતઃ; તત્ર તદસાધારણેર્ઽથાન્તરક્ષેત્રાદિસ્વત્વે તન્નિષ્ઠક્રિયાજન્યત્વં નાસ્તીતિ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ । અભાવપ્રાપ્તેત્યત્ર ભાવપ્રાપ્તેતિ સ્વભાવપ્રાપ્તેતિ વાન્યથા વા પાઠઃ સંભાવ્યતે । અન્યક્રિયયા દૈવેન વા સ્વક્ષેત્રે પતિતાનાં બીજાનાં પ્રરૂઢાનાં સ્વત્વે સ્વાસાધારણે સ્વીયાગન્તુકક્રિયાજન્યત્વં નાસ્તીતિ વ્યભિચારમપિ પ્રદર્શયતિ ક્ષેત્રિણમ્ ઇતિ । તદ્ભાવે તિ । યથા નિર્વ્યાપારસ્યાપિ વ્યાપારાદેરન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણત્વમ્, તથા ક્ષેત્રિણઃ સત્ત્વ એવ તન્નિરૂપિતં ક્ષેત્રાદિસ્વત્વં સિધ્યતીતિ તત્ર તત એવ નિર્વ્યાપારસ્યાપિ ક્ષેત્રિણો જનકત્વં સેત્સ્યતીતિ ભાવઃ । નનુ ક્ષેત્રિણો ન નિર્વ્યાપારત્વમ્, કિન્તુ જીવનમેવ વ્યાપાર ઇતિ શઙ્કતે તજ્જીવનમેવે તિ । પરિહરતિ નનુ ત દિતિ । ક્ષેત્રિણો જીવનં હિ સસ્યરક્ષણાદિસાધારણકારણમ્ । ન તુ ક્ષેત્રાદિસ્વત્વે ઽસાધારણકારણમ્ । તથા
ચાસાધારણા- ગન્તુકક્રિયાજન્યત્વાનુમાને ઽનૈકાન્ત્યમેવેતિ ભાવઃ । નનુ તદ્વ્યાપારજન્યત્વમેવ સાધ્યતે । ન ત્વસાધારણક્રિયાજન્યત્વમ્ । નાતો વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્તર્હ્યર્થાન્તરમિત્યાહ અપિ ચૈવમ્ ઇતિ । તદેવ બોદ્ધુર્જીવનમેવ । કિમ્ ઇતિ । આગન્તુકજ્ઞાનકલ્પનાપાર્થેતિ ભાવઃ । ઇહાપી તિ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિસહકારિસમ્પત્તૌ બોદ્ધુર્જીવનમેવાર્થપ્રકાશે જનકમસ્ત્વિતિ ભાવઃ । જીવનસ્યાપ્યુત્તરોત્તરકાલસત્તાલક્ષણસ્ય ન ક્રિયારૂપત્વમિતિ ન તદ્વ્યાપારજન્યત્વમપિ સાધ્યમ્ । કિન્તુ તદસાધારણધર્મજન્યત્વમેવેત્યુપસંહરતિ અત ઇતિ । અસ્ત્વેવમ્ । તાવતા ભવતો લાભઃ કઃ? । તત્રાહ સ ચેષ્યત એવે તિ । અસ્મદનિષ્ટં સાધયિતું પ્રવૃત્તસ્ય ભવતોર્ઽથાન્તરેણ નિગ્રહણમેવાસ્માકં લાભ ઇતિ ભાવઃ। સ્વભાવપ્રાપ્તક્ષેત્રાદિસ્વત્વે વ્યભિચારાદેવાગન્તુકધર્મજન્યત્વમપિ ન સાધયિતું શક્યત ઇતિ ચાનુસન્ધેયમ્ ।

એવમર્થપ્રકાશકાદાચિત્કત્વેન જ્ઞાનાગન્તુકત્વસાધનં દૂષિતમ્ । પ્રકારાન્તરેણ ચ તત્સાધનં દૂષયિતુમનુવદતિ ન ચ હેતુભેદે તિ । જ્ઞાનમાગન્તુકં કાલાવચ્છિન્નતયા પ્રતીતેઃ, ગમનાદિવત્, જ્ઞાનમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિજન્યં તદ્ભાવાભાવાનુવિધાયિભાવાભાવત્વાત્ ઇન્ધનાદિજન્યપાકાદિવદિતિ પ્રયોગદ્વયમત્ર ગર્ભિતમ્ । વ્યભિચારેણૈવ દૂષયતિ આદિત્યે તિ । સ્વાભાવિકસ્યાપ્યાદિત્યપ્રકાશસ્ય તત્તત્પ્રકાશ્યદેશસંબન્ધસ્ય કાલત્રયપરિચ્છિન્નતયા તદ્વિશિષ્ટવિષયિણી કાલપરિચ્છિન્નત્વપ્રતીતિઃ ન પ્રકાશસ્વરૂપસ્ય કાદાચિત્કત્વસાધિકેતિ શઙ્કતે સ્વારસિકત્વે ઽપી તિ । સ્વારસિકત્વમ્-સ્વાભાવિકત્વમ્ । વિશિષ્ટે વિધિનિષેધૌ વિશેષણમુપસઙ્કામતઃ સતિ વિશેષ્યે બાધે ઇતિ ન્યાયેન વિશિષ્ટે કાલાવચ્છેદપ્રતીતિર્વિશેષણે પર્યવસ્યતિ । અનિત્યત્વાનુમાનં ચ વિશિષ્ટવિષયમ્, નતુ સ્વરૂપમાત્રવિષયમ્ । તથા ચ યદ્રૂપાવચ્છિન્નસ્ય કાલાવચ્છેદપ્રતીતિઃ તસ્યાનિત્યત્વમેવ સ્વરૂપમાત્રસ્ય ચ ન કાલાવચ્છેદપ્રતીતિરિતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । સ્વરૂપમાત્રસ્ય કાલાવચ્છેદપ્રતીતિઃ પક્ષે ઽપ્યસિદ્ધેતિ પરિહરતિ ઇહાપી તિ । યોગ્યભાવઃ-પ્રકાશયોગ્યતા । અવચ્છિનત્તિકાલાવચ્છિન્નત્વં યથા ભવેત્તથા સ્વસંબન્ધેન વિશિનષ્ટિ ચૈતન્યમિત્યર્થઃ । હેતુવિશેષાનુવિધાનસ્યાપ્યન્યથાસિદ્ધિમાહ તદપેક્ષયૈવે તિ । અર્થસંબન્ધાપેક્ષયૈવેત્યર્થઃ । તથા ચ પ્રથમાનુમાનસ્યાપ્રયોજકત્વમિતિ હાર્દમ્ ।
કાલાવચ્છેદાદેરૌપાધિકત્વં સ્વાભાવિકત્વં તત્ર તત્ર દૃષ્ટમ્ । જ્ઞાને તસ્યૌપાધિકત્વનિશ્ચય એકાન્તતઃ કુત ઇતિ પુનઃ શઙ્કતે કથં પુન રિતિ । ઔપાધિકો ઽયં
ભેદઃ-ભૂતભવિષ્યત્ત્વાદિભેદો જ્ઞાનસ્ય વિષયસંબન્ધૌપાધિકઃ । તાદ્રૂપ્યેણૈવે તિ । જ્ઞાનસ્ય નિત્યાત્મસ્વભાવત્વાન્નિત્યત્વમિતિ તત્કાલાવચ્છેદપ્રતીતેરૌપાધિકત્વં સુનિશ્ચેયમિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનવત્ત્વેનૈવ સાક્ષાત્ક્રિયમાણત્વાદાત્મા જ્ઞાનસ્વાભાવ ઇત્યર્થઃ । સાક્ષાત્કારો વૃત્તિવિશેષઃ । સ ચાત્મનો જ્ઞાનવત્ત્વેનૈવેતિ યાવત્ । તેનાત્મનઃ સ્વરૂપત એવ પ્રકાશમાનસ્ય સ્વાપે જ્ઞાનવત્ત્વેનાપ્રકાશે ઽપિ ન ક્ષતિઃ ।ન ચૈવમપિ અહં સુખી, અહં દુઃખી, અહમિચ્છામિ, અહં દ્વિષ્યામીત્યાત્મનઃ સાક્ષાત્કારે જ્ઞાનવત્ત્વેનાપ્રકાશાદસિદ્ધત્વં હેતોરિતિ વાચ્યમ્; તત્રાપ્યહમિતિ અનુકૂલપ્રતિકૂલવિષયકજ્ઞાનવત્ત્વસ્યોલ્લેખાત્; સુખાદેરપિ જ્ઞાનાવસ્થાવિશેષત્વાચ્ચ । ઇચ્છાદિપ્રત્યક્ષકાલે જ્ઞાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશત્વાદિચ્છાદ્યનુભવવત્ત્વેનાપ્યાત્મનો ભાનાચ્ચ જ્ઞાનવત્ત્વેનૈવાત્મન ઉપલમ્ભઃ સેત્સ્યતીતિ ચાનુસન્ધેયમ્ । યદ્યપિ જ્ઞાનસ્યાત્મસ્વભાવત્વાદૌ શ્રુતિરેવ જાગર્તિ । અથાપિ યુક્તિપ્રધાનત્વાત્પ્રકરણસ્યાસ્ય યુક્તિરેવાત્ર નિદર્શિતા । શાસ્ત્રં ચાગ્રે પ્રદર્શયિષ્યતે । ન હી તિ । અચિદ્રૂપઃ-ચૈતન્યાનાશ્રયઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
અત્ર શઙ્કતે શરીરવદિતી તિ । તદ્વત્તયૈવોપલભ્યમાનત્વં ન તત્સ્વભાવકત્વવ્યાપ્યમ્ । શરીરવત્તયૈવોપલભ્યમાનસ્યાપ્યાત્મનઃ શરીરસ્વભાવકત્વાભાવાદિત્યર્થઃ । પરિહરતિ અસિદ્ધત્વા દિતિ । શઙ્કાગ્રન્થસ્ય વિવરણમ્ સ્યાદેત દિત્યાદિ । સધ્રીચીન એવ-સહિત એવ । પરિહારગ્રન્થસ્ય વિવરણમ્ તન્નૈવ મિત્યાદિ । શરીરવત્તયૈવોપલમ્ભ આત્મનો ઽસિદ્ધઃ । યોગદશાયામવધાનદશાયાં માનસાનુભવદશાયામપિ શરીરંવિનૈવાત્મનો ભાનાત્ । તથાચ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ । યોગિપ્રત્યક્ષે આત્મચિન્તને ચ દેહં વિનાઽત્મભાનમુક્ત્વા લૌકિકપ્રત્યક્ષે ઽપિ તદાહ જાનામી તિ । શરીરસ્યાત્મસ્વભાવત્વાભાવં દ્રઢયતિ કર્મે તિ । તત્તન્મનુષ્યાદિશરીરવિશેષવત્તયૈવોપલમ્ભશ્ચાત્મનો ઽસિદ્ધ ઇતિ ચ હાર્દમ્ । મનસ ઇવેતિ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । મનો યથાનુવર્તતે ન તથા શરીરમેકમિતિ યાવત્ । મુક્તાવસ્થાયામપિ મનો ઽનુવૃત્ત્યાશયેનેદમ્ । નનુ સ્થૂલશરીરસ્ય નિવૃત્તાવપિ સૂક્ષ્મશરીરસ્ય સર્વદાનુવૃત્તિર્વર્તતે । તસ્ય ચ નાત્મસ્વભાવત્વમિતિ તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ મન્દાશઙ્કામપનુદતિ લિઙ્ગસ્યે તિ । અપિનાનુવૃત્તિરેવ નાસ્તિ પ્રલયે મોક્ષે ચેતિ વ્યજ્યતે । લિઙ્ગશરીરસ્યાતીન્દ્રિયત્વાદ્ધેત્વભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ચ ભાવઃ ।
અત્રેદં બોધ્યમ્-આત્મધર્મભૂતજ્ઞાનસ્વરૂપં તાવન્નિત્યમેવ । કિન્તુ સઙ્ખોચવિકાસશાલિનસ્તસ્ય ઇન્દ્રિયાદિદ્વારકપ્રસરણાદર્થપ્રકાશકત્વમિતિ
પુનરર્થપ્રકાશકત્વવિશિષ્ટસ્યાનિત્યત્વમિષ્યતે । અતો વિશિષ્ટવિશેષેણાનિત્યત્વં સ્વરૂપતો નિત્યત્વં ચ વ્યવસ્થાપિતં તસ્યાત્રેતિ ।
અથ નિત્યત્વે જ્ઞાનસ્ય ચતુર્ધાઽક્ષેપમુપક્ષિપ્ય પ્રતિક્ષિપતિ બોધસ્વાભાવ્ય ઇત્યાદિના । જ્ઞાનસ્વભાવત્વે પુંસઃ સ્વાપમૂર્ચ્છયોઃ સ્વરૂપપ્રકાશઃ સ્યાદિતિ પ્રથમાક્ષેપઃ । પ્રકાશપદાર્થવિકલ્પેનૈનં પરિહરતિ વિકલ્પે ત્યાદિના । જ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય જ્ઞાનજન્યસ્ય પ્રકાશસ્ય સત્ત્વે ઽપિ આત્મનિ બોધેન તસ્યાજનનં સ્વાપે તમોગુણપ્રતિબન્ધાદ્ગાઢાન્ધકારપ્રતિબન્ધાદિવ ચાક્ષુષસ્યાજનનમિતિ ભાવઃ । તથાભાવ ઇતિ । બોધવત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
બોધસ્ય સત્ત્વે સ્વાપ આત્મનો વ્યવહારપ્રસઙ્ગ ઇતિ દ્વિતીયાક્ષેપઃ । તમનુભાષતે અથ મતમ્ ઇતિ । પરિહરતિ મૈવમ્ ઇતિ । વ્યવહારઃ કાયિકો વિચિકો વાઽપાદ્યતે । આદ્યો ન સમ્ભવતીત્યાહ કઃ ખલ્વિ તિ । કિંશબ્દઃ ક્ષેપે । ન હ્યસા વિતિ । નિત્યપ્રાપ્તત્વાદાત્મસ્વરૂપસ્યેતિ ભાવઃ । દ્વિતીયમનુવદતિ વ્યાહાર ઇતિ । પરિહરતિ કિમઙ્ગે તિ । નિર્વિકલ્પકં વાચકશબ્દાદિવિશેષણાનુલ્લેખિ યજ્જ્ઞાનં બાલમૂકાદેઃ, તત્સત્ત્વે ઽપિ ન તદ્વિષયસ્ય વ્યાહરણં દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ । તથાચ સ્વવિષયવ્યાહારવ્યાપ્તિર્જ્ઞાનસ્ય નાસ્તીત્યસ્થાને પ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
અનુભવે સતિ સ્વાપ આત્મનો જાગરણે સ્મૃતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ તૃતીયાક્ષેપઃ । તમનુવદતિ સ્મૃતી તિ । પરિહરતિ અવૃત્તિત્વા દિતિ । શઙ્કાવિવરણં યદ્યુચ્યેતે ત્યાદિ । પરિહરવિવરણં તન્ને ત્યાદિ । ન હી તિ । બુદ્ધિવૃત્તિવિશેષઃ- ધર્મભૂતજ્ઞાનાવસ્થાવિશેષઃ । સ્વાપાદિકાલિકાત્માનુભવઃ સ્વભાવલક્ષણ એવ, નતુ ધર્મભૂતજ્ઞાનાવસ્થાવિશેષલક્ષણ ઇતિ યાવત્ । યેને તિ । જ્ઞાનવૃત્તેરેવ સ્મૃતિબીજસંસ્કારજનકત્વમિતિ ભાવઃ । કિન્તુ ઇતિ । સ્વાપાદૌ સ્વાભાવિકધર્મભૂતજ્ઞાનવત્ત્વેનાવસ્થાનમેવાત્મનઃ, ન તુ જ્ઞાનસ્ય વૃત્તય ઇતિ ભાવઃ। ન ચ બોધે તિ । નિત્યસ્વવિષયકબોધસ્વભાવકત્વાદિત્યર્થઃ । ધર્મભૂતજ્ઞાનં તાવત્ નિત્યમાત્મવિષયકમ્, ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિસહકારિસંપત્ત્યા
પુનર્વિષયગ્રાહીતિ એકદેશિમતેનેદમ્ । યદ્વા બોધ એવ સ્વો ભાવઃ સ્વરૂપમ્, તત્ત્વાચ્ચિદ્રૂપત્વાદેવાસ્ય-આત્મનઃ સ્વવિષયકસંસ્કારજનકત્વં કિં ન સ્યાદિતિ શઙ્કા । પરં પ્રકરણવશાત્પૂર્વોક્તરીત્યૈવાર્થો ઽત્ર સુસઙ્ગતઃ । અસ્ય-નિત્યબોધસ્ય । નિત્યબોધસ્ય સંસ્કારજનકત્વશઙ્કાં પરિહરતિ અનવરતે તિ । તથા-સતિ સામગ્રીબલાત્પ્રતિક્ષણં સસ્કારોદયસંભવેન સંસ્કારધારાવિશ્રમાભાવપ્રસઙ્ગ । તથા

ચ ક્લેશકર્મવિપાકાશયાનામાત્યન્તિકનિવૃત્તિલક્ષણમોક્ષસ્યાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યર્થઃ । નિત્યબોધસ્વરૂપસ્ય સંસ્કારજનકત્વેદોષમુક્ત્વા નિષ્પ્રયોજનત્વમપ્યાહ અનુભવે ચે તિ । સંસ્કારકલ્પનં હિ અનુભૂતચરસ્યાનનુભૂયમાનસ્ય પ્રતિપત્ત્યર્થમ્ । નિત્યાનુભવ એવ જાગ્રતિ કઃ સંસ્કારકલ્પનાયા અર્થ ઇતિ ભાવઃ । સ્વાનુરૂપત્વમ્- અનુભવસમાનવિષયકત્વમ્ । નિજબીજમ્-સ્મૃતિબીજં, સંસ્કારઃ । નન્વાત્મવિષયિણ્યપિ સ્મૃતિર્દૃષ્ટેત્યત્રાહ ય એવાહમ્ ઇતિ । સ્મૃતિસંભિન્નપ્રત્યયઃ-પૂર્વકાલાવચ્છેદાંશે સ્મૃતિરૂપો વર્તમાનકાલાવચ્છેદાંશે ઽનુભવરૂપશ્ચાત્મસ્વરૂપગોચરઃ પ્રત્યયઃ । કાલાવચ્છિન્ને તિ । આત્મસ્વરૂપમાત્રસ્ય સદા પ્રકાશે ઽપિ તત્તત્કાલાદ્યવચ્છિન્નસ્ય વૃત્તિગ્રાહ્યતયા વૃત્તેશ્ચ સંસ્કારજનકતયા નિરુક્ત પ્રત્યય ઉપપદ્યત ઇત્યર્થઃ । ન સ્વરૂપમાત્રે-ન સ્વરૂપમાત્રવિષયકઃ । નિત્યાત્મબોધસ્ય સંસ્કારજનકત્વે બાધકં પ્રયોજનાભાવં ચાભિધાય તસ્ય સ્વાપાદિકાલિકસ્ય સંસ્કારજનકત્વાસંભવમપ્યભિધત્તે અવિશદશ્ચે તિ । તમોગુણાભિભવાદવિશદઃ, બાહ્યાન્તરવિશેષણાનવગાહનાન્નિર્વિકલ્પશ્ચેત્યર્થઃ । પટીયસા-અનભિભૂતેન । સ્મૃતિબીજં સંસ્કારઃ । આધીયતે-ઉત્પાદ્યતે । અત્રેદં બોધ્યમ્- યદ્યપિ સુપ્તોત્થિતસ્ય સુખમહમસ્વાપ્સ મિત્યાદિપ્રતિસન્ધાનબલાત્સ્વાપકાલિકાત્મસ્વરૂપાનુભવસ્યાપિ સંસ્કારજનકત્વમેષ્ટવ્યમ્ । અથાપિ એકદેશિમતાશ્રિતવાદો ઽયમ્ । અત એવાગ્રે અસ્તુ વા ઇત્યાદિના પક્ષાન્તરં વક્ષ્યતિ । અનુભવે વર્તમાને તાવન્માત્રવિષયકસ્મૃતેરુદયાયોગે ઽપિ પ્રત્યવમર્શસ્યાધિકવિષયસ્ય સંસ્કારબલાદુદયે ન ક્ષતિરિતિ । અધિકમગ્રે । નનુ સર્વદાઽત્મસ્વરૂપાનુભવ ઇત્યનુપપન્નમ્ । વિષયાનુભવકાલ એવ સુખાદિનાહમર્થપ્રકાશસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાદિત્યત્રાહ સામ્યાચ્ચે તિ । એકાકારેણાનુભૂતમાને વિશેષાકારાસ્ફૂર્તેરનનુભવભ્રમઃ । અત્ર નિદર્શનં શરીરાદિ । યથા જાગરે સદાનુભૂયમાનસ્યાપિ કરચરણાદિલક્ષણસ્ય શરીરસ્યાગન્તુકવિશેષસ્ફુરણવેલાયામેવ વિશેષતઃ પ્રતિપત્ત્યાન્યદાનનુભૂયમાનતેવ, યથા વાઽન્તરસ્ય જાગરણે શરીરધારણપ્રયત્નસ્ય સદાનુવર્તમાનસ્યાપિ બુદ્ધિપૂર્વહસ્તાદ્યુત્ક્ષેપણકાલ એવ સ્ફુટાવભાસેનાન્યદાનનુભૂયમાનતેવ, તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ ભાવઃ । યદ્યપિ શરીરધારણપ્રયત્નસ્ય
જીવનયોનિશબ્દિતસ્યાતીન્દ્રિયત્વમિષ્યતે તાર્કિકૈઃ । અથાપિ અદૃષ્ટત એવ જીવનસ્યોપપત્તેરતીન્દ્રિયયત્નકલ્પનં ગુરુભૂતમ્ । જાગરે તુ પ્રયત્નતો ઽપિ શરીરતદવયવધાનણમિષ્યતે । સ ચ પ્રયત્નઃ પ્રત્યક્ષયોગ્ય એવ । નિદ્રાયાં ત્વદૃષ્ટત એવ શરીરધારણમિતિ હાર્દમાચાર્યતરણાનામ્ । તત્ દૃષ્ટાન્તસ્યાસ્ય નાનુપપત્તિરિતિ ધ્યેયમ્ ।
સ્વાપે ઽપિ બોધાનુવૃત્તૌ સમાધિમુક્તયોઃ સ્વાપાવિશેષપ્રસઙ્ગ ઇત્યાક્ષેપાન્તરમનૂદ્ય પરિહરતિ ન ચાવિકૃતે તિ । અવિદ્યાદિક્લેશઃ, તમોગુણાભિભવાદત્યન્તસઙ્કુચિતજ્ઞાનત્વં ચ સ્વાપે । ન હિ તદા જ્ઞાનેન સ્વાત્મપ્રકાશો ઽપિ । મોક્ષે તુ ક્લેશાત્યન્તનિવૃત્તિઃ, આવરણનિવૃત્ત્યા નિત્યાસઙ્કુચિતસર્વવિષયજ્ઞાનતા ચેતિ વિશેષઃ । અસંપ્રજ્ઞાતે તિ । સંપ્રજ્ઞાતેતિ ક્વચિત્ પાઠઃ । સમાધૌ ચ પુંસઃ પરમવૈરાગ્યનિરોધસંસ્કારપાટવાત્મૈકપ્રવણમનસ્કત્વપ્રયુક્તમોક્ષોપાયસિદ્ધિકૃતઃ સ્વાપતો મહાન્ વિશેષો ઽસ્તીતિ ભાવઃ । ચરિતાધિકારેણે તિ તુ સમીચીનઃ પાઠઃ । કૃતાધિકારેણેત્યર્થઃ । અપવર્ગિણા-અપવર્ગોપધાયકેન । કૈવલ્યાવસ્થાત્મસાક્ષાત્કરણયોગ્યેનેતિ યાવત્ । મનસા ઇતિ વિશેષ્યમધ્યાહાર્યમ્ । ચરિતાધિકારિણેતિ પાઠે તુ કૃતાત્મનેત્યર્થઃ, કૃતકૃત્યેનેતિ વા । એવં ચિત્સ્વરૂપત્વં ચિત્સ્વભાવત્વં ચોપપાદિતં પ્રસક્તાક્ષેપપરિહરણેન ।
અથ સ્વાપે ઽપિ અનુત્યયા વૃત્ત્યૈવાત્મનઃ પ્રકાશઃ સેત્સ્યતિ, કૃતં સ્વપ્રકાશત્વેનેત્યન્તર્નિધાય સ્વાપે ઽપિ બુદ્ધિવૃત્તિરેષ્ટવ્યેતિ શઙ્કતે કથં પુન રિતિ । અત્રાયં સમુદિતાશયઃ-સ્વાપો નામ તમોગુણાનુભવઃ । રિષદુદ્બુદ્ધસત્ત્વસહકૃતતમ આલમ્બનત્વે તસ્ય સુખત્વં, સત્ત્વકાર્યં ચ લઘુત્વાદિર્ । ઇષદુદ્બુદ્ધરજઃસહિતતમ આલમ્બનત્વે દુઃખત્વં ચલત્વાદિ ચ । સત્ત્વરજસોરત્યન્તાભિભાવકપ્રોદ્બુદ્ધતમ આલમ્બનત્વે ચ ગાઢમૂઢત્વાદિ । સ્વાપે તમ અનુભવે સત્યેવ તજ્જસંસ્કારતઃ પ્રબોધે સુખમસ્વાપ્સમિત્યાદિપ્રતિસન્ધાનસ્યોપપત્તિઃ નાન્યથેતિ । અર્ધાઙ્ગીકારેણ પરિહરતિ સત્યમેવમ્ ઇતિ । નિરુક્તપ્રતીતાવભ્યુપગમઃ । સ્વાપસ્ય તમોગુણાલમ્બનવૃત્તિરૂપત્વે, સ્મૃતિરૂપત્વે ચ સ્વાપાદૌ નિરુક્તપ્રતીતેરનભ્યુપગમઃ । તદાહ દત્તોત્તરમ્ ઇતિ । આનુમાનિકા ઇતિ । વૃત્તિસામાન્યવિરહ એવ સ્વાપઃ । યોગ્યાસ્મરણલિઙ્ગાચ્ચ પ્રકાશસ્વભાવાયા વૃત્તેરભાવસ્ય તત્કાલીનસ્યાનુમાનમ્ । દેહેન્દ્રિયલાઘવાદિલિઙ્ગાચ્ચ સુખત્વાદેસ્તત્રાનુમાનમ્ । પૂર્વદિનકૃતસ્યાપરસ્મિન્ દિને
પ્રત્યભિજ્ઞાબલાત્સ્વાપકાલિકાત્મસત્તાંશે ઽપ્યનુમાનરૂપૈવેયં પ્રતીતિરિતિ ભાવઃ । ન વૃત્ત્યન્તરત્વમ્ ઇતિ । ન તમોગુણવિષયકબુદ્ધિવૃત્તિરૂપત્વં નિદ્રાયા ઉપગન્તવ્યમ્ । સ્વાપાનુમાનાદેવ નિરુક્તપ્રતીતેર્નિર્વાહાદિત્યર્થઃ । નિદ્રાયા વૃત્તિરૂપત્વાભાવે પાતઞ્જલસૂત્રસ્ય કા ગતિરિતિ શઙ્કતે કથં તર્હી તિ । ઉત્તરયતિ નિરોધે તિ । ભાવાલમ્બનવૃત્તિસામાન્યાભાવો નિદ્રેતિ તાત્પર્યમ્ । અસ્યાશ્ચ વૃત્તિવન્નિરોદ્ધત્વસામાન્યાદ્વૃત્તિત્વોપચાર ઇતિ ભાવઃ । અત્ર
નિદર્શનં વિપર્યયવ દિતિ । અન્યથાખ્યાતેરભાવેન ભેદાગ્રહસ્યૈવ ભ્રમસ્થલાભિષિક્તસ્ય વિપર્યયશબ્દિતસ્ય નિરોદ્ધવ્યત્વતાત્પર્યેણ વૃત્તિત્વવન્નિદ્રાયા અપિ વૃત્તિત્વં કીર્ત્યત ઇતિ ભાવઃ । સ ચે તિ । સર્વસંવિદામર્થાવ્યભિચારઃ-યથાર્થખ્યાતિત્વલક્ષણોન્યાયતત્ત્વસાસ્ત્રીયાધિકરણસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ । નિરોદ્ધવ્યત્વં ચૈષાં કૈવલ્યસાધનપરિપન્થિતયેત્યાહ કૈવલ્યે તિ । કૈવલ્યભાગિ યચ્ચિત્-મોક્ષાધિકૃતમાત્મસ્વરૂપમ્, તત્પ્રત્યનીકતયા-તદભિમતસાધનસિદ્ધિવિઘાતકતયૈતેષાં નિરોદ્ધવ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ પ્રતીતેઃ પ્રતિસન્ધાનરૂપત્વમુપગમ્યાપ્યાહ અસ્તુ વે તિ । જ્ઞાનવત્તયૈવોપલભ્યમાનત્વાદાત્મનો બોધસ્વભાવત્વમુક્તમ્ । નિરુક્તરીત્યા સ્વાપે ઽપિ બોધાનુવૃત્તિપ્રતિપાદનાચ્ચ તદેવ પ્રતિષ્ઠાપિતં ભવિષ્યતીતિ નાસ્માકં કાચિત્ ક્ષતિઃ । યત્તિ હૃદયં વૃત્ત્યૈવાત્મનઃ પ્રકાશો ન સ્વરૂપત ઇતિ, તત્ત્વાશામોદકાયિતમિતિ ચ પૂર્વોત્તરાભ્યાં સુનિરૂપિતં ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ । સ્મરણાનિ-પ્રતિસન્ધાનરૂપાણિ ।
યતઃ સ્વતસ્સતો બોધાદૃતે પુંસો યથોદિતમ્ ।
તમઃ સ્વાપાદિકાલીનં ન સિધ્યેદ્ધેત્વસિદ્ધિતઃ

ઉપરતાનિ હિ પ્રસ્વાપકાલે સર્વાણ્યેવેન્દ્રિયાણિ સહ મનસા । સંસ્કારસ્ય ચ ન સ્મૃતેરન્યત્ર સામર્થ્યમ્ । ન ચ સ્વપ્રકાશં તમઃ; અર્થાન્તરવર્તિનો ઽપ્યનિશં પ્રકાશપ્રસઙ્ગાત્ । કૢપ્તશ્ચ સર્વાર્થસાધનતયા બોધ ઇતિ તેનૈવ કરણવિરહિણા સતા સ્વભાવભૂતેનો(દ્ભૂતેનો)દ્ભૂતવૃત્તેસ્તમસો ઽન્યસ્ય વાઽત્મવર્તિનો ગુણસ્ય સ્ફુરણમિતિ બલાદભ્યુપગમનીયમ્ ।
નિત્યપ્રકાશશ્ચાત્મા પ્રમાતૃત્વાત્ । અપ્રમાતૃત્વવ્યાપકબદ્ધં હ્યનિત્યપ્રકાશત્વં વ્યાપકવિરુદ્ધપ્રમાતૃત્વભાગિન્યાત્મનિ નાત્માનં લભતે ।
સ્વાપસ્ય વૃત્તિત્વોપગમે ઽપિ ન જ્ઞાનનિત્યત્વસિદ્ધિઃ । વૃત્તેઃ કરણજન્યત્વાદિતિ પરસ્ય શઙ્કામનુવદતિ આહે તિ । પરિહરતિ ઇત્થમ્ ઇતિ । જ્ઞાનસ્વભાવત્વનિશ્ચયો ઽનન્તરનિર્દિશ્યમાનપ્રકારેણેત્યર્થઃ । યત ઇતિ । સ્વાપે કારણાયોગાત્સ્વતઃસિદ્ધ એવ તમઃપ્રકાશકો બોધ ઇત્યેષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ

શ્લોકં સ્વયમેવ વિવૃણોતિ ઉપરતાની તિ । અન્યસ્ય વા-સુખાદેર્વા । ઉપરતવ્યાપારત્વાત્કરણાનાં સ્વાપે ન જ્ઞાનવૃત્તેરવસરઃ । અતઃ સ્વાભાવિકેન બોધેનૈવ તમોગુણપ્રકાશ
ઇતિ બલાદેષ્ટવ્યં યદિ તમો ઽનુભવઃ સ્વાપ ઇષ્યતે । તત્સિદ્ધં બોધસ્વભાવત્વમિતિ ભાવઃ । વસ્તુતો જ્ઞાનસ્ય ન સ્વાપે તમઃપ્રકાશકત્વમતિસઙ્કુચિતવૃત્તિત્વાત્ । સ્વરૂપાનુભવબલાત્સુખત્વેન તદા ભાસમાનસ્યાત્મનઃ પરામર્શઃ પરં પ્રબોધ ઇતિ તુ સિદ્ધાન્તઃ । અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ સ્વાપકાલાંશયોસ્ત્વનુમિતિરૂપૈવ નિરુક્તપ્રતીતિઃ । નિત્યાનુભવસ્ય સંસ્કારાજનકત્વે તુ સાક્ષાદેવ સ્વાપકાલીનાત્મસ્વરૂપાનુભવસ્ય નિરુક્તપ્રતિસન્ધાનહેતુત્વં સુખત્વેનાત્માગાહનાંશ ઇતિ ચ બોધ્યમ્ ।
બોધસ્વભાવસ્યાપ્યાત્મનો વૃત્તિકાલ એવાસ્તુ પ્રકાશો ન સર્વદેત્યત્ર તાવન્નિત્યપ્રકાશત્વં સાધયતિ નિત્યપ્રકાશશ્ચે તિ । અપ્રમાતૃત્વે તિ । અપ્રમાતૃત્વરૂપં યદ્વ્યાપકં, તદ્વ્યાપ્યમિત્યર્થઃ ।
સ્વતઃસિદ્ધપ્રકાશત્વમપ્યસ્ય જ્ઞાતૃભાવતઃ ।
અજ્ઞાતૃત્વેન હિ વ્યાપ્તા પરાયત્તપ્રકાશતા

(ઇત્યાત્મનો જ્ઞાનસ્વભાવસ્ય નિત્યસ્વપ્રકાશત્વસમર્થનમ્)
કઃ પુનરયં પ્રકાશઃ, યો ઽસ્ય નિત્યો ઽભ્યુપેયેત સ્વાભાવિકશ્ચ? કશ્ચાસ્યાત્મના સંબન્ધઃ? । યદિ જ્ઞાનમેવ; સંબન્ધશ્ચાશ્રયાશ્રયિત્વમ્; તતો હેત્વભાવેન સાધ્યાભાવસ્ય વ્યાપ્તિમુપદર્શયિતું નિદર્શનતયા ઘટાદ્યુપાદાતવ્યમ્-યદનિત્યપ્રકાશમન્યાધીનપ્રકાશં વા તદપ્રમાતૃ, યથા ઘટાદીતિ । તત્ર ચ વિશેષનિષેધસ્ય સામાન્યાભ્યનુજ્ઞાક્ષેપકત્વાદાગન્તુકં જ્ઞાનં ઘટાદાવનુમતમાપદ્યેત । અથ તન્માભૂદિતિ વિષયવિષયિભાવ એવ સંબન્ધઃ સંગીયેત, તતો નિત્યવજ્જ્ઞાનવિષયત્વમાત્મનઃ પ્રસત્યેત । જ્ઞાનવિષયીકારશ્ચ સાધનવિશેષાયત્તત્વેન નિયત ઇતિ ન
સ્વાભાવિકત્વસમ્ભવઃ । અચેતનગોચર એવ તથા નિયમ ઇતિ ચેન્ન, ચેતનાન્તરવિષયીકારે ઽપિ તથાભાવદર્શનાત્ । ન ચાનાત્મગોચર એવ સાધનસાપેક્ષત્વનિયમ ઇતિ વાચ્યમ્ । આત્મનો ઽપ્યાનુમાનિકાગમિકયોગજ્ઞાનવિષયીકારે તત્સાપેક્ષત્વદર્શનાત્ । વિરુદ્ધે ચૈકસ્યૈકક્રિયાયાં કર્મકર્તૃત્વે, સૂચ્યગ્રસ્યેવાત્મનિવેધ્યવેધકત્વે । નિત્યત્વનિરતિશયસૂક્ષ્મત્વવ્યાપિત્વચિત્સ્વાભાવ્યાદિરૂપેણ પ્રત્યગર્થસ્યૌપદેશિકત્વમાનુમાનિકત્વં વા, ન સ્વરૂપતઃ । સ્વરૂપાપેક્ષયૈવ સ્વતઃસિદ્ધિરભ્યુપેયત ઇત્યસમાધેયો વિરોધઃ । રૂપભેદેન ગમ્યગમકત્વાઙ્ગીકારપક્ષે ઽપક્ષસ્યેવ શબ્દાદેર્ન સ્વતઃસિદ્ધત્વમ્ ।
(ઇતિ જ્ઞાનાશ્રયત્વવિષયત્વયોઃ પ્રકાશમાનત્વરૂપત્વે દોષાનુકીર્તનમ્ ।)
અથોચ્યેત-ન પ્રકાશો જ્ઞાનમ્ । અપિ તુ તન્નિમિત્તશ્ચેતનેતરસર્વપદાર્થસાધારણો ધર્મઃ, યદ્વશાત્ પ્રકાશત ઇતિ પ્રખ્યોપાખ્યેપ્રતાયેતે સર્વપદાર્થેષ્વવિશેષેણ; આશ્રયાશ્રયિત્વલક્ષણશ્ચ સંબન્ધસ્તેન સહ સર્વભાવાનામ્ । સ ચ યથોદિતસાધનબલાદેવ સાંસિદ્ધિકો નિત્યશ્ચાત્મન ઇતિ । પરાકૃતો ઽયં પક્ષઃ । ન જ્ઞાનાતિરેકી પ્રકાશો નામ । યદ્વ્યવહારોપજનનાનુગુણં જ્ઞાનં, તત્પ્રકાશત ઇત્યુચ્યતે । જ્ઞેયસ્ય જ્ઞાતુઃ સ્વાત્મનશ્ચ વ્યવહારાનુગુણં જ્ઞાનમુદયત ઇતિ યુક્તઃ ત્રિષ્વપિ એકરૂપઃ પ્રકાશતેવ્યવહારઃ । તત્ત્વાન્તરપ્રકાશાભ્યુપગમેતાત્સ્વાભાવ્યે ઝ્ર્ ન ટ ચ પુનઃ કિં ચૈતન્યાશ્રયણેન? । ન ચ પ્રકાશ એવ તદિતિ વાચ્યમ્, ઘટાદેરપિ પ્રકાશવત્તયા ચેતનત્વપ્રસઙ્ગાત્ । યદ્યુચ્યેત્-સતિ ચેતનાવત્ત્વે પુંસઃ પ્રકાશમાનત્વમિતિ: સંવિદીદાનીં કા વાર્તા? ચેતનૈવ હિ સા, ન ચેતયતે । અથ સંવિદસ્તત્સંબન્ધાધીનઃ સ ધર્મ ઇતિ ચેત્; કસ્તયા સંબન્ધઃ, યસ્તન્નિબન્ધનમ્? । નાશ્રયાશ્રયિત્વમ્; ઘટાદેસ્તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન વિષયવિષયિભાવઃ, તસ્યૈવાનિરૂપણાત્ । અનિરૂપણં ચ ભ્રાન્ત્યધિકરણસિદ્ધાન્તારમ્ભે સંવિત્સિદ્ધૌ ચાનુસન્ધાતવ્યમ્ । આત્મનસ્તસ્ય ચાપ્રકાશ પ્રસઙ્ગશ્ચ । જ્ઞાનાધીનપ્રકાશાશ્રયતૈવ સિદ્ધિઃ, તયા ચાનુમેયં જ્ઞાનમિતિ પક્ષઃ પ્રાગેવ પ્રતિક્ષિપ્તઃ ।
સ્વપ્રકાશસંવિદ્વાદિનો ઽપિ વ્યવહારાનુકૂલ્યે વૈરૂપ્યમશક્યપરિહારમ્ । આત્મનિ સમવેતં જ્ઞાનમસંબન્ધિન્યર્થે પ્રકાશં વ્યવહારં વા કથં પ્રસુવીતેત્યપિ ચિન્ત્યમ્ । ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાદિસ્વકારણપ્રત્યાસત્તિવસાદિતિ મા વોચઃ । ન ખલુ લબ્ધાત્મકં કાર્યં સ્વનિમિત્તકારણમનુરુધ્ય કાર્યમારભતે । મા ભૂદુદકાહરણાદિ ઘટાદેઃ કુલાલાદિસમાનાધિષ્ટાનમ્ । ન ચ નિમિત્તકારણનાશે કાર્યનાશઃ । નશ્યતિ ચેન્દ્રિયસંપ્રયોગાદિનાશે રૂપાદિજ્ઞાનમ્ । અત ઇન્દ્રિયેણ સહ ચૈતન્યમપિ નિસ્સૃત્ય તેન તેનાર્થેન સન્નિકૃષ્યતે, હસ્તાદિનેવ ત્વગિન્દ્રિયમ્ । તથા સતિ હિ તદુપાધિકત્વાત્તજ્જ્ઞાનસ્ય યુક્તં તદ્ભાવાનુવિધાયિત્વમ્ । અન્યથોત્પન્નં જ્ઞાનમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષનિવૃત્તૌ કિમિતિ નિવર્તતે? । જ્ઞાનજન્યાર્થધર્મપ્રકાશવાદિનો ઽપિ સમાનો ઽયં દોષઃ । નિમિત્તકારણં હિ જ્ઞાનમ્ । કુતસ્તન્નિવૃત્તૌ અર્થપ્રકાશો નિવર્તતે? કુતો વા યાવત્તદ્ભાવમવતિષ્ઠતે ? ।
નનુ નિત્યપ્રકાશત્વં સ્વાભાવિકબોધકૃતમેવ કિં ન સ્યાદિત્યત્રાહ સ્વતઃસિદ્ધે તિ । વ્યાપ્તા-વ્યાપ્યા । વ્યાપકાભાવાદ્વ્યાપ્યાભાવ ઇતિ યાવત્ । જ્ઞાતૃત્વસ્વાભાવ્યાદેવાનન્યાધીનપ્રકાશત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશો જ્ઞાનાન્તરાનપેક્ષો ઽપ્યાત્મસમ્બન્ધાપેક્ષ ઇતિ જ્ઞાને ઽનન્યાધીનપ્રકાશત્વલક્ષણં સાધ્યં નાસ્તિ, તેન સપક્ષે જ્ઞાને સતિ પક્ષમાત્રવૃત્તિ જ્ઞાતૃત્વં ભવત્યસાધારણમિતિ શઙ્કાનવકાશઃ ।યદ્યપિ કેવલવ્યતિરેકિણો ન પ્રમાણત્વં સિદ્ધાન્તે । અથાપિ પરપ્રક્રિયયા પરાન્ પ્રત્યેતત્સમર્થનં સમ્ભવત્યેવ । સિદ્ધાન્તે તુ પૂર્વોક્તાન્વયિનૈવ સ્વપ્રકાશત્વસિદ્ધિરાત્મનઃ । નિત્યત્વગ્રાહકપ્રમાણબલાચ્ચાત્મનઃ તત્પ્રકાશસ્યાપિ નિત્યત્વમર્થસિદ્ધમ્ । શ્રુતિભિશ્ચ સકલાર્થપ્રતિષ્ટેતિ પરમાચાર્યાણામાશયઃ

અથ પ્રસઙ્ગાત્ પ્રકાશ પદાર્થં નિર્ણેતું વિમર્શમુપક્ષિપતિ કઃ પુન રિતિ । નિત્યસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય પ્રતિકર્મવ્યવસ્થોપપાદકત્વાચ્ચૈતદ્વિમર્શસ્ય પ્રકૃતોપયોગિતા । યદી તિ । પ્રકાશત ઇત્યત્ર ધાત્વર્થઃ પ્રકાશો જ્ઞાનમ્ । આખ્યાતાર્થશ્ચાશ્રયત્વમિતિ યદિ કથ્યતે ઇત્યર્થઃ । એતદ્દૂષયતિ તત ઇતિ । તત્ર ચે તિ । વ્યતિરેક્યુદાહરણવાક્યે નિત્યપ્રકાશરૂપવિશેષનિષેધસ્ય પ્રકાશસામાન્યાભ્યુપગમપર્યવસાયિત્વાચ્ચ ઘટાદાવાગન્તુકજ્ઞાનવત્ત્વમભ્યુપગતં ભવેદિત્યર્થઃ । ન ચૈવં સતિ તત્ર હેત્વભાવો ઽજ્ઞાતૃત્વં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । અનાત્મત્વસ્યાત્રાજ્ઞાતૃત્વપદેન વિવક્ષિતત્વાત્ । પ્રકાશાશ્રયત્વમાત્રસ્ય તુ સાધનાયોગઃ સિદ્ધત્વાદિતિ ચ બોધ્યમ્ । ઉક્તદોષપરિહારાય પ્રકારાન્તરં શઙ્કતે અથ તન્માભૂ દિતિ । યદિ જ્ઞાનવિષયત્વં પ્રકાશમાનત્વમુચ્યત ઇતિ યાવત્ । એતદપિ દૂષયતિ તત ઇતિ । નિત્યપ્રકાશવત્ત્વસાધનેનાત્મનઃ સાર્વદિકં જ્ઞાનવિષયત્વં પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ । ઇષ્ટમેવેદમિતિ ચેત્તત્રાહ જ્ઞાને તિ । જ્ઞાનસ્ય વિષયપ્રકાશનવ્યાપારો હિ ઇન્દ્રિયાદિદ્વારકઃ । અત ઇતરાનપેક્ષો
નિત્યશ્ચ જ્ઞાનવિષયભાવ આત્મનો દુઃસાધ ઇત્યર્થઃ । તથા નિયમ ઇતિ । કરણમપેક્ષ્યૈવ વિષયીકરણમિતિ નિયમ ઇત્યર્થઃ । તથા ભાવે તિ । કરણવ્યાપારસાપેક્ષત્વદર્શનાદિત્યર્થઃ । ન ચે તિ । સ્વાત્મભિન્નવિષય એવ વિષયીકારસ્ય કરણાપેક્ષત્વમુચ્યત ઇતિ ન ચ વાચ્યમિત્યર્થઃ । આત્મનો ઽપીતિ । સ્વાત્મપ્રકાશને ઽપિ શબ્દલિઙ્ગાદિકરણસાપેક્ષત્વદર્શનાત્ નિયમસઙ્કોચો ન કરણીય ઇત્યર્થઃ । નનુ સ્વરૂપમાત્રવિષયકં નિત્યજ્ઞાનં સિષાધયિષિતમ્ । અસ્ય ચાત્મવિષયીકરણે ન કરણાપેક્ષેત્યત્રાહ વિરુદ્ધે ઇતિ । સ્વરૂપમાત્રસ્યૈવ કર્તૃત્વકર્મત્વયોરુપગમો વિરુદ્ધઃ । સ્વરૂપમાત્રજ્ઞાને આકારભેદાદવિરોધસમર્થનમપિ ન સમ્ભવતીત્યાહ નિત્યત્વે ત્યાદિવાક્યદ્વયેન । નનુ સ્વરૂપસ્યૈવ ગમ્યત્વેપિ તસ્યૈવ ગમકત્વં સામાન્યવિશેષધર્મભેદાદ્ધટેતેત્યત્રાહ
રૂપભેદેને તિ । યથા શબ્દશબ્દસ્ય શબ્દશબ્દવાચ્યત્વે ઽપિ વાચ્યતા શ્રોત્રગ્રાહ્યગુણત્વાકારેણ, વાચકતા ચાનુપૂર્વીવિશેષેણેતિ ન સ્વયંપ્રકાશત્વમપક્ષસ્ય શબ્દસ્ય, એવં ગ્રાહ્યગ્રાહકતાવચ્છેદકધર્મભેદે પક્ષીકૃતસ્યાપિ આત્મનો ન સ્વપ્રકાશત્વં સિધ્યેદિત્યર્થઃ। એવં વિમર્શકેન પક્ષદ્વયં દૂષિતમ્ ।
અથ ભાટ્ટપ્રક્રિયામનુવદતિ અથોચ્યેતે તિ । પ્રાકટ્યં પ્રકાશઃ, આશ્રયત્વં ચ સંબન્ધઃ । પ્રકાશત ઇતિ પ્રતીતિવ્યવહારૌ ચ પ્રાકટ્યાશ્રયત્વાર્થકાવેવ પ્રાચુર્યેણ પ્રવર્તેતે । જ્ઞાનજન્યઃ પ્રકાશશ્ચ ચેતનાચેતનસર્વપદાર્થસાધારણઃ । સ એવ નિત્યઃ સ્વાભાવિકશ્ચાત્મનઃ સાધ્યતાં જ્ઞાતૃત્વબલાદિતિ શઙ્કાગ્રન્થાર્થઃ । પ્રાભાકરમુખેન નિરાકરોતીમં પક્ષં પરાકૃત ઇતિ । જ્ઞાતતાવ્યવહારસ્ય સ્વપ્રકાશજ્ઞાનત એવોપપત્તેર્ન જ્ઞાનજન્યે જ્ઞાતતાખ્યે ધર્માન્તરે પ્રમાણં કિમપીતિ પરાકરણપ્રકારઃ । ત્રિષ્વપ્યેકે તિ । પ્રકાશો જ્ઞાનમ્, તદધીનવ્યવહારાનુગુણ્યં સમ્બન્ધઃ પ્રકાશત ઇત્યત્રાખ્યાતાર્થ ઇતિ પક્ષ એવ જ્ઞેયજ્ઞાનજ્ઞાતૃષુ એકાર્થકતા પ્રકાશતેવ્યવહારસ્ય ઘટત ઇત્યર્થઃ । ત્રિતયવ્યવહારાનુગુણ્યાપાદનં ઘટાદિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવ ઇતિ હાર્દમ્ । જ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય પ્રકાશસ્ય નિત્યસ્યાત્મન્યુપગમે તત્ર જ્ઞાનં વ્યર્થમિતિ ચાહ તત્ત્વાન્તરે તિ । સ્વવિષયકજ્ઞાને સત્યેવાત્મનઃ પ્રકાશમાનતેતિ ક્ષેમસાધારણપ્રયોજકતોપગમાન્નાત્મનિ ચૈતન્યસ્ય વૈયર્થ્યમિતિ શઙ્કતે યદ્યુચ્યેતે તિ । આક્ષિપતિ સંવિદી તિ । સંવિત્ જ્ઞાનમેવ, ન જ્ઞાનાશ્રયઃ । તથા ચ ચૈતન્યસમવાયિત્વસ્ય પ્રકાશમાનતાપ્રયોજકત્વે ચૈતન્યે તદભાવાત્પ્રકાશમાનતા ન ઘટેતેતિ ભાવઃ । નનુ ચૈતન્યસમ્બન્ધ એવ પ્રકાશહેતુરુપેયત ઇતિ ચેત્તત્રાહ કસ્તયે તિ । તયા-ચેતનયા । સંબન્ધવિકલ્પેન દૂષણમત્ર ક્રિયતે । ચૈતન્યવદાત્મસમવેતત્વસ્ય ચૈતન્યસંબન્ધત્વે ઘટાદેરપ્રકાશાપત્તિઃ । તદાહ ઘટાદે રિતિ । ચૈતન્યવિષયત્વસ્ય તત્ત્વે ચ ચૈતન્યસ્યાત્મનશ્ચાપ્રકાશાપત્તિઃ । તદાહ આત્મન ઇતિ । આત્મનઃ-સંવિદઃ । તસ્ય-પુંસઃ । પ્રકાશપ્રયોજકસ્ય ચૈતન્યવિષયત્વસ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણેવ સ્વાત્મસ્પર્શસ્યાશક્યત્વાચ્ચૈતન્યે, કર્મકર્તૃત્વવિરોધાદાત્મનિ ચાસમ્ભવ ઇતિ હાર્દમ્ । નનુ કર્મકર્તૃવિરોધોપગમે ઽસ્તુ જ્ઞાનાશ્રયતયૈવાત્મનિ પ્રકાશતેવ્યવહારઃ । જ્ઞાનસ્ય ત્વતીન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમાનાત્પ્રાકટ્યં સમ્ભવતિ પ્રકાશતેવ્યવહારનિદાનમિત્યત્રાહ જ્ઞાનાધીને તિ । જ્ઞાનાનુમાનપ્રતિક્ષેપાચ્ચ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનરૂપતયૈવ પ્રકાશતેવ્યવહારો વાચ્યઃ । તથા ચ પ્રાકટ્યેન જ્ઞાનજધર્મેણાર્થેષુ, જ્ઞાનરૂપતયા જ્ઞાને, જ્ઞાનાશ્રયતયૈવ
ચાત્મનિ પ્રકાશતેવ્યવહાર ઇતિ ત્રિષ્વપિ તસ્યૈકરૂપ્યાસમ્ભવ એતન્મત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
એવં ભાટ્ટમતે જ્ઞેયજ્ઞાનજ્ઞાતૃષુ પ્રકાશતેવ્યવહારસ્યૈકરૂપ્યાસમ્ભવં ગુરુમુખેન પ્રોચ્ય ગુરુમતે ઽપિ ત્રિષુ વ્યવહારાનુગુણ્યે ઐકરૂપ્યાસમ્ભવં વિમર્શક ઉદ્ભાવયતિ સ્વપ્રકાશે તિ । જ્ઞાનવિષયતયાર્ઽથે, જ્ઞાનરૂપતયા જ્ઞાને, જ્ઞાનાશ્રયતયા ચાત્મનિ વ્યવહારાનુગુણ્યં વક્તવ્યમિતિ ગુરુમતે ઽપિ વૈરૂપ્યમશક્યપરિહારમિત્યર્થઃ । દૂષણાન્તરમપ્યાહ મતદ્વયે આત્મની તિ । અત્ર શઙ્કા ઇન્દ્રિયે તિ । યદર્થસંબદ્ધેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિના યજ્જ્ઞાનં જનિતમ્, તત્ તસ્મિન્નર્થે પ્રકટતાં વ્યવહારાનુગુણ્યં વા નિષ્પાદયતીતિ શઙ્કાર્થઃ । પ્રતિક્ષિપતિ ન ખલુ લબ્ધે તિ । કાર્યસ્ય સ્વોત્પત્તાવેવ નિમિત્તકારણાપેક્ષા । ન તુ સમુત્પન્નસ્ય સ્વકાર્યજનને ઽપિ । અન્યથા કુલાલસન્નિધાન એવ ઘટેન જલસ્યાહરણમ્, નાન્યત્રેપિ સ્યાદિત્યર્થઃ । જ્ઞાનસ્યૈવ સ્વકાર્યનિષ્પાદને સ્વનિમિત્તાપેક્ષેત્યાશ્રયણે ચેદમપિ વૈષમ્યં પ્રસજ્યત ઇતિ ભાવઃ । કુલાલાદિસમાનાધિષ્ઠાનમ્-કુલાલાદિસમાનાધિકરણમ્ । વૈષમ્યાન્તરમપ્યાહ ન ચે તિ । અન્યત્ર નિમિત્તનાશે કાર્યનાશસ્યાદર્શનાત્ જ્ઞાનસ્યૈવ નિમિત્તનાશેન નાશાભ્યુપગમેનાપિ વૈષમ્યં પ્રસક્તં પક્ષદ્વયે ઽપીત્યર્થઃ । કં તર્હિ પ્રકાશસ્ય વ્યવહારસ્ય વોપપત્તિઃ? તત્રાતિ । ઇતિ ઇન્દ્રિયાદિદ્વારા પ્રસૃતસ્ય તેન સહાર્થસન્નિકૃષ્ટસ્ય જ્ઞાનસ્યાર્થપ્રકાશકસ્યાર્થપ્કાવ્યવહાર- જનકત્વં સ્વીકાર્યમનાયત્યેતિ હાર્દમ્ । સિદ્ધાન્તિનાં પક્ષો ઽયમ્ । તથાસસતી તિ । ઇન્દ્રિયેણ સહ પ્રવૃત્ત્યાદિમત્ત્વે હિ જ્ઞાનસ્ય તદર્થસન્નિકૃષ્ટસ્ય તત્પ્રકાશકસ્યેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાય્યન્વયવ્યત્ ઇરેકોપપત્તિરિત્યર્થઃ । અન્યથે તિ । ઇન્દ્રિયાદિદ્વારકજ્ઞાનાર્થસન્નિકર્ષસ્યાનુપગમે નિમિત્તનાશસ્ય કાર્યનાશે ઽહેતુત્વાદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિનિવૃત્તૌ જ્ઞાનનિવૃત્તિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન ચ સઙ્ખ્યાદિનિદર્શનેનાત્ર પ્રત્યવસ્થાનં યુક્તમ્;
અસિદ્ધત્વેન નાશસ્ય સઙ્ખ્યાયા બુદ્ધિનાશતઃ ।
એકસઙ્ખ્યવ સઙ્ખ્યાત્વાદન્યાપ્યાદ્રવ્યભાવિની

સર્વા હ્યેકાશ્રયા સઙ્ખ્યા નિત્યાનિત્યાર્થવર્તિની ।
યાવદાશ્રયસત્યેવ સંમતા સર્વવાદિનામ્

દ્વિત્વાદિકા પરાર્ધાન્તા સઙ્ખ્યા યાનેકવર્તિની ।
સાપિ સઙ્ખ્યાત્વસામાન્યે સતિ કસ્માન્ન તાદૃશી

નનુ નૈકત્વં સઙ્ક્યા; સ્વરૂપાનતિરેકાત્ । અતઃ સાધનવિકલમુદાહરણમ્ ।
મૈવમ્ । સઙ્ખ્યૈવ સા; દ્રવ્યાન્તરે ઽપ્યનુવૃત્તેઃ । યદિ ઘટાદેઃ સ્વરૂપમેવૈકત્વમ્, તતો ઘટ એકઃ, પટ એક ઇતિ સર્વદ્રવ્યસાધારણ્યમેકત્વસ્ય ન સ્યાત્ । નહિ ઘટસ્વરૂપસ્ય પટસ્વરૂપેણ સંભવતિ સામાનાધિકરણ્યં ઘટઃ પટ ઇતિ । અસ્તિ તુ તદેકત્વસ્ય ।
નનુ નિમિત્તનાશસ્યાપિ કાર્યનાશે હેતુત્વં ક્વચિદેષ્ટવ્યમ્ । અન્યથાપેક્ષાબુદ્ધિનાશાદ્દિત્વાદેર્નાશસ્યાનુપપત્તેઃ । તથા પ્રકૃતે ઽપિ ભવિષ્યતીતિ શઙ્કતે ન ચે તિ । પરિહરતિ અસિદ્ધત્વેને તિ । અપેક્ષાબુદ્ધિનાશેન દ્વિત્વાદિનાશસ્યાસિદ્ધત્વેન ન નિમિત્તનાશેન કાર્યનાશે દ્વિત્વાદેર્નાશસ્ય નિદર્શનત્વં સંભવતીત્યર્થઃ । એકે તિ । યાવદાશ્રયભાવિત્વાદેકત્વસ્યેવ દ્વિત્વાદેઃ સઙ્ખ્યાત્વાન્નાપેક્ષાબુદ્ધિનાશાન્નાશ ઇત્યર્થઃ । અસિદ્ધત્વમેતેનોપપાદિતં ભવતિ । ફલિતો ઽત્ર પ્રયોગઃ-દ્વિત્વાદિર્યાવદાશ્રયસતી સઙ્ખ્યાત્વાદેકત્વવદિતિ

30

દૃષ્ટાન્તે હેત્વાસિદ્ધિં શઙ્કતે નનુ નૈકત્વમ્ ઇતિ । પરિહરતિ મૈવમ્ ઇતિ । યદી તિ । તત્તદ્વ્યક્તિસ્વરૂપસ્યૈવૈકપ્રતીતિવ્યવહારનિયામકત્વે ઘટ એકઃ, પટ એક ઇત્યાદ્યનુગતપ્રતીતિવ્યવહારાનુપપત્તિઃ । તત્તદ્વ્યક્તિત્વસ્યાનનુગતત્વાત્ । એકત્વસઙ્ખ્યાયાસ્તથાત્વે તુ એકત્વેનાનુગમાદનુગતપ્રતીત્યાદ્યુપપત્તિરિતિ ભાવઃ । તાર્કિકપ્રક્રિયયેદમ્ ।
કિઞ્ચ-સંઙ્ખ્યૈકતા વિરુદ્ધત્વાત્ દ્વિસઙ્ખ્યેવાન્યસઙ્ખયા ।
એકં દ્વાવિતિ ન હ્યસ્તિ સામાનાધિકરણ્યધીઃ

યત્તુ અનેકદ્રવ્યવૃત્તિત્વે સતિ ગુણત્વાત્ સંયોગવદયાવદ્દ્રવ્યભાવિનીદ્વિત્વાદિસઙ્ખ્યેતિ, તન્નનાત્વે ઽનૈકાન્તિકમ । ન હિ સતોરપિ ઘટપટયોસ્તન્નાનાત્વં નશ્યતિ । ન ચ તત્ દ્વિત્વસઙ્ખ્યૈવ । ત્રયાણાં તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ તદેકત્વાભાવમાત્રમ્ । તુચ્છસ્યાપિ નાનાત્વાપત્તેઃ ।
દૃષ્ટાન્તે હેત્વસિદ્ધિં શઙ્કતે ઽ નનુ નૈકત્વ ઽમ્ ઇતિ । પરિહરતિ ઽ મૈવ ઽ-મિતિ । ઽ યદી ઽ તિ । તત્તદ્વ્યક્તિસ્વરૂપસ્યૈવૈકપ્રતીતિવ્યવહારનિયામકત્વે ઘટ એકઃ, પટ એક ઇત્યાદ્યનુગતપ્રતીતિવ્યવહારાનુપપત્તિઃ । તત્તદ્વ્યક્તિત્વસ્યાનનુગતત્વાત્ । એકત્વસઙ્ખ્યાયાસ્તથાત્વે તુ એકત્વેનાનુગમાદનુગતપ્રતીત્યાદ્યુપપત્તિરિતિ ભાવઃ । તાર્કિકપ્રક્રિયયેદમ્ ।
સ્વરૂપત્વે બાધકમુક્ત્વૈકત્વસ્ય સઙ્ખ્યાત્વે સાધકમપ્યાહ ઽ સઙ્ખ્યકતે ઽ તિ । અત્ર પ્રયોગઃ-એકત્વં સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાન્તરવિરુદ્ધત્વાત્ દ્વિત્વાદિવદિતિ । હેતું પક્ષે ઘટયતિ ઽ એક ઽમ્ ઇતિ । અત્રેદં બોધ્યમ્-ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપર્યાપ્તેર્દ્વિત્વાદિસંબન્ધતયા ભાનાત્ એકત્વાવચ્છિન્નપર્યાપ્તેશ્ચ દ્વિત્વાદિસંબન્ધત્વાભાવેન ન એકં દ્વાવિતિ પ્રયોગઃ । એકં દ્વિત્વવદિતિ તુ સ્યાન્નામ, અત્ર દ્વિત્વસમવાયસ્યૈવ સ્વરૂપસંબન્ધેન ભાનાત્, તસ્ય ચૈકસ્મિન્નપ્યબાધાત્ । સઙ્ખ્યાન્તરવિરુદ્ધત્વં ચ સઙ્ખ્યાન્તરપર્યાપ્ત્યવચ્છેદકાવચ્છિન્નપર્યાપ્તિકવૃત્તિકત્વાભાવલક્ષણમિતિ । દ્વિત્વાદેર્યાવદાશ્રયભાવિત્વાનુમાને દૃષ્ટાન્તે સાધનવૈકલ્યં પરહૃતમેતાવતા

આપેક્ષિકત્વાત્ દ્વિત્વાદેઃ પ્રતિયેગ્યવવગ્રહાત્ ।
બુભુત્સોપરમાચ્ચાપિ સત્યા એવાનવગ્રહઃ

અતશ્ચૈતન્યસ્યૈવેન્દ્રિયદ્વારાર્ઽથસન્નિકર્ષ એવ તદ્ભાવાનુવિધાનોપપત્તિઃ ।
અન્યચ્ચ, અર્થસ્ય પ્રકાશકં હિ જ્ઞાનં ભવતામ્ । સર્વં ચ પ્રકાશકં પ્રકાશ્યવસ્તુસન્નિકૃષ્ટમેવ પ્રકાશકં દૃષ્ટં દીપપ્રભાદિ । અતસ્તદપિ તથેતિ યુક્તમાશ્રયિતુમ્ । વ્યોમવદમૂર્તસ્ય ન ક્રિયાવત્ત્વમિતિ ચેત્, કેયં મૂર્તિર્નામ ? યદ્વિરહિણઃ ક્રિયાયોગઃ । યદિ પરિભાષિકી દ્રવ્યત્વે સતિ ક્વાચિત્કતેતિ ।
ઇષ્યત એવ સા ચૈતન્યે । ન હિ તત્સર્વગતં દ્રવ્યમ્, તથાસતિ યુગપત્ સર્વાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । ક્વાચિત્કત્વે તુ તદ્વિ યદૈકદૈકેન્દ્રિયેણ સંપ્રયુક્તં તદર્થાભિમુખમ્, ન તદેન્દ્રિયાન્તરમધિતિષ્ઠતિ । અત એવ હિ યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિઃ । નિરતિશયવેગં ચ તત્, યુગપદિવાતિશીઘ્રમનેકેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનદર્શનાત્ । અતો યથોદિતમમૂર્તત્વમસિદ્ધમ્ । સ્પર્શવત્તા મૂર્તિઃ, તદ્વિતરહાન્નિષ્ક્રિયત્વમિતિ ચેત્ ; શબ્દેનાનૈકાન્તઃ । સ ખલુ શઙ્ખમુખાદેર્દવીયસો ઽપિ દેશાત્ નોદનવિશેષેણ લોષ્ટાદિરિવ યાવદ્વેગં પ્રતિષ્ઠતે સ્પર્શવિહીનો ઽપિ । સ્પર્શરહિતસ્યાપિ મનૈન્દ્રિયસ્ય ક્રિયાવત્ત્વં પદાર્થવાક્યાર્થવિદામુભયેષામપિ સંમતમેવ ।
કથમતીતાનાગતયોરસતોશ્ચૈતન્યેન સંપ્રયોગ ઇતિ ચેત્, કથં વા વિષયભાવઃ, પ્રકાશમાનત્વમ્, સઙ્ખ્યાદિયોગો વા તયોઃ ? યસ્તત્ર નિર્વાહઃ, સ એવાત્રાસ્તુ । અપિ ચાતીતતયાનાગતતયા ચ તાવપ્યદ્યાપિ વિદ્યેતે ઇતિ તેન રૂપેણ બોધસન્નિકર્ષે કાનુપપત્તિઃ ? કિઞ્ચ, યથા દવીયસિ દેશે સતા ધ્રુવશિંશુમારાદિના દૃક્ તુ સન્નિકૃષ્યતે, તથા દવીયસિ કાલે સતા કલ્પાદ્યન્તવર્તિના સ્વયંભુવાદિનેતિ નાલોકં કિઞ્ચિત્ । કિઞ્ચ-
સત્પ્રતિપક્ષમાશઙ્કતે ઽ યત્ત્વનેકે ઽ તિ । પરિહરતિ ઽ તદિ ઽ તિ । નાનાત્વંબહુત્વમ્ । તસ્ય ચ વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વાદ્દ્વિત્વાદિવદ્ગુણત્વમેવ । ન તુ ભેદરૂપત્વમ્ । ભેદસ્યાવ્યાસજ્યવૃત્તિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ યાવદાશ્રયં સત્ત્વે આશ્રયોપલમ્ભકાલે નિયમત એકત્વસ્યેવ દ્વિત્વાદેરુપલમ્ભઃ પ્રસજ્યતે ઇતિ ચેત્તત્રાહ ઽ આપેક્ષિકત્વા ઽ દિતિ । સંબન્ધ્યન્તરગ્રહસાપેક્ષગ્રહસ્ય દ્વિત્વાદેઃ પ્રતિયોગિનઃ સંબન્ધ્યન્તરસ્યાગ્રહણાત્, ગ્રહણે વા દ્વિત્વાદિબુભુત્સાયા અપેક્ષાબુદ્ધેશ્ચ તદ્વોધે સહકારિણ્યા વિરહેણ ન સદા ગ્રહ ઇતિ ભાવઃ । એવં ચ નિમિત્તનાશનાશ્યત્વસ્ય ન નિદર્શનીભવિતુમલં દ્વિત્વાદત્યુક્તં ભવતિ । વસ્તુતો ઽપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષાતિરિક્તં દ્વિત્વાદિકમેવાપ્રામાણિકમિતિ તન્નાશાધીનતન્નાશસ્ય ન તરાં પ્રસક્તિરિતિ બોધ્યમ્

નાતીતાનાગતે બુદ્ધેર્દૂરે ભવિતુમર્હતઃ ।
બુદ્ધ્યા પ્રકાશમાનત્વાદ્બુદ્ધિબોદ્ધૃસ્વરૂપવત્

એવં ચ ચૈતન્યસ્ય
નિરતિશયવેગિતયાન્તરાલદેશકાલાગ્રહણાભિમાનો ઽલાતચક્રગતક્રમવદ્દેશભેદસંયોગવિભાગાગ્રહણાભિમાનવત્ । અપિ ચેન્દ્રિયલિઙ્ગસંસ્કારાદેર્યદર્થપ્રતિનિયતં રૂપમ્, તૈનૈવોપશ્લિષ્ય નિસ્સરચ્ચૈતન્યમપિ તદ્ગોચરેણૈવ સન્નિકૃષ્ટતે ; યથા ગવાદિપદશક્તિરેકબુદ્ધિસિદ્ધે ઽપિ સામાન્યવિશેષાત્મકે વસ્તુનિ સામાન્યાંશેનૈવ સંબધ્યતે, યથા વા વિધિઃ પ્રાપ્તાંશપરિહારેણાપ્રાપ્તાંશમેવ ભાવનાયાઃ સ્પૃશતિ । અત ઇન્દ્રિયાદિદ્વારેણ ચૈતન્યં તદર્થાભિમુખં નિર્ગચ્છતીતિ ન્યાય્યમ્ । યથાઽહ ભગવાન્ " તદસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્નાવમિવામ્ભસિ " ઇતિ । મનુશ્ચ, " ઇન્દ્રિયાણાં હિ સર્વેષાં યદ્યેકં ક્ષરતીન્દ્રિયમ્ । તેનાસ્ય ક્ષરતિ પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાદાદિવોદકમ્ ॥ " ઇતિ ।
યત્તુ ગુણશ્ચૈતન્યં ગુણિનમપહાય કથમન્યતો યાતીતિ ; તદયુક્તમ્, પ્રહાણાનભ્યુપગમાત્ । અપ્રહાયૈવાત્માનમિતસ્તતશ્ચેતના ઇન્દ્રિયાદિદ્વારાન્નિશ્ચરતિ । વિચ્છિન્નાયાશ્ચ તસ્યાઃ સન્ધાનાસંભવઃ શાસ્ર એવોક્તઃ । દૃશ્યન્તે ચ ગુણા અપિ શબ્દગન્ધસૂર્યાલોકરત્નપ્રભાદયો ગતિમન્તો ધર્મ્યતિવર્તિનશ્ચ । અતિસૂક્ષ્મો દૂરગમનધર્મા ભૌતિકો હિ શબ્દઃ ।
નનુ નભ ઇવ વિભુઃ શબ્દો વ્યઞ્જકધ્વનિવશેન પ્રાદેશિક ઇવ ગત્વર ઇવ ચોપલભ્યતે । તથાહિ-શબ્દઃ સર્વવ્યાપી એકદ્રવ્યવર્તિત્વે સત્યાકાશગુણત્વાત્ તત્પરિમાણવત્ । મૈવમ્, અતદ્ગુણત્વાત્ । વાયવીયઃ શબ્દઃ, તેન નિયતસહોત્પત્તિકત્વાત્, તદીયસ્પર્શવત્ । યશ્ચ યેન દ્રવ્યેણ નિયતસહોત્પત્તિર્ગુણઃ સ તદ્ગુણ એવ, યથા તથાવિધા રૂપાદયઃ । નિયતસહોત્પત્તિશ્ચ વાયુના શબ્દઃ । ઉભયોરપિ ભેરીદણ્ડવંશદલનાદિસંયોગવિભાગજત્વનિયમાત્ । ઉત્પદ્યતે ચ શબ્દઃ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વે સતિ ગુણત્વાત્ ગન્ધાદિવત્ । કૃતકશ્ચ, ક્રિયોત્તરમેવોપલભ્યત્વાત્ સંયોગાદિવત્ । ન ચાભિવ્યઞ્જકત્વં પ્રયત્નાદેઃ કલ્પ્યમ્, ગૌરવાત્ । તત્પ્રતીતિકારણત્વકલ્પનાદપિ તત્કારણત્વકલ્પનૈવ હિ લઘ્વી । અભિવ્યઞ્જકાશ્ચ એકદેશાવસ્થિતાનેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યાન્ યુગપદભિવ્યઞ્જન્તિ, યથા પ્રદીપો રૂપસઙ્ખ્યાપરિમાણાનિ કરકાદીંશ્ચૈકપ્રદેશવર્તિનઃ । ન ચૈવં તાલ્વાદિસંયોગવિભાગજનિતપવન ઇતિ નાસૌ વ્યઞ્જકઃ ।
જ્ઞાનસ્યાર્થસન્નિકર્ષાનુપગમે બાધકમુક્ત્વાર્ઽથસન્નિકર્ષે સાધકં ચાહ ઽ અન્યચ્ચે ઽ તિ । જ્ઞાનસ્ય વહિઃપ્રસરણે ઽમૂર્તત્વવિરોધમાશઙ્કતે ઽ વ્યોમવ ઽ- દિતિ । મૂર્તત્વવિકલ્પેનૈનાં શઙ્કાં
નિરસ્યતિ ઽ કેયમ્ ઽ ઇત્યાદિના । ઽ ન હિ ત ઽ દિતિ । બન્ધદશાયાં જ્ઞાનસ્યાવિભુત્વમેવેતિ ભાવઃ । ઽ ન તદે ઽ તિ । એકેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનકાલે ઇન્દ્રિયાન્તરસંપૃક્તં સત્તન્ન પ્રવર્તયતિ તદર્થસન્નિકર્ષાયેત્યર્થઃ । એવં ચાવિભુદ્રવ્યત્વલક્ષણમૂર્તત્વસ્ય જ્ઞાને સત્વાદમૂર્તત્વમસિદ્ધમિતિ ભાવઃ । સ્પર્શવત્ત્વં મૂર્તત્વમિતિ પક્ષે દોષમાહ ઽ શબ્દેને ઽ તિ । યસ્યાસ્પર્શત્વં તસ્યાક્રિયત્વમિતિ નિયમો ઽસિદ્ધઃ । શબ્દસ્યામૂર્તસ્યાપિ ક્રિયાવત્ત્વાત્ । તથા ચાસ્પર્શસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય પ્રસરણાદૌ નાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ । અનૈકાન્ત્યપ્રદર્શનં શબ્દે તસ્ય દ્રવ્યત્વમતેન । તસ્ય દ્રવ્યત્વે વિમત્યામપિ સંપ્રતિપન્નસ્થલાન્તરે તદ્દર્શયત્ ઽ સ્પર્શે ઽ તિ । યદ્વા નનુ શબ્દસ્યાશ્રયદ્વારૈવ ગતિર્વાચ્યા । શબ્દાશ્રયશ્ચ વાયુઃ સ્પર્શવાનિતિ ન નિરુક્તનિયમે ક્ષતિરિતિ ચેત્તત્રાહ ઽ સ્પર્શે ઽ તિ । પદાર્થવિદઃ કાણાદાઃ, વાક્યાર્થવિદો જૈમિનીયાઃ । ઉભયેષામપિ સમ્મતં મનસો નિઃસ્પર્શસ્યાપિ ક્રિયાવત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
અર્થસન્નકર્ષેણ જ્ઞાનસ્યાર્થપ્રકાશકત્વે ઽતીતેનાનાગતેન વાર્ઽથેન સન્નિકર્ષાયોગાજ્જ્ઞાનન તત્તદર્થપ્રકાશવ્યવહારૌ ન ઘટેતે ઇતિ શઙ્કતે ઽ કથમતીતે ઽ તિ । પ્રતિબન્દીમાહ ઽ કથં વે ઽ તિ । અતીતાનાગતયોર્વર્તમાનજ્ઞાનવિષયત્વં વૈશેષિકમતે, વર્તમાનજ્ઞાનાધીનપ્રકાશાખ્યધર્મસમવાયિત્વં ભાટ્ટમતે, મતદ્વયે ઽપિ દ્વિત્વાદિસઙ્ખ્યા ચ વર્તમાનાપેક્ષાબુદ્ધિજન્યાતયોઃ કથં ઘટત ઇત્યર્થઃ । ઉત્તરતૌલ્યં સ્ફોરયતિ ઽ યસ્તત્રે ઽ તિ । જ્ઞાનવિષયત્વે જ્ઞાનાધીનધર્મભાક્ત્વે વા જ્ઞાનાધીને વર્તમાનત્વમર્થસ્ય નાપેક્ષિતમિત્યકામેનાપિ સ્વીકાર્યમ્ । અસ્માભિરપિ જ્ઞાનસન્નિકર્ષસ્તથૈવોપપાદ્યત ઇતિ ભાવઃ । વસ્તુતઃ સિદ્ધાન્તે ધ્વંસપ્રાગભાગભાવલક્ષણાવસ્થાન્તરેણ તયોરપિ જ્ઞાનકાલે સત્ત્વાજ્જ્ઞાનસન્નિકર્ષ ઉપપદ્યત એવેત્યાહ ઽ અપિ ચે ઽ તિ । કાનુપપત્તિરિત્યત્ર ક્વચિત્ કા નામાનુપપત્તિરિતિ પાઠઃ । નન્વેવમપિ તત્તત્કાલસ્ય જ્ઞાનેન ગ્રહણં ન સ્યાદદ્યતનેન, તસ્યેદાનીમભાવાદિત્યત્રાહ ઽ કિઞ્ચે ઽ તિ । જ્ઞાનાસ્યાતિવેગિતયા તત્તત્કાલસન્નિકર્ષેણ તત્તદ્ગ્રહણમુપપન્નમિત્યર્થઃ । વ્યવહિતકાલસન્નિકર્ષે જ્ઞાનસ્ય નિદર્શનં વ્યવહિતદેશસન્નિકર્ષો ઽતિવેગિનો નાયનતેજસઃ ।
દૂરત્વે ઽપિ બુદ્ધ્યા સન્નિકર્ષો ઘટત ઇત્યુક્તમ્ । ઇદાનીં બુદ્ધ્યપેક્ષયાદૂરત્વમેવ નેત્યાહ ઽ નાતીતે ઽ તિ । બુદ્ધ્યદૂરત્વમેવ બુદ્ધિસન્નિકર્ષો બોધ્યબોધબોદ્ધૃસાધારણ ઇતિ તુ સિદ્ધાન્તઃ

નિત્યત્વવાદિનઃ શબ્દા નિર્ભાગવ્યોમવર્તિનઃ ।
શ્રાવણાશ્ચેત્યભિવ્યક્તિનિયમે નાસ્તિ કારણમ્

દેશૈક્યે ગ્રાહકૈક્યે ચ વ્યઞ્જકૈક્યં હિ દર્શિતમ્ ।
તદભાવાત્પ્રયત્નોત્થમારુતઃ કારણં ધ્વનેઃ

અત એવ ચ નાનાત્વં પ્રત્યુચ્ચારણમિષ્યતામ્ ।
કૃતસ્ય કારણાયોગાદ્ધેતુપૌષ્કલ્યભેદતઃ

કિઞ્ચોદાત્તાનુદત્તત્વદીર્ઘત્વહ્રસ્વતાદયઃ ।
ગાદિસ્થા યુગપદ્ભાન્તો ન ભિન્દ્યુઃ સ્વાશ્રયાન્ કથમ્

સ્થાનૈક્યાપાતસાદૃશ્યાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાપિ નૈક્યતઃ ।
પ્રદીપપ્રત્યભિજ્ઞેવ જ્ઞાપિતા ભેદહેતવઃ

નન્વેવં ચૈતન્યસંયોગઃ, સંયોગજો વા કશ્ચિત્પ્રકાશઃ પ્રાપ્તઃ । ઉભયમપિ તન્ન ચૈતન્યે સંભવતિ, ભેદાપેક્ષત્વાત્ સંબન્ધસ્ય । આત્મનો ઽપિ ન ચૈતન્યેન સંયોગઃ, તદ્ધર્મિત્વાત્ । ન હિ ધર્મધર્મિણોઃ સંબન્ધઃ સંયોગઃ । સમવાયો હિ સઃ ; અયુતસિદ્ધસંબન્ધત્વાત્ । સંયોગસ્તુ પૃથક્સિદ્ધયોર્દ્રવ્યયોઃ ક્રિયાનિમિત્તા પ્રાપ્તિઃ, અકાર્ય કારણયોર્વા તયોર્નિરન્તરસ્થિતિઃ । ચૈતન્યસંયોગસમવાયયોરન્યતરસ્ય, સંબન્ધમાત્રસ્ય વા પ્રકાશત્વે જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયશરીરેન્દ્રિયેષ્વવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્તી યથાયોગમાદર્શયિતવ્યે । તત્ત્વાન્તરપ્રકાશાભ્યુપગમસ્ત્વનુપલબ્ધિબાધિતો ન દૂષણાન્તરં પ્રયોજયતિ । અતો યદ્વ્યવહારોદયાનુગુણં જ્ઞાનમ્, તત્ પ્રકાશત ઇત્યેવાભ્યુપગમો યુક્તઃ । ત્રિતયવ્યવહારાનુગુણ્યં સંવિદસ્તુ સ્વભાવ ઇત્યપર્યનુયોજ્યં નિમિત્તવૈરૂપ્યમ્ । ન હિ સ્વભાવાઃ પર્યનુયોગમર્હન્તિ । એવં ચેત્સંયોગસમવાયવિરહિણો ઽપિ પદાર્થસ્ય નિમિત્તભેદાનુસારેણ વ્યવહારહેતુઃ સંવિદિતિ યુક્તમાશ્રયિતુમ્ ।
ઉચ્યતે । ઉક્તમત્ર, ન નિમિત્તકારણમનુરુધ્ય કાર્યં સ્વકાર્યમારભત ઇતિ । વ્યવહારાનુગુણસંવેદનત્વે ઽપિ પ્રકાશપદાર્થે પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદો દુષ્પરિહર એવ । બહુવ્રીહિસમાસાશ્રયણે સંવિદન્તરાભાવેન તસ્યાં તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ । કર્મધારયાશ્રયણે જ્ઞાતૃજ્ઞેયયોરસંવેદનત્વેનાપ્રકાશપ્રસઙ્ગઃ । વ્યવહારોદયાનુગુણ્યં ચ વ્યવહારતો ઽવગન્તવ્યમ્ । તતઃ પ્રાગેવ ચ ભવતિ વિદિતત્વપ્રતીતિર્વ્યાહારશ્ચ।
યદ્યેવમ્, કસ્તર્હિ પ્રકાસતેપદાર્થઃ ? । ન હિ નિરવદ્યમેકરૂપં જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનાનુગતં તમુપલભામહે । ઉચ્યતે । નૂનં ભવાનશ્રુતપૂર્વી પ્રથમાધિકરણસ્ય ન્યાયતત્ત્વે । અભિહિતં હિ તત્રેદમનુભવે સ્મૃતિમુપપાદયદ્ભિઃ, ઽઅનુભવાદૂરત્વં સ્મૃતિનિમિત્તઽમ્ ઇતિ । એતદુક્તં ભવતિ-સંવિદદૂરત્વં પ્રકાશ ઇતિ ।
આહ-કિમિદમદૂર ઇતિ ? દૂરાદન્યસ્તદ્વિરુદ્ધસ્તદભાવો વા ? તથા વિશેષણમુપલક્ષણં વા અદૂર ઇતિ ? વિશેષણત્વે પક્ષત્રયે ઽપિ સંવેદનદૂરત્વાનુસન્ધાનપૂર્વિકયા પ્રકાશત ઇતિ પ્રતીત્યા ભવિતવ્યમ્ । ન ચ તથાસ્તિ । ઉપાલક્ષણત્વે સ્વરૂપાન્તરં વાચ્યમ્ । ન ચ દવગમ્યત ઇત્યુક્તમ્ । ઉચ્યતે ; અલમસ્થાને સંભ્રમેણ ।
નન્વેવમપિ વ્યવહિતદેશકાલસન્નિકર્ષસ્ય મધ્યવર્તિદેશકાલસન્નિકર્ષનાન્તરીયકતયા મધ્યવર્તિનામપિ ગ્રહણં સ્યાદિતિ પ્રસઙ્ગમિષ્ટત્વેન પરિહરતિ ઽ એવં ચે ઽ તિ । નન્વેવમપિ ચક્ષુષા પ્રસૃતસ્ય જ્ઞાનસ્ય રસાદિભિરપિ સતિ સન્નિકર્ષે તેન રૂપસ્યૈવ પ્રકાશનં ન તુ રસાદેરિતિ વ્યવસ્થા કથમિત્યત્રાહ ઽ અપિ ચે ઽ તિ । યદર્થપ્રતિનિયતં રૂપમ્-યદર્થ એવ વ્યવસ્થિતં બોધજનનસામર્થ્યમ્ । તેન-તદર્થપ્રતિનિયતરૂપેણેન્દ્રિયાદિના । તદ્ગોચરેણૈવ-તત્તાદિન્દ્રિયાદિયોગ્યાર્થેનૈવ । એવં ચ ચાક્ષુષજ્ઞાનસ્ય ન રસાદિના સન્નિકર્ષ ઇતિ ભાવઃ । યોગ્યાંશેનૈવ સંબન્ધે લૌકિકં વૈદિકં ચ નિદર્શનં ઽ યથે ઽ તિ ઽ યથા વે ઽ તિ ચ । ગવાદિપદશક્તેસ્તદ્વ્યક્તિલક્ષણવિશેષેણ સમ્બન્ધે તત્તત્પદાદ્વ્યક્ત્યન્તરબોધો ન સ્યાત્ । સામાન્યાંશેન સંબન્ધે તુ સ્યાદિતિ ગવાદિપદસંબન્ધયોગ્યત્વં સામાન્યસ્યૈવ મતમ્ । વિધેશ્ચ પ્રાપ્તાર્થે ઽન્વયસ્ય નિરર્થકત્વાદપ્રાપ્તેનૈવાન્વયયોગ્યતા મતા । તેન તેન ચ તત્તદન્વય ઇષ્યતે યથા, એવં તત્તદૈન્દ્રિયિકાદિજ્ઞાનસ્ય તત્તદિન્દ્રિયાદ્યર્થેનૈવ સંબન્ધો મન્તવ્યઃ ; અન્યથાન્ધબધિરાદિવિલોપપ્રસઙ્ગાત્, અવ્યવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ભાવઃ । ભાવનાયાઃ સાધ્યસાધનેતિકર્તવ્યતાન્વયિત્વે ઽપિ ભાવનાન્યયિન્યપ્રાપ્તે સાધનાંશ એવ વિધિતાત્પર્યમિતિ મીમાંસકાઃ । તદર્થાભિમુખમેવ-ઇન્દ્રિયયોગ્યાર્થપ્રકાશનૈકતત્પરમ્ । સંબન્ધમાત્રં ન સન્નિકર્ષઃ । કિન્તુ સંબન્ધવિસેષઃ । સ ચ તત્તદિન્દ્રિયયોગ્યાર્થેનૈવ તત્તદૈન્દ્રિયિકજ્ઞનસ્યેતિ ન ચાક્ષુષાદિના
રસાદેઃ પ્રકાશ ઇતિ હાર્દમ્ । ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનસ્ય રસાદિન સંબન્ધ એવ નાસ્તીતિ તુ કશ્ચન પક્ષઃ । પ્રાગુક્તપક્ષ એવ તુ યુક્તઃ । ઇન્દ્રિયાર્થભિમુખતયા જ્ઞાનસ્ય પ્રસરણે શ્રીમદ્ગીતાવાક્યં પ્રમાણયતિ ઽ તદસ્યે ઽ તિ । " ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં
યન્મનો ઽનુવિધીયતે " ઇતિ પૂર્વાર્ધમ્ । આત્મગ્રહણપ્રવૃત્તં જ્ઞાનમિન્દ્રિયાર્થપ્રવણં મન ઇન્દ્રિયદ્વારા વિષયાભિમુખં નયતીત્યર્થઃ ઇન્દ્રિયદ્વારાજ્ઞાનસ્ય પ્રસરણે મનોર્વાક્યમ્ ઽ ઇન્દ્રિયાણા ઽમ્ ઇતિ । ક્ષરતિ-બાહ્યવિષયમભિસરતિ । તેનેન્દ્રિયદ્વારેણ ચૈતન્યમિપિ નિસ્સરતિ ચર્મભસ્ત્રિકાચ્છિદ્રદ્વારેવ જલમિત્યર્થઃ ।
ઽઅપ્રહાયૈવેઽ તિ । સઙ્કોચવિકાશશાલિનો જ્ઞાનસ્યાત્મધર્મસ્યાપરિત્યજ્યૈવાત્મસંબન્ધં વિકાસાવસ્થયા બાહ્યાર્થસંબન્ધો ઘટત ઇતિ યાવત્ । ગુણસ્યાપ્યાશ્રયાદન્યત્ર ગમને નિદર્શનમાહ ઽ દૃશ્યન્ત ઽ ઇતિ । ધર્મ્યતિવર્તિત્વન્ધર્મિદેશાધિકદેશસંબન્ધિત્વમ્ । ગુણત્વં ચાયુતસિદ્ધપ્રકારત્વલક્ષણં દ્રવ્યાદ્રવ્યસાધારણમત્ર વાચ્યમ્, શબ્દગન્ધયોરદ્રવ્યયોરાલોકપ્રભયોશ્ચ દ્રવ્યયોર્ગુણત્વેનોપાદાનાત્ । ગુણસ્ય ગતિમત્ત્વાદિ તુ આશ્રયાંશદ્વારા । ન ચૈવં ધર્મ્યતિવર્તિત્વમસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ । પ્રસિદ્ધાશ્રયશઙ્ખપુષ્પાદ્યતિવર્તિત્વે તાત્પર્યાત્ । ઽ દૂરાદ્ગન્ધો વાતી ઽ તિશ્રુતિર્ગન્ધસ્ય ગતિમાહ । શબ્દસ્ય ગતિમત્ત્વં ઽશઙ્ખનાદો ઽયઽ મિત્યાદ્યુપલબ્ધેર્દૂરે ઽપિ । નન્વાકાશગુણત્વાચ્છબ્દસ્યાશ્રયદ્વારાપિ ગતિર્નોપપદ્યત ઇત્યત્રાહ ઽ અતિસૂક્ષ્મ ઽ ઇતિ । ભૌતિકઃ-ભૂતજનિતઃ । ભેરીદણ્ડાભિઘાતાદિનોદ્ભૂતે વાયૌ શબ્દો જાયતે । આશ્રયવાય્યંશવિશરણવશાચ્ચ નાનાદિક્ષુ તસ્યાપિ સમ્બન્ધો ઘટત ઇતિ ભાવઃ । અતિસૂક્ષ્મત્વાદ્દૂરગન્તૃત્વં વાયોઃ । આશ્રયધર્મશ્ચાશ્રયયિણ્યુપચરિત ઇતિ બોધ્યમ્ ।
નન્વાકાશગુણસ્ય શબ્દસ્ય વિભુત્વાદેવ ન ગમનાપેક્ષા । યત્કૃતે વાયવીયત્વં કલ્પ્યેત । વ્યઞ્જકયોગિદેશ એવોપલમ્ભનિયમાચ્ચ ન વિભુત્વે ઽપિ સર્વત્રોપલમ્ભપ્રસઙ્ગ ઇતિ શઙ્કતે ઽ નનુ નભ ઽ ઇતિ । શબ્દસ્ય વિભુત્વં સાધયતિ ઽ શબ્દ ઽ ઇતિ । ઘટાકાશસંયોગાદૌ વ્યભિચારવારણાય હેતૌ વિશેષણદલમ્ । ઘટાદ્યેકત્વાદૌ તદ્વારણાય વિશેષ્યમ્ । એતદ્દૂષયતિ ઽ મૈવ ઽમ્ ઇતિ । સ્વરૂપાસિદ્ધિમાહ ઽ અતદ્ગુણત્વા ઽ દિતિ । આકાશગુણત્વાભાવાદિત્યર્થઃ । નન્વાકાશગુણત્વં શબ્દસ્ય શાસ્ત્રસિદ્ધં કથં પ્રતિક્ષિપ્યત ઇતિ ચેત્ ; ઉચ્યતે । આગમાનુસારે આકાશસ્યૈવ ન વિભુત્વમિતિ ન તરાં તદ્ગુણસ્ય વિભુત્વમ્ । યુક્ત્યા તુ કેવલયા વાયવીયત્વમેવ સેત્સ્યતિ શબ્દસ્યેતિ હાર્દમ્ । યુક્તિમેવાહ ઽ વાયવીય ઽ ઇતિ । વિભુત્વં પ્રતિક્ષિપ્ય નિત્યત્વમપિ શબ્દસ્ય પ્રતિક્ષિપતિ મીમાંસકાભિમતમ્ ઽ ઉત્પદ્યતે ચે ઽ તિ । અનેન વાયવીયત્વાનુમાને શબ્દસ્ય હેતુવિશેષ્યાંશાસિદ્ધિરપિ પરિહૃતા । નનુ તદુત્તરકાલોપલભ્યત્વં તદ્વ્યઙ્ગ્યત્વાદપિ ઘટેતેત્યપ્રયોજકત્વં હેતોરિતિ શઙ્કાં

પ્રતિક્ષિપતિ ઽ ન ચે ઽ તિ । ગૌરવાત્-તદ્ધેતુત્વકલ્પનાતસ્તદભિવ્યક્તિહેતુત્વકલ્પનાયાં ગૌરવાત્ । વિપક્ષે ગૌરવપ્રસઙ્ગઃ સ્વપક્ષસ્યાનુગ્રાહકસ્તર્ક ઇતિ હૃદયમ્ । અભિવ્યક્તિપક્ષે ઽનુપપત્તિમપ્યાહ ઽ અભિવ્યઞ્જકાશ્ચે ઽ તિ । ઉચ્ચારણસ્ય વર્ણાભિવ્યઞ્જકત્વે યુગપદેવ નાનાવર્ણાભિવ્યક્તિપ્રસઙ્ગઃ । અભિવ્યઞ્જકસ્યૈકદેશસ્થૈકેન્દ્રિય ગ્રાહ્યસર્વાભિવ્યઞ્જનસ્વાભાવ્યાદિતિ ભાવઃ । વર્ણાભિવ્યઞ્જકપવને વૈજાત્યપરિકલ્પને ત્વતિગૌરવમ્-વ્યક્તિહેતુત્વકલ્પનમ્, વ્યક્તિવ્યવસ્થિત્યૈ વ્યઞ્જકૈ વૈજાત્યકલ્પનં ચેત્યપિ બોધ્યમ્ ।
વ્યઞ્જકત્વે દોષમેવોપપાદયતિ સાર્ધશ્લોકેન ઽ નિત્યત્વે ઽ તિ । નિત્યત્વવાદિન ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તમ્ । મતે ઇતિ શેષઃ । એકાશ્રયકત્વમેકન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં ચ વિશેષણદ્વયેવ સૂચિતમ્ । તથા ચૈકોચ્ચારેણે સર્વવ્યઞ્જનપ્રસઙ્ગો વ્યઞ્જકત્વપક્ષે ઇતિ નિગમયતિ ઽ દેશૈક્યે ઽ ઇતિ । ઽ તદભાવા ઽ દિતિ । એકવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વાભાવાત્ ધ્વનેઃ-વર્ણસ્યોચ્ચારણપ્રયત્નોત્થિતઃ કોષ્ઠ્યમારુતસ્તાલ્વાદિસ્થાને ઽભિઘાતં પ્રાપ્ત ઉત્પાદક એવ તસ્ય તસ્ય વર્ણસ્યેત્યર્થઃ । વ્યઙ્ગ્યત્વાસંભવાદુત્પાદ્યત્વપક્ષે પ્રસક્તં પ્રત્યુચ્ચારણં ગકારાદેર્ભિન્નત્વમપિ સમ્મન્તવ્યમેવેત્યાહ ઽ અત એવે ઽ તિ । વિરુદ્ધધર્મોપલમ્ભાદપિ ભેદં ગાદેઃ સાધયતિ ઽ કિઞ્ચોદાત્તે ઽ તિ । આદિપદેન તારત્વમન્દત્વાદિ ગ્રાહ્યમ્ । એકસ્યૈવ કાલભેદેન વિરુદ્ધાન્વયસમ્ભવાદ્યુગપદ્ભાન્ત ઇત્યુક્તમ્ । ભાન્તઃ-ભાસમાનાઃ । વ્યઞ્જકત્વાસમ્ભવાદેવ વ્યઞ્જકધર્મા વ્યઙ્ગ્યેસમારોપ્યન્ત ઇત્યપિ દુર્વચમિત્યાશયઃ । નનુ સો ઽયં ગકાર ઇત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞા કથં પ્રત્યુચ્ચારણં ભેદે ? તત્રાહ ઽ સ્થાનૈક્યે ઽ તિ । સાદૃશ્યમૂલત્વાદ્ભ્રાન્તિરૂપા સેતિ ભાવઃ

36

38

ભવત્વનુભવાદૂરં દૂરાદન્યદ્વિરોધિ વા ।
તદ્ભાવશ્ચ પ્રકાશત્વં (સ્તુ) કિમત્ર બહુ જલ્પ્યતે

પ્રકાશત ઇતિ પ્રતિભાસો ઽપિ બુદ્ધિવિપ્રકર્ષપ્રત્યનીકબોધતત્સંસૃષ્ટ પદાર્થસ્વરૂપવિમર્શ એવ, બાહ્યપ્રકાશવત્ ।
તત્રાપિ હ્યાલોકે તદ્વ્યાપ્તભૂભાગાદૌ ચ પ્રકટાદિપ્રખ્યોપાખ્યે આલોકાદૂરત્વનિમિત્તે । યથા ચ તત્ર તન્નિમિત્તા સન્તમસનિવૃત્તિઃ, એવમિહાપિ જ્ઞાનદૂરત્વનિમિત્તા અજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ । અત એવ ચાનુભૂતે અનુભવે ચોત્તરકાલતુલ્યત્સ્મરણમ્ ।
એવં ચ ચૈતન્યસંબન્ધવિશેષવિષયવિકલ્પો ઽપ્યલબ્ધાવકાશ ઇતિ નિરનુયોજ્યાનુયોગ એવ । નૈરન્તર્યપદપ્રયાયમત્યન્તસામીપ્યમાત્રં ચ સંયોગઃ । સ એવ પરતન્ત્રાશ્રિતઃ સમવાયપદપરિભાષાભૂમિર્વૈશેષિકાણામિતિ નાર્થાન્તરત્વમૂરીકૃત્ય વિકલ્પઃ સંભવતિ । યથા ચ સંયોગાન્તર્ભાવઃ સમવાયસ્ય, તથા સંબન્ધવિમર્શે દર્શયિષ્યામઃ । જ્ઞાનાદૂરત્વ પ્રયુક્તો વ્યવહારક્ષમતાલક્ષણો વા પરઃ પ્રકાશઃ । સ ચ સત્યપિ સ્વનિમિત્તપૌષ્કલ્યે પ્રતિબન્ધાત્ યોગ્યતાવિરહાદ્વા વ્યાપિત્વસઙ્ગિત્વાદ્યાત્મધર્માન્તરેષુ દેહેન્દ્રિયાદૌ ચ ન સઞ્જાયતે, ચક્ષુસ્સન્નિકૃષ્ટ ઇવ કાલિન્દીપયસિ રૂપરસાદયઃ ।
એવં નિત્યત્વવિભુત્વપ્રતિક્ષેપેણ વાયવીયગુણત્વં વ્યવસ્થાપિતં યુક્ત્યા શબ્દસ્ય વિસૃત્વરત્વં ચ । આત્મગુણસ્ય ચૈતન્યસ્યાન્યત્ર સંબન્ધમાત્રે દૃષ્ટાન્તઃ શબ્દો ગન્દશ્ચ । આશ્રયમન્તરાન્યત્ર ગમને દૃષ્ટાન્તઃ સૂર્યાલોકો મણિપ્રભા ચ । દ્રવ્યરૂપ્વાદન્યત્ર ગમનં સંભવતિ । આશ્રયસંબન્ધાવિચ્છેદાત્તદ્ધર્મત્વં ચ સુસ્થિતમિતિ પ્રઘટ્ટકાર્થઃ ।
એવમર્થસંબન્ધશ્ચૈતન્યસ્યોક્તઃ । પ્રકાશતેવ્યવહારશ્ચ ચૈતન્યસંબન્ધપ્રયુક્ત ઇત્યભિપ્રેતમ્ । અત્ર પ્રાભાકરઃ શઙ્કતે ઽ નન્વેવ ઽમ્ ઇતિ । ચૈતન્યસંયોગસ્ય પ્રકાશમાનતાવ્યવહારનિયામકત્વે ચૈતન્યે તદાશ્રયે તદાશ્રયે ચ તદ્વ્યવહારાનુપપત્તિઃ । ચૈતન્યસમવાયસ્ય તથાત્વે ચ ચૈતન્યતદ્વિષયયોસ્તદ્વ્યવહારાનુપપત્તિઃ । ચૈતન્યસંબન્ધમાત્રસ્ય તથાત્વે ચેન્દ્રિયાદેરપિ પ્રકાશપ્રસઙ્ગઃ । અતો નિમિત્તવિસેષાદેવ તત્તજ્જ્ઞાનસ્ય તત્તદર્થવ્યવહારહેતુત્વં સ્વભાવતશ્ચ સ્વસ્વાશ્રયવ્યવહારહેતુત્વમેષ્ટવ્યમિત્યનર્થકમર્તચૈતન્યસંબન્ધકલ્પનમિતિ સમુદિતાશયઃ । વિભુદ્વયસ્ય સંયોગો ઽસ્તીતિ પક્ષે ક્રિયાયા અભાવાત્તત્ર સંયોગં પ્રકારાન્તરેણ નિર્વક્તિ ઽ અકાર્યે ઽ તિ । અવયવાવયવિભિન્નયોર્દ્રવ્યયોરન્તરાલાવ્યવહિતસ્થિતિઃ સંયોગ ઇત્યર્થઃ । સ ચાવિભૌ ક્રિયયા । વિભ્વોસ્તુ સ્વત એવેતિ ભાવઃ । અર્થસંબન્ધસ્ય નિરાસાદેવ તજ્જન્યધર્માન્તરપ્રકાશપક્ષો નિરસ્તઃ । ધર્માન્તરપ્રકાશે ઽનુપલબ્ધિબાધમપ્યાહ ઽ તત્ત્વાન્તરે ઽ તિ । ઽ અપર્યનુયોજ્ય ઽમ્ ઇતિ । સ્વયમેવ સ્વસ્ય વ્યવહારહેતુઃ, સ્વાશ્રયસ્ય સ્વસમવાયાત્, વિષયસ્ય તુ સ્વનિમિત્તાનુસારતા ઇતિ પ્રયોજકવૈષમ્યં ન દૂષણાવહમિત્યર્થઃ ।
ગુરુમતે ઽપ્યુક્તે દોષમાહ વિમર્શકઃ ઽ ઉચ્યતે ઽ ઇતિ । સ્વનિમિત્તકારણવત્યેવ દેશે સ્વકાર્યજનકત્વમદૃષ્ટમન્યત્રેતિ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષવત્યેવાર્થેજ્ઞાનેન વ્યવહારો નિષ્પાદ્યત ઇતિ ન
સમ્યગિતિ ભાવઃ । દૂષણાન્તર મપ્યાહ ઽ વ્યવહારે ઽ તિ । જ્ઞાતૃજ્ઞેયયોઃસ્વવ્યવહારાનુગુણજ્ઞાનકત્વલક્ષણઃ પ્રકાશઃ । જ્ઞાનસ્ય તુ સ્વવ્યવહારાનુગુણજ્ઞાનત્વલક્ષણઃ સ ઇતિ ત્રિષ્વનુગતઃ પ્રકાશપદાર્થો નાસ્ત્યનુગતવ્યવહારનિયામક ઇત્યર્થઃ । નનુ જ્ઞાનાધીનં વ્યવહારાનુગુણ્યમેવાસ્તુ પ્રકાશઃ । સ ચાનુગત ઇત્યત્રાહ ઽ વ્યવહારોદયે ઽ તિ । વ્યવહારયોગ્યતારૂપપ્રકાશસ્ય વ્યવહારત એવાનુમેયતયા વ્યવહારાત્પૂર્વમેવ જાયમાનૌ વિદિતત્વપ્રતીતિવ્યવહારાવનુપપન્નાવિત્યર્થઃ ।
એવં વિમર્શકેન પ્રકાશપદાર્થ આક્ષિપ્તે તટસ્થઃ શઙ્કતે ઽ યદ્યેવ ઽમ્ ઇતિ । ઽ ન હી ઽ તિ । જ્ઞાનસંબન્ધમાત્રસ્યાપ્રકાશમાનાર્થસાધારણ્યાત્ સમવાયાદેશ્ચાનનુગતત્વાદન્યૂનાનતિરિક્તઃ પ્રકાશતેપદાર્થો દુર્નિરૂપ ઇત્યર્થઃ । પ્રકાશતેપદાર્થઃ-પ્રકાશતેપદઘટકપ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થઃ । સિદ્ધાન્તી સમાધત્તે ઽ ઉચ્યતે ઽ ઇત્યાદિના । પ્રથમાધિકરણસ્યેતિ શૈષિકષષ્ઠી । અનુભવે સ્મૃતિમ્ -અનુભવવિસયિણીં સ્મૃતિમ્ । ઽ અનુભવાદૂરત્વ ઽમ્ ઇતિ । વિષયસ્યેવાનુભવસ્યાપ્યનુભવાદૂરત્વમસ્ત્યેવેતિ સ્મૃતરુપપદ્યત ઇતિ યાવત્ । નન્વસ્તુ નામૈતત્ । પ્રકૃત કિમાયાતમ્ ? તત્રાહ ઽ એતદુક્ત ઽમ્ ઇતિ । સંવિદદૂરત્વં સંવિદો ઽપ્યસ્તીત્યુક્તપ્રાયમ્ । તદ્રૂપ એવ પ્રકાશપદાર્થસ્ત્રિષ્વનુગત ઇત્યુક્તં ભવતીત્યર્થઃ।
શઙ્કતે ઽ કિમિદ ઽમ્ ઇતિ । નઞો નાનાર્થત્વાત્પ્રકૃતેત કોર્ઽથ ઇતિ જિજ્ઞાસયા શઙ્કા । નઞો યં કઞ્ચનાપ્યર્થમભ્યુપગમ્ય શઙ્કાન્તરં ઽ તથે ઽ તિ । દૂરભેદાદેઃ પ્રકાશપદાર્થત્વે દૂરજ્ઞાનાપૂર્વિકયૈવ તત્પ્રતીત્યા ભવિતવ્યમ્ । ન ચ તથોપલભ્યતે । તસ્યોપલક્ષણતેવે તૂપલક્ષ્યાકારાન્તરં વાચ્યમ્ । નચતદસ્તિ । એવં પક્ષદ્વયે ઽપ્યનુપપત્તિપ્રતીતિઃ શઙ્કબીજમ્ । વિકલ્પાસહત્વાત્સંવિદદૂરત્વં ન પ્રકાશઃ સ્યાદિત્યાક્ષેપો વા ઽ કિ ઽ મિત્યાદિઃ । પરિહરતિ ઽ ઉચ્યતે ઽ ઇતિ ।
પ્રથમવિકલ્પં પ્રતિવક્તિ ઽ ભવત્વનુભવે ઽ તિ । દ્વિતીયકલ્પં પ્રતિવક્તિ ઽ તદ્ભાવશ્ચે ઽ તિ । અનુભવદૂરભિન્નત્વમનુભવદૂરવિરોધિત્વં વા પ્રકાશત્વમ્-પ્રકાશમાનત્વમ્, પ્રકાશપદાર્થ ઇતિ યાવત્ । અત્રાનુભવપદં જ્ઞાનસામાન્યાર્થકમ્ । અત્રેદં હાર્દમ્-શાખા ચન્દ્ર ઇત્યાદિવદુપલક્ષ્યોપલક્ષણયોઃ સામાનાધિકરણ્યનિર્દેશઃ ઽ તદ્ભાવશ્ચ
પ્રકાશત્વ ઽમ્ ઇતિ । તથા ચ સંવિદદૂરત્વોપલક્ષિતો ધર્મઃ પ્રકાશ ઇતિ

અતો યથોક્તનીત્યાઽત્મા સ્વતશ્ચૈતન્યવિગ્રહઃ।
જ્ઞા(ભા)નસ્વભાવ એવાન્યત્કરણૈઃ પ્રતિપદ્યતે

યત્તુ સુખાદિનિદર્શનેનાત્મવિશેષગુણતયા ચિતેરાગન્તુકત્વમુપપાદિતમ્, તદપિ ગુણવૃત્તાપરિજ્ઞાનેન; યતઃ
પ્રકાશપદાર્થવિચારો વૃત્તઃ પ્રાસઙ્ગિકઃ । વિષયવિત્તિવેલાયામેવાત્મનો વિત્ત્યધીનઃ પ્રકાશ ઇતિ વાદસ્ય નિરાસાર્થં પ્રાગ્ યત્સમર્થિતં જ્ઞાનસ્વભાવત્વમાત્મનો ઽન્યાપેક્ષપ્રકાશત્વં ચ, તન્નિગમયતિ અત ઇતિ કારિકયા । યતો જ્ઞેયજ્ઞાનજ્ઞાતૃસાધારણઃ પ્રકાશો નિર્વક્તું શક્યતે, અતઃ પક્ષસપક્ષાનુગતપ્રકાશસિદ્ધ્યા સજાતીયેતિકારિકોક્તયુક્તયા સ્વાધીનસ્વપ્રકાશ આત્મા સિદ્ધઃ । સ ચ જ્ઞાનસ્વભાવક એવ । નત્વાગન્તુકમસ્ય જ્ઞાનમ્ । ચક્ષુરાદિના પ્રસૃતાચ્ચ ધર્મભૂતજ્ઞાનાદર્થાન્તરસ્યાપિ પ્રકાશકો ભવત્યાત્મેતિ કારિકાર્થઃ । હાનસ્વભાવ ઇતિ પ્રાચીનમુદ્રિતપાઠસ્તુ ન સમીચીનઃ

સ્વરૂપોપાધયો ધર્મા યાવદાશ્રયભાવિનઃ ।
નૈવં સુખાદિ બોધસ્તુ સ્વરૂપોપાધિરાત્મનઃ

યથા ચ બોધોપાધિરાત્મભાવઃ, તથોપપાદિતમ્ । સુખદુઃખે ચ નાત્મધર્મો, ઇન્દ્રિયસૌષ્ઠવનાશયોરેવ તદ્ભાવોપપાદનાત્ । વ્યાકરિષ્યતે ચૈતદન્તિમપદાર્થસમર્થનાવસર ઇતિ સાધનવિકલતા ચ નિદર્શનસ્ય । રાગદ્વેષાદયો ઽપિ મનોવસ્થાવિશેષાઃ ન સાક્ષાદાત્મગુણાઃ । વિજ્ઞાયતે હિ "કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હ્નીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવે"તિ । ગીયતે ચ ઽઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખઽમિતિ । ઽચેતનાધૃતિઽરિતિ ક્ષેત્રલક્ષણમૈકપદ્યેન । ચેતનયા ધ્રિયમાણઃ સઙ્ઘાતો હિ દેહઃ । સ્વવૃત્ત્યનુગુણચૈતન્યમાત્રાદેવ પ્રવર્તમાનં ક્ષેત્રમિતિ યાવત્ । અત એવ હ્યન્તર્યામિબ્રાહ્નાણે ઽયસ્ય પૃથિવી શરીરમ્ઽ ઽયસ્યાપઃ શરીરમ્ઽ ઽયસ્યાત્મા શરીરઽમિત્યાદિનિર્દેશઃ । ઽતાનિ સર્વાણિ તદૂપુઽરિતિ ચ પુરાણે ।
કિમિદં ધીરિતિ ? ઉત્પ્રેક્ષાભિપ્રાયં તત્, ન જ્ઞપ્તિવિષયમ્ । તસ્યાઃ સ્વાભાવિકત્વસ્ય તસ્યામેવ શ્રુતૌ શ્રૂયમાણત્વાત્ । શ્રૂયતે હિ "ન વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતોર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" ઇતિ, "ન હિ દ્રષ્ટુર્દ્દષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે અવિનાશિત્વા"દિતિ ચ । જ્ઞાતુરવિનાશિત્વાદેવ જ્ઞાનસ્યાવિનાશમુપપાદયન્તીયં શ્રુતિર્જ્ઞાતુઃ સ્વરૂપપ્રયુક્તં જ્ઞાનમિતિ દર્શયતિ । ન ચ દૃષ્ટિવિશેષણતયા દ્રષ્ટુરુપાદાનમિતિ સામ્પ્રતમ્, પુંલ્લિઙ્ગનિર્દેશવિરોધાત્; હેતોશ્ચ સાધ્યસમત્વાપત્તેઃ । દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપનિર્દેશપરત્વે ઽપિ
દૃષ્ટિપદસ્યાસમાધેયમહેતુત્વમ્, સ્વપક્ષહાનિશ્ચ । આત્મનસ્તુ નિત્યત્વમપ્રચાલ્યમનેકન્યાયાગમસિદ્ધં યુક્તં હેતુતયા વ્યપદેષ્ટુમ્ । ન હિ સતિ પદાર્થે તત્સ્વરૂપોપાધયો ન ભવિતુમર્હન્તિ, સતિ કનક ઇવ પૈઙ્ગલ્યમ્, પ્રભેવ ચ પ્રદીપે । તેનાયમર્થઃ-આત્મસ્વભાવભૂતાયાશ્ચિતેર્બાહ્યાભ્યન્તરવિષયવિશેષસંબન્ધપ્રકારપ્રાપ્તદૃષ્ટિઘ્રાતિરસયતિવક્તિશ્રુતિમતિસ્પૃષ્ટિવિજ્ઞાતિવ્યપદેશભેદાયાઃ સ્વાત્માવભાસિન્યાઃ સંસારાપવર્ગાવસ્થયોર્ન જાતુચિદ્વિપરિલોપો વિદ્યત ઇતિ । ઽસ યથા સૈન્ધવઘનો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘન એવ, એવં વા અરે અયમાત્મા અનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘનઃઽ તથા, ઽસ્વેન ભાસા સ્વેન જ્યોતિષાઽ ઽઆત્મજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચઽ ઇતિ । તથાપવર્ગદશાયામેવચ્છન્દોગાઃ ઽ ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતામ્ । સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિઽ ઽનોપજનં સ્મરન્ઽ ઇતિ, ઽસ વા એષ એતેન દૈવેન ચક્ષુષા મનસૈતાન્ કામાન્ પશ્યન્ રમતેઽ ઇતિ ચ । અન્યાશ્ચ ઽજાનાત્યેવાયં પુરુષઃ, જ્ઞાતવ્યં તુ ન વેદઽ ઇત્યાદ્યાઃ સકલકરણોપરમદશાયામપ્યાત્મનઃ પ્રબોધમભિદધાનાઃ શ્રુતયો બોધસ્વભાવતામસ્ય દ્રઢયન્તિ । ઽનિર્વાણમય એવાયમાત્મા જ્ઞાનમયો ઽમલઽ ઇત્યાદિ ચ પુરાણે । ઽજ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિઽરિત્યાદિ ઇતિહાસે । ભગવાન્ શૌનકશ્ચ-
"યથા ન ક્રિયતે જ્યોત્સ્ના મલપ્રક્ષાલનાન્મણોઃ ।
દોષપ્રહાણાન્ન જ્ઞાનમાત્મનઃ ક્રિયતે તથા ॥
યથોદપાનકરણાત્ ક્રિયતે ન જલામ્બરમ્ ।
સદેવ નીયતે વ્યક્તિમસતઃ સમ્ભવઃ કુતઃ ॥
તથા હેયગુણધ્વંસાદવબોધાદયો ગુણાઃ ।
પ્રકાશ્યન્તે ન જન્યન્તે નિત્યા એવાત્મનો હિ તે ॥"ઇતિ ।
અત એવ હિ સૂત્રકારશ્ચ ઽજ્ઞો ઽત એવઽ ઇતિ ।
( ઇતિ ધર્મભૂતજ્ઞાનનિત્યત્વસ્ય શ્રુત્યાદિભિઃ પ્રતિષ્ઠાપનમ્)
તદેવમાત્મસ્વભાવભૂતસ્ય ચૈતન્યસ્ય ચૈતન્યસ્ય વિષયસંશ્લેષવિશેષેષુ નિશ્ચયસંશયાદિવ્યવહારભેદઃ, તત્તદ્વિશેષભાજિ ચૈતન્યે વા । ચૈતન્યસ્ય વિષયેણ દૃઢસંયોગો હિ નિશ્ચયઃ; તસ્યૈવ બહુભિર્યુગપદદૃઢસંયોગઃ સંશયઃ; જ્ઞાનવાસનાનુસારેણ સંશ્લેષઃ સ્મરણમિત્યાદિઃ । ઉક્તં ચ ઽઆત્મધર્મસ્ય ચૈતન્યસ્ય વિષયેણ સંયોગો જ્ઞાનમિત્યુચ્યતેઽ ઇતિ । નચૈવં સંયોગસ્યોભયાશ્રિતત્વેન વિષયસ્યાપિ જ્ઞાતૃત્વપ્રસઙ્ગઃ । વિષયેણ સંયોગાભાવાત્ ।
ચૈતન્યેન હિ તસ્ય સંયોગઃ, બાહ્યપ્રકાશવત્ । યથા ખલુ આલોકસંબન્ધે ઽપિ પ્રકાશે સૂર્યાદેરેવ પ્રકાશકત્વં ન ઘટાદેઃ । અથ સૂર્યાદિતન્ત્રત્વાદાલોકસ્ય સ એવ તદ્ધર્મા તત્સંબન્ધેનાર્થાન્તરસ્ય પ્રકાશ (ક) ઇત્યુચ્યતે, ઇહાપિ તર્હિ ચૈતન્યસ્યાત્મધર્મત્વાત્તેનાર્થાન્તરં સ્પૃશન્ સ એવ જાનાતીત્યુપપદ્યતે । તત્સિદ્ધં ચૈતન્યસ્વભાવ એવાયમાત્મા આત્માનં વિદન્નેવાસ્તે; અન્યત્તુ નિમિત્તભેદાનુસારેણ જાનાતિ ન જાનાતિ ચેતિ ।
(ઇતિ ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય સંશયાદ્યવાન્તરભેદોપપાદનમ્)
તદેવં ચૈતન્યસ્વભાવઃ પરિસ્ફુરન્નપ્યયમાત્મા ગમ્ભીરજલાશયચરમીનવત્ જલસંસૃષ્ટક્ષીરવચ્ચ ન વિવિચ્ય સ્ફુટં ચકાસ્તીતિ તદુપપાદનન્યાયાનુગતાઃ પૂર્વાનુમાનભેદાઃ વચનાનિ ચાદ્રિયન્તે । તૈરપ્યપરિતુષ્યન્તો યમનિયમાદિયોગા
ઙ્ગાનુષ્ઠાનક્ષપિતાશુદ્ધ્યાવરણમલાઃનિરોધાભ્યાસપુટપાકનિર્ધૂતરજસ્તમઃકલઙ્કસત્ત્વોદ્રેકસમુત્થસ્વેતરસકલવિષયવૈલક્ષણ્યાપરોક્ષજ્ઞાનાય પ્રયતન્તે । ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તે ચાપરોક્ષજ્ઞાનમુદયત ઇતિ સર્વવાદિનિર્વિવાદમિતિ ન તદુપપાદનાયાદ્ય પ્રયત્યતે ।
અથ યદ્બોધસ્ય સ્વાભાવિકત્વપ્રતિપક્ષતયાઽગન્તુકત્વમુક્તમ્, તદનૂદ્ય પ્રતિક્ષિપતિ યત્તુ સુખાદીતિ । તદપીતિ । ગુણવૃત્તં-ગુણસ્વભાવઃ । સ ચ કઃ? । તત્રાહ સ્વરૂપોપાધય ઇતિ । સ્વરૂપોપાધિત્વં સ્વરૂપનિરૂપકત્વમ્ । તથાભૂતાનાં ધર્માણાં યાવદાશ્રયભાવિત્વં સ્વભાવઃ । અન્યેષાં ત્વાગન્તુકત્વમિતિ ગુણવૃત્તમ્ । અસ્ત્વેવમ્, તતઃ કિમ્? તત્રાહ નૈવમિતિ । વૈષયિકસ્ય સુખાદેરાગન્તુકત્વં સ્યાદેવ । બોધસ્ય ત્વાત્મસ્વરૂપનિરૂપકત્વાદાત્મનશ્ચ નિત્યત્વસ્ય સ્થાપયિષ્યમાણત્વાન્નાગન્તુકત્વં સાધયિતું શક્યત ઇતિ બાવઃ

યથા ચેતિ । બોધોપાધિરિતિ બહુવ્રીહિઃ । જ્ઞાનાભિન્નસ્વરૂપનિરૂપકધર્મક આત્મપદાર્થ ઇત્યર્થઃ । જ્ઞાનવત્ત્વેનૈવોપલભ્યમાનત્વયુક્તયા બોધોપાધિત્વમાત્મનઃ સમર્થિતમ્ । વિષયસંબન્ધકાદાચિત્કત્વાદ્વિષયોપરક્તજ્ઞાનસ્ય કાદાચિત્કત્વપ્રતીતાવપિ જ્ઞાનસ્વરૂપં નિત્યમેવેતિ ભાવઃ । યદ્યપિ જ્ઞાનસ્યાત્મસ્વભાવત્વે નિત્યત્વે ચ શાસ્ત્રમગ્રે પ્રમાણીકરિષ્યતે । અથાપિ યુક્તિપ્રધાનત્વાત્પ્રકરણસ્યાસ્ય યુક્તિરેવ પુરસ્કૃતેતિ બોધ્યમ્ । અનેન જ્ઞાનસ્યાગન્તુકત્વાનુમાને સ્વૂરૂપનિરૂપકધર્મભિન્નત્વમુપાધિરિત્યુક્તં ભવતિ । અથ તત્ર નિદર્શને હેત્વાસિદ્ધિમપ્યાહ સુખેતિ । અનુકૂલપ્રતિકૂલજ્ઞાનાન્યેવ રાદ્ધાન્તે
સુખદુઃખરૂપાણિ। તેષાં ચ પક્ષાન્તર્ભાવાન્ન નિદર્શનતા । જ્ઞાનવિશેષાતિરિક્તે ચ સુખદુઃખે કરણપાટવાપાટવલક્ષણે । તયોશ્ચ નાત્મગુણત્વમિતિ હેત્વાસિદ્ધિર્દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ભાવઃ । અન્તિમેતિ । સ્વતઃસુખીત્યેતદંશસમર્થનાવસર ઇત્યર્થઃ । નન્વેવમપિ રાગાદેર્દૃષ્ટાન્તતા સ્યાત્, આત્મવિશેષગુણત્વાદાગન્તુકત્વાચ્ચેત્યત્રાહ રાગેતિ । મનોવૃત્તિભેદા રાગાદયો નાત્મધર્માઃ । કિન્ત્વગ્નિધર્મસ્યૌષ્ણ્યાદેસ્તત્સંસૃષ્ટસ્થાલ્યામિવ મનોધર્માણામાત્મનિ કેવલં પ્રતીતિઃ । તથા ચોક્તં "નિર્વાણમય એવાયમાત્મા જ્ઞાનમયો ઽમલઃ । દુઃખાજ્ઞાનમલા ધર્માઃ પ્રકૃતેસ્તે ન ચાત્મનઃ॥" ઇતિ ભાવઃ । રાગાદેરન્તઃકરણધર્મત્વં શ્રુત્યામપિ પ્રતીયત ઇત્યાહ વિજ્ઞાયત ઇતિ । અસ્મિન્નર્થે ભગવદ્વચનમપિ સંવાદયતિ ગીયતે ચેતિ । ક્ષેત્રાશ્રિતત્વાદન્તઃકરણસ્ય તદ્ધર્મા રાગદયઃ ક્ષેત્રધર્મત્વેનોક્તાઃ । નન્વત્ર ચેતનાધૃતિરિત્યપિ । પઠ્યતે । અતો બોધસ્યાપિ નાત્મધર્મત્વમિત્યત્રાહ ચેતનાધૃતિરિતિ । ચેતનેતિ ધૃતિરિતિ ચ ન પદદ્વયમ્ । કિન્તુ ચેતનાધૃતિરિતિ સમસ્તમ્ । ચેતનેન,ચેતનયા વા આધૃતિર્યસ્યેતિ ચેતનાધાર્યં નિયમતઃ શરીરમિતિ શરીરલક્ષ્મોચ્યતે ઽત્રેતિ ભાવઃ । તદાહ સ્વવૃત્તીતિ । વૃત્તિઃ સત્તા, પ્રવૃત્તિર્વા । પ્રવર્તમાનમ્-પ્રકર્ષેણ વર્તમાનં લબ્ધસ્થિતિકમ્; પ્રવૃત્તિમદ્વા । આત્મચૈતન્યસમ્બન્ધાધીનસ્વસત્તાપ્રવૃત્તિસામાન્યકં શરીરમિતિ ફલિતોર્ઽથઃ । ઇદમેવ શરીરલક્ષ્મ સાધુ । કરચરણાદિમત્ત્વાદિલક્ષણાનામવ્યાપ્ત્યાદિદોષાદિતિ હૃદયે નિધાય પૃથિવ્યાદીનાં પરમાત્મશરીરત્વપરશ્રૌતવચનાન્યુપાદત્તે અત એવેતિ । ભગવત્સઙ્કલ્પાત્મકજ્ઞાનેનૈવ લબ્ધસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિકત્વાત્સર્વસ્ય તચ્છરીરત્વં શોશ્રુયતે મુખ્યમેવેતિ ભાવઃ ।
કિમિતિ । નન્વન્તઃકરણધર્મેષુ ધીરપિ પઠ્યતે । તન્ન બોધસ્યાત્મસ્વભાવત્વમિતિ ગર્ભિતં ચોદ્યમત્ર । પરિહરતિ ઉત્પ્રેક્ષેતિ । ચિત્તવૃત્તિવિશેષેષુ ઉત્પ્રેક્ષા ધીરિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ । યદ્યપિ કામાદિકાનામપિ મતમાત્મધર્મત્વમ્ । પરં નૈતે સ્વાભાવિકા આત્મનઃ, કિન્તુ કર્માદ્યુપાધિનિબન્ધનાઃ । કામાદિતત્તદ્બુદ્ધિવૃત્તિહેતુવ્યાપારવત્તયા ચ મનસસ્તત્તદભેદનિર્દેશ ઔપચારિકઃ શ્રુતૌ કૃત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ । અથાપ્યવસ્થાવિશેષવિશિષ્ટસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવ રાગાદિરૂપતયા જ્ઞાનકાદાચિત્કત્વાનુમાને
ન રાગાદેર્દૃષ્ટન્તતા સંભવતિ । નચ વિશિષ્ટનિદર્શનેન જ્ઞાનમાત્રસ્યાગન્તુકત્વં સાધ્યમિતિ વાચ્યમ્ । અવસ્થાવિશિષ્ટસ્યૈવોપલભ્યમાનતયાવિશિષ્ટેજ્ઞાનમાત્રે આગન્તુકત્વસાધનાયોગાત્ । તસ્ય શ્રુતિસિદ્ધત્વે ચ તન્નિત્યત્વમપિ શ્રુતિસિદ્ધમેવેતિ ધર્મિગ્રાહકમાનબાધઃ ।
અસતો ઽવસ્થાયોગેન ચ જ્ઞાનનિત્યત્વમેવ યુક્તિમદિતિ હાર્દમ્ । યથાશ્રુતં ત્વભ્યુપગમવાદેન । જ્ઞાનનિત્યત્વે શ્રુતિમુદાહરતિ શ્રૂયતે હીતિ । વિજ્ઞાતિત્વદૃષ્ટિત્વાદ્યવસ્થાભાજો જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય નિત્યત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્ । વિપરિલોપઃ-વિનાશઃ । નન્વત્રાવિનાશિત્વમેવોક્તમ્, નાનાદ્યનન્તત્વં જ્ઞાનસ્યેત્યત્રાહ જ્ઞાતુરિતિ । સ્વરૂપનિરૂપકત્વેન નિત્યાત્મસ્વરૂપપ્રયુક્તસ્ય જ્ઞાનસ્ય પુરાતનત્વમપિ ફલતીતિ ભાવઃ । ન ચેતિ । અભેદેન દૃષ્ટિવિશેષણત્વં દ્રષ્ટૃપદસ્ય ન યુક્તં, તથાસતિ દ્રષ્ઠ્યા ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશેન હિ ભાવ્યમિતિ ભાવઃ । શબ્દવિરોધમુક્ત્વાર્થવિરોધમાહ હેતોશ્ચેતિ । સાધ્યસમત્વમ્-અસિદ્ધત્વમ્ । સર્વકાલવર્તમાનતાલક્ષણનિત્યત્વરૂપસાધ્યસ્યેવાવિનાશિત્વરૂપહેતોરપ્યસિદ્ધિરિત્યર્થઃ । અવિનાશિત્વસ્યૈવ સાધ્યતયા તસ્યૈવ હેતુત્વાયોગ ઇતિ વા । અર્થાન્તરપરત્વમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ દ્રષ્ટુરિતિ । અત્ર યોજનાયાં દૃષ્ટિપદં ભાવપ્રધાનમ્ । જ્ઞાનત્વાયોગવ્યવચ્છેદો દ્રષ્ટુઃ સાધ્યઃ । અત્ર ચાપ્રયોજકત્વેન હેતોરહેતુત્વમ્-અસાધકત્વં દુષ્પરિહરમિતિ બાવઃ । સ્વપક્ષેતિ । આત્મનો જ્ઞાનરૂપત્વોપગમ આગન્તુકજ્ઞાનવાદિનો ઽપસિદ્ધાન્તશ્ચેત્યર્થઃ । અદ્વૈત્યભિમતે ચ નિરુક્તશ્રુત્યર્થે દૂષણમત્રાભિમતમ્ । યથા-જ્ઞાતુર્જ્ઞાનસ્વરૂપાનતિરેકે સાધ્યે વ્યધિકરણાસિદ્ધત્વેનાત્મનિત્યત્વસ્યાહેતુત્વમ્ । જ્ઞાતુરહમર્થ સ્યાત્મત્વાવિનાશિત્વોપગમે ચાપસિદ્ધિન્ત ઇતિ । નિરુક્તશ્રુતેરભિમતમર્થં વક્તું વિષયં વિશોધયતિ વાક્યદ્વયેન આત્મનસ્ત્વિતિ, નહિ સતીતિ ચ । નિત્યાત્મસ્વરૂપનિરૂપકધર્મત્વં જ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વે હેતુર્વાક્યદ્વયેન સમસૂચિ । અથ શ્રુતિવાક્યાર્થમાહ તેનેતિ । દ્રષ્ટુરિતિ વ્યધિકરણવિશેષણં દૃષ્ટેર્જ્ઞાનસ્ય ધર્મભૂતસ્ય । આત્મનો નિત્યત્વ મવિનાશિત્વાદાત્મન ઇત્યુક્તમ્ । દ્રષ્ટુરિતિ ધર્મિનિર્દેશાચ્ચાત્મસ્વરૂપનિરૂપકધર્મત્વં જ્ઞાનસ્ય સિદ્ધમ્ । તથા ચ ફલિતં હેતુમાહ આત્મસ્વભાવભૂતાયા ઇતિ । નિત્યાત્મસ્વભાવત્વં હેતુઃ । એતેન વ્યધિકરણાસિદ્ધિશઙ્કા નિરસ્તા । વિષયવિશેષ સંબન્ધપ્રકારઃ-ઇન્દ્રિયાદિદ્વારકપ્રસૃતિભેદાધીનચૈતન્યાર્થસંબન્ધવ્ ઇશેષલક્ષણઃ, તેન પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્યાદિવ્યપદેશો યયેતિ સમાસઃ । દૃષ્ટિશ્ચાક્ષુષમધ્યક્ષમ્ । ઘ્રાતિર્ઘ્રાણજમ્ । રસયતિઃ-રાસનમ્ । વક્તિઃ-શાબ્દં જ્ઞાનમ્ । શ્રુતિઃ-શ્રાવણમધ્યક્ષમ્ । મતિરનુમાનમ્ । સ્પૃષ્ટિઃ-સ્પાર્શનમધ્યક્ષમ્
। વિજ્ઞાતિરુપાસનમ્, યોગજઃ સાક્ષાત્કારો વા । સ્વાત્માવભાસિન્યાઃ-સ્વપ્રકાશાયાઃ । જ્ઞાનસ્યાત્મસ્વભાવત્વે નિત્યત્વે ચાન્યા અપિ શ્રુતીરુદાહરતિ સ યથેતિ । અનન્તર ઇતિ બાહ્યઃ, અબાહ્ય ઇતિ આન્તરશ્ચ પ્રદેશઃ સામસ્ત્યેન

વિવક્ષિતઃ । કાત્સ્નર્યં ચાત્મનઃ સ્વરૂપતો ધર્મતશ્ચ । તથાચ જ્ઞાનસ્વરૂપત્વં જ્ઞાનસ્વભાવત્વં ચાત્મનઃ સદા લભ્યતે । ઉક્તેર્ઽથે શ્રુત્યન્તરં સ્વેન ભાસા સ્વેન જ્યોતિષેતિ । સ્વરૂપતો ધર્મતશ્ચ પ્રકાશરૂપત્વમત્રોચ્યતે । આત્મજ્યોતિરિત્યપિ નિરુક્તાર્થમેવ ।સૂર્યાદિજ્યોતિર્હિજ્યોતિષ્મજ્જ્યોતીરૂપં ચ, તથાઽત્માપિ । સૂર્યાદિજ્યોતિષઃ પ્રકાશ ઇવ, આત્મનો જ્યોતીરૂપં જ્ઞાનં સ્વાભાવિકમિતિ ચાત્ર વિવક્ષિતમ્ । મુક્તૌ જ્ઞાનાનુવૃત્તૌ શ્રુતિમુપક્ષિપતિ તથાપવર્ગેતિ । સ્વાભાવિકાકારાવિર્ભાવલક્ષણાયાં મુક્તૌ જ્ઞાનાનુવૃત્ત્યા જ્ઞાનસ્યાત્મસ્વભાવાનુબન્ધિત્વં પ્રસિધ્યતીતિ ભાવઃ । સ્વાપે ઽપિ જ્ઞાનાનુવૃત્તિપરાં શ્રુતિમાહ અન્યાશ્ચેતિ । સતો ઽપિ જ્ઞાનસ્યાર્થસન્નિકર્ષાભાવાત્સ્વાપે નાર્થપ્રકાશ ઇતિ જાનાત્યેવેત્યાદેરર્થઃ । નિત્યત્વ આત્મસ્વભાવત્વે ચ જ્ઞાનસ્ય સ્મૃતીશ્ચોદાહરતિ નિર્વાણેતિ । પુરાણે-શ્રીમતિ વૈષ્ણવે । જ્ઞાનમય ઇતિ । મયટ્ પ્રાચુર્યે । એવકારો ઽત્રાપિ સંબધ્યતે । જ્ઞાનપ્રચુર એવેત્યવધારણેન નિરુક્તાર્થલાભઃ । જ્યોતિષામપીતિ મહાભારતે શ્રીભગવદ્ગીતાયામ્ । જ્ઞાનનિત્યત્વાદૌ સ્ફુટંશ્રીવિષ્ણુધર્મવચનમુપક્ષિપતિ ભગવાનિત્યાદિના । આહેત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
ઉક્તાર્થે સૂત્રમપિ પ્રમાણમિત્યાહ અત એવ હીતિ । અતઃ-શ્રુતિત એવ આત્મા જ્ઞઃ-જ્ઞાતૈવેતિ સૂત્રાર્થઃ । જ્ઞ એવેત્યનેન નિત્યત્વમાત્મસ્વભાવત્વં ચ જ્ઞાનસ્ય સૂત્રકૃદભિમતમ્ । અત એવ જ્ઞાનનિત્યત્વે સ્વાપે ઽપિ પ્રકાશઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય પરિહૃતં પુંસ્ત્વાદિવદિત્યનેન ।
નન્વેવં જ્ઞાનસ્યાત્મધર્મભૂતસ્ય સ્વાભાવિકત્વે તસ્ય સંશયનિશ્ચયાદિભેદઃ સ્મૃત્યનુભવભેદશ્ચ કથમ્? તત્રાહ તદેવમિતિ । યુગપત્ઝટિતિ, નૈરન્તર્યેણેતિ યાવત્ । જ્ઞાનવાસના-અનુભવાધીનસંસ્કારો જ્ઞાનસૂક્ષ્માંશઃ । ચૈતન્યાર્થસંશ્લેષવિશેષઃ, અર્થસંશ્લેષવિશેષવિશિષ્ટં ચૈતન્યમેવ વા સંશયનિશ્ચયાદિવ્યપદેશભાગિત્યુક્તમ્ । તત્ર પ્રથમપક્ષે શઙ્કતે ન ચૈવમિતિ । સંયોગસ્ય દ્વિષ્ઠત્વેન ચિત્યર્થસંયોગસ્ય જ્ઞાનત્વે વિષયસ્યાપિ જ્ઞાતૃત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । ચૈતન્યસ્ય જ્ઞાતૃત્વપ્રસઙ્ગે કથઞ્ચિદિષ્ટાપત્તિસમ્ભવાદ્વિષયસ્ય જ્ઞાતૃત્વં પ્રસઞ્જિતમ્ । યદ્વા વિષયસ્ય-વિષયાશ્રયસ્ય । યથાશ્રુતે આત્મનો ઽપિ
તત્તજ્જ્ઞાનાશ્રયત્વં ન સ્યાત્ પક્ષે ઽસ્મિન્ । અતઃ સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસંબન્ધેન જ્ઞાનવત્ત્વમેવ જ્ઞાતૃત્વમત્ર પક્ષે વાચ્યમિતિ વિષયે ન જ્ઞાતૃત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ । પરિહરતિ વિષયેણેતિ । વિષયેણેતિ હેતૌ તૃતીયા । વિષયશબ્દો વિષયવ્યાપારપરઃ । એવમગ્રે ચાતન્યેનેત્યત્રાપિ । અયં ભાવઃ-અર્થગ્રહણાર્થં વ્યાપ્રિયમાણં હિ ચૈતન્યમેવ । તથાચ
વિષયચૈતન્યસંયોગસ્ય તત્તદર્થજ્ઞાનત્વે ઽપિ તસ્ય સ્વાનુકૂલવ્યાપૃતિમચ્ચૈતન્યાશ્રયત્વસંબન્ધેનાત્મન્યેવ સત્ત્વાત્તસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વં નાર્થાદેરિત્યુપલમ્ભબલાદ્વ્યવસ્થાપ્યમ્, યથા આલોકાર્થસંયોગસ્યૈવ પ્રકાશત્વે ઽપિ પ્રકાશકત્વં સ્વધર્મભૂતાલોકપ્રસરણવશાત્સૂર્યાદેરેવ નાર્થસ્ય તદ્વદિતિ । યદ્વા વિષયાનુયોગિકસંયોગાભાવાદિતિ વિષયેણેત્યાદેરર્થઃ । તસ્ય સંયોગઃ-વિષયપ્રતિયોગિકસંયોગઃ । એવં પ્રથમં પક્ષમુપપાદ્ય તત્તદર્થસંબદ્ધં ચૈતન્યમેવ તત્તદર્થજ્ઞાનમિતિ દ્વિતીયં પક્ષં શઙ્કાસમાધાનમુખેન વ્યવસ્થાપયતિ અથેતિ । પ્રકાશઃ-પ્રકાશકઃ । સૂર્યાદિતન્ત્રત્વમ્-સૂર્યાદ્યધીનસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિકત્વં તદપૃથક્સિદ્ધવિશેષણત્વં ચ । તત્તદર્થસંબદ્ધાલોકાશ્રયસ્યૈવ સૂર્યાદેઃ પ્રકાશકત્વમિવ તત્તદર્થસંબદ્ધચૈતન્યવત આત્મન એવ જ્ઞાતૃત્વમિત્યર્થઃ । અયમેવ મુખ્યઃ પક્ષઃ । જ્ઞાતૃત્વસ્ય સાક્ષાદાત્મનિ સઙ્ગતેરિતિ ભાવઃ । અનન્યસાધન ઇત્યુક્તમનન્યાધીનસિદ્ધિત્વં ચૈતન્યસ્વભાવત્વં ચાત્મનો નિગમયતિ તત્સિદ્ધમિતિ । ચૈતન્યસ્વભાવ એવ-જ્ઞાતૃત્વસ્વભાવ એવ । અનેન જ્ઞાનસ્યાગન્તુકત્વં નિરસ્તમ્ । આત્મનં વિદન્નેવાસ્તે-નિત્યાનન્યાધીનસ્વપ્રકાશવાનેવાસ્તે । અનેનાત્મનઃ પ્રકાશસ્યાગન્તુકત્વં
જ્ઞાનપ્રયુક્તત્વં ચ વ્યાવર્તિતમ્ । નિમિત્તભેદાનુસારેણ- ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાદિજ્ઞાનાર્થસન્નિકર્ષોપાધ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનતઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
સ્વયંપ્રકાશસ્યાત્મનઃ શાબ્દાદિપ્રમાણધીગોચરત્વમપિ સાધયતિ તદેવમિત્યાદિના । અસ્ફુટપ્રકાશે મીનો નિદર્શનમ્; અવિવેકગ્રહણે ચ ક્ષીરમ્ । તદુપપાદનન્યાયાનુગતાઃ-આત્માનાત્મવિવેકોપપાદકાવયવપઞ્ચકાત્મકન્યાયપ્રયોજ્યાઃ, અનુમાનભેદાઃ-અનુમાનવિશેષાઃ । વચનાનિ-પ્રમાણવાક્યાનિ શાસ્ત્રાનુગતાનિ । તૈરપિ ઇતિ । અનુમાનાગમાનાં પરોક્ષૈકહેતુત્વેન પ્રસ્ફુટપ્રકાશાસમ્પાદકત્વાત્તાવન્માત્રે ઽપરિતોષઃ પ્રસ્ફુટાત્મપ્રકાશાકાઙ્ક્ષિણાં યુક્ત એવ હિ । મન આદિગતજ્ઞાનાવારણદોષક્ષપણં યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનેન સમ્પદ્યત ઇતિ યમનિયમેતિ દ્યોતિતમ્ । નિરોધાભ્યાસઃ-યોગાભ્યાસઃ । યોગાશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધ ઇતિ હિ યોગસૂત્રમ્ । યોગાભ્યાસપરિપાકતો રજસ્તમઃકાલુષ્યનિવૃત્ત્યોદ્રિક્તવિશુદ્ધસત્ત્વે મનસિ આત્મવિવેકસાક્ષાત્કારયોગ્યતેતિ નિરોધાભ્યાસેત્યાદેરર્થઃ । વૈલક્ષણ્યસ્યાત્મગતસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનાય, પ્રયતન્તે-આસિદ્ધિનિષ્પત્તેર્નિન્તરમાત્મતત્ત્વચિન્તનપ્રવૃત્તિમાચરન્તિ । ભાવનેતિ । આત્મનો
નિરન્તરાનુચિન્તનલક્ષણે યોગે ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તે નિષ્પન્ને સતિ, ચાપરોક્ષજ્ઞાનમ્-યોગજધર્માનુગૃહીતવિશુદ્ધમનોજન્યાત્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારઃ,ઉદયતે-જાયત ઇત્યર્થઃ ।
એવમાત્મા સ્વતઃસિદ્ધ્યન્નાગમેનાનુમાનતઃ ।
યોગાભ્યાસભુવા સ્પષ્ટં પ્રત્યક્ષેણ પ્રકાશ્યતે

(ઇત્યાત્મપ્રમાણનિરૂપણપ્રકરણમ્)
અથાસ્ય કાલાવચ્છેદપરીક્ષા । તત્ર સુગતમતાનુસારિણઃ સન્માત્રાનુબન્ધિનીં ક્ષણિકતામાચક્ષાણા નિત્યાત્મદર્શનમેવ સર્વાનર્થમૂલં મન્યમાનાઃ ક્ષણભઙ્ગિનમેનં સઙ્ગિરન્તે; યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્, સંશ્ચાયમાત્મેતિ । કથં પુનઃ સન્માત્રાનુબન્ધિની ક્ષણિકતા? । અક્ષણિકસ્ય સત્તાનુપપત્તેઃ । યન્ન કસ્મૈચિત્કાર્યાય, અન્તતઃ સાર્વજ્ઞ્યવિજ્ઞાનગોતરત્વાયાપિ ન પ્રભવતિ, ન તસ્ય સદ્ભાવઃ સંભાવ્યત ઇત્યર્થક્રિયાકારિતૈવ સત્તા ભાવાનામ્ । ન ચ સા સ્વવ્યાપકભૂતક્રમયૌગપદ્યવિરહિણ્યક્ષણિકે સંભવિનીત્યન્યત્ર નિરવકાશતયા ક્ષણિકતયૈવાનુબધ્યતે । કથં પુનઃ ક્રમયૌગપદ્યયોરર્થક્રિયાવ્યાપકત્વમ્? કથં વા તયોરક્ષણિકાન્નિવૃત્તિઃ? । શ્રૂયતામ્ ।
ઉક્તમર્થં સઙ્ગૃહ્ણાતિ એવમાત્મેતિ । સ્વપ્રકાશસ્યાત્મનો ધર્મભૂતં જ્ઞાનં વિષયાદિગ્રહણે દેહાદિવૈલક્ષણ્યગ્રહણે ચાત્મન ઉપયુજ્યત ઇત્યેતાવતા સિદ્ધમ્ । એવમાત્મનિ પ્રમાણપરીક્ષા વૃત્તા

અથ નિત્યત્વં વ્યવસ્થાવયિતું વિચારમુપક્રમતે અથાસ્યેતિ । અસ્ય-આત્મનઃ, કાલાવચ્છેદપરીક્ષા-કાલસંબન્ધવિષયવિચારઃ । પ્રવર્તતે ઇતિ શેષઃ । તત્રેતિ । આત્મનઃ કાલસંબન્ધે વિચારવિષયે ક્ષણમાત્રકાલસંબન્ધિનં વિનાશિનમાત્માનમામનન્તિ કેચન વાદિનઃ (સૌગતાઃ) ઇતિ યાવત્ । કાલસંબન્ધઃ ક્ષણિકત્વલક્ષણ એવેત્યમીષામાશયઃ । સત્ત્વાત્ ક્ષણિકત્વમાત્મન ઇત્યુક્તમ્ । સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વવ્યાપ્યત્વે સિદ્ધે શોભનમિદમ્ । તદેવ કુત
ઇત્યતઃ સત્ત્વં ક્ષણિકત્વવ્યાપ્ત્યર્હં પરિષ્કરોતિ યન્નેતિ । અર્થક્રિયાકર્તૃત્વમેવ સત્ત્વમ્, તચ્ચ ક્ષણિકત્વવ્યાપ્યમિત્યાશયઃ । સાર્વજ્ઞ્યવિજ્ઞાનમ્-બુદ્ધજ્ઞાનમ્ । ક્ષણિકત્વવ્યાપ્તિમેવોપપાદયતિ ન ચ સેતિ । અર્થક્રિયાકર્તૃત્વવ્યાપકં ક્રમાક્રમાન્યતરત્ । તચ્ચાક્ષણિકે સ્થિરે ઽઘટમાનં કર્તૃત્વં ક્ષણિકે વ્યવશ્તાપયતીતિ સત્ત્વ ક્ષણિકત્વવ્યાપ્યમેવેત્યાપતતીતિ ભાવઃ । ક્રમયૌગપદ્યાન્યતરસ્ય કર્તૃત્વવ્યાપકત્વમ્, તસ્ય
સ્થિરે ઽસમ્ભવં ચોપપાદયિતું પ્રશ્નઃ કથં પુનરિતિ । ઉત્તરં શ્રૂયતામિત્યાદિના ।
અર્થક્રિયાસુ ભાવાનાં કર્તૃત્વસ્ય દ્વયી ગતિઃ ।
ક્રમેણ યુગપદ્વેતિ ન વિધાન્તરસંભવઃ